JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Ìtẹ̀léntẹ̀lé Cauchy

Ninu imo isiro, itelentele Cauchy, ti a s'oloruko fun Augustin Cauchy, je itelentele ti awon afida (element) re n sunmo ara won bi itelentele ohun ba se n po si. Ni soki, ti a ba jusile nomba pato afida lati ibere itelentele ohun, a le so ijinnasi togaju larin afida meji di kekere bo ba se wu wa.
Itelentele Cauchy fun awon nomba gidi

Itelentele kan,

:x_1, x_2, x_3, \ldots

fun nomba gidi je ti Cauchy, ti fun gbogbo nomba gidi alapaotun ti r > 0, nomba odidi N alapaotun yio wa fun won to je pe fun gbogbo awon nomba odidi m, n>N a ni

:|x_m - x_n|


Ẹ̀ka:Áljẹ́brà
Anígunmẹ́ta

{{Infobox Polygon
| name = Anígunmẹ́ta
| image = Triangle illustration.svg
| caption = A triangle
| edges = 3
| schläfli = {3}
| coxeter =
| symmetry =
| area =
| angle =
| properties =
}}
Anigunmeta (triangle) je okan ninu ipilese irisi aniwonile: anigunpupo (polygon) pelu elenusonso (vertex) meta ati egbe meta ti won apa ila (line segment) gbooro. Irisi yi lo mu eka imo isiro ti a mo si Iwon anigunmeta (trigonometry) wa. Eyi fihan wa bi o se se pataki to.
Orisirisi awon anigunmeta

A le se eka anigunmeta gege bi ibu awon egbe won se to:

* Anigunmeta onibukanna (equilateral triangle): gbogbo egbe meteta ni won ni ibu kanna.
* Anigunmeta onibumeji (isosceles triangle) : egbe meji nikan ni won ni ibu kanna.
* Anigunmeta onibumeta (scalene triangle) : ibu otooto ni egbe meteta ni.


Equilateral Triangle
Isosceles triangle
Scalene triangle


OníbùúkaánnàOníbùúméjìOníbùúmẹ́ta


A tun le se eka awon anigunmeta gege bi itobisi awon igun inu won se to:

* Anigunmeta onigunrege (right-angled triangle): o ni igun kan to je 90° (Aadorun iyi)
* Anigunmeta onigunsonso (acute triangle): igun meteta inu re kere ju 90° lo.
* Anigunmeta onigunfenfe (obtuse triangle) : o ni igun kan ti o tobi ju 90° lo.


Right triangle
Obtuse triangle
Acute triangle


OnígunrégéOnígunfẹ̀nfẹ̀Onígunsonso


Itokasi

Ẹ̀ka:Trigonomẹ́trì
Òbìrípo

thumb|Òbìrípo
Ninu mathimatiki òbìrípo (Circle) pelu arin C ati ilatotan r, je irisi aniwonile to je akojopo awon ojuami ati ijinasi won si arin ti a n pe ni ilatotan (radius).

Iyipo je Ila-alajapo (curve)ti o ti; ti o si pin pepe si apa inu ati ode. Ibu re ni a mo si ayika (circumference). Inu re ni a n pe ni abọ́ (disk). Ọfà (arc) si ni apa iwapapo pato kan lori iyipo na.
Agbeyewo
Idogba fun iyipo

Ti a ba ni ona ipoidojuko x-y, iyipo to ni arin ni (a, b) ati ilatotan r je akojopo gbogbo ojuami (x, y) to fi je pe

:
\left( x - a \right)^2 + \left( y - b \right)^2=r^2


Ti o ba je pe ni ojuibere (0, 0) (origin) ni arin re wa, a le so afise dero bayi,


:x^2 + y^2 = r^2 \!\

Be si ni tangenti yio je


:xx_1+yy_1=r^2 \!\

nigbati x_1, y_1 si je ipoidojuko ojuami kanna won.


:x = a+r\,\cos t,\,\!
:y = b+r\,\sin t\,\!

(x, y)

:
ax^2+ay^2+2b_1xz+2b_2yz+cz^2=0

Itokasi

Ẹ̀ka:Jíómẹ́trì
Ẹ̀ka:Mathimátíkì
Oṣù Kínní 22

21 January | 22 January | 23 January
-----
Ìṣẹ̀lẹ̀
Ìbí

* 1561 – Sir Francis Bacon, English philosopher (d. 1626)
* 1729 – Gotthold Ephraim Lessing, German author and philosopher (d. 1781)
* 1788 – George Gordon Byron, 6th Baron Byron (Lord Byron), English poet (d. 1824)
* 1869 – Grigori Rasputin, Russian monk (d. 1916)
* 1891 – Antonio Gramsci, Italian philosopher, and political theorist (d. 1937)
* 1909 – U Thant, Burmese 3rd United Nations Secretary General (d. 1974)
* 1931 – Sam Cooke, American singer (d. 1964)
* 1965 – DJ Jazzy Jeff, American rapper and actor
Ikú

* 1973 - Lyndon B. Johnson


Ẹ̀ka:January
M. K. O. Abíọ́lá

Moshood Káṣìmawòó Ọláwálé Abíọ́lá (August 24, 1937 - July 7, 1998) tí ó túmọ̀ sí M.K.O Abíọ́lá jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. A bi ní ìlú Abẹ́òkúta ní Ìpínlẹ̀ Ògùn. Ó jẹ́ oníṣòẁò,òǹtẹ̀wé, olóṣèlú àti olóyè ilẹ̀ Yorùbá Ẹ̀gbá pàtàpátá. Ó díje sí ipò Ààrẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1993, òun náà sì ni gbogbo ènìyàn gbàgbọ́ tí wọ́n sì fẹnukò sí jákè-jádò orílẹ-èdè Nàìjíríà wípé ó jáwé olúborí nígbà tí olóri ìjọba ológun ìgbà náà Ibrahim Babangida kò kéde rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olúborí ètò ìdìbò náà tí ó sì tun fi ẹ̀sùn àìṣòtítọ́ àti àìṣòdodo ètò ìdìbò kan.

