JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Èdè Gẹ̀ẹ́sì

Èdè Gẹ̀ẹ́sì

Lati Wikipedia yoruba, Ibi ti o funni ni imọ ọfẹ

Gẹẹsi jẹ ede Iwọ-oorun Iwọ-oorun ti o dagbasoke ni ibẹrẹ igba atijọ England ati pe o ti dagba lati ṣiṣẹ bi ede agbaye. Ede naa ni orukọ lẹhin awọn Angles, ọkan ninu awọn ẹya ara ilu Jamani ti o gbe ni Ilu Gẹẹsi lẹhin Ijọba Romu. Loni, Gẹẹsi jẹ ede ti a sọ julọ ni agbaye, ni pataki nitori arọwọto kariaye ti Ijọba Gẹẹsi (ati nigbamii Commonwealth of Nations) ati Amẹrika. O jẹ ede keji ti a kẹkọọ julọ ni agbaye, pẹlu awọn akẹkọọ diẹ sii ju awọn agbọrọsọ abinibi lọ. Sibẹsibẹ, Gẹẹsi wa ni ipo kẹta ni awọn ofin ti awọn agbọrọsọ abinibi, atẹle Mandarin Kannada ati Spani.Gẹẹsi jẹ ede osise, tabi ọkan ninu awọn ede osise, ni awọn orilẹ-ede 57 ati awọn agbegbe 30, ṣiṣe ni ede ti o tan kaakiri julọ ni agbaye. Ni UK, Amerika, Australia, ati New Zealand, Gẹẹsi jẹ ede akọkọ nitori awọn ifosiwewe itan, botilẹjẹpe ko fi idi rẹ mulẹ nipasẹ ofin. O ṣiṣẹ bi ede alabaṣiṣẹpọ ni United Nations, European Union, ati ọpọlọpọ awọn ile-iṣẹ kariaye ati agbegbe miiran. Gẹẹsi tun ti di ede ti o wulo fun diplomacy, imọ-jinlẹ, imọ-ẹrọ, iṣowo agbaye, awọn eekaderi, irin-ajo, ọkọ ofurufu, ere idaraya, ati Intanẹẹti. Gẹgẹbi Ethnologue, diẹ sii ju awọn agbọrọsọ Gẹẹsi bilionu 1.4 wa ni agbaye ni ọdun 2021.

Ni opin ọrundun 18th, Gẹẹsi ti tan kaakiri Ijọba Gẹẹsi nipasẹ awọn ileto rẹ ati ipa oloselu. Iṣowo, imọ-jinlẹ ati imọ-ẹrọ, diplomacy, aworan, ati eto-ẹkọ gbogbo wọn ṣe iranlọwọ lati jẹ ki Gẹẹsi jẹ ede agbaye akọkọ. Gẹẹsi tun jẹ ki ibaraẹnisọrọ kariaye ni ipele agbaye. O ti gba ni awọn apakan ti Ariwa America, Afirika, Oceania, ati ọpọlọpọ awọn agbegbe miiran. Nigbati awọn agbegbe wọnyi gba ominira oloselu, diẹ ninu awọn orilẹ-ede ti o ni ọpọlọpọ awọn ede abinibi yan lati tọju Gẹẹsi bi ede osise lati yago fun awọn italaya ti iṣaju ede agbegbe kan lori awọn miiran. Ni ọrundun 20th, agbara eto-ọrọ ati aṣa ti Amẹrika ati ipa rẹ bi agbara nla lẹhin Ogun Agbaye II, pẹlu igbohunsafefe agbaye ni ede Gẹẹsi nipasẹ BBC ati awọn nẹtiwọọki miiran, tan ede naa siwaju si agbaye. Ni ọrundun 21st, Gẹẹsi ni a sọ ati kọ diẹ sii ju eyikeyi ede miiran ninu itan-akọọlẹ.


* xLingua: Onitumọ̀-Online Gẹ̀ẹ́sì-Yorùbá / Yorùbá-Gẹ̀ẹ́sì
* VocApp


Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Kano

Kano jẹ́ olú ìlú Ìpínlè Kano àti ìlú tí ó tóbijùlo ẹ̀kẹta ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà lẹ́yìn ìlú Ìbàdàn àti ìlú Èkó. Gẹ́gẹ́ bí ìkànìyàn ọdún 2006, Kano jẹ́ ìpínlẹ̀ tí ó ní èrò jùlọ ní orílẹ̀̀ èdè Nàìjíríà. Àwọn ibi tó lajú níbẹ̀ gba ìlẹ̀ tó tóbi tó 137 km2 tí ó sì ní àwọn ìjọba ìbílẹ̀ mẹ́fà — Kano Municipal, Fagge, Dala, Gwale, Tarauni àti Nasarawa — pẹ̀lú olùgbélú 2,163,225 ní ìkànìyàn ọdún 2006.
Ìwé àkàsíwájú

*
*


Ẹ̀ka:Àyọkà kúkurú
ha:Kano#Tarihin Kano
Joseph Okefolahan Odunjo

Joseph Òkéfọláhàn Ọdúnjọ je olukowe omo ile Naijiria

Lítírṣọ̀ adíláwọ̀ ti di ìlúmọ̀miká báyìí; ó ti gbayi ni ilé; ó ti gbayì lóko bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ti gba iyì ní ìdálẹ̀ ju ilé lọ. Ọ̀pọ̀ òyìnbó ni ó ti fi ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀ lítíréṣọ̀ adúláwọ̀ gboyè ìjìnlẹ̀ ìwé, pupọ ninu awọn ọmọ adúláwọ̀ lo si ti di olówó àti olórúkọ nipa fifi èdè àjòjí bi èdè Gẹ̀ẹ́sì kọ ìwé lítíréṣọ̀ adúlawọ̀. Nínú wọn ni Amos Tutuola, Chinua Achebe, Àlùkò, Nwankwo ati Wole Soyinka.
Orí Kẹta: “Àgbéyẹ̀wò Àwọn Ìwé Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Yorùbá Láti Ìbẹ̀rẹ̀ Pẹ̀pẹ̀” - Ojú-Ìwé 101-131. Olúdáre Ọlájubù.

