JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
සිරස් වගාව

සිරස් වගාව යනු නාගරික ප්‍රදේශයන්හි උස් ගොඩනැගිලි වල කෙරෙන කෘෂිකාර්මික ක්‍රම වේදයකි. මෙම ගොඩනැගිලි වල හරිතාගාර ක්‍රම උපයෝගි කර ගනිමින් වසර පුරා සම්පත් ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කරමින් අනාගත නගර ස්වයං පෝෂිතව පවත්වා ගෙන යාම පිණිස පළතුරු එළවලු වගාව මෙන්ම මසුන් ඇති කිරීම සහ සත්ව පාලනයද කළ හැකිය.

මෙම සංකල්පය සඳහා කෙරුණු පර්යේෂණ වල මූලිකයා ලෙස හැඳින්වෙන්නේ නිව් යෝර්ක් හි කොලම්බියා විශ්ව විද්‍යාලයේ ඩික්සන් ඩෙස්පොමියර් නම් වූ පාරිසරික සෞඛ්‍ය විද්‍යා මහාචාර්යවරයාය. ඩික්සන්ගේ සිරස් වගාව නැමැති සංකල්පය අඩංගු ලිපිය නිව් යෝර්ක් මැගසින් නම් සඟරාවේ පළ වීමත් සමග ලොස් ඇන්ජලීස් හි (යුනයිටඩ් ෆියුචර් හි නිර්මාණ අධ්‍යක්ෂ) ක්‍රිස් ජේකබ් විසින් සැලසුම් කරන ලද මෙම ක්‍රමය කැලිෆොර්නියාව විසින් ලෝකයේ අවධානයට යොමු කරනු ලැබීය.

සිරස් වගා ක්‍රමයේ බලාපොරොත්තු විය හැකි වාසිදායක තත්වය නම් කැලැ එලි කිරීම වැලැක්වීම සහ කාන්තාර ඇතිවීමේ තත්වය වැලැක්වීමයි. ජනාවාස ප්‍රදේශ තුලම ආහාර නිෂ්පාදනය කර ගැනීමෙන් ඈත තිබෙන ගොවිබිම් වලින් ආහාර වර්ග ප්‍රවාහනයේදි ඇති විය හැකි දූෂණ තත්වයන්ද අවම කර ගත හැකිය. මනාව සකස් කරන ලද හරිතාගාරයක් පාවිච්චි කිරීමෙන් අස්වැන්න වැඩිපුර ලබා ගත හැකි අතර කෘමිනාශක වල් පැලැටී නාශක සහ පොහොර භාවිතයද අවම කළ හැකිය. දැනට පෙනෙන අන්දමට ඉදිරියේදි මෙම සිරස් ගොවිපල වල අප ජලය පිරිසිදු ජලය බවට පත් කර අප ද්‍රව්‍ය වලින් විදුලියද නිපදවා එම අංශ වලින් ස්වයං පෝෂිත තත්වයට පත් වනු ඇත.

මහාචාර්ය ඩෙස්පොමියර් මෙම සිරස් ගොවිපලවල් බිහි කිරීමේ තාක්ෂණය දැනට අප සතු බව කියයි. ඔහු කියන්නේ මෙම ක්‍රමය ලාභ හා ප්‍රතිඵල දායී බවයි. දළ ඇස්තමේන්තුවකට අනුව 35000 ක පිරිසකගේ ප්‍රයෝජනයට ගත හැකි සිරස් ගොවිපලක් බිහි කිරීමට වැය වන්නේ ඇමෙරිකන් ඩොලර් මිලියන 84 කට වඩා අඩු මුදලකි. දැනට ටොරොන්ටෝ නගරයෙහි මෙවැනි ගොවිපලක් තැනීමට සැළසුම් ශිල්පි ගෝර්ඩන් ග්‍රාෆ් සැළසුම් කර ඇත.
පුරා විද්‍යාව ගිල්වුණු ලද වැඩ බිම්

ප්‍රාග් ‍ෛඑතිහාසික භූ දර්ශනය

ජලජ පුරා විද්‍යාව මඟින් අධ්‍යයනය කරනු ලබන්නේ දේශගුණයේ හා භූ විද්‍යාවේ වෙනස් වීම් නිසා වර්තමානයේ දී ජලය යට පිහිටන ප්‍රාග් ‍ෛඑතිහාසික වස්තු හා වැඩ බිම්ය.

නැවුම් හා ක්ෂාර ජලජ වස්තු අප පැවතුණු කාලය පුරාවටම මිනිසුන්ට වැදගත් ආහාර ප්‍රබවයක් බවට පත්ව තිබේ. පැරණි ගම්මාන ජලය ප්‍රබව ආසන්නයේ පිහිටා තිබීම එතරම් පුදුමයක් වීමට හේතුවක් නොවේ. අවසාන ‍අයිස් යුගයේ සිට මේ දක්වා මුහුදු මට්ටම අඩි 250ක් (දළ වශයෙන් මීටර් 75ක්) තරම් උස් වී ඇත.

එමනිසා අයිස් යුගය පුරාවට වූ මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරකම්වල වාර්තාවල විශාල ප්‍රමාණයක් දැන් සොයා ගත හැක්කේ ජලය යටිනි.

දැන් කළු මුහුද ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශය වතුරෙන් යට වීම (වර්තමානයේ පොස්පරස් පිහිටි ස්ථානයේ පිහිටි භූමි පාලමක් මධ්‍යධරණී මුහුදෙහි වැඩි වන ජල පීඩනය යටතේ බිඳී වැටීමත් සමඟ) එකල සුවිසල් මිරිදිය ජලාශයක් වූ ඒ වටා පිහිටි මනුෂ්‍ය ක්‍රියාකාරකම් විශාල ප්‍රමාණයක් ගිල්වන ලදී.

බටහිර යුරෝපයේ වෙරළෙහි පිහිටි සුවිශේෂී ලෙන් කලා වැඩ බිම් දැන් ප්‍රවේශ විය හැක්කේ කිමිදීම මඟින් පමණි. එයට හේතුව එම ගුහාවල ඇතුළත ජලයෙන් පිරී නොපැවතුණත් ඒවාට ඇතුළු වන ස්ථාන ජලය යට පිහිටීමයි.

