Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

duimnael|regs|300px|Dié berig oor die Akademie se stigting het in die koerant Het Westen verskyn


Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is 'n multidissiplinêre organisasie wat hom beywer vir die bevordering van wetenskap, tegnologie, letterkunde en kunste in Afrikaans, asook die beskerming en bevordering van alle variëteite van Afrikaans. Die Hertzogprys word jaarliks vir 'n hoogstaande letterkundige werk toegeken.
Ontstaan

Die inisiatief vir die stigting van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het gekom van genl. J.B.M. Hertzog. Hertzog was 'n besonder groot kampvegter vir die Nederlands-Afrikaanse taal. Hy het voorgestel "dat een lichaam in 't leven worde geroepen ter bevordering van de Hollandse taal en letteren in Zuid-Afrika". Op 2 Julie 1909, terwyl die Nasionale Konvensie in Bloemfontein onderweg was, kom die eerste 30 lede van die liggaam byeen om die Zuid-Afrikaanse Akademie voor Taal, Letteren en Kunst te stig. Die doel van die akademie was: "De handhaving en bevordering van de Hollandse Taal en Letteren, en van de Zuid-Afrikaanse Geschiedenis, Oudheidkunde en Kunst", met 'n byvoeging: "Onder 't Hollands wordt verstaan: beide taalvormen gebruiklijk in Zuid-Afrika". Die primêre doel van die Akademie was aanvanklik om Nederlands, maar ook Afrikaans te bevorder. Die naam van die Akademie is in 1942 gewysig na die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns toe 'n nuwe fakulteit 'natuurwetenskap en tegniek' geskep is.
Werksaamhede

links|duimnael|Tuiste van die Afrikaanse Wikipedia
Sedertdien was dit verantwoordelik vir die totstandkoming van onder meer die Stigting Simon van der Stel en die Afrika-instituut. Voorts beywer die Akademie hom daarvoor om belangstelling in die Suid-Afrikaanse geskiedenis, oudhede, kuns en Afrikaanse taal en letterkunde te bevorder. Die Akademie het deur die jare bekend geword weens die gereelde toekenning van literêre pryse (waarvan die Hertzogprys die bekendste is), en ander prestigepryse soos die N.P. van Wyk Louw-medalje.

Die Taalkommissie van die S.A. Akademie is belas met die taak om gesaghebbende uitsprake oor Afrikaans te lewer. In die begin het die vaslegging van 'n uniforme spelling vir Afrikaans byna al die kommissie se tyd in beslag geneem, maar mettertyd het hy al hoe meer terreine van die taalgebruik betree. Die kommissie se werkswyse deur die jare het daartoe aanleiding gegee dat sy spelreëls allerweë as gesaghebbend aanvaar word. Sy besluite word van tyd tot tyd in die Afrikaanse woordelys en spelreëls gepubliseer. Die agtste uitgawe was in 1991, die negende in 2002 en die tiende in 2009.

Van 2019 tot 2024 was Prof. Anne-Marie Beukes die Hoof- uitvoerende beampte. Op 16 November 2022 is ‘n Funksie om die Afrikaanse Wikipedia se 21ste verjaarsdag te vier aangebied by die kantore van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns in Pretoria. Die Akademie het ook tydens die funksie amptelik die fisiese tuiste van die Afrikaanse Wikipedia geword toe Prof Anne-Marie Beukes, uitvoerende hoof van die Akademie en Deon Steyn, direkteur van die Afrikaanse Wikipedia ‘n naambord onthul het wat lees ‘’Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is die trotse tuiste van die Afrikaanse Wikipedia’’.

Dr. Annelise de Vries is in 2024 as nuwe HUB aangestel.
Voorsitters

duimnael|regs|200px|Ds. Adriaan Moorrees, tweede voorsitter.
duimnael|regs|200px|Mabel Jansen (gebore Pellissier), die Akademie se eerste vroulike lid.

