JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Waalagwa

Wasi (au Waalagwa) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa, hasa tarafa ya Kolo katika vijiji kama Kwa Dinu, Mneniya, Hurui n.k. Watu hao wapo pia mkoani Manyara (Babati mjini na Galapo). Kati ya makabila yaliyopo Kondoa linaweza kuwa kabila la pili kwa ukubwa na wingi baada ya Warangi.

Lugha yao ni Algwaisa si Chasi ambayo ni mojawapo ya lugha za Kiafrika-Kiasia, si ya Kibantu, kwani huendana na Kifyomi, Kiiraqw na Kiburunge ambazo zote hizi ni lugha za Kikushi. Kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta.
Historia

Katika tarafa ya Kolo kulikuwa na mmiliki aliyeitwa sultani Salim Kimolo (toka enzi za ukoloni). Sultani huyo alikuwa anaongea sana lugha hiyo, ukizingatia yeye alikuwa mtu kama jamii ya Wamang'ati au Wairaqw. Alipofika Kondoa - Kolo na lugha hiyo ilipochukua nafasi akapaita Kolo kama Kolowasi. Alikuwa na watoto 43, na watu wote walimuheshimu na kutumia lugha hiyo hata katika kutoa maamuzi wakati wa kesi mbalimbali. Watu wengi wa jamii hii ni Waislamu kutokana na mahusiano kati ya sultani Salim Kimolo na Waarabu hapo zamani.

Watu wamestaarabika, ni wakulima na wafugaji.


A
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Chasi

Chasi (au Kialagwa au Algwaisa) ni mojawapo ya lugha za Kikushi zinazotumika nchini Tanzania. Inazungumzwa na Wasi: kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta. Lugha hii si ya Kibantu, kwani huendana na Kifiomi, Kiiraqw na Kiburunge.

Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kialagwa imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kialagwa iko katika kundi la Kikushi.
Viungo vya nje

*lugha ya Chasi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kialagwa
*lugha ya Kialagwa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/wbj
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) G”teborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Mous, Maarten. 2001. Basic Alagwa syntax. In: New data and new methods in Afroasiatic linguistics: Robert Hetzron in memoriam, uk.125-135. Kuhaririwa na Andrzej Zaborski. Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag.


Jamii:Lugha za Tanzania
Waburunge

thumbnail|right|200px|Barabara katika wilaya ya Kondoa linakopatikana kabila la Waburunge
Waburunge ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa. Lugha yao ni Kiburunge, mojawapo ya lugha za Kikushi.

Waburunge kwa idadi ni wachache sana (300,000 hivi) na wanapatikana katika tarafa za Goima na Mondo, pia wachache wapo katika kata za Gwandi, Kondoa Mjini. Sasa hivi wanakaa kila kona ya Tanzania na wanapenda kushirikiana na watu wa makabila tofauti.

Lugha yao si ya Kibantu ila ina uhusiano kidogo na lugha za Wairaqw na Wagorowa kwani Mburunge anaweza kuelewa Mwiraq anachokiongea kutokana na maneno yao kuwa na mizizi ileile bali viambishi tofauti.
Utamaduni wao