‍ෛඑතිහාසික වැඩ බිම්

ඉතිහාසය පුරාවට එක් එක් කාලවල දී සිදු වූ භූමිකම්පා මඟින් මනුෂ්‍ය ජනපද ගිල්වීම සිදු වී ඇත. එවැනි ව්‍යසනවල අවශේෂ ලෝකය පුරා පිහිටන අතර ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රියා පෝර්ට් රෝයල් වැනි වැඩ බිම් වර්තමානයේ දී වැදගත් පුරා විද්‍යාත්මක වැඩ බිම් බවට පත්ව තිබේ. නටඹුන් වූ නෞකා සමඟ මෙන්ම පුරා විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලට බහු තේමා අනුගමනය කළ හැකිය. ඒවාට අවසාන ව්‍යසනය පිළිබඳ සාක්ෂි, ව්‍යසනයට පෙර තිබූ ව්‍යුහ හා භූ දර්ශනය හා එහි ඇති වුණු සංස්කෘතිය හා ආර්ථිකය ඇතුළත් වේ. නැවක් මුහුදුබත් වීමක් මෙන් නොව භූ කම්පා අවස්ථාවක් හරහා නඟරයක් විනාශ වීම වසර ගණනක් පුරාවට සිදු විය හැකි අතර විනාශයේ යම් කොටස් සඳහා සාක්ෂි ද තිබිය හැක. (සමහරක් විට අතරතුර වූ නැවත ගොඩනැඟීම් ද සමඟ)
References

http://en.wikipedia.org/wiki/Maritime_archaeology#Submerged_sites

ප්‍රවර්ගය:පුරාවිද්‍යාව
නාගරික පුරා විද්‍යාව

නාගරික පුරා විද්‍යාව යනු පුරා විද්‍යාවේ උප ක්ෂේත්‍රයක් වන අතර මෙම ක්ෂේත්‍රය දිගු කාලයක් තිස්සේ මිනිසුන් වාසය කළ නඟරයන් ආශ්‍රිතව හමුවන අතීත ද්‍රව්‍ය සම්බන්ධයෙන් විශේෂිත වූවකි. බොහෝ විට මෙවන් දිගු කාලීන මානව වාසස්ථානයන් ආශ්‍රිතව අතීතය සම්බන්ධව තොරතුරු රාශියක් සොයා ගැනීමේ හැකියාව පවතී.

මිනිසුන් තම ජීවිත කාලය පුරාම අපද්‍රව්‍ය. ඉවතලීම සිදු කරයි. මිනිසුන් විශාල ප්‍රමාණයක් රාශිගතව වාසය කරන ප්‍රදේශ ආශ්‍රිතව මෙසේ අපද්‍රව්‍ය විශාල වශයෙන් එක් රැස් වීම සිදු වේ. මෙවන් අපද්‍රව්‍ය අතරට මල ද්‍රව්‍යද, මුළුතැන්ගෙයින් ඉවතලන අපද්‍රව්‍ය , කැඩී බිඳී ගිය ද්‍රව්‍ය. ආදී වශයෙන් විශාල ද්‍රව්‍ය පරාසයක් අයත් වේ. මෙම අපද්‍රව්‍ය සියල්ල බැහැර කළ යුතු වන අතර සුළු මිනිසුන් පිරිසක් සඳහා මෙම අවශ්‍යතාවය ප්‍රදේශීයව සපුරාගත හැකි ‍‍වේ. කෙසේ නමුත් සෞඛ්‍යම ගැටළු මතු නොවන අයුරින් මෙසේ ප්‍රාදේශීයව අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීම කළ හැකි වන්නේ සීමිත ජන සංඛ්‍යාවක් වාසය කරන අවස්ථාවන්හි දී පමණි. අදින් වසර 5000කට පමණ ඈත අතීතයේ පටන් මිනිසුන් විශාල සංඛ්යා වන් වශයෙන් එක්ව වාසය කිරීම ආරම්භ කිරීමත් සමඟ මෙසේ ප්‍රාදේශීයව අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීමේ ක්‍රම, ක්‍රමයෙන් ප්‍රායෝගික ‍නොවන තත්වයට පත් විය. මේ හේතුවෙන් මෙවැනි විශාල ජනාවාස ප්‍රදේශයන් වෙත ද්‍රව්‍යක විශාල වශයෙන් ගෙන ඒම සිදු වූ නමුත් ඒවා එම ප්‍රදේශවලින් බැහැරට ගෙන යාම සිදු නොවූ තරම්ය.

19 වන සියවසේ ක්‍රමානුකූල ලෙස අපද්‍රව්‍ය බැහැර කිරීම ක්ර මවේද නඟරාශ්‍රිත ප්‍රදේශයන්හි ප්‍රචලිත වීමට ප්‍රථම බොහෝ විට මිනිසුන් අපද්‍රව්‍ය තම නිවසින් බැහැරට විසි කිරීම හෝ තම ඉඩමේ වල දැමීම සිදු කරන ලදී. නඟර ‍සැලසුම්කරණ නීති හඳුන්වාදීමට ප්‍රථම මෙවැනි ජනාවාස ආශ්‍රිතව නිවාස කඩා වැටීම ඉතා සාමාන්‍ය සිදු වීමක් වූ අතර එවන් අවස්ථාවල දී එම නිවාස හිමිකරුවන් බොහෝ විට කඩා වැටුණු නිවසින් තවදුරටත් ‍ප්‍රයෝජනයට ගත හැකි ද්‍රව්‍ය වෙන් කොට ගෙන ඒවා ඇසුරින් කඩා වැටුණු නිවස මතම නව නිවස ගොඩනැඟීම සිදු කරන ලදී.

මෙම ගොඩනැගීම් ක්‍රමවේදය හේතුවෙන් යම් තරමක හෝ ‍ඉතිහාසයක් පවතින මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ මානව ජනාවාසයක් පවා ගොඩනැඟී ඇත්තේ අතීතයේ කඩා වැටුණු සහ කඩා දමන ලද ගොඩනැඟිලි සමූහයක අවශේෂයන් මත වේ. මේ හේතුවෙන් මෙවන් ජනාවාස මුල් භූමි මට්ටමින් ඉහලට එසවුණු ‍ස්වභාවයක් පෙන්වන අතර ඒවා ‍එසේ ඉහලට එසවීමට හේතු වනුයේ ඒවාට යටින් තැන්පත්ව පවතින පුරා විද්‍යාත්මක අවශේෂයන් වේ. මෙම තත්වය වඩාත් පැහැදිලිව දැකගත හැකි වනුයේ නියර් ඊස්ට්හි පිහිටි ටෙල් වැනි පුරා විද්‍යාත්මක ස්ථානයන් ආශ්‍රිතව වේ. මෙහි දී වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ මිනිසුන් වාසය කළ ප්‍රදේශ අවට බිම් මට්ටමින් මීටර් ගණනාවක් ඉහලට එස‍වී තිබෙනු නිරීක්ෂණය කළ හැක.