* Pres. M.T. Steyn (1909-1916)
* Prof. Adriaan Moorrees (1917-1922)
* Dr. F.V. Engelenburg (1923-1925)
* Prof. D.F. Malherbe (1925-1927)
* Sen. F.S. Malan (1927-1930)
* Dr. F.V. Engelenburg (1930-1932)
* Prof. D.F. Malherbe (1932-1934)
* Sen. F.S. Malan (1936-1936)
* Dr. E.G. Jansen (1937-1938)
* Dr. S.H. Pellissier (1939-1946)
* Dr. J.K. Marais (1946-1949)
* Prof. S.P.E. Boshoff (1949-1950)
* Prof. T.H. le Roux (1950-1952)
* Dr. T.E.W. Schumann (1952-1955)
* Prof. F.E.J. Malherbe (1955-1958)
* Dr. F.J. de Villiers (1958-1961)
* Prof. P.F.D. Weiss (1961-1963)
* Dr. A.J.A. Roux (1963-1965)
* Prof. P.J. Nienaber (1965-1967)
* Dr. S. Meiring Naudé (1967-1969)
* Prof. G. Cronjé (1969-1971)
* Prof. H.L. de Waal (1971-1973)
* Prof. Gerhard J. Beukes (1973-1975)
* Dr. C van der Merwe Brink (1975-1977)
* Prof. A.P. Grové (1977-1979)
* Prof. H.W. Snyman (1979-1981)
* Prof. F.C. Fensham (1981-1983)
* Dr. C.F. Garbers (1983-1985)
* Prof. J.A. Heyns (1985-1987)
* Dr. R.R. Arndt (1987-1989)
* Prof. Elize Botha (1989-1991) (Eerste vroulike voorsitter)
* Dr. L. Alberts (1991-1993)
* Prof. W.T. Claassen (1993-1995)
* Prof. F.P. Retief (1995-1997)
* Prof. L.M. Brümmer (1997-1999)
* Prof. P.H. Kapp (1999-2001)
* Prof. T. Erasmus (2001-2005)
* Prof. H.P. van Coller (2005-2009)
* Dr. W. van Zyl de Villiers (2009-2011)
* Prof. W.A.M. Carstens (2011-2014)
* Prof. W.J. Pienaar (2014-2017)
* Prof. Irma Eloff (2017-2020)
* Prof. Oppel Greeff (2020-2023)
* Prof. Ilse Feinauer (2023-)
Hoof- uitvoerende beamptes (HUB)

Die HUB is aanvanklik eers Sekretaris en later Hoofsekretaris genoem en staan tans bekend as hoof- uitvoerende beampte.
* Prof. G. Knothe (1910-1916)
* Dr. W.M.R. Malherbe (1916-1922)
* Dr. G.S. Preller (1923-1927)
* Dr. D.B. Bosman (1927-1929)
* Prof. S.P. Engelbrecht (1930-1932)
* Mnr. J.S.M. Rabie (1932-1934)
* Mnr. I.M. Lombard (1934-1947)
* Dr. F.C.L. Bosman (1948-1958)
* Dr. M.S. du Buisson (1958-1962)
* Mnr. D.P. Goosen (1962-1967)
* Mnr. D.J. van Niekerk (1968-1974)
* Dr. D.J.C. Geldenhuys (1975-1997)
* Dr. J.B.Z. Louw (1997-2000)
* Prof. Lawrey McFarlane (2001-2005)
* Prof. Jacques van der Elst (2005-2012)
* Dr. Dioné Prinsloo (2012-2019)
* Prof. Anne-Marie Beukes (2019-2024)
* Dr. Annelise de Vries (2024-)
Hoof- operasionele beamptes (HOB)

Die pos van hoof- operasionele beampte is vir die eerste keer in 2025 geskep, en die eerste posbekleër is dr. Stefan van Zyl (1987-).
Erelede

duimnael|regs|180px|Prof. T.J. Haarhoff is in 1969 as erelid van die Akademie benoem.

Erelidmaatskap van die Akademie word as ’n besonder hoë eer beskou, alhoewel dit met geen prys of penning gepaardgaan nie. ’n Persoon word tot erelid van die Akademie benoem ter erkenning van buitengewone dienste aan Suid-Afrika, aan die Afrikaanse taal, of aan die Akademie in die besonder.