Waburunge wana tamaduni zifuatazo wanazoziheshimu sana hadi leo:
1. kiongozi mkuu wa hili kabila ni mzee na ana baraza lake la wazee
2. wanarithi wajane, ila si wote
3. wanaume wanatahiriwa porini na wanakaa huko kwa zaidi ya miezi sita; wakati wa kutolewa hufanyiwa sherehe ya ngoma ambayo inaitwa "choraa" kwa mchana na usiku vijana waliokuja kwa ajili ya ngoma hucheza na kukesha ngoma inaitwa goroisoo' na akina mama hucheza "slasla/aso" na ngoma hizo huambatana na pombe pamoja na nyama
4. kwao mwanamke hausikii sana kwenye mambo ya maendeleo
5. katika suala la ndoa mwanamke anaweza kuozeshwa hata kwa mtu asiyemjua wala kumuona hata siku moja, kwani anasikiliza anachoambiwa na wazazi wake
6. kuhusu dini wengi wameanza kujiunga nazo: robo ya Waburunge ni Wapagani bali wengine wamejiunga na Ukristo na wachache sana wapo katika Uislamu
7. suala la elimu kwao ni si kipaumbele sana, kwani huona kumpeleka mtoto shule ni sawa na kupoteza muda
8. wana ngoma zao za asili na wanaziheshimu sana kwani kila mtu anachezeshwa kutokana na jinsia yake na kanuni za ukoo lakini kila mtu lazima acheze kwa mwaka; ngoma yao kuu hufanyika mwezi wa saba kuanzia tarehe saba hadi kumi katika kijiji cha Chambalo
9. wanaamini pombe ni kitu muhimu kwani katika shughuli zozote za mkusanyiko lazima pombe iwepo. pombe yao ya asili ni pombe ya udo inayotokana na mtama mwekundu na pombe ya asali(kangara), pombe hizo ndizo hutumika kwenye mila na ngoma zote za asili za waburunge
10. wanafuga,kuwinda na kurina asali pia
11. wanapenda kukaa milimani sana
12. wana njia zao za asili za kutambua majira ya mwaka na jinsi mwaka utakavyokuwa kama utakuwa na mvua nyingi au kidogo
13. wana njia za asili za kuhifadhi vyakula
14. wana nyumba zao za asili ambazo zinajengwa kwa miti na udongo
15. ni watu wakarimu sana na wana moyo wa upendo kama ukijua jinsi ya kuishi nao
16. ni watii lakini pia wakorofi sana
17. kwa asili ni wachapakazi sana, kwani kijana wao hufundishwa umahiri wa kazi akiwa jandoni
18. watani wao ni Wasukuma, Wanyiramba, Wagogo na Wakaguru
19. ni wepesi kuelewa jambo, hivyo mnaweza mkaongea kitu mkaelewana.
20. ni wasiri sana kwenye mambo yao, si rahisi kuyajua.


Burunge
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Kiburunge

Kiburunge ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania inayozungumzwa na Waburunge. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiburunge ilihesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kiburunge iko katika kundi la lugha za Kikushi.
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Kiessling, Roland. 1994. Eine Grammatik des Burunge. (Afrikanistische Forschungen, Bd 13.) Hamburg: Research & Progress Verlag. Kurasa iv, 275. [ISBN 3-89645-291-6]
Viungo vya nje

*lugha ya Kiburunge kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiburunge
*lugha ya Kiburunge katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bds
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html


Jamii:Lugha za Tanzania
Wadatoga

.]]
Wadatooga (pia huitwa Wataturu au Wamang'ati) ni kabila la watu wa Kiniloti nchini Tanzania wanaoishi hasa katika mikoa ya Manyara, Mara, Arusha, Singida, wachache pia Tabora, Simiyu na Shinyanga.

Wataturu wanaopatikana mikoa hiyo lugha yao ni moja, Kidatooga, ingawa lahaja zake zinatofautiana kiasi kwa kufanya maelewano kuwa magumu. Ila wale wanaopatikana nje ya mikoa hiyo ni jamii nyingine.

Mwaka 2000 walikadiriwa kuwa 87,978.

Kuna walau makundi saba:
* Wabajuta
* Gisamjanga (Kisamajeng, Gisamjang)
* Wabarabayiiga (Barabaig, Barabayga, Barabaik, Barbaig)
* Waasimjeeg (Tsimajeega, Isimijeega)
* Warootigaanga (Rotigenga, Rotigeenga)
* Waburaadiiga (Buradiga, Bureadiga)
* Wabianjiida (Biyanjiida, Utatu)

Watani wa Wataturu ni Wasukuma na Wamasai, ingawa mwanzoni walikuwa wanaogopwa sana na Wamasai.

Desturi ya Wataturu ni kuoa wake wengi na kuwa na utajiri wa mifugo. Jamii hiyo inategemea sana mifugo. Kilimo ni kwa sehemu ndogo sana.