මධ්‍යම යු‍ගයේ යුරෝපයේ පැවති ආකාරයෙන් බැම්මක් මඟින් වට කරන ලද ජනාවාසයන් හි දී ඒවා වටා පිහිටි බැම්ම මඟින් අපද්‍රව්‍ය ඉවතට යෑම වැළැක්වීම මඟින් මෙම ක්‍රියාවලිය වඩාත් වේගවත් කිරීම සිදු විය. ‍
References

http://en.wikipedia.org/wiki/Urban_archaeology

ප්‍රවර්ගය:පුරාවිද්‍යාව
ව්‍යාජ පුරාවේදය

ව්‍යාජ පුරා විද්‍යාව (විචිත්‍ර පුරා විද්‍යාව හෝ කල්ට් පුරා විද්‍යාව ලෙසද හදුන්වන) යනු ද්‍රව්‍ය අවශේෂ හා වැඩබිම් ප්‍රදේශ විද්‍යාත්මක නොවන ආකාරයෙන් අර්ථ නිරූපණය කිරීම වු ව්‍යාජ විද්‍යාත්මක පුරා විද්‍යාවයි. සම්මතව පිළිගත් පුරාවිද්‍යාත්මක ක්‍රම වලට නොගැල පෙන පුරා විද්‍යාත්මක සිද්ධාන්ත, වැඩබිම්, කැණීම් හා ප්‍රකාශන ව්‍යාජ පුරාවිද්‍යාව යන කාණ්ඩය යටත‍ට වැටෙයැයි සැලකෙයි. ජන පුරා විද්‍යාවේ තතු නොදන්නා අදහස් එකතුවලට මුහුදෙන් එතෙර චාරිකා, ගිලුණු මහද්වීප, නැති වූ රාජධානි, අමතක වූ භාෂා මේ දක්වා හඳුනානොගත් ශිලා ලේඛණ හා පැරණි තක්සේරු හරහා නැවත සොයා ගැනීම ඇතුළත් වේ. 1990 දී මයිකල් ජී. මිචලොවික් මෙලෙස ප්‍රකාශ කර සිටි අතර තවදුරටත් ඔහු විසින් පවසා සිටියේ ජන පුරා විද්‍යාව, පුරා විද්‍යාවේ අතීතය තේරුම් ගැනීමේ ඒකාධිකාරයට අභියෝගයක් එල්ල කරන අතර රජය මඟින් මුදල් ලබා දෙන සහයෝගීත්වය මත වූ ඔවුන්ගේ පරාදීනත්වයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පුරා විද්‍යාඥයින් මේ සියල්ලටම ප්‍රතිචාර දැක්වීම සිදු කරන ලදී. ‍

ව්‍යාජ පුරා විද්‍යාව සිතා මතා හෝ නොසිතාම සිදු කළ හැක. පුරා විද්‍යාත්මක බොරු හා ප්‍රයෝග සිතාමතා සිදු කරන ව්‍යාජ පුරා විද්‍යාව ලෙස සැලකේ. නියම පුරා විද්‍යාත්මක සොයා ගැනීම් විද්‍යාත්මක නොවන තේරුම් ගැනීම් හරහා ව්‍යාජ පුරා විද්‍යාවට නොසිතා පරිවර්තනය විය හැක.
ව්‍යාජ පුරා විද්‍යාව නිරන්තරයෙන් ජාතිකත්වයෙන් හෝ යම් විශේෂිත ආගමික, ව්‍යාජ ඓතිහාසික, දේශපාලනික හෝ මානව විද්‍යාත්මක සිද්ධාන්තයක් ස්ථිර කිරීම සඳහා වූ ආශාව මඟින් නිරන්තරයෙන් පොළඹවනු ලැබේ. බොහොමයක් අවස්ථාවලදී පූර්ව නිගමනයක් ප්‍රකාශයට පත් කරන අතර විස්තර සහිතව සිද්ධාන්තය සනාථ කිරීම සඳහා ක්ෂේත්‍ර කාර්යයන් යොදා ගනු ලැබේ.

ව්‍යාජ පුරා විද්‍යාව අනුගමනය කරන්නන් සාමාන්‍යයෙන් අධ්‍යාපනික පුරා විද්‍යාඥයින්ට එරෙහිව යන අතර සාම්ප්‍රදායික විද්‍යාව වැදගත් සාක්ෂි ඕනෑවට වඩා නිරීක්ෂණය කරනවා යැයි පවසමින් විද්‍යාත්මක ක්‍රම ප්‍රකාශයට පත් කරයි. වැදගත් සාක්ෂිවල වංචා කිරීම, සැලසුම් කිරීම ඇතුළත් වන කුමන්ත්‍රණ සිද්ධාන්ත කැඳවීම සිදු විය හැක.

ජන පුරා විද්‍යාවට ද පුළුල් ආධාරයක් ලැබෙනු ඇත. ප්‍රාග් ඓතිහාසික අස්ථිමය අවශේෂ නැවත වැළලීම සඳහා‍දේශීය ඇමරිකානුවන්ගේ ඉල්ලීමට ඇමරිකානු පුරා විද්‍යාඥයින් දැක්වූ ප්‍රතික්‍රියාව මඟින් මහජනතාව වෘත්තීමය අදහස් හා හැසිරීම්වලට නැමෙන ආකාරය හොඳින් නිරූපණය කරනවා යැයි මිකොලොවික් නිරීක්ෂණය කළේය.
References
සොහොන් මංකොල්ලකෑම

සොහොන් මංකොල්ලකෑම යනු එතුළ වූ මානව කෘති සොරකම කිරීමට හෝ සම්පූර්ණ ශරීරයම සොරකම් කිරීම සඳහා හෝ එහි පුද්ගලික බලපෑම් සඳහා මල සිරුර පො‍ළවෙන් උඩට ගැනීම සඳහා සොහොනක් නිරාවරණය කිරීමේ ක්‍රියාවයි. මෙම ක්‍රියාවෙහි නිරත වන්නා සොහොන් මංකොල්ලකරුවා (tomb raider) ලෙස හඳුන්වයි.