Ọ̀rọ̀ Àkọ́sọ

O ti tó ọdún mẹ́ẹ̀dógún (láti 1970) tí mo ti ń ṣiṣẹ́ ìwádìí nípa àwọn ìwé kika fun Alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ Yorùbá. Mo lo ọ̀pọ̀ àwọn ìweé ti a darúkọ nínú iṣẹ yìí yàlà gẹ́gẹ́ bí alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ funraami, gẹ́gẹ́ bí olùkọ́ ní ilé ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ àti gẹ́gẹ́ bí ẹni ti ń tanná wá ìmọ̀.
Orí Kẹrin: “Aáyan Àwọn Òǹkọ̀wé Ìtàn-àròsọ Yorùbá Láti Àárọ̀ Ọjọ́ Títí Di Ọdún Òmìnira (1960)” Ojú-Ìwé 132-150. Afọlábí Ọlábọ̀dé.

Ẹni tí ó ba ẹran eerinlórí àtẹ, ko le mọyì eerin, ni ọrọ ìtàn-àròsọ Yorùbá jẹ fún ọpọlọpọ ènìyàn lode òní. Nígbà tí a bá sì wo orí àtẹ lọjọ òní ti a le tọ́ka sí ìwé ìtàn-àròsọ ogún, ọgbọ̀n tàbí ju bẹ́ẹ̀ lọ, tí a ń ṣà, tí a ́ rọ̀, ti a ń sọ pé a fẹran ọ̀kan tàbí a yan ọkan ni ìpọ̀sì, nítori pé wọ́n wà ni. Èyí nikan ki ọna ti awa òǹkàwé òde-òní fi máa ń yunra.
Iwwe ti a yewo

*Ọlatúndé O. Ọlátúnji (1988) Ìdàgbàsokè Ẹ̀kọ́ Ìmọ̀ Ìjìnlẹ̀ Yorùbá (Odunjo Memorial Lecture Series). Estorise Nigeria Limited.

*J.F. Ọdunjọ (2001) Ọmọ Òkú Ọ̀run Ibadan; African Universities Press ISBN 978-148-009-2. Ojú-iwé 54.


Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ilu Ọyẹ́

Yemitan

Yoruba oral literature

Poetry

Ijala

Literature

Ọladipọ Yemitan

Ijala Aré Ọdẹ

Itan ilu Oye ati Igbeti

Oye

Igbeti
Itan Ilu Ọyẹ́ ati Ìgbẹ́tì Ojú-Ìwé 39-41.

Alaye: Ọyẹ́ ati Ígbẹ́tì jẹ meji ninu awọn ilu ilẹ Yoruba. Itan bi nwọn ti ṣe dá ilu mejèji yi silẹ ni a sọ ninu ijalá yi. Ilu Ọyẹ́ tit u tipẹ ṣugbọn Ìgbẹ́tì ṣI wà sibẹ-sibẹ.
Lẹhin itan ilu mejèji yi. Ijalá yi tun ki oríkì awọn ara ilu mejèji.

Aponle Ogun

Ogun
Apọnlé Ògún Ojú-Ìwé 42-43.

Alaye: Ó jẹ àṣà awọn ọdẹ lati ma ṣe apọnlè Ògún ti noẉn gbagbọ pe on ni o nse akoso iṣẹ ọdẹ, on ni o si ndabobo gbogbo awọn t’o nṣe ọdẹ.


Omo Odu Apanada

Odu
Ọmọ Òdù Apànàdà Ojú-Ìwé 43-44.

Alaye: Eyi yi jẹ oriki awọn Ijẹsa. Gẹgẹbi mo ti sọ ni ibẹrẹ iwe yi, o jẹ àṣà awọn ọdẹ lati ma ki ara wọn bi noẉn ba pejọ. Bi ọkan ninu wọn ba jẹ ọmọ Ijẹsa. Ijala yi ni nwọn yio fi ki i ni awujọ ọdẹ.

Idi re ti Onikoyi kii fii je okete

Okete

Onikoyi
Idi rẹ̀ ti Onikoyi kì i fi í jẹ oketé 34.

Alaye: Ni Ilẹ Yoruba, idile kọkan l’o ni ewọ̀ tirẹ̀. Idile miran wà ti kò gbọdọ fi ẹnu kan pẹpẹiyẹ; idile miran wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ jẹ ejò: idile miran si wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ fi agbo wẹ ọmọ. Ibomiran wà ti ọmọ ibẹ ko gbọdọ fi omi gbigbona mọ́ ara bi obinrin ba bimọ, ati bẹbẹ lọ.
Awọn ọmọ Ọlọfa Ojú-Ìwé 35-36.