Wataturu ni watu wakarimu sana na hufanya kazi kwa umoja na si vinginevyo.

Wanaume hunyoa vipara kwa sehemu ya kichwa ila wanawake hufuga nywele zenye urembo, tofauti na Wamang'ati .

Miundo ya kucheza ngoma ni miundo ya kushikana mikono au kucheza kwa duara.

Wanaume hufanyiwa tohara kwa kisu bila ganzi; kisu hicho hupitishwa kwenye moto ili kuzuia damu kuvuja baada ya kukata. Huacha kimshipa chini kikiwa kinaning'inia kwa kuamini kwamba huleta ladha kipindi cha kujamiana.

Tiba za asili ndiyo kitu pekee wanachokitumia. Pia ni jamii ambayo hujihusisha na kuunga mifupa.
Tanbihi

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Manyara
Jamii:Mkoa wa Singida
Jamii:Mkoa wa Mara
Jamii:Mkoa wa Arusha
Kidatooga

Kidatooga (pia huitwa Kitaturu, Kimang'ati au Kibarabaig) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wadatooga. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidatooga ilihesabiwa kuwa watu 87,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi Kidatooga kiko katika kundi la lugha za Kiniloti.
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Creider, Chet A.; Rottland, Franz. 1997. Noun classification in southern Nilotic: Datooga. Afrika und Übersee, 80 (1), uk.71-93.
*Dempwolff, Otto. 1916/17. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 11: Wörter der Tatogasprache. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 7, uk.314-319.
*Eaton, Helen. 1997. The Barabaig noun. BA thesis. University of Reading (UK). Kurasa 130.
Viungo vya nje

*lugha ya Kidatooga kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidatooga
*lugha ya Kidatooga katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/tcc
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html


Jamii:Lugha za Tanzania
Wagorowa

Wagorowa (huitwa pia Wafiome) ni kabila dogo la watu wa Tanzania ambao wanaishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa, na Mkoa wa Manyara karibu na mji wa Babati.

Lugha yao ni Kigorowa, moja kati ya lugha za Kikushi. Ndiyo sababu wengine wanawajumlisha na Wairaqw.

Kukadiria idadi ya watu wa Gorowa ni vigumu, kwani uhusiano wa kikabila au lugha haijarekodiwa katika sensa ya kitaifa. Idadi ya wasemaji wa Kigorowa imehesabiwa kuwa 132,748, ingawa ni muhimu kutambua kwamba baadhi ya Wagorowa wanaweza kutozungumza lugha hiyo, kwa hivyo nambari hii haitalingana kabisa na idadi ya watu.
Tanbihi

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Jamii:Mkoa wa Manyara
Kigorowa

Kigorowa ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagorowa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kigorowa iko katika kundi la Kikushi.

Idadi ya wasemaji wa Kigorowa imehesabiwa kuwa 132,748.
Tanbihi
Marejeo

* Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. uk. ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Seidel, Agosti. 1900. Die Sprache von Ufiomi in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für afrikanische und oceanische Sprachen, 5, uk.165-175.
Viungo vya nje

*lugha ya Kigorowa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigorowa
*lugha ya Kigorowa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/gow
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:lugha za Kikushi
Wairaqw

wa Kiiraqw.]]
250px|thumbnail|‎Nyumba ya [[wakulima Wairaqw huko mkoa wa Manyara mwaka 2012.]]
Wairaqw (pia huitwa Wambulu kutokana na jina la mji wa Mbulu) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mkoa wa Manyara na mkoa wa Arusha kusini kwa Ngorongoro.

Lugha yao ni Kiiraqw, jamii ya lugha za Kikushi za kusini.

Mwaka 2001 walikuwa 462,000 hivi. Idadi hiyo yaweza kuwa imevuka 1,000,000 kwa sasa.
Asili

Kihistoria, ni kati ya Wakushi wa kwanza kuhamia eneo la Tanzania ya sasa, ambapo walichanganyikana na Wadatoga na Wabantu, inavyoonekana katika utafiti juu ya DNA. Walitokea Ethiopia katika milenia ya 3 KK na kuelekea kusini kupitia bonde la Ufa.