සොහොන් මංකොල්ලකෑම කලා ඉතිහාසඥයින්ට හා පුරා විද්යායඥයින්ට වසංගතයකි. වටිනා සොහොන් බිම් විශාල ප්‍රමාණයක් ‍විශේෂඥයින් විසින් ඒවා පරීක්ෂා කිරීමට ප්‍රථම මංකොල්ල කා තිබුණි. ඒ හා සමානවම චීන ජේඩ් මිහිදන් කිරීමේ ඇඳුම් වසර කිහිපයක් පුරාවටම මිත්‍යාවක් ලෙස සලකනු ලැබූ අතර 1968 දී දෙකක් සොයා ගැනීමත් සමඟ එය දුරු වී ගියේය. දැන් ඔවුන් විශ්වාස කරන්නේ බොහෝමයක් ජේඩ් මිහිදන් කිරීමේ ඇඳුම් බොහෝ කලකට පෙර සොහොන් මංකොල්ලකරුවන් විසින් ඉවත් කර ඇති බවයි.

මධ්‍යතන හා පුනරුද යුරෝපයේ වෛද්‍ය විද්‍යා හා කලා ශිෂ්‍යයන් විසින් ඔවුන්ගේ අධ්‍යයනයන්ට සහාය වීම සඳහා මෝචරි, පුද්ගලික නිවාස හා සුසාන භූමිවලින් මල මිනී සොරකම් කළ බවට වාර්තා වී තිබුණි. පුනරුද සිත්තරෙකු හා මූර්තිකරුවෙකු වූ මයිකල් ඈන්ජෙලෝ ඔහු‍ගේ සිතුවම් පරිපූර්ණ කිරීම සඳහා මනුෂ්යෙ සැකිලි පද්ධතිය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා මෝචරිවලින් ශරීර සොරකම් කිරීමට ප්‍රසිද්ධ අයෙකු වේ. කෙසේ නමුත් මෙය සොහොන් මංකොල්ල කෑමකට වඩා මෘත දේහ ඩැහැ ගැනීමක් ලෙස සැලකේ. ඔහුගේ ප්‍රතිවාදියා වූ ලියනාඩෝ ඩාවින්චි ද මේ ක්‍රියාව සඳහා ප්‍රසිද්ධියක් ඉසිලීය.

ටුම්බ් රේඩර් (tomb raider) වීඩියෝ ක්‍රීඩා ‍ශ්‍රේණියේ වීරවරිය වූ ලාරා ක්‍රොමෆ්ට් සොහොන් මංකොල්ල කයි.

ප්‍රවර්ගය:පුරාවිද්‍යාව
බයිබලය සම්බන්ධ වු පුරාවිද්‍යාව

බයිබලය සම්බන්ධ වු පුරාවිද්‍යාව යනු යුදෙව් බයිබලයට හා නව තෙස්තමේන්තුවට සම්බන්ධ හා ඒ පිළිබද අවධානය යොමු කරන පුරාවිද්‍යාවයි. 20 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේ සිට මැද දක්වා විලියම් එෆ් ඕල්බ්‍රයිට්ගේ බලපෑම හරහා එයට එහි සෛද්ධාන්තික වැඩ රාමුව ලැබුණු අතර එහි වඩාත් බලපෑම් එල්ල කළ අවධිය බිදින ලදී. ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ඇමෙරිකානු බයිබලය සම්බන්ධ වු පුරාවිද්‍යා පාසල මගින් එම කාලයේදී බයිබලය සම්බන්ධ වු ශිෂ්‍යත්ව හා ක්‍රිස්තුධර්මය පැතිරවීමේ දේව ධර්මයට බලපෑම් එල්ලකරන ලදී. තවද එමගින් පැරණි තෙස්තමේන්තුවේ (විශේෂයෙන් බයිබලය සම්බන්ධ වු නිකාය ප්‍රධානීන්ට, නිර්ගමනයට හා කනාන් ආක්‍රමණයට සම්බන්ධ කොටස්) ඇතුළත් සත්‍ය පුරාවිද්‍යා මගින් නිරූපණය කරනවා යැයි යන දර්ශණය ස්ථිර කරන ලදී. මෙම සම්මුතිය 1970 දශකයේදී ඕල්රයිටන්ගේ බයිබලය සම්බන්ධ වු පුරාවිද්‍යාව, ක්‍රියාවලි හා පසු ක්‍රියා වලි පුරා විද්‍යාව මගින් විශාල ලෙස අවලංගු කිරීමත් සමග උඩියටිකුරු විය. ක්‍රියාවලිහා පසු ක්‍රියා වලි පුරාවිද්‍යාව මගින් පුරාවිද්‍යාව නිරීක්ෂණය කරනු ලැබුවේ ඓතිහාසික විෂය ක්ෂේත්‍රයක් ලෙස නොව පුරා වේදයක් ලෙසය. මේ හැරුණු කොට නිකායකට සම්බන්ධ වු සහය මත විශ්වාසය තැබු ඇමෙරිකානු ක්ෂේත්‍ර කැණීම් මගින් පෙන්වා සිටියේ ඕල්බ්‍රයිටන්ගේ සුසමාදර්ශය අදාළ ප්‍රදේශයේ සමකාලීන පුරාවිද්‍යා වලට බලපෑම් එල්ලකළ බව සිදු කළ බවයි.
References

http://en.wikipedia.org/wiki/Biblical_archaeology
පුරාවිද්‍යාත්මක විභවයන්ගෙත් යුත් ප්‍රදේශ

පුරාවිද්‍යාත්මක විභවයකින් යුත් ප්‍රදේශ හා වැඩි පුරාවිද්‍යාත්මක විභවයකින් යුත් ප්‍රදේශ‍හෝ නාගරික පුරාවිදයාත්මක කලාප වැනි වදන් යොදා ගනු ලබන්නේ රටක මිහිදන් වී ඇති පුරාවිද්‍යාව ඇති යැයි සැලකෙන කොටස් හැදින්වීමට ය. ඒවා මූලිකව නිර්මාණය වීම හා භාවිතා වීම සිදු වන්නේ, සැලසුම් ක්‍රියා වලි වලදී යෝජනා වී ඇති නව දියුණූ වීම් මගින් ඇතිවී ඇති පුරා විද්‍යාත්මක බාධා සැලසුම් කිරීමේ නිළධාරීන්ට කලින් දැනුම් දෙන පූරණ ලෙසය. ඒවා සාමාන්‍යයෙන් GIS දත්ත සමුදාමත සලකුනු කර ඇති අතර ඒවා තුළ ඇති දියුණු වීම් සදහා වු යෙදීම්, අදහස් හා උපදෙස් සදහා රටෙහි පුරා විද්‍යඥයින් ට ඉදිරිපත් කිරීම් සිදු විය හැක. මෙම ක්‍රියාවලිය පුරා විද්‍යාව හා සැළසුම් කරණය පිළිබද ඒක්සත් රාජධානි ආණ්ඩු යොමු පාඨ සමග සම්බන්ධ අතර එය PPG 16 ලෙස හදුන්වයි.