M.K.O ku ní ọjọ́ keje, oṣù kẹjọ, ọdún 1998. Ìṣẹ̀lẹ̀ ikú rẹ̀ ya ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ènìyàn lẹ́nu nítoríwípé ó bọ́ sí ọjọ́ tí wọ̀n ti kéde wípé wọn ó túu sílẹ̀ nínú àhámọ́ tí ìjọba ológun tí ó wà ní orí àpèrè nì ìgbà náà fi pamọ́ sì. Wọ́n kéde wípé ó kú sí ilé ìwòsàn lẹ́yìn àìsàn ráńpẹ́.
Igbesi Aye re

Moshood Abíọ́lá ni àkọ́bí bàbá àti ìyá rẹ̀ lẹ́yìn ìkúnlẹ̀ ọmọ kẹtàlélógún (23), ìdí èyí ní ó fàá tí wọ́n fi dúró títí di ẹ̀yìn ọdún mẹ́ẹ̀dógún (15 years) kí àwọn òbí rẹ̀ tó fún lórúkọ rẹ̀ “Kasimawo” . Moshood fakọyọ nínú ìmọ̀ ìdágbálé (entrepreneur) láti ìgb̀a èwe rẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ igi-ṣíṣẹ́ tà láti ọmọ ọdún mẹ́sàán. Ó ma ń jí ní ìdájí lọ sóko igi láti wá igi tí yóò tà ṣáájú kí ó tó lọ sị́ ilé-ìwé kí òun àti bàbá rẹ̀ tó ti rúgbo pẹ̀lú àwọn àbúrò rẹ̀ tó lè ri ówó ná. Nígb̀a tí ó t́o ọmọ ọdún mẹ́ẹ̀dógún (15 years), ó dá ẹgbẹ́ eré kan kalẹ̀ tí wọ́n ma ń kọrin kiri láti lè rí óúnjẹ jẹ níbi ìnáwo èyíkéyìí tí wọ́n bá lọ. Kò pẹ́, ó di gbajú-gbajà níbi orin rẹ̀ tó ń kó kiri, ó sì di ẹni tí ó ń bèerè fún owó iṣẹ́ kí wọ́n tó kọrin lóde ìnáwó . Àwọn owó tí ó ń rí níbi eré rẹ̀ yìí nị́ ó fi ń ran ẹbí rẹ̀ lọ́wọ́ tí ó sì ń san owó ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí ìjọ Onítẹ̀bọmi tí ó wà ní Abéòkúta . Abíọ́́lá jẹ́ Olóòtú ìwé ìròyìn ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀ ilé-ìwé wọn tí ó ń jẹ́ The Trumpeter tí Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ sì jẹ́ igbákejì rẹ. Ó dára pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ National Council of Nigeria and the Cameroons ní ìgbà tí ó di ọmọ ọdún mọ́kàndínlógún nítorí ìfẹ́ tí ó ní sí ètò òṣèlú àwa arawa ó darapọ́ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú Action Group, eléyìí tí olóògbè Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ jẹ́ olùdásílẹ̀ rẹ̀

Ní ọdún 1960, Moshood jẹ àǹfàníi ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ ti ijọba láti lọ ka ìwé ní University ti Glasgow ní ìlú Scotland ni ibi tí ó ti gba oyè nínú ìmọ̀ ìṣirò. Moshood jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Institute of Chartered Accountants of Nigeria (ICAN).
Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn oníṣòwò ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn olóṣèlú ará Nàìjíríà
Yorùbá fún Sáyẹ́nsì àti Ìṣírò