* 1909 – Pres. F.W. Reitz
* 1912 – Prof. J.I. Marais
* 1917 – Prof. P.J.G. de Vos; C.P. Hoogenhout
* 1918 – D.F. du Toit
* 1919 – J.E.A. Volschenk
* 1921 – G.J. Malherbe
* 1922 – M.J. Stucki; G.R. von Wielligh
* 1927 – Dr. J.D. Kestell; prof. Adriaan Moorrees
* 1930 – Jan F.E. Celliers
* 1931 – Dr. W.J. Leyds
* 1935 – Prof. D.C. Hesseling; J.S.M. Rabie
* 1938 – Prof. J.W. Pont
* 1941 – Prof. J.D. du Toit; prof. A. Francken; genl. J.B.M. Hertzog; sen. F.S. Malan; Anton van Wouw
* 1942 – G.S. Preller
* 1947 – Prof. G. Besselaar; mnr. N.C. Havenga; dr. F.E.T. Krause
* 1951 – Jochem van Bruggen
* 1953 – Dr. E.G. Jansen; dr. D.F. Malan; dr. M.E. Rothmann
* 1955 – Adv. J.G. Strijdom
* 1956 – Dr. Hans Vedder
* 1957 – Gerard Moerdyk, J.H. Pierneef
* 1959 – J.G.H. Bosman; prof. B.B. Keet; Maggie Laubser; dr. H.F. Verwoerd
* 1960 – Staatspres. C.R. Swart
* 1961 – Prof. T.H. le Roux; sen. C.A. van Niekerk
* 1962 – Prof. M.R. Breyne; sen. Jan de Klerk; dr. T.E. Dönges
* 1963 – Prof. S.P.E. Boshoff; mnr. I.M. Lombard; N.P. van Wyk Louw; prof. D.F. Malherbe; prof. D.F. du T. Malherbe; dr. T.E.W. Schumann
* 1965 – Dr. F.J. de Villiers; F.H. Odendaal; dr. S. Henri Pellissier
* 1966 – Dr. F.C.L. Bosman; adv. B.J. Vorster
* 1968 – Staatspres. J.J. Fouché; dr. Jan van den Berg
* 1969 – Prof. G. Dekker; prof. C.G.S. de Villiers; dr. A.L. Geyser; prof. T.J. Haarhoff; dr. L.W. Hiemstra; dr. J.E. Holloway; mev. M.M. Jansen; dr. A.D. Keet; prof. F.E.J. Malherbe; dr. H.O. Mönnig; dr. H.J. van Eck
* 1970 – Dr. S.J. du Toit
* 1971 – Prof. G.S. Nienaber; prof. H.G. Stoker
* 1972 – Prof. J. du P. Scholtz
* 1973 – Prof. M.S.B. Kritzinger; dr. Theo Wassenaar
* 1974 – Dr. C.F. Krige
* 1975 – Dr. N. Diederichs
* 1977 – Dr. S. Meiring Naudé
* 1978 – Dr. A.J.A. Roux; dr. R.L. Straszacker
* 1980 – Dr. P.J. Meyer
* 1981 – Prof. G. Cronjé; prof. C.H. Rautenbach; prof. H.B. Thom
* 1983 – Prof. W. Kempen; prof. D.J. Opperman; prof. M. Versfeld
* 1984 – Prof. Gerhard J. Beukes; prof. P.J. Nienaber; staatspres. Marais Viljoen
* 1987 – Staatspres. P.W. Botha; regter V.G. Hiemstra; prof. H.W. Snyman
* 1988 – Dr. W.L. Grant
* 1989 – Hoofregter P.J. Rabie
* 1991 – Prof. P.J. Cillié; Elisabeth Eybers; prof. Ernst van Heerden
* 1993 – Prof. H.P. van der Schijff
* 1994 – Mev. Audrey (Blignault) de Villiers
* 1995 – Prof. P.W. Hoek; mev. A.M. Hofmeyr
* 1996 – Prof. E.P. Groenewald; prof. A.P. Grové; dr. D.G. Roos
* 2001 – Dr. Louw Alberts; dr. A.E. Rupert
* 2002 – Mev. Mimi Coertse
* 2003 – Dr. C.F. Garbers; prof. Réna Pretorius
* 2004 – Prof. Elize Botha
* 2006 – Prof. A.J. Brink; prof. A.H. van Wyk
* 2007 – Dr. Bettie Cilliers-Barnard; prof. G.J. Gerwel; prof. P.H. Kapp; dr. Franklin Sonn
* 2008 – Dr. R.R. Arndt; prof. T.T. Cloete; prof. S. Grové; prof. P. Smit
* 2009 – Oudpres. F.W. de Klerk; oudpres. N.R. Mandela; hoogeerwaarde Desmond Tutu
* 2014 – Prof. Theuns Erasmus
* 2015 – Prof. J.C. Steyn
* 2016 – Prof. Adam Small
* 2020 – Prof. Jacques van der Elst
* 2023 – Prof. Oppel Greeff
Toekennings