Alaye: Ijalá jẹ apẹrẹ ohun ti o ma nṣẹlẹ nigbamiran nigbati baba kan ba ku, ti o fi awọn ọmọ ati ohun-ini silẹ. Ohun ti i ma ṣẹlẹ nip e olukuluku ninu awọn ọmọ rẹ̀ yio bẹrẹsi dù lati ní ipin ti o tọ́ si on ninu ogun baba wọn, olukuluku ko si jẹ gbà ki nwọn fi ọbẹ ẹhin jẹ on ni iṣu.
Olobùró ati Ẹkùn Ojú-Ìwé 37-38.

Alaye: Gbobgo enia ni o ma bẹru ẹkùn nitori agbara ati ekanna rẹ̀; ṣugbọn ọkunrin kan gboju-gboiya pe on kò ni i sa bi on ba pade ẹkùn. O ti gbojule ọfa ati ogun rẹ̀.
Iwe ti a yewo

Ọladipọ Yemitan (1988) Ijala Aré Ọdẹ University Press Limited, Ibadan, ISBN 0-19-575217-1.
Cristina Fernández de Kirchner

Cristina Elisabet Fernández de Kirchner (; born 19 February 1953), sometimes referred to by her initials CFK, je oloselu ati agbejoro ara Argentina ati aare ile Argentina tele. Òun ni obìnrin àkọ́kọ́ tí wọn yóò dìbò yàn gẹ́gẹ́ bí olórí ìjọba (President) ní ilẹ̀ Argentina. Ọwọ́ ọkọ rẹ̀, President Nestor Kirchner ni ó ti gba ìjọba lẹ́yìn ìgbà tí wọ́n ti dìbò yàn án wọlé ní ilẹ̀ náà. Ìbò náà wáyé ní oṣù kẹ́wàá ọdún 2007.
Itoka

Ẹ̀ka:Àwọn ará Argẹntínà
Ìjẹ̀bú

Ìjẹ̀bú jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà èdè Yorùbá. Ó ṣòro láti sọ pàtó ìgbà tí a dá ìlú Ìjẹ̀bú sílẹ̀ nítorí pé àwọn àgbà tí a fi ọ̀rọ̀ wá lẹ́nu wò wọ́n kò mọ̀-ọ́n-kọ tàbí mọ̀-ọ́n-kà. Ṣùgbọ́n wọ́n sọ wí pé “Ajẹbú” ni orúkọ ẹni tí ó dá ìlú Ìjẹ̀bú sílẹ̀ ń jẹ́.
Ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Ìjẹ̀bú

thumb|Ìtàn ṣókí nípa Ìjẹ̀bú láti ẹnu ọmọ bíbí ìlú Ìjẹ̀bú
Ajẹbú àti Olóde jẹ́ ọdẹ. Gẹ́gẹ́ bí wọ́n ti sọ, níbi tí ẹnìkọ̀ọ̀kan wọn ti ń dẹ igbó kiri ni wọ́n ti pàdé ara wọn nínú igbó.
Báyìí ni wọ́n ṣe di ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́. Ní ọjọ́ kan, wọ́n dá ìmọ̀ràn láàrin ara wọn pé ó yẹ kí wọ́n dá ibìkan sílẹ̀ tí àwọn yóò fi ṣe ìbùgbé lẹ́yìn tí wọ́n bá ṣe ọdẹ lọ. Wọ́n lọ bi Ifá léèrè, Ifá si ṣe atọ́nà Ajẹbú wí pé kí ó lọ tẹ̀dó sí ibi kan, èyí tí à ń pè ní Imẹ̀pẹ̀. Olóde àti Àjànà darapọ̀ wọ́n tẹ ibi tí à ń pè ní Ìta Ajànà dó, èyí sì wà ni ìlú Ìjẹ̀bú-Òde títí di òní yìí.

Ibojì Ajẹbú wà ní Imẹ̀pẹ̀ lẹ́bàá ọjà Òyìngbò lọ́nà Èjirín tí Olóde sì wà ní ibi tí à ń pè ní “Itún Olóde” ní Ìta Àjàná títí di òní yìí. Àwọn méjì tí ó jẹ́ akíkanjú jùlọ ìyẹn Ajẹbú àti Olóde ni a pa orúkọ wọn pọ̀ tí ó wá di “AJẸ́BU-OLÓDE” èyí tí à ń pè ní ÌJẸ̀BÚ-ÒDE títí di òní olóni yìí.