*Slope = Ìtẹ̀
*Length = Ìbú
*Volume = Ìkúnsi
*Mass = Ọ̀pọ̀
*Time = Àsìkò
*Distance = Jíjìnàsí
*Abstract = Àfòyemọ̀
*Rate = Ratio = Ìpín
*Degree = Ìyí
*Breadth = Iro
*Fraction = Ìdá
*Number = Nọ́mbà
*Triangle = Anígunmẹ́ta
*Motion = Ìgbéra
*Element = Àpilẹ̀sẹ̀
*Diameter = Ìlàrin
*Weight = Ìwúwo
*Electricity = Ìtanná
*Electronics = Ẹ̀rọ oníná
*Electron = Atanná
*Electric current = Ìwọ́ iná
*Field = Pápá
*Electromagnetism = Inágbéringbérin
*Magnetic field = Pápá gbéringbérin
*Solution = Ojútùú
*Solve = S'ojútùú
*Equation = Ìdọ́gba
*Equal = Dọ́gba
*Quantity = Ọ̀pọ̀iye
*Quality = Àwúlò
*Property = Àdámọ̀
*Area = Agbègbè
*Calculus = Ìsirò kálkúlọ́sì
*Trigonometry = Ìwọ̀n anígunmẹ́ta
*Sphere = Roboto
*Coordinate = Ipòìdojúkọ
*Surface = Òdeojú
*Plane = Pẹpẹ
*Science = Sáyẹ́nsì
*Average = Àriniye
*Decimal = Nọ́mbàmẹ́wàá
*Point = Ojúàmì
*Heat = Ooru
*Temperature = Ìgbónásí
*Planet = Plánẹ́tì
*Universe = Àgbàlá-ayé
*Earth = Ilẹ̀-ayé
*Solar = Tòòrùn
*Energy = Okun
*Work = Isẹ́
*Polygon - Anígunpúpọ̀
*Physical science = Sáyẹ́nsì àfojúrí
*Physics = Ìmọ̀ aláfojúrí
*Acid = Omi-olóró
*Verb = Ase-ọ̀rọ̀
*Adverb = Alátise-ọ̀rọ̀
*Sky = òfuurufú
*Space = ààyè
*Alcohol = Otí
*Alphabet = Títò Lẹ́tà
*Algebra = Áljẹ́brà
*Amenities = Amáyédẹ̀rọ̀
*Anglican = Ìjọ àgùdà
*Ape = Akítì
*Velocity =
*Speed =
*Cube =
*Particle =
*Radius =
*Density =
*Matter =
*Solid =
*Acceleration =
Atom

Átọ̀mù je eyo kan ipile èlò ni a mo si ohun to kere julo fun awon apilese (element). Bo tile je pe atomu ni ede Griki tumosi eyi ti ko se fo si wewe, imo atomu nisinyi ni pe awon ohun abeatomu miran tun wa:

:* atanná (electron), eyi ni agbara ina alapaosi, ọ̀pọ̀ re si kere ju awon yio ku lo.
:* àkọ́wá (proton), eyi ni agbara ina alapaotun, opo re si je ni ona 1836 ju atanna lo.
:* alaigbara (neutron), eyi ko ni agbara ina kankan, opo re si to bi ti akowa.

Akowa ati alaigbara ni won po ti won kun inu inuikun atomu (atomic nucleus) a si n pe won ni abikun (nucleons). Nigbati atanna si parapo da ìsú atanna to yipo inuikun.

O se se ki atomu o yato nipa iye awon ohun abeatomu ti won ni. Atomu ti won ni apilese kanna ni iye akowa kanna (ti a mo si nomba atomu). Fun apilese kan pato, iye alaigbara yato, eyi si ni n so bi olojukanna (isotope) apilese na yio se ri. Atomu ko ni agbara ina kankan ti iye akowa ati atanna won ba dogba. Atanna ti won jinna julo si inuikun atomu se gbe lo si odo atomu miran to wa ni tosi won tabi ki won o je pin larin awon atomu o hun. Bayi ni awon atomu se n sopo lati di ẹyọ (molecule). Fun apere eyo kan omi je akopapo atomu meji hydrogen ati atomu kan oxygen. Atomu ti atanna won ku die kato tabi to po ju bose ye lo ni an pe ni ioni. Ona miran ti iye akowa ati alaigbara fi le yipada ninu inuikun atomu ni yiyo inuikun (nuclear fussion) tabi fífọ́ inuikun (nuclear fission).

Atomu je ipilese ti ẹ̀kọ́ egbò (chemistry) duro le lori, be ni won si kopamo (conserve) ninu adapo elegbo (chemical reaction).
Atomu ati eyo

Fun awon elefufu (gas) ati onisisan (liquid) ati onilile (solid) eleyo (molecular) (fun apere omi ati suga), eyo je ipin to kere julo ohun ti o ni idamo elegbo.
Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Àdìjọ ìtanná

thumb|Agbára ìtanná.

Àdìjọ ìtanná tabi àdìjọ iná (electric charge) adamo ipilese ifipamo awon igbonwo abeatomu ti o n so bi abasepo inagberigberin won se je. Ohun ti o ba ni agbara ina n pese papa inagberingberin eyi si n nipa lori re. Ibasepo larin agbara ina to n gbera lo ati papa inagberingberin ni o n fa Ipa inagberingberin (electromagnetic force), ti o je ikan larin merin ipilese ipa.
Itokasi

Ẹ̀ka:ìtanná
Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Òṣùpá

thumb|Òṣùpá
thumb|Òṣùpá ati Ilé-ayé

Òṣùpá (aami: ) jẹ́ olùyípo (satellite) ilẹ̀-Ayé. Arinidaji jíjìnnà sí láti ilẹ̀-ayé títí dé orí òṣùpá jẹ́ kìlómítà 384,403. Ìwọ̀n ìdábùú òbírí yìí fi ìlọ́pò ọgbọ̀n jù ti ilẹ̀-ayé. Ìlà-àárín òṣùpá jẹ́ kìlómítà 3,474 - tó jẹ́ pé díẹ̀ ló fi jù ọ̀kan nínú mẹ́rin lọ sí ti ilẹ̀-ayé. Èyí sì jẹ́ pé kíkún-inú (volume) òṣùpá jẹ́ ìdá àádọ́ta péré ti ilẹ̀-ayé. Fífà ìwúwosí rẹ̀ jẹ́ ìdá mẹ́fà sí ti ilẹ̀-ayé. Òṣùpá ń yípo ilẹ̀-ayé ní ẹ̀ẹ̀kan láàárín ọjọ́ 27.3 (1 oṣù; ọjọ́ mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n ó lé ní wákàtí mẹ́ta).
Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ìsúlẹ̀ Òòrùn

right|thumb|Isule Oorun
Ìsúlẹ̀ Òòrùn (solar eclipse) n sele nigbati Òsùpá ba gba arin ile-aye ati oorun koja ti o si di ile-aye loju patapata tabi die lati ri oorun.
Awon Iru Isule Oorun