Pryse, erepennings, medaljes en beurse wat deur die Akademie toegeken word/is word hier onder genoem.
Pryse

* Hertzogprys
* Eugène Maraisprys
* Scheepersprys vir Jeugliteratuur
* SA Akademieprys vir Vertaalde Werk
* Alba Bouwerprys vir Kinderliteratuur
* Elsabe Steenbergprys vir Vertaalde Kinder- en Jeugliteratuur in Afrikaans
* C.J. Langenhovenprys vir Taalwetenskap
* Gustav Prellerprys vir Literatuurwetenskap en Letterkundige Kritiek
* Toon van den Heeverprys vir Regswetenskap
* D.F. du Toit-Malherbeprys vir Genealogiese Navorsing
* Stalspryse
* Totiusprys vir Teologie en die studie van die grondtale van die Bybel
* Jacques van der Elstprys vir beste artikel in die Tydskrif vir Geesteswetenskappe
* Deleen Bekkerprys vir die beste rolprentdraaiboek in Afrikaans
* Samuel Edward Mqhayiprys
* Olive Schreinerprys vir Engelse Letterkunde
* Poortkompetisie (PUK-Kanselierstrustprys)
* Havengapryse
* Albert Stratingprys vir Voorkomende Geneeskunde
* FARMOVS-prys vir Farmakologie en Geneesmiddelontwikkeling
* Douw Greeffprys
* Louis Hiemstraprys vir Niefiksie
* Huberte Rupertprys vir Klassieke Musiek
* C.L. Engelbrechtprys
* Protea Boekhuisprys
* Poortprys
Medaljes

* Tienie Hollowaymedalje vir Kleuterliteratuur
* Markus Viljoenmedalje vir Joernalistieke Prestasie
* D.F. Malanmedalje
* Ds. Pieter van Drimmelenmedalje
* N.P. van Wyk Louw-medalje
* Elizabeth C. Steijnmedalje
* Frans du Toitmedalje vir Bedryfsleiding
* Transnetmedalje
* Goue Akademiemedalje vir Natuurwetenskaplike en Tegniese Prestasie
* M.T. Steynmedalje vir Natuurwetenskaplike en Tegniese Prestasie
* Senior Kaptein Scottmedalje
* Junior Kaptein Scottmedalje
* Christo Wiese-medalje vir Bedryfsleiding
Erepennings

* Erepenning vir Afrikaanse Radiohoorspele en Erepenning vir Afrikaanse Radiohoorbeelde
* Erepenning vir Afrikaanse Televisiedramas en Erepenning vir Afrikaanse Dokumentêre Televisieprogramme
* Erepenning van die Akademie
* Erepenning vir Wetenskaplike Vakbevordering
* Erepenning van die Fakulteit Natuurwetenskap en Tegnologie
Ander

* Elisabeth Eybersbeurs
* Spesiale Oorkondes
Bronne

* Combrink, Johan en Spies, Johan. Sakboek van regte Afrikaans, Tafelberg, Kaapstad, 1994
* Schirmer, Peter. Die beknopte geïllustreerde ensiklopedie van Suid-Afrika, Sentrale Nuusagentskap (Edms.) Bpk., Johannesburg, 1981
* Kapp, Pieter (P.H.). Draer van 'n droom: Die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns 1909–2009, Hemel & See Boeke, Hermanus, 2009
Verwysings
Eksterne skakels

* Die Akademie se webwerf
* Akademie skrik nie meer vir storms, Rapport, 25 November 2001


Kategorie:Akademie
Kategorie:Afrikaans
SA Akademie vir Wetenskap en Kuns
Kategorie:Taalowerhede