Èdè Ìjẹ̀bu ni àwọn ẹ̀yà yìí máa ń sọ. A sì le rí wọn káàkiri ilẹ̀ Nàìjíríà. Àpẹẹrẹ àwọn ìlú tí a lè rí ni ẹkùn Ìjẹ̀bú ni Ìjẹ̀bú-Òde, Musin, Ata-Ìjẹ̀bú, Imọ̀pè, Òdo-Pótu, Àgọ́-Ìwòyè, Ìjẹ̀bú-Igbó, Orù, Awà, Ìlápòrú, Ìṣònyìn, Ìpàrí-Ńlá, Òdokálàbà, Ìdọwá, Merígò, Òdoogbolú, Ọ̀ṣọṣà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Ìtàn sọ pé Ilé-Ifẹ́ ni wọ́n ti sí wá. Àtipé wọ́n pẹ̀lú àwọn tí ó bá Odùduwà kúrò ní Mẹ́kà nígbà tí àwọn Mùsùlùmí gbógun ti wọ́n.
Adétoun (2003:1) ṣàlàyé pé orí ìtàn àtẹnudẹ́nu ni ìtàn Ìjẹ̀bú àti ìṣẹ̀dálẹ̀ wọn dá lé. Ọ̀kan nínú àwọn ìtàn wọ̀nyìí sọ pé Ọ̀báńta ni ó kó àwọn Ìjẹ̀bú kúrò ní Ilé-Ifẹ̀ wá tẹ̀dó sí Ìjẹ̀bú-Òde Ìtàn mìíràn fi ìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé orísun àwọn Ìjẹ̀bú ni Wàdáì. Olú-Ìwà ni ẹni tó ṣe atọ́nà wọn wá sí ilẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ajẹ́bu àti Olóde tẹ̀lé Olú-Ìwà nínú ìrìnàjò wọn wá sí agbègbè Ìjẹ̀bú. Wọ́n ṣèdàá orúkọ ìlú Ìjẹ̀bú-Òde láti ara àpapọ̀ orúkọ Ajẹ́bu àti Olóde tí ó jẹ́ àtèté tó gbajúgbajà.

Adétoun gbà pé àwọn Ìjẹ̀bú tí wọ́n sí wá sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni a lè bá ní abẹ́ ọ̀wọ́ mẹ́fà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Ọ̀wọ́ àkọ́kọ́ ni wọ́n wà lábẹ́ Olú-Ìwà tí àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ̀ Ajẹ́bu àti Olóde tẹ̀lé àwọn wọ̀nyìí ni wọ́n tẹ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìletò dó ní ìlú Ìjẹ̀bú-Òde. Ọ̀wọ́ kejì ni àwọn tó wà lábẹ́ Arisu ìbátan Olú-Ìwà. Ògborogondá tí a mọ̀ sí Ọ̀bánta tí o ń wá Olú-Ìwà baba baba rẹ tí ó ti kú kí ó tó dé ni ó jẹ́ ìpín kẹta.

Àjàlọ́run àti Balufẹ́ ni ó jẹ́ adarí ọ̀wọ́ kẹrìn. Èbúmàwé àti Òsémàwé ni ó wà ní ìpín karùn ún. Àwọn wọ̀nyìí ni ó ń gbé ní Àgọ́-Ìwòyè. Ọ̀wọ́ kẹfà ni Koyolu àti Ẹlẹ́pẹ̀ẹ́ àkọ́kọ́ tí wọ́n wá láti Ilé-Ifẹ̀ láti ṣe àwárí ọ̀wọ́ ti Ọbanta. Wọ́n dé ní Ọ̀rùndún keje. Àwọn wọ̀nyìí ni ojúlówó Ìjẹ̀bú-Rẹ́mọ ní ìpìlẹ̀
Àwọn itọ́ka sí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ìṣọ̀kan Áfríkà

{{Infobox country
|name =
|linking_name = Ìṣọ̀kan Áfríkà
|image_flag = Flag of the African Union.svg
|alt_flag =
|symbol_type = Emblem
|image_symbol =|220px
|anthem=Let Us All Unite and Celebrate Together
|image_map = African Union (orthographic projection).svg
|alt_map=An orthographic projection of the world, highlighting the African Union and its Member States (green).
|map_caption = Dark green: AU member statesLight green: Suspended states
|membership_type = Member States
|membership = |
|admin_center_type = Political capitals
|admin_center = Addis Ababa Midrand
|languages_type = Àwọn èdè oníbiṣẹ́

| languages =De jure gbogbo àwọn èdè Áfríkà;de facto Arabic, English, French, Portuguese, Spanish, Swahili
|leader_title1 = Ilé Ìgbìmọ̀
|leader_name1 = Paul Kagame
|leader_title2 = Ìgbìmọ̀
|leader_name2 = Jean Ping
|leader_title3 =
|leader_name3 = Idriss Ndele Moussa
|legislature= Ilé Aṣòfin gbogbo ọmọ Áfríkà
|established_event1 = Ìwé Àdéhùn Ìdásílẹ̀ OAU
|established_date1 = 25 May 1963
|established_event2 = Àdéhùn Àbújá
|established_date2 = 3 June 1991
|established_event3 = Ìkéde Sirte
|established_date3 = 9 July 2002
|area_magnitude = 1 E+13
|area_km2 = 29757900
|area_sq_mi =
|population_estimate = 967,810,000
|population_estimate_year = 2011
|population_density_km2 = 32.5
|population_density_sq_mi =
|GDP_PPP_year = 2010
|GDP_PPP = US$ 2.849 trillion
|GDP_PPP_per_capita = $2,943.76
|GDP_nominal_year = 2019
|GDP_nominal = US$2.227 Trillion
}
|GDP_nominal_per_capita = $1,681.12
|currency = See list
|utc_offset = -1 to +4
|official_website=
|calling_code=See list
|}}
Ìṣọ̀kan Áfríkà (Gígékúrú bí AU ní èdè Gẹ̀ẹ́sì tàbí UA jẹ́ ẹgbẹ́ ìṣọ̀kan tó ní àwọn Orílẹ̀-èdè Olómìnira Adúláwọ̀ márùnléláàádọ́ta (55) bí ọmọ ẹgbẹ́.[Morocco]] nìkan ni orílẹ̀-èdè Olómìnira tí kìí ṣe ọmọ ẹgbẹ́ àjọ Ìṣọ̀kan Adúláwọ̀ . Ìṣọ̀kan Afrikà jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọjọ́ Kẹsàn án oṣù Keje, ọdún 2002 (9-7-2002), Àjọ (AU) ni ó kalẹ̀ sí ìlú Addis Ababa, ní orílẹ̀-èdè Ethiopia.
Àwọn ọmọ ẹgbẹ́