පුරාවිද්‍යාත්මක විභවයිකින් යුත් ප්‍රදේශයක දියුණු වීමට පුරා විද්‍යාත්මක පරිණාමනයක් හා ගොඩනැගිලි ගොඩනැගිලි ආරම්භ කිරීමේ ක්‍රියාව ලිහිල් කිරීමක් අවශ්‍ය වේ. මෙම ප්‍රදේශ තෝරාගනු ලබන්නේ පසු කැණීම් පිළිබද අධ්‍යයන හරහා හා රටෙහි වැඩබිම් හා ස්මාරක වාර්තා ඇතුළත් ඓතිහාසික හා අධ්‍යාපනික ප්‍රභව හරහාය.
හතරවන විජයබාහු රජ

හතරවන විජයබාහු රජ යනු ක්‍රි.ව. 1270 දි දෙවන පරාක්‍රමබාහු රජතුමාගෙ මරණයෙන් පසු දඹදෙනිය අග නගරය කරගෙන රාජ්‍යත්වයට පත් වූ ඔහුගේ වැඩිමහළු පුත් විජයබාහු කුමාරයා ය. හතරවන විජයබාහු නමින් ප්‍රකට වූ මෙතුමා බෝසත් විජයබාහු නමින් ද හැඳින්වින.

එහෙත් මෙම රජතුමාට බලයේ සිටිය හැකි වුනේ දෙවසරක් පමණි. මිත්ත නම් සෙන්පතියෙක් ක්‍රි.ව. 1272 දී රජ ගෙදර මෙහෙකරුවෙකුට අල්ලස් දී රජු මරා දමා තෙමේ රජ විය. මිත්ත සෙන්පතියාට සිහසුනට උරුමයක් නොවූ අතර වැටුප් ප්‍රසාද දී හමුදාපතීන් පක්ෂ කරවාගෙන තමන්ට තර්ජනයක් විය හැකි බෝසත් විජයබාහු රජුගේ සොයුරු බුවනෙකබාහු ආදිපාදයන් මැරවීමට චරපුරුෂයන් යෙදවීය.

මෙකල රාජ සේවයේ සිටි විදේශීය හමුදාංකයේ සිටි ආර්ය භටයන් මිත්තට අවනත නොවුණු අතර ඔවුන්ගේ නායක ඨකුරක සෙන්පතියා මිත්තව මරා දමා තමා එය සිදුකලේ සිහසුනට උරුමකම් කියන බුවනෙකබාහු ආදිපාදගේ උපදෙස් පරිදි බව සිංහල සෙන්පතියන්ට පැහැදිලි කර ඔවුන්ද පක්ෂ කොටගෙන බුවනෙකබාහු ආදිපාදයන් කැඳවා රජ කරවීය. බුවනෙකබාහු කුමරා පළමු බුවනෙකබාහු රජ නමින් දඹදෙනිය අග නගරය කරගෙන රජ විය. ඒත් ටික කලෙකින් පළමු බුවනෙකබාහු රජතුමා තම අග නගරය වශයෙන් යාපහුව තෝරා ගත්තේය.
සබැඳි පිටු

* සිංහලේ රාජාවලිය
යොමු
බාහිර සබැඳි

* ශ්‍රී ලංකාවේ රජවරු සහ පාලකයෝ
* කොඩ්‍රින්ටන්ගේ ලංකා කෙටි ඉතිහාසය


ප්‍රවර්ගය : ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය
ප්‍රවර්ගය:සිරි සඟ බෝ රාජ වංශය
ප්‍රවර්ගය:ශ්‍රී ලංකාවේ රජවරු
රෙකියෝලොජි

රෙකියෝලොජි යනු භූ ලක්ෂණ ඇගයීම, මතුපිට පරීක්ෂා කිරීම, ආකාශ නිරීක්ෂණ, පතුරු මිනුම්, බලකොටු අනුරේඛණය හා පරිසර මිනුම් වැනි ආක්රීමණික නොවන අධ්යශයන කාණ්ඩයකට වු පුරාවිද්යාකත්මක වදනකි.

රෙකියෝලොජි තාක්ෂණික ආකාරයෙන්මෙන්ම තාක්ෂනික නොවන ආකාරයෙන්ද සිදු කරනු ලැබේ. න්යාජයිකව එය යුධ භූමි පුරාවිද්යාවවට ව්යදවහාර වන අතර වඩා පුළුල්ව විශේෂයෙන් යුධ කටයුතු වල ඇතුළත් ඕනෑම ප්රකදේශයක් සදහා ව්යුවහාර‍ වෙයි. තාක්ෂණික ආකාරය පදනම් වී ඇත්තේ මෙවලම් හා ගැටුම් වලින් ඇති වු පතුරු මතුපිටින් සොයා ගැනීම මත හා ඡායාරූප හා අනෙකුත් කඩදාසි සාක්ෂි සංසන්දනය කිරීම මතය. තාක්ෂණික නොවන ආකාරය අදහස් මත ධාවනය වන්නකි. එහිදි යුධෝපාය සම්බන්ධ අදහස් පදනම් වන්නේ ප්රකශ්නයට බදුන්වන ඉතිහාස කාලපරිච්ඡේදය අතර තුරදි යුධමය හැසිරීම් වල සිද්ධාන්ත හා අත්දැකීම් මතය.