* Isule patapata (total) n sele nigbati osupa ba di oju oorun patapata.
* Isule oloruka (annular) n sele nigbati osupa ati oorun ba wa ni ori ila kanna ti oorun si han bi oruka.
* Isule ajapo (hybrid) n sele larin isule patapata ati oloruka. Nibikan ni ori ile-aye o han bi isule patapata nibomiran bi isule oloruka. Isule ajapo kii fi be sele.
* Isule eyidie (partial) n sele nigbati osupa ati oorun ko wa ni ori ila kanna, ti osupa si di oorun loju die.


Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Òrùn
Ayé

= Kini Ayé =


Ayé, tàbí Ilé-ayé ni ilé asán ilé tó kún fún wàhálà àti ìpayínkeke, ilé ayé le gan pẹ̀lú walaha àfi kí elédùmarè ọba ṣàánú wa ni. Bákan náà Nàìjíríà tí ó jẹ́ ìlú ti a wà yìí kò rọgba rárá, wàhálà ló tún lọ sí, kò sì epo, kò sì owó kò sì oúnjẹ. Ilé ayé jẹ́ pílánẹ́ẹ̀tì kẹta sí òòrùn, ó sì jẹ́ èyí tí ó tóbi jùlo nínú àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tí wọ́n ní ilẹ̀ tí ó ṣe é tẹ̀. 16px|🜨

Ilé-ayé jé pílánẹ́ẹ̀tì àkọ́kọ́ tí ó ní omi tó ń sàn ní orí rẹ̀. Bẹ́ẹ̀ sìni Ilé-ayé nìkan ni pílánẹ́ẹ̀tì tí ìwádìí fidi rẹ múlẹ̀ pé o ní ojú-òrun (atmosphere) tí o jẹ́ kìkì nitrogen àti oxygen tí ó ń dà àbò bo ilé-ayé lọ́wọ́ àtaǹgbóná (radiation) tó léwu sí ènìyàn. Bákan náà ojú-òrun kò gba àwọn yanrìn-òrun láàyè láti jábọ́ sí ilé-ayé nípa sísun wọ́n níná kí wọ́n ó tó lè jábọ́ sí ilé-ayé.

thumb|center|Òṣùpá ati Ilé-ayé
Àwọn Ìtókasí
Plánẹ́tì

right|thumb|Àwọn pílánẹ́ẹ̀tì tó wà nínú àgbájọ oòrùn

Pílánẹ́tì gẹ́gẹ́ bí i Ẹgbẹ́ìrẹ́pọ̀ ìmọ̀ Òfurufú Káàkiriayé (IAU) ṣe ṣè'tumọ̀ rẹ̀ jẹ́ ohun òkè-ọrùn tí ó ń yí ￼ìrànwọ́ ká tàbí aloku ọ̀run tí tíwúwosí rẹ̀ jẹ́ kí ó rí róbótó, tí kò tóbi púpọ̀ láti yíyọ́ ìgbónáinúikùn (anthothermonuclear fusion) láàyè nínú rẹ̀, tí ó sì ti gba àwọn oríṣiríṣi ìdènà kúra cartele dé santata lọ́nà tí ó ń gbà kọjá.
Àwọn Pílánẹ́tì tí ó wà nínú Ètò Òòrùn

Gẹ́gẹ́ bí (IAU) ṣe sọ, pílánẹ́tì mẹ́jọ ni wọ́n wà nínú ètò òòrùn. Àwọn nìwọ̀nyìí bí wọ́n ṣe ń jìnnà sí Òòrùn:
Èdè Yorùbá

# (14px|) Mẹ́rkúríù
# (14px|) Àgùàlà
# (14px|) Ilẹ̀-ayé
# (14px|) Mársì
# (14px|) Júpítérì
# (14px|) Sátúrnù
# (14px|) Úránù
# (14px|) Nẹ́ptúnù
Èdè Gẹ̀ẹ́sì

# 14px| Mercury
# 14px| Venus
# 14px| Earth
# 14px| Mars
# 14px| Jupiter
# 14px| Saturn
# 14px| Uranus
# 14px| Neptune
Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Àwọn plánẹ̀tì
Ẹ̀ka:Ile
Òrùn

Kini Oorun?