Àwọn orílẹ̀-èdè ìsàlẹ̀ wọ̀nyí ni ọmọ ẹgbẹ́ Ìṣọ̀kan Áfríkà:


Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Áfríkà
Olúbàdàn

Olúbàdàn (Yoruba: Oní Ìbàdàn; " Olórí ilẹ̀ Ìbàdàn") ni ni ó jẹ́ orúkọ fún Ọba ti ilẹ̀ Ìbàdàn ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Nípa Ìbàdàn

Wọ́n tẹ ilẹ̀ Ìbàdàn dó ní nkan bí ọ̀rùndún kẹrìndínlógún (16th century), nígbà tí yóò sì fi di ọdún 1820 sí 1850, wọ́n ti gbé ìlànà ìṣàkóso àti ìjẹ Ọba àti oyè ní ilẹ̀ Ìbàdàn tí ó yàtọ̀ pátá pátá sí bí àwọn ilẹ̀ Yorùbá tókù ń gbà yan adarí (Olúbàdàn). Wọ́n gbé ìjà Olúbàdàn wọn kalẹ̀ láti orí agboolé kọ̀ọ̀kan tí wọ́n lẹ́tọ̀ọ́ sí oyè náà.
Ìtàn ránpẹ́ nípa Ìbàdàn

Gẹ́gẹ́ bí ìtàn ilẹ̀ Ìbàdàn tí Ọba Isaac Akínyẹlé sọ, wọ́n tà Ìbàdàn do ní àárín ọ̀rùndún kejìdínlógún (18th century) lẹ́yìn tí àwọn jagujagun ilẹ̀ Ẹ̀gbá, Ìjẹ̀bú, Ọ̀yọ́, Ifẹ̀ lẹ́yìn tí ilẹ̀ Ọba Owu ṣubú lọ́jọ́ sí. Lẹ́yìn tí ogun náà parí, ilẹ̀ Ìbàdàn ìlú alágbára ní ọdún 1829, wọ́n sì bẹ̀tlrẹ̀ sí ń gbé ìṣàkóso kalẹ̀ nípa ṣíṣètò oyè jíjẹ láti orí àwọn Báálé baálé, títí, ìpínsísọ̀rí agbára àwọn jagujagun wọ̀nyí ní ọdún 1851 tí ó sì di ohun tí Won fi ń yan Ọba títí di òní.
Ààfin

Wọ́n kọ́ Àfin Olúbàdàn di orí ilẹ̀ tí ó tó sare ilẹ̀ mẹ́fà sí agbègbè Òkè Arẹmọ ní ìlú Ìbàdàn, wọ́n sì ṣì ní inú oṣù keje ọdún 2024
Ẹ tún wo

* Nigerian traditional rulers
* Timeline of Ibadan
Àwọn itọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Adamawa

Ìpínlẹ̀ Adamawa (Fula: Leydi Adamaawa 𞤤𞤫𞤴𞤣𞤭 𞤢𞤣𞤢𞤥𞤢𞥄𞤱𞤢) jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Bornosí àríwá ìwọ̀-oòrùn, Gombesí ìwọ̀-oòrùn, àti Taraba gúúsù-ìwọ̀-oòrùn nígbàtí ààlà ìlà-oòrùn rẹ̀ di apákan ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Cameroon. Orúkọ rẹ̀ jẹ yọ látara ìtàn emirate ti Adamawa, pẹ̀lú olú-ìlú ẹ́míréétì tẹ́lẹ̀rí ti Yola tí ó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Adamawa. Ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ oríṣiríṣi àkóónú ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà pẹ̀lú áwọn ọ̀wọ́ ẹ̀yà onílùú tí ó lé ní ọgọ́rùn-ún. Wọ́n dáa sílẹ̀ ní ọdún 1991 nígbàtí ìpínlẹ̀ Gongola tẹ́lẹ̀rí túká di ìpínlẹ̀ Adamawa àti ìpínlẹ̀ Taraba.

Láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Adamawa jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹjọ tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ṣùgbọ́n ẹlẹ́ẹ̀kọkàndínlógún ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rinlé-ní-ìdámẹ́rin gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Ohun tí a wá mọ̀ sí ìpínlẹ̀ Adamawa ti ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà pẹ̀lú Bwatiye (Bachama), Bali, Bata (Gbwata), Gudu, Mbula-Bwazza, àti Nungurab (Lunguda) ní àáríngbùngbùn agbègbè náà; Kamwe sí àríwá àti àáríngbùngbùn agbègbè náà; Jibusí gúúsù tí ó naṣẹ̀; Kilba, Marghi, Waga, àti Wula ní ìlà-oòrùn, àti Mumuye ní gúúsù nígbàtí àwọn Fulaniń gbé jákèjádò ìpínlẹ̀ náà lemọ́lemọ́ gẹ́gẹ́ bí darandaran. Ìpínlẹ̀ Adamawa jẹ́ àkóónú oriṣ́iríṣi ẹ̀sìn nígbàtí ìwọ̀n bí 55% àwọn ènìyàn olùgbé jẹ́ Mùsùlùmí Sunni àti ìwọ̀n 30% jẹ́ Kììtẹ́nì (nípàtàkì Lutheran, EYN, ECWA, àti ìjọ aláṣọ ara) nígbàtí àwọn ìwọ̀n 15% jẹ́ àwọn ẹlẹ́sìn ìbílẹ̀.
Imojuto