රෙකියුලොජි යනු සසන්භාවි ආක්ර මණික සාම්පල ගත කිරීම නැවැත්වීමට සේවයෙහි යොදවා ඇති ක්රකමයකි. පසුව සදහන් කරන ලද්දට යුධමය පුරා විද්යානවේ අඩු සාර්ථක සීඝ්ර තාවයක් ඇති අතර එය බොහෝ දෙනා පිළිගෙන ඇත්තේ සසම්භාවි සාම්පල කරණය මගින් නොවුමනා ආපදා ඇති කළ හැකි බවයි.

ඊට සම්බන්ධ විෂය පථ වන්නේ යුධමය පුරා විද්යා ව, යුධබිම් පුරා විද්යා ව, ආකාශ ඡායාරූප ශිල්පය හා චුම්භක මාන හෝ ප්ර තිරෝධතා පරීක්ෂාව

මෙම වදන ගැන සදහනක් මෙම ලිපිය තැපැල් කළ සමාගමේ වෙබ් අඩවිය හැරෙන්නට වෙනත් කිසිදු ප්රනකාශනයක හෝ පරිශීලන ද්ර ව්යබයක අඩංගුව නැත. මෙය නිහීන වාණිජමය සැබැදුමක් ලෙස පෙනෙයි. Institut fur Vor – und fruhaeschichtliche Archaologie der Universitat Bonn ආයතනයේ පරීෂීලක අංශයේ ලයිස්තු ගත කළ හැකියට. නූතන යුධමය පුරා විද්යාo කටයුත්තක් ගැන කිසිදු වාර්තාවක් නොපවතියි.
පර්යේෂණාත්මක පුරාවිද්‍යාව

පර්යේෂණාත්මක පුරාවිද්‍යාව ඉපැරණි ව්‍යුහ හෝ මානව කෘති වැනි පුරාවිද්‍යාත්මක ප්‍රභව ද්‍රව්‍යමත පදනම් වු හල්පිත හෝ උපකල්පන නිර්මාණය කිරීමට හා‍පරීක්ෂා කිරීමට විවිධක්‍රම, තාක්ෂණ, විශ්ලේෂණ හා පිවිසුම් සේවයෙහි යොදවයි. මෙය, සාමාන්‍යයෙන් විනෝදාංශයක් හෝ විනෝදකාමි මාධ්‍යයක් ලෙස ගන්නා හෝ විශේෂිත ඓතිහාසික යුගයක ශුංගාරාත්මක වටපිටාව නිරූපණය කිරීමට යොදා ගන්නා කිසිදු පුරාවිද්‍යාත්මක හෝ ඓතිහාසික සාක්ෂි, ජීවි ඉතිහාසය හෝ ඓතිහාසික නැවත පැනවීම සමග නොසලකන මූලික තාක්ෂණික ක්‍රමය සමග පටලවා නොගත යුතුය.

පර්යේෂණාත්මක පුරාණ විද්‍යාවේ එක් ප්‍රධාන ආකාරයක් වන්නේ ඓතිහාසිකව නිවැරදි තාක්ෂණික ක්‍රම පමණක් යොදා ගනිමින් ඓතිහාසික ව්‍යුහ වල පිටපත් තැනීමයි. මෙය සමහරක් විට ප්‍රතිසංස්කරණ පුරාවිද්‍යාව ලෙස හැදින්වෙයි. කෙ‍සේ නමුත් පරේෂණාත්මක පුරාවිද්‍යාවේ ප්‍රතිඵලය වන්නේ සාදන ලද දෙය නොව දත්තයි.

නූතන කාලයේදී පරේෂණාත්මක පුරෝවිද්‍යාව රූපවාහිණි නිෂ්පාදන ගණනක අඩංගු විය. ඒවා නම් BBC නාලිකාවේ “Building the impossible” හා ඩිස්කවරි නාලිකාවේ “Secrets of lost empires” වේ. රූපවාහිණි වැඩ සටහන් වලදී තාක්ෂණික ක්‍රමයේ බරපතල විද්‍යාත්මක වාසි කණ්ඩායම් මත තද කාලසීමා පැනවීම තුළින් යම්තාක් දුරකට අඩුවී ඇත.
පරිගණකමය පුරාවිද්‍යාව

පරිගණකමය පුරාවිද්‍යාව දීර්ඝ කාලීන මිනිස් හැසිරීම් හා හැසිරීම් පරිණාමනය අධ්‍යනය සදහා වු පරිගණක මත පදනම් වු විශ්ලේෂණික ක්‍රම විස්තර කරයි. ඔවුන්ගේ නමට ඉදිරියෙන් පරිගණකමය යන උපසර්ගය ඇති (පරිගණකමය ජීව විද්‍යාව පරිගණකමය භෞතික විද්‍යාව හා පරිගණකමය සමාජ විද්‍යාව) අනෙකුත් උප මාතෘකා මෙන්ම මෙම වදනද පරිගණකයක උදවුව නොමැතිව සිදු කළ නොහැකි ක්‍රම හැදින්වීම සදහා යෙදේ.

පරිගණකමය පුරාවිද්‍යාවට‍ භූ විද්‍යාත්මක තොරතුරු පද්ධති (GIS භාවිතය ඇතුළත් වෙයි. විශේෂයෙන් එසේ වන්නේ විව්ෂේඩ (Viewshed) විශ්ලේෂණ හා ලීස්ට් කොස්ට් පාත් (Least cost path) විශ්ලේෂණය වැනි අවකාශ විෂ්ලේෂණය භාවිතා කරන විට එයට හේතුව ඒවා පරිගණකයක සැකසුම් බලයෙන් තොරව සිදු කිරීමට අතිශයින් අපහසු, සැලකිය යුතු තරම් පරිගණකමය වහයෙන් සංකිර්ණ පිවිසුම් වන නිසාය. එමෙන්ම Swarm හා Repast මෙවලම් භාවිතා කර සමහර ආකාර වල සංඛ්‍යානමය හා ගණිතමය ආකෘතිකරණ හා මනුෂ්‍ය හැසිරීමේ පරිගණක අනුහුරුකරණ හා හැසිරීම් පරිණාමනය ද පරිගණකමය උදවුවකින් තොරව ගණනය කිරීමට අපහසු විය හැකිය. ලන්ඩනයේ විශ්ව විද්‍යාලයේ Space Syntax වැඩ සටහන වැනි මෘදුකාංග යොදා ගනිමින් සාදන ලද පරිසර තුළ මනුෂ්‍ය සංජානනය හා චලනය වැනි පුරාවිද්‍යාත්මක ගැටළු විසදීම සදහා වු අනෙක් විවිධ ආකාර වල සංකිර්ණ හා නියමිත මෘදුකාංග වල යෙදීම් ද පරිගණකමය පුරා විද්‍යාව යටතට වැටෙයි.