Nadharia nyingine zinapendekeza kuwa walitokea Mesopotamia ya kale. Hata hivyo hakuna uhusiano dhahiri na nchi ya Irak (au Iraq) iliyopo katika Asia ya Magharibi, isipokuwa jina la kufanana.
Tanbihi

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Manyara
Jamii:Mkoa wa Arusha
Kiiraqw

Kiiraqw ni mojawapo kati ya lugha za Kiafrika-Kiasia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiraqw iko katika kundi la lugha za Kikushi.

Inatumika na kuzungumzwa hasa na kabila la Wairaqw kaskazini mwa Tanzania kutokana na kuwepo kwao katika mkoa wa Manyara na mkoa wa Arusha kama wenyeji wa karne nyingi.

Baadhi ya watu husema Kiiraqw ni sawa na "Kimbulu", kumbe siyo. Hakuna lugha inayoitwa Kimbulu. Mbulu ni jina la wilaya ambayo ina idadi kubwa ya Wairaqw kuliko eneo lingine lolote nchini Tanzania. Lakini ikumbukwe kuwa Mbulu si eneo pekee wanakopatikana Wairaqw, kitu ambacho kingesababisha watu wengine kuita lugha ya Kiiraqw kuwa Kimbulu.

Mwaka 2001 idadi ya wasemaji wa Kiiraqw ilihesabiwa kuwa watu 462,000. Kwa sasa wanakadiriwa kuwa milioni 1 hivi.

Kiiraqw, kama moja ya lugha zinazozungumzwa nchini Tanzania, ni lugha ambayo haina ufanano wa aina yoyote na lugha za Kibantu kama Kiswahili, Kisukuma, Kingoni, Kinyakyusa n.k.

Vitenzi katika lugha za Kibantu vimeishia na irabu, jambo ambalo ni tofauti kabisa katika lughà ya Kiiraqw ambapo vitenzi vyake vyote vinaishia na konsonanti. Mifano: neno "nenda" Kwa Kiiraqw ni "tlaw", "kula" ni "ãyiim", Lima ni "dosl"

Pamoja na utangulizi huo, utafiti wa kina unapaswa kufanyika ili kuielewa vizuri lugha hiyo na kuja na matokeo makubwa zaidi
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Maghway, Josephat B. 1995. Annotated Iraqw lexicon. (African language study series, vol 2.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa 210.
*Mous, Maarten. 1993. A grammar of Iraqw. (Cushitic language studies/ Kuschitische Sprachstudien, vol 9.) Hamburg: Helmut Buske Verlag. Kurasa xvi, 361. [ISBN 3-87548-057-0]
*Desdery Sulle; (2013) Short research on Kiiraq; as a Cushitic Language speaker.
*Desdery Sulle; (2014). An investigation on verb derivations in Iraqw language (In relation to increase and decrease the number of arguments). Songea. St. Augustine university of Tanzania Library
Viungo vya nje

*Lugha ya Kiiraqw kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiiraqw
*lugha ya Kiiraqw katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/irk
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kikushi
Waluo

thumbnail|right|200pax|Kibanda cha Kiluo
Waluo (pia Wajaluo) ni kabila kutoka Sudan Kusini. Wako hasa magharibi mwa Kenya, kaskazini mwa Uganda na mashariki mwa Tanzania katika Mikoa ya Mara na Mwanza. Nchini Kenya ni kabila la nne kwa wingi wa watu (11% za wakazi wote wa nchi). Inawezekana katika nchi hizo kwa jumla wamezidi milioni 7, mbali na makabila ya jamii hiyohiyo.

Lugha yao ni Kiluo. Wenyewe hujiita Jaluo na lugha yao Dhulou.