Agbegbe Ijoba Ibile 21 lowa ni Ipinle Adamawa :
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom

Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè ẹkù-ìjọba Gúúsù-Gúúsù orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà ní ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Cross River State, ní ìwọ̀-oòrùnon ìpínlẹ̀ Rivers àti Ìpínlẹ̀ Abia, àti ní gúúsù pẹ̀lú Òkun Atlantic. Ìpínlẹ̀ náà mú orúkọ rẹ̀ látara orúkọ odò Qua Iboe tí ó pín Ìpínlẹ̀ náà sí ọgbọọgba kí ó tó sàn wọ inú Bight ti Bonny. Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom yapa wá látara Ìpínlẹ̀ Cross River nínú ọdún 1987 pẹ̀lú olú-ìlú rẹ̀ Uyo pẹ̀lú àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ mọ́kànlélọ́gbọ̀n.

Láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Akwa Ibom jẹ́ ìpínlẹ̀ ọgbọ̀n tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀karùndínlógún ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù márùn-ún-àbọ̀ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Ayé òde-òní Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom ti ní olùgbé láti bí ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn tí ó kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà tí wọ́n jẹ́ àbátan Ibibio, Anaang, àti Obolo - Oron àwọn ènìyàn ní àríwá-ìlà-oòrùn, àríwá-ìwọ̀-oòrùn, àti agbègbè gúúsù Ìpínlẹ̀ náà, lẹ́sẹsẹ. Ní àkókò ìmúnisìn, Ohun tí a wá mọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìpínlẹ̀ Akwa Ibom báyìí pín sí oríṣiríṣi ìlú-ìpínlẹ̀ bíi Ibom Kingdom àti Akwa Akpa kí ó tó padà di Ìpínlẹ̀ lẹ́bẹ́ àbò ìjọba aláwọ̀-funfun ní 1884 gẹ́gẹ́ bí apákan Oil Rivers Protectorate.
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Anambra

Ìpínlẹ̀ Anambra jẹ́ ìpínlẹ̀ kan láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè náà. Wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà lẹ̀ ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, ọdún 1991. Ìpínlẹ̀ Anambra sopọ Ìpínlẹ̀ Delta sí ìwọ̀-oòrùn, Ìpínlẹ̀ Imo sí gúúsù, Ìpínlẹ̀ Enugu sí ìlà-oòrùn ̀ti Ìpínlẹ̀ Kogi sí àríwá.

Gẹ́gẹ́ bí àbájáde ètò-ìkànìyàn ọdún 2022 àwọn olugbe tí wọn tó mílíọ́nnù mẹ́sàn-án ni wọ́n gbé ní Ìpínlẹ̀ náà. Orukọ Ìpínlẹ̀ náà ni wọ́n ṣàwárí ní ọdún 1976 látara àáríngbùngbùn ìlà-oòrùn Ìpínlẹ̀ náà, wọ́n fún Ìpínlẹ̀ náà lórúkọ ní ìbámu pẹ̀lú Odò Omambala, odò tó ń sàn jákèjádò ìpínlẹ̀ náà. Anambra jẹ́ orúkọ àyálò ti Omambala. Olú-ìlú rẹ̀ ni Awka, ìlú tó ń gbòrò ní kíákíá tí èrò inú rẹ̀ ti lé si láti Ẹgbẹ̀rún-lọ́nà-ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀rin sí mílíọ́nnù mẹ́fà láàárin ọdún 2006 sí 2020. Ìlú Onitsha, tí ó jẹ́ ibùdó ìlú nínú ìtàn láti ìgbà ìmúnisìn àwọn aláwọ̀-funfun, ṣì jẹ̀ ọ̀gangan ìṣòwò láàárin Ìpínlẹ̀ náà..

Orúkọ-ìnagijẹ rẹ̀ ni "Ìmọ́lẹ̀ orílẹ̀ èdè" "Light of the Nation", Ìpínlẹ̀ Anambra jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹjọ tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè ní orílẹ̀ èdè, bí ó ti lẹ̀ jẹ́ wí pé ìdijú-jiyàn rẹ̀ wà pèlu Onitsha, agbègbè tí ó tóbi jùlọ tí ó sì pọ̀ ni èrò nínú ìgboro tí àwọn èèyàn inú rẹ̀ tó mílíọ́nnù mẹ́jọ-àbọ̀ ni wọ́n ti ṣàwárí gẹ́gẹ́ bí àbájáde Africapolis ti ọdún 2020 tí ó mú Onitsha jẹ́ ìgboro-ìlú ẹlẹ́kejì tí ó gbòòrò jùlọ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà ní iye àti ẹlẹ́ẹ̀kẹ́ta ní ilẹ̀-adúláwọ̀. Bakan naa gẹ́gẹ́ bí àbájáde àwọn Demographia ti ọdún 2019 ìgboro Onitsha ẹlẹ́ẹ̀kẹtàdínláàdọ́ta ìgboro-ìlú tí ó tóbi jùlọ lágbàáyé pẹlu èro mílíọ́nnù mẹ́jọ Anambra jé Ìpínlẹ̀ tí ó pọ̀ jùlọ, bí ó ti lẹ̀ jẹ́ pé ẹlẹ́ẹ̀kejì ní kíkéré ni agbègbè ni. Agbègbè tí a mọ̀ sí Ìpínlẹ̀ Anambra ti jẹ́ agbègbè tí ó lajú ókérétán láti bíi ẹlẹ́èkẹsàn ọgọ́rù-únn AD, pẹ̀lú ìlú àbáláyé Nri, ti olú-ìlú rè jẹ́ Igbo-Ukwutẹ́lẹ̀rí nínú ìtàn láàárin Ìpínlẹ̀ náà. Àwọn olùgbé Ìpínlẹ̀ Anambra jé àwọnIgbo, pẹ̀lú èdè Igbo tí ó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí èdè àjùmọ̀ lò jákèjádò ìpínlẹ̀ náà.
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Bauchi