පරිගණකමය පුරා විද්‍යාව පුරා විදයාත්මක තොරතුරු විද්‍යාව ලෙස හැදින්වෙයි. (Burenhult 2002, Huggett and Ross 2004)
References

http://en.wikipedia.org/wiki/Computational_archaeology
මධ්‍යතන යුගයේ පුරාවිද්‍යාව

මධ්‍යතන යුගයේ පුරාවිද්‍යාව යනු, විශේෂිත වශයෙන් යුරෝපියානු මධ්‍යතන යුග කාල පරිච්ඡේදය වෙත අවධානය යොමු කරමින් සහ, එහි ද්‍රව්‍යමය සංස්කෘතිය අනුසාරයෙන් මානව වර්ගයා පිළිබඳ අධ්‍යයනය කිරීමයි. එහි පුළුල්තම අවස්ථාවේදී අදාල අවධිය ක්‍රි පූ 5 වන සියවසේ සිට 16 වන සියවස දක්වා දිවෙන අතර පසු රෝමානු නමුත් පුර්ව නූතන අවශේෂ වලට සම්බන්ධවෙයි. මෙම කාලාන්තරය තුළින් රෝමානු අධිරාජ්‍ය බිදවැටීම මගින් සිදු වු බලවත් කැළඹීම හා වයිකින්, සැක්සන් හා ප්‍රංශ වැනි සංස්කෘතින් ආවරණය කරයි. තවදුරටත් එය විශේෂිතව මධ්‍යතන නගර අයත් කර ගනිමින් මධ්‍යතන ජනාවාස පිළිබද අධයයන ගැන සලකා බලයි. සමහරක් ඉතිහාසඥයන් විසින් එය ප්‍රයෝජනයෙන් තොර හා දීර්ඝ කාලයක් පුරාවට විශාල ගැටළු විසදීමට අපොහොසත් ආකාරයක් යැයි සැලකුවත් වර්ථමානයේදී එය ඓතිහාසික විද්‍යාවේ එක් අංශයක් ලෙස සම්පුර්ණයෙන්ම පිළිගනියි.
මූලාශ්‍ර

ප්‍රවර්ගය:පුරාවිද්‍යාව
ක්‍රිස්ටෝෆර් කොළොම්බස්

thumb|ක්‍රිස්ටෝපර් කොලම්බස් කොලොම්බස් Ridolfo Ghirlandaio විසින් ක්රිසස්ටෝපර් කොලම්බස්ගේ මරණයෙන් පසුව සිතුවම් කරන ලද සිත්තමක්

ක්‍රිස්ටෝපර් කොලම්බස් (1451 ඔක්තෝබර් සහ නොවැම්බර් - 1506 මැයි 20) නාවිකයෙකු, ජනපද පිහිටු වන්නෙකු සහ දේශ ගවේෂකයෙකු වන අතර ඔහු ඇමරිකාවෙහි ස්පාඤ්ඤ ජනපද පිහිටු වන ලදී. යුරෝපයෙන් ඇමෙරිකාවට ලඟා වු මුල්ම පුද්ගලයා කොලොම්බස් නොවුණ ද (Leif Ericsson විසින් පුරෝගාමිත්වය සපයමින් වයිකින් වරුන් මීට වසර කිහිපයකට ප්‍රථම කැනඩාවට ලඟාවූහ.) ඔහු විවාහා වී සිටියේ ෆිලිපා මොනිස් නම් ප්‍රභූ කාන්තාවක් සමගයි. ඔහුගේ නාවුක ගමනින් පසුව පොදු යුරෝපීය ප්‍රජාව සඳහා මෙකි ප්‍රදේශයන්හි අවධානය යොමු වු අතර නව ලෝකයෙහි යුරෝපීය සංස්කෘතිය සාර්ථකව ස්ථාපිත කිරීමට හැකියාව ලැබුණි. ඓතිහාසික වාර්තාවන්ට අනුව ‍කොලම්බස් ජිනෝවාහි උපත ලද්දකු බවට ප්‍රකාශයට පත් කෙරුණද ඒ සඳහා වෙනත් සුළු මතිමතාන්තරද පවතී. ක්‍රිස්ටෝපර් කොලම්බස් යන නම ලතින් භාෂාවෙන් වු ක්‍රිස්ටෝපරස් කොලොම්බස් යන්න ඉංග්‍රීසි භාෂාවට හරවන ලද්දකි. නූතන ඉතාලි භාෂාවෙන් ඔහුගේ නම ක්‍රිටොපරෝ කලම්බෝ ලෙසද, පෘතුගිසි භාෂාවෙන් ක්‍රිස්ටෝවෝ කලම්බෝ ලෙසද, ස්පාඤ්ඤ භාෂාවෙන් ක්‍රිටෝබල් කොලෝන් ලෙසද හැඳින්වෙයි.