thumb|orun

right|thumb|Òòrùn
Òòrùn ni ìràwọ̀ tó wà láàárín ètò òòrùn. Ilẹ̀-ayé àti àwọn ohun mìíràn (àwọn pílánẹ́ẹ̀tì yoku, oníràwọ̀, olókùúta, òkúta iná àti eruku) wọ́n ń yípo òòrùn, tó ṣe fúnra rẹ̀ nìkan ni ìtóbi 99.8% gbogbo Ètò Òòrùn. Okun láti inú òòrùn gẹ́gẹ́ bíi ooruntitan ń pèsè fún àwọn ohun ẹlẹ́mìí lọ́nà tí a mọ̀ sí ikommolejo (photosynthesis), bẹ́ẹ̀ ni òòrùn ló ń sọ bí ìgbà àti ojú-ọjọ́ ṣe ń rí.
thumb|ẹyẹ fo ni orun
Pelu wale, oorun gbe gbogbo aye, awon iràwo, ati awon planeti lati lo ni ayika oorun. Laisi wale, ko si kankan ki o le ye tabi je laaye ni agbayé tabi aàjoorawò wa!


Orun pèlú je nibo awon ẹyẹ won ma fo.

Oorun fẹẹrẹ ni igba ọgọrun ju aiye lọ ati ni iwọn igba mẹwa fifẹ ju Jupiter aye ti o tobi julọ lọ

Lati aaye aye wa lori Earth, Oorun le han bi orisun ina ati ooru ti ko yipada ni ọrun. Ṣugbọn Oorun jẹ irawọ ti o ni agbara, iyipada nigbagbogbo ati fifiranṣẹ agbara si aaye. Imọ ti ikẹkọ Oorun ati ipa rẹ jakejado eto oorun ni a pe ni heliophysics.

Oorun jẹ ohun ti o tobi julọ ninu eto oorun wa. Iwọn ila opin rẹ jẹ nipa 865,000 maili (1.4 milionu kilomita). Walẹ rẹ di eto oorun papọ, fifi ohun gbogbo pamọ lati awọn aye aye ti o tobi julọ si awọn ege idoti ti o kere julọ ni yipo ni ayika rẹ.

Paapaa botilẹjẹpe Oorun jẹ aarin ti eto oorun wa ati pataki si iwalaaye wa, irawọ aropin nikan ni awọn ofin ti iwọn rẹ. Awọn irawọ ti o to awọn akoko 100 tobi ni a ti rii. Ati ọpọlọpọ awọn eto oorun ni diẹ ẹ sii ju ọkan star. Nipa kikọ ẹkọ Oorun wa, awọn onimo ijinlẹ sayensi le ni oye diẹ si awọn iṣẹ ti awọn irawọ ti o jinna.

Apakan ti o gbona julọ ti Oorun ni ipilẹ rẹ, nibiti awọn iwọn otutu ti ga ju egbélégbè metadinlogbon °F ( egbélégbè meedogun °C). Apakan Oorun ti a pe ni oju rẹ - fọtoyiya - jẹ itura ti o jo egberun mewaa °F (egberun marun-ó-lé-eedegbeta °C). Ninu ọkan ninu awọn ohun ijinlẹ ti o tobi julọ ti Oorun, oju-aye oorun ti oorun, corona, n gbona diẹ sii ti o na lati oke. Korona de egbélégbè meta ati ilaji °F (egbélégbè meji °C) - pupọ, gbona pupọ ju fọtoyiya lọ.

Oorun ti walẹ di eto oorun papọ, fifi ohun gbogbo pamọ - lati awọn aye aye ti o tobi julọ si awọn patikulu ti o kere julọ ti idoti – ni yipo rẹ. Asopọmọra ati awọn ibaraenisepo laarin Oorun ati Earth ṣe awakọ awọn akoko, awọn ṣiṣan omi okun, oju ojo, oju-ọjọ, awọn beliti itankalẹ ati awọn auroras. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣe pàtàkì gan-an fún wa, ọ̀pọ̀ bílíọ̀nù ìràwọ̀ ló wà bí oòrùn wa tí wọ́n fọ́n ká káàkiri ìṣùpọ̀ ìràwọ̀ Milky Way.

Oorun ni ọpọlọpọ awọn orukọ ni ọpọlọpọ awọn aṣa. Ọrọ Latin fun Sun jẹ “sol,” eyiti o jẹ ajẹtífù akọkọ fun ohun gbogbo ti o jọmọ Oorun: oorun.
Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Òrùn
Ẹ̀ka:Àwọn akórajọ inú Sístẹ̀mù Òrùn
Ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà

450px|thumbnail|right|Tábìlì ìgbà awon apilese egbo
Ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà (chemical element) kan tabi ẹ́límẹ̀ntì ni soki ni iru átọ́mù ti nomba atomu re n fi han (iye protoni to wa ninu nukleu re).

Apere elimenti to gbajumo ni háídrójìn, náítrójìn ati kárbọ̀nù. Ni apapo 118 ni iye awon apilese ti ati se awari won titi de odun 2007, ninu awon eyi 94, eyun plutoniumu ati ni sale lo, wa fun ra ara won ni orile aye.
Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Adaba

ÀDÀBÀ

Àdàbà yí yọ lókè
80

Àdàbà yí yọ lókè

Àdàbà yí yọ lókè

Àdàbà yí yọ o

Sọ̀kalẹ̀ wá ò adaba


Bàbá lọ ò sókè
85

Edumarè wọlé ẹ ò

Bàbá mi délé ògo

Ojú ti júdasì dandan

Sìkàsìkà má sìkà mọ́


Ojú baba níkàn ẹ ló yẹ́
90

Eléte lète ń yé

Ẹní deérú leérú ma tọ̀ dandan

Ará mi mo tọrọ gáfárà ná

Mo fẹ́ ki bàbá mì dada

Aṣiwájú Onígbàgbọ́
95

Ìlá nilé babáà rẹ

Ọmọ ọ̀ràngún ọmọ ògóyè mi o

Déyẹmí

‘Caretaker’ tó pawó


Afínjú caretaker’ ni
100

Èrò tí ń lọ sílàá òràngún

Bẹ́ẹ dókè ìlá, ẹ bá mi yà kí baba

Bàbá Adéfolúṣọ́, ọkọ Àdùkẹ́ mi daada

Ọ̣̀kọ Táyélolú mì


Òkè ìlá nilé bàbáà rẹ
105

Ọmọ Oyètáyọ̀ Bámigbádé

‘Reverened’ tó pawó gidi ni

Adéyẹmí, ọmọ afínjú ọlọ́jà o

Wọn a rìn gbẹndẹ́kẹ


Wọ́n a rìn gbẹndẹ́kẹ
110

Ọmọ ọ̀bùn wọn a rìn ràdàràdà wọja

Ọ̀bùn ràdàràdà ní ó rẹrù afínjú wọlé

Adéyẹmi bàbá mi daada

Bá mi kí bàbá rẹ daada,


Nínú Olúwa
115

Bàbá mi John Àjàyí atọ́nà,

Afínjú onígbàgbọ́ ni

Àrànse olúwa pàtàkì,

Kó máa bá bàbá mi dada

Ìgò ńlá lorókè
120

Edumaré wọlé ò

Júdásì ojú tí ẹ o,

Olùgbàlà ti jíǹde

Ẹ bá mi kí bàbá mi William Adétọ̀nà

Àwọ̀n kan mí bẹ lókè
125

Wọ́n ń kọrin àléluyà

Lílé: E ké Hosánà

Ègbè: Lelú, lèlu

Lílé: Hosánà


Ègbè: Lelú, lèlu
130

Lílé: Lelú

Ègbè: Lelú, lèlu

Lílé: Lelúyà

Ègbè: Lelú, lèlu


Lílé: Sákà sakà mi
135

Lelúyà

Ègbè: Lelú, lèlu

Lílé: Lelúyà

Ègbè: Lelú, lèlu
Àdìtú Olódùmarè

Àdìtú Olódùmarè jẹ́ orúkọ iwe ti D.O. Fagunwa kọ.

Ọ̀rọ̀ Àkọ́sọ

Ìwé ìtàn-àròsọ yìí wà fún tọmọdé tàgbà lọ́kùnrin lóbìnrin tí wọ́n mọ èdè Yorùbá kà dáadáa. Òun pẹ̀lú àwọn ìyóòkù rẹ̀ bíi Ògbójú Ọdẹ nínú Igbo Irúnmọlẹ̀, Ìrèké Òníbùdó, Ìrìnkèridò nínú Igbo Elégbèje àti Igbó Olódùmarè, tí D.O Fagunwa kọ jẹ́ ọ̀kan gbòógì lára ìwé tí àwọn ọmọ Iléẹ̀kọ́ gíga yunifásítì tàbí Iléẹ̀kọ́ àwọn olùkọ́ni fún iṣẹ́ akadá lọ́pọ̀ ìgbà. Iṣẹ́ gbooro lórí ìwé bíi ìtúpalẹ̀, lámèyító, abbl bákan àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lè lo fún iṣẹ́ àpilẹ̀kọ fún àṣekágbá ẹ̀kọ́.

*D.O. Fágúnwà (2005) Àdììtú Olódùmarè Ibadan; Evans Brothers (Nigeria publishers) Limited, ISBN 978-126-239-7. Ojú-iwé 148.


Ẹ̀ka:Yoruba
Ògún Lákáayé

Kì ni Ògún n?

right|thumb
Ògún nínú ìtàn àròsọ àtẹnu-dẹ́nu ní ilẹ̀ Yorùbá jẹ́ òrìṣà tó ní agbára lórí ina, irin, ìsọdẹ, ìṣèlú àti ogun.


“Ọmọ tí yóò j’aṣàmú, kékeré ló ti ń jẹnu ṣámúṣámú lọ.” Owe àwọn àgbà yìí ló bá ẹni tí ó kọ ìwé yìí mu ọ̀gbẹ́ni Ọlátúbọ̀sún Ọládàpọ̀, nitori àkókò ti o ńkẹ́kọ̀ọ́ ni ilé-ìwé àwọn olùkọ́ ti Lúkù Mimọ́ ni ó kọ ìwé yìí, nílùú Ìbàdàn.

Lákòókò yìí, mo ní àǹfàní àti jẹ́ olùkọ́ọ rẹ̀ nínú ẹ̀ka ẹ̀kọ́ Yorùbá, àti láti tún jẹ́ alábòjútó Ẹgbẹ́ Ìjìnlẹ̀ Yorùbá ti Kọ́lẹ́ẹ̀jì náà. Lọ́nà méjèèji yii ni Ọ̀gbẹ́ni Ọládàpọ̀ ti fi ara rẹ̀ hàn bii akọni nínú èdèe Yorùbá. dé ibi pé ni ọdún kẹta rẹ̀ ni Kọ́lẹ́ẹ̀jì, òun ni a fi jẹ alága Ẹgbẹ́ Ìjinlẹ̀ Yorùbá ti Kọ́lẹ́ẹ̀jì náà.

Nígbà tí ó sì dip é ki á máa wá eré ti ẹgbẹ́ yóò ṣe ní ọdún 1967, eré tirẹ̀ yii ni a yàn pé ó gbayì jù nínú gbogbo àwọn eré ti a yẹ̀wò nígbà náà. Àwọn ti ó wo eré náà nígbà ti àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ṣe é ni Gbọ̀ngàn Sẹ̀ntínárì ní Aké, Abẹ́òkútà àti ni Gbọ̀ngàn Àpèjọ ti Ilé-Ẹkọ́ giga tí ìlú Ayétòrò ni, “àrímá -leèlọ àwò-padà-sẹ́hin” ni eré náà í-ṣe. Eyi ló fún mi ni ìdùnnú láti lè kọ ọ̀rọ̀ àsọsiwájú yìí lórí ìwé ÒGÚN LÁKÁAYÉ. Eré náà kọ́ ènìyàn ni ògidìi Yorùbá. o fi oriṣiriṣI àṣà Yorùbá hàn; ju gbogbo rẹ̀ lọ, ó kọ́ ènìyàn lọ́gbọ́n lóríṣiríṣi ọ̀nà.

* Ọlatunbọsun Ọladapọ (1983) Ògún Lákaayé Ibadan; Onibonoje Press and Book Industries (NIG) LTD. Ojú-iwé 138.


Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Òrìṣà

de:Ogoun
Ẹ̀wù Àgbà

Thomas Makanjuola Ilesanmi

Thomas Mákánjúọlá Ilésanmí (2002) Ẹ̀wù Àgbà Ibadan; University Press PLC Ibadan, ISBN 978-030-823-7 Ojú-iwé 68.

Ìfáárà

Ohun gún-ún mọ́ ń sọnù nílẹ̀ yìí.

Àwọn ènìyàn ní ò fura.

Ohun ràbàtà ń pòórá láwùjọ aṣùwàdà,

Ọmọ adáríhunrun ni kò náání

Àwọn àfín olókun wọlé tọ̀ wá wá.

Wọ́n fara nù wá lára,

Wọ́n ṣe bí eré bí eré,

Wọ́n jí orí Olókun lọ.

Wọ́n pọ́ mìnì mìnì bí ológìnní,

Wọ́n gbé iṣẹ́-ọnà ìṣẹ̀ǹbáyé lọ

Mọ́ gbogbo ọmọ Oòduà lọ́wọ́.

Agọ̀ eégún ń pòórá nígbó ìgbàlẹ̀,

Ilé orí ọlọ́jọ́ gbọọrọ ti báfẹ́fẹ́ wọn lọ.

Ẹdan tó ní láárí ń bẹ ní mùsíọ́ọ̀mù,

Ní ilé ààbò fún ìtọ́jú nǹkan ìṣẹ̀nbáyé, tí àwọn ẹni funfun

Tí wọ́n dira bí asínwín

Fi jí wa lóhun ribiribi lọ.
Ọ̀yọ́túnjí

Oyotunji Apejopo awon kan ni yi ti won n gbe ede ati asa Yoruba laruge. Won pe ibi ti won wa ni The kingdom of Oyotunji, Box 51, Yoruba Village, South carolina 29941. Oruko Oba won ni H.R.H. Oba Oseijeman Adefunmi 1. Ile-Ife ni oba yii ti wa gba ade ni ojo karun-un osu kefa, odun 1981 ni aafin Oba Okunade Sijuwade, Olubushe Keji. Eyi si ni igba akoko ti eni ti kii se omo ile Naijiria yoo gba ade ni Ile-Ife. Orisirisi orisa ile Yoruba ni won n bo ni ibi yii.
Àwọn Ìtọ́kasí

* C.M. Hunt (1977), "Oyotunji Village: Yoruba Movement in America.", PhD Dissertation, West Virginia University.

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ewì Ayaba

EWÌ AYABA ÀTI ÌLÀNÀ ÌGBÉKALẸ̀ LÁÀRIN ÀWỌN Ọ̀YỌ́ Ọ̀ṢUN
KÍ NI EWÌ AYABA?

Ewì ayaba jẹ́ ewì tí a mọ̀ mọ́ àwọn ìyàwó ọba nìkan. Ọ̀kan pàtàkì lára ẹ̀yà ewì alohùn ilẹ̀ Yorùbá ni pẹ̀lú. Ààfin ọba ni a ti ń bá ewì ayaba pàdé. Ní pàtàkì jù lọ, ewì obìnrin ni ewì ayaba. Ohun tí à ń sọ ni pé àwọn obìnrin nìkan ló ń kópa nínú àgbékalẹ̀ ewì ayaba.

Ọjọ́ ewì ayaba ti pẹ́ láwùjọ Yorùbá. Láàrin àwọn Ọ̀yọ́ ni ewì yìí ti wọ́pọ̀ jù lọ. Ìwádìí jẹ́ kí á mọ̀ pé irú ewì yìí náà ń wáyé láàrin àwọn Èkìtì. (Aládésurú, 1985) Orúkọ tí a mọ̀ mọ́ ewì yìí ní agbègbè Èkìtì ni orin olorì. Yálà kí á pe ewì yìí ní “ewì ayaba” tàbí “orin olorì”, sibẹ́ iṣẹ́ kan náà ni wọ́n ń ṣe láwùjọ Yorùbá.
Ìwádìí jẹ́ kí á mọ̀ pé àwọn ayaba kì í gbé ewì yìí jáde kọjá àsìkò ayẹyẹ tàbí ìṣẹ̀ṣe inú ààfin ọba láyé àtijọ́. Lóde òní, ewì ayaba ti ń wáyé nínú ayẹyẹ tó jẹ́ ti ìdílé ọba. Bákan náà, ewì ayaba a tún máa wáyé nínú ayẹyẹ ìlú; tí ọba bá ti wà níbè.̣ Nípa àkíyèsí wọ̀nyìí, a rí i pé ewì ayaba wà fún ọba, ayaba àti ẹbí ọba lápapọ̀.

Gbogbo ewì alohùn Yorùbá ló ní kókó tí wọ́n má ń dá lé lórí. Lára kókó tí ewì ayaba máa ń dá lé lórí ni ìjúwe àwọn ayaba gẹ́gẹ́ bí i aya aládé, àrẹ̀mọ ọba tàbí abọ́baṣèlú. Ọ̀rọ̀ nípa ìgbésí-ayé ayaba, àti ọba nínú ààfin. Àlèébù to wà nínú ilé ọba. Ìwà òjòwú láàrin ayaba, ìṣàfihàn ipò ọba láàrin ìlú. Orúkọ àdàpè ọba. Ítàn àwọn ọba tó ti jẹ rí. Ọ̀rọ̀ nípa ìdàgbàsókè tó wọ inú ìlú lásìkò ọba kọ̀ọ̀kan. Àkíyèsí nípa ìwà ọba tàbí ìrísí ọba. Ọ̀rọ̀ nípa ọdún àti ìbọ tó ń wáyé láàrin ìlú tó jẹ́ ti ọba Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun. Ìwúre fún ọba àti ẹbí ọba.

M. O. Oyewale, ‘Àgbéyẹ̀wò Ewì Ayaba láàrin Àwọn Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun’., Àpilẹ̀kọ fún Oyè Ẹẹ́meè, DALL, OAU, Ifè, Nigeria.

ÀṢAMỌ̀
Iṣẹ́ yìí ṣe àgbéyẹ̀wò ewì ayaba láàrin àwọn Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun. Ó sì jẹ́ kí á mọ̀ nípa àbùdá ewì ayaba, ìsọwọ́lò-èdè ewì ayaba, ọgbọ́n ìsèré ewì ayaba àti ìwílò rẹ̀ láwùjọ.
Ọgbọ́n ìwádìí tí a yàn láàyò nínú iṣẹ́ yìí ni gbígba ohùn ewì ayaba sínú fọ́nrán. Àwọn ìlú márùn-ún tí agba ohùn ewì ayaba wọn sínú fọ́nrán ni Òṣogbo, Ẹdẹ, Ìláwó-Èjìgbò, Ìwó àti Ìkòyí. Lẹ́yìn náà, a ṣe àdàkọ ewì wọ̀nyìí, a sì ṣe àtúpalẹ̀ rẹ̀. Síbẹ̀, a fi ọ̀rọ̀ wá àwọn ọba ìlú tí a mẹ́nubà yìí lẹ́nu wò. A tún ka àwọn ìwé tó bá iṣẹ́ yìí mu. Tíọ́rí ìbára-ẹni-gbépọ̀ láwùjọ ni a yan láàyò láti fi ṣe àtúpalẹ̀ àkòónú àti ìsọwọ́lò-èdè inú ewì ayaba yìí.
Ìwádìí lórí iṣẹ́ yìí fi hàn pé ewì ayaba jẹ́ ẹ̀yà lítíréṣọ̀ alohùn Yorùbá tó jẹ́ ti àwọn obìnrin; ní pàtàkì jùlọ ìyàwo ọba olorì ọba tàbí ayaba. A jẹ́ kí ó di mímọ̀ nínú iṣẹ́ yìí pé àwọn ayaba a máa ké ewì wọn yìí láàfin tàbí nínú ayẹyẹ tó kan ọba ìlú dáradára. A sọ nínú iṣẹ́ yìí pé ìsọ̀rí ayaba méjì tí a mọ̀ sí ayaba àgbà àti ayaba kéékèèké ló ń lọ́wọ́ nínú ewì yìí.
Ní ìkádìí, iṣẹ́ yìí ṣàlàyé pé orin àti ìsàré ni ewì ayaba Ọ̀yọ́-Ọ̀ṣun. Ìwádìí lórí iṣẹ́ yìí sì jẹ́ kí á mọ̀ pé ewì ayaba yìí gbajúgbajà nínú ṣíṣe ìjíyìn nípa ayaba, ọba àti àwọn ìṣèṣe inú àwùjọ kọ̀ọ̀kan. Síbẹ̀ ewì ayaba yìí tún jẹ mọ́ ìwúre fún ọba àti ẹbi ọba

Alámòójútó:Ọ̀mọ̀wẹ́ J.B. Agbájé

Ojú Ewé:228


Ẹ̀ka:Yorùbá