Ìpínlẹ̀ Bauchi(Fula: Leydi Bauchi 𞤤𞤫𞤴𞤣𞤭 𞤦𞤢𞤵𞤷𞥅𞤭) jẹ́ ìpínlẹ̀ kan láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Kano àti Jigawa si àríwá, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Taraba àti Plateau sí gúúsù, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Gombe àti Yobe sí ìlà-oòrùn, àti pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Kaduna sí ìwọ̀-oòrùn. Ó mu orúkọ rẹ̀ látara ìlú-onítàn Bauchi, tí ó dúró gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú rẹ̀. Wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà sílẹ̀ ní ọdún 1976 nígbàtí Ìpínlẹ̀ àríwá-ìlà-oòrùntẹ́lẹ̀rí fọ́. O pẹ̀lú àwọn ojúlówó agbègbè tí ó kún Ìpínlẹ̀ Gombe, tí ó di Ìpínlẹ̀ tí ó dàyàtọ ní ọdún 1996.

Láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Bauchi jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀karùn-ún tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kéje ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́fà-àbọ̀-lé-ní-ẹgbẹ̀rúnlọ́nà-ọgbọ̀n gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Ohun tí a wá mọ̀ sí ìpínlẹ̀ Bauchi ti ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ọ̀wọ́ ẹ̀yà, pẹ̀lú Bolewa, Butawa, àti Warji sí àáríngbùngbùn agbègbè; àwọn Fulani, Kanuri, àti Karai-Karai ní àríwá; àwọn fulani àti Gerawa nínú àyíká ìlú Bauchi; àwọn Zaar (Sayawa) ní gúúsù; àwon Tangale ní gúúsù-ìlà-oòrùn; àti àwọn Jarawa ní gúúsù-ìwọ̀-oòrùn the southwest.
Àwọn Itokasi
Ìpínlẹ̀ Bayelsa

Ìpínlẹ̀ Bayelsa jẹ́ ìpínlẹ̀ kan láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní agbègbè Gúúsù-Gúúsù ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. tí ó wà ní gbùnnùgbúnnù agbègbè Niger Delta. Wọ́n dá Ìpínlẹ̀ Bayelsa sílẹ̀ ní ọdún 1996 wọ́n sì dá ààyè rẹ̀ yọ kúrò nínú Ìpínlẹ̀ Rivers, ní èyí tí ó mu jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Ìpínlẹ̀ titun ní orílẹ̀ èdè. Yenagoa ni olú-ìlú rẹ̀. Ìpínlẹ̀ Bayelsa àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè rẹ̀ bọ́sí ibi ẹ̀kun-omi tí ó léwu jùlọ, tí ó ṣeéṣe kí ó máa sẹlẹ̀ lọ́dọọdún. Ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Rivers sí ìlà-oòrùn àti Ìpínlẹ̀ Delta sí ìlà-oòrùn, pelu àwọn omi ti Atlantic Ocean ti ó jẹ gàba lórí àwọn ààlà gúúsù rẹ̀. Ó ní agbègbè tó tó 10, 773 km2. Ìpínlẹ̀ náà ṣàkónú agbègbè ìjọba ìbílè mẹ́jọ. Àwọn sì Ekeremor, Kolokuma/Opokuma, Yenagoa, Nembe, Ogbia, Sagbama, Brass àti Gúúsù-Ijaw. Ìpínlẹ̀ náà pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Rivers, ní èyí tí oh jẹ́ apákan tẹ́lẹ̀rí, àti Ìpínlẹ̀ Delta.

Èdè Ijaw, ni ó gbòòrò jù ní sísọ Ìpínlẹ̀ Bayelsa pẹ̀lú Isoko àti Urhobo tí wọ́n sọ ní àwon ìlú àbáláyé ní Ìpínlẹ̀ náà. Ó jẹ́ ìlú àbáláyé fún àwọn ará Urhobo tí wọ́n wà ní agbègbè ìjọba ìbílè Sagbama. Ó jẹ́ Ìpínlẹ̀ tí ó kéré jùlọ ní orílè-èdè Nàìjíríà Gẹ́gẹ́ bí àbájáde ètò-ìkànìyàn ọdún 2006, bákan náà ni ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn agbègbè tí ó kéré jù ni ààyè. Wíwà rẹ̀ ní agbègbe Niger Delta, Ìpínlẹ̀ Bayelsa ní odò àti ọ̀gbun níbi tí òkun tí pàdé, pẹ̀lú oríṣiríṣi omi láàárin Ìpínlẹ̀ náà ní èyí tí kò jẹ́ kí ìdàgbàsókè òpópónà tó ṣe gbòógì ó wáyé.
Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn Ìtọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Bẹ́núé