අත්ලාන්තික් සාගරය හරහා කොලොම්බස් විසින් සිදු කල නාවුක ගමන මගින් බටහිර අර්ධ ගෝලය ගවේශණයට සහ ජනපද පිහිටු වීමට යුරෝපීය ප්‍රජාව විසින් සිදු කරන ලද ප්‍රයත්නයෙහි ආරම්භය ඇති වුණි. 1492 දී ඔහු විසින් සිදු කල මුල්ම නාවුක ගමන සඳහා ඉතිහාසයෙහි විශාල වැදගත්කමක් ලැබුණද ඔහු විසින් 1498 දී සිදු කරන ලද තුන් වන නාවුක ගමන වන තුරු සත්‍ය වශයෙන්ම ඇමෙරිකානු ප්‍රධාන ගොඩ බිමට ලඟා වී නොතිබුණි. ඒ වෙනුවට ඔහු බහමාස් හි දූපතක් වෙත ගොඩ බට අතර එය සැල්වදෝර් ලෙස නම් කළේය. ඔහු මෙම සොයා ගැනීම සිදු කළේ ඉන්දියාව වෙතට මුහුදු මාර්ගයක් සොයා ගැනීමට කල චාරිකවේදී වන නිසා එම දූපත් වල වු දේශීය වැසියන් හට ඉන්දියන් වරුන් යැයි නම් කරන ලදී. එසේ වුවත් ඇමෙරිකාවට ලඟා වු මුල්ම යුරෝපීය ගවේෂකයා ඔහු නොවන අතර 1492 ට ප්‍රථමයෙන් අත්ලන්තික් සාගරය හරහා ඇමෙරිකාවට යුරෝපයෙන් සම්බන්ධතා පැවති බවට සාක්ෂි ඇත. කෙසේ නමුත් කොලොම්බස්ගේ නාවික ගමනින් පසුව වෙළද මාර්ග සහජනපද පිහිටුවීම මගින් ආර්ථිකය ශක්තිමත් කර ගැනීමට උත්සාහ දරණ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ජාතීන් අතර අධිරාජ්යි වාදය සහ ආර්ථිකමය වශයෙන් තරඟයක් ඇති වුණි. පුර්ව කොලොම්බස් යුගය යන්න කොලොම්බස්ගේ ආගමනයට සහ යුරෝපීය බලපෑමට ප්‍රථමව ඇමරිකාවේ විසු මිනිසුන් සහ සංස්කෘතිය පිළිබඳව විග්‍රහ කිරීමට යොදා ගන්නා ලදී.

1492 දී සිදු වු කොලොම්බස්ගේ නාවුක ගමනෙහි සංවත්සරය (කොලොම්බස් දිනය) ඇමරිකාවෙහි සහ ස්පාඤ්ඤයෙහි ඔක්තෝබර් 21 වන දා සමරනු ලබයි.
මධ්‍යතන යුගය සහ පුනරුදය

මුල්ම මධ්‍යතන යුගයේදී (ක්‍රි.ව 400 – 1450) සාමභාව්‍ය සාහිත්‍ය පිළිබඳව ඇති දැනුමෙහි අඩු වීමක් දක්නට තිබුණි. මෙම කාලසීමාව තුළදී යුරෝපයෙහි මුල් යුග වල ඉතිහාසය පිළිබඳව දැනුම සහ වාර්ථා‍ එක්රැස් කර තබාගත් ස්ථානය වුයේ රෝමානු කතෝලික පල්ලිය තාපසවරුන්, පැවිද්දන් සහ පුජකවරුන් විසින් මෙම ඓතිහාසික කාලසීමාව මුල්ම නූතන චරිතාප්‍රදාන ලිවීම සඳහා භාවිතා කරන ලදී. මේ සඳහා ඔවුන් වස්තු බීජ කරගනු ලද්දේ පල්ලි වල පියවරුන්, ආගම වෙනුවෙන් කැපවූවන් පාප්වහන්සේ සහ අනෙකුත් ශාන්තු වරයන්ය. ඔවුන්ගේ මෙම කෘති පොදු ජනතාවගේ මහත් ප්‍රබෝධයට හේතු වු අතර ක්‍රිස්තියානි ධර්මය පිළිබඳ සංවාදයට මාතෘකාවක් වුණි. ශාන්තුවරයාගේ චරිතාප්‍රදානය බලන්න. මෙම කාලසීමාවේදි රචිත ඉහතින් සඳහන් කරන ලද ආකෘතියට සමාන නොවු චරිතාප්‍රදානයක් වනුයේ චාලිමේන් ගේ චරිතය අලලා ඔහුගේ අමාත්‍යයෙකු වු අයින්හාඩ් විසින් කල කෘතියකි.

මධ්‍යතන යුගයෙහි අගභාගය වන විට චරිතාපදාන ක්‍රිස්තියානි පල්ලි ආශ්‍රිතව රචනා වීම අවම වු අතර රජවරුන්, නයිට්වරුන් සහ කෲර පාලකයන් අරඹයා චරිතා ප්‍රධාන රචනාවීම ආරම්භ වුණි. මෙලෙස රචිත අතිශය ජනප්‍රිය චරිතාපදානයක් වනුයේ සර් තෝමස් මැලරි‍විසින් රචිත “Le Morte d’ Arthur” නම් කෘතියයි. මෙය ආතර් රජුගේ ජීවින වෘතාන්තය සහ ඔහුගේ රවුම් මේසයෙහි නයිට්වරුන් පිළිබඳව රචනා වූවකි.

මැලරිගෙන් පසුව පුනරුදය සමයේදී ඇති වු මානව වාදය පිළිබඳව වු අවධාරණයත් සමග චිත්‍ර ශිල්පීන් සහ කවියන් වැනි ලෞකික මාතෘකාවන් මත පදනම් ව ස්වභාෂාවෙන් චරිතාපදාන රචනා කිරීම ආරම්භ වුණි.ජොර්ජියෝ වසාරි ගේ Lives of the Artists (1550) නම් කෘතිය ලෞකික ජීවිත හා පදනම්ව රචනා කරන ලද චරිතාපදාන අතරින් ප්‍රමුඛ ස්ථානයක් ගනී. වසාරි විසින් ඔහුගේ ක්ෂේත්‍රයෙහි කිර්තිමත් පුද්ගලයින් නිර්මාණය කල අතර ඒවා ඉතාමත් ඉහළින් අලෙවි වු කෘතින් විය. මෙලෙස ඇති වු තවත් වර්ධනයන් දෙකක් සලකා බැලිය යුතුය. එනම් 15 වන ශත වර්ෂයේදී මුද්‍රණාගාර වල වර්ධනය වීමත් සාක්ෂරතාවයෙහි වු වර්ධනයත්ය.

ඉංගිසි භාෂාවෙන් සිදු කරන ලද චරිතාපදාන වල ආරම්භය සිදු වුයේ 8 වන හෙන්රි රජුගේ රාජ්‍ය කාලයේදීය. ජෝන් ෆෝක්ස්ගේ Acts and Monuments (1563) වඩාත් හොඳින් ප්‍රසිද්ධව ඇත්තේ Foxe’s Book of Martyrs ලෙසය. මෙය චරිතාපදාන වල මුල්ම ශබ්ද කෝෂය වු අතර එය පොදු ජන ජිවිතය පිලිබඳව අවධානය යොමු කල තෝමස් ෆුලර්ගේ The History of the Worthies of England (1662) නම් කෘතියට පසුව ඇති විණි.
References

http://en.wikipedia.org/wiki/Biography#Middle_Ages_and_Renaissance