Waluo ni mkusanyiko wa kabila la Waniloti ambalo lilisafiri kutoka Afrika ya Kaskazini kufuata mto Nile kwenda Kusini. Waluo wengi wameenea kandokando ya Ziwa Viktoria kutokana na utamaduni wao wa uvuvi.. It is estimated that Dholuo has 90% lexical similarity with Lep Alur (Alur language); 83% with Lep Achol (Acholi language); 93% with Dhopadhola (Padhola language), 74% with Anuak, and 69% with Jurchol (Luwo) and Dhi-Pari (Pari).
Wajaluo mashuhuri

*Philemon Sarungi - Mtaalamu wa udaktari na kiongozi nchini Tanzania
*Gidi Gidi Maji Maji - Wasanii wa muziki aina ya hip hop
*Tom Mboya - mwanasiasa aliyeuawa mwaka 1969
*Barack Obama - mwanasiasa na Rais wa Marekani ni mwana wa baba Mjaluo
*Jaramogi Oginga Odinga - mwongozi wa Wajaluo kutoka wakati wa kupigania uhuru, mwanzilishi wa vyama vya KANU, KPU, FORD-Kenya na makamu wa rais wa kwanza
*Raila Amolo Odinga - mwana wa Jaramogi na mwanasiasa muhimu wa kitaifa
*Robert Ouko - waziri wa mambo ya nje aliyeuawa 1990.
*Daniel Owino Missiani - mwanamuziki Mtanzania aliyewahi kuwania tuzo la muziki aina ya rhumba nchini Kenya alifariki mwaka 2006 na kuzikwa Shirati Rorya
*Riaga Ogalo - mwenyekiti wa Wajaluo Afrika Mashariki
*Odemba Kagose - mtemi wa Buturi
*Ochuodho Awino - mtemi wa Kamageta
*Mirimbo Oreck Ragare - mzee wa kwanza Kamageta kununua baiskeli, alikufa mwaka 1999 katika kijiji cha Osiri.
*Daniel Opanga Oole wa Kamageta (baba wa balozi Joshua Watson Opanga) - mwanzilishi wa kanisa la Wamenonite huko Kamageta, kata ya Roche, Rorya, alifariki mwaka 1992
*Timothy Apiyo - waziri mkuu mstaafu wa Tanzania
Marejeo

Jamii:Makabila ya Kenya
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Uganda
Jamii:Mkoa wa Mara
Jamii:Kaunti ya Kisumu
Kiluo (Kenya-Tanzania)

Kiluo (au Kijaluo) ni lugha mojawapo ya Kiniloti inayozungumzwa na Waluo nchini Kenya na pia Tanzania. Jumla ya wasemaji ni zaidi ya milioni 4.4. Hivyo inaongoza kati ya lugha za Kinilo-Sahara.
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Capen, Carole Jamieson. 1998. Bilingual Dholuo-English dictionary, Kenya. Tucson (Arizona): self-published. Kurasa ix, 322. [ISBN 0-966688-10-4] https://www.webonary.org/dholuo/
*Gregersen, Edgar. 1961. Luo: a grammar. PhD thesis. Yale University at Harvard. Kurasa 166.
*Odaga, Asenath Bole (1997). English-Dholuo dictionary. Lake Publishers & Enterprises, Kisumu. [ISBN 9966-48-781-6].
Viungo vya nje

*lugha ya Kiluo kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiluo
*lugha ya Kiluo katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/luo
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html


Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kinilo-Sahara
Jamii:Lugha za Kiniloti
Kisandawe

la awali la Kikhoisan.]]
Kisandawe ni lugha inayozungumzwa na Wasandawe wanaoishi katika Mkoa wa Dodoma, nchini Tanzania, na ambao idadi yao ni kama 60,000. Ilifikiriwa kuwa mojawapo kati ya lugha za Khoisan, lakini kwa sasa inahesabika lugha ya pekee ingawa inaweza kuhusiana na lugha za Kikhoe–Kwadi za Kusini mwa Afrika.
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Dempwolff, Otto. 1916. Die Sandawe: linguistisches und ethnographisches Material aus Deutsch-Ostafrika. (Abhandlungen der hamburgischen Kolonial-Instituts, Bd 34. Reihe