Ìpínlẹ̀ Benue jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ ní agbègbè àríwá àáríngbùngbùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rinlé-ní-ìdámẹ́rin gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2006. Wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà sílẹ̀ ní ọdún1976 láàárín àwọn ìpínlẹ̀ méje tí wọń dá lẹ̀ nígbà náà. Ìpínlẹ̀ náà gba orúkọ rẹ̀ látara odò Benue tí ó jẹ́ odò ẹlẹ́ẹ̀kejì tí ó gbòòrò jù ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ìpínlẹ̀ náà pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Nasarawasí àríwá; Ìpínlẹ̀Taraba sí ìlà-oòrùn; Ìpínlẹ̀ Kogi sí ìwọ̀-oòrùn; Ìpínlẹ̀ Enugu sí gúúsù-ìwọ̀-oòrùn; Ìpínlẹ̀ Ebonyi àti Ìpínlẹ̀ Cross-Rivers sí gúúsù; ó sì tún pín ààlà pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Cameroon sí gúúsù-ìlà-oòrùn. Ó ní àwọn olùgbé tí àwọn tí ó gbilẹ̀ jùlọ jẹ́ àwọn ará Tiv, Idoma àti Igede. Àwọn ọ̀wọ́ ẹ̀yà yòó kù ní Benue nìwọ̀nyí Etulo, Igbo, Jukunpeoples abbl. Olú-ìlú rẹ̀ ni Makurdi. Benue lọ́lá nínú lágbègbè ọ̀gbìn; tí ó sì jẹ́ ìlú-mọ̀ọ́ká nínú ọ̀gbin: ọsàn, máńgòrò, ọ̀dùnkún, ẹ̀gẹ́, soya bínǹsì, ọkàabàbà, ẹ̀gúsí, iṣu, sesame, ráìsì, ẹ̀pà, àti Igi ọ̀pẹ.

Wọ́n sọ Ìpínlẹ̀ Benue ní ìbámu pẹ̀lú odò Benue wọ́n sì ṣẹ̀dá ẹ̀ látara Ìpínlẹ̀ Benue-Plateau tẹ́lẹ̀rí ní ọdún 1976, ní ìbárìn pẹ̀lú Igala àti àwọn apákan Ìpínlẹ̀ Kwara. ní ọdún 1991, àwọn agbègbè ní Ìpínlẹ̀ Benue (pàápàá jùlọ àwọn agbègbè tí wọ́n ti ń sọ Igala), ní ìbárìn pẹ̀lú àwọn agbègbè ní Ìpínlẹ̀ Kwara State, ni wọ́n dá yọ jáde láti di apá titun ní Ìpínlẹ̀ Kogi. Àwọn ará Igbo ni a lè rí ní àwọn agbègbè ààlà àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ bíi Obi, Oju abbl.
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Borno

Ìpínlẹ̀ Borno jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Yobe sí ìlà-oòrùn, Ìpínlẹ̀ Gombe sí gúúsù-ìlà-oòrùn, àti Ìpínlẹ̀ Adamawa sí gúúsù nígbà tí ó àwọn ààlà ìlà-oòrùn rẹ̀ parapọ̀ di ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Cameroon, ààlà àríwá rẹ̀ parapọ̀ di ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Niger, àti ààlà àríwá-ìlà-oòrùn rẹ̀ parapọ̀ di ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Chad, léyìí tí ó mu jẹ́ ìpínlẹ̀ Nàìjíríà kan tí ó pín ààlà pẹ̀lú pín ààlà pẹ̀lú méta. Ó mú orúkọ rẹ̀ látara ìlú onítan emirate ti Borno, pẹ̀lú emirate àtijọ́ ti olú-ìlú Maiduguri tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú ìpínlẹ̀ Borno. Wọ́n dáa sílẹ̀ ní ọdún 1976 nígbàtí Ìpínlẹ̀ àríwá-ìlà-oòrùn tẹlẹri fọ́. Ó pẹ̀lú agbègbè tí a mọ̀ sí Ìpínlẹ̀ Yobe báyìí, tí ó di ìpínlẹ̀ tí ó dá yàtọ̀ ní ọdún 1991.

Ìpínlẹ̀ Borno jẹ́ gbègbè ẹlẹ́ẹ̀kejì tí ó gbòòrò jùlọ láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, òhun nìkan ló wà lẹ́yìn Ìpínlẹ̀Niger. Pẹ̀lú bí ààye rẹ̀ ṣe rí, ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kọkànlá tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́fà-dín-ní-díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún2016.

Ìpínlẹ̀ Borno ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà pẹ̀lú Dghwede, Glavda, Guduf, Laamang, Mafa, àti Mandara ní àáríngbùngbùn ẹkù náà; àwọn ará Afade, Yedina (Buduma), àti Kanembu ní gbùnnùgbúnnù àríwá-ìlà-oòrùn; àwọn ará Waja ní gbùnnùgbúnnù gúúsù; àti àwọn ará Kyibaku, Kamwe, Kilba, Margi groups àti babur ní gúúsù nígbàtí àwọn ará Kanuri àti Shuwa Arabs ń gbé ní jákèjádò àríwá àti àáríngbùngbùn ìpínlẹ̀ náà.
Itokasi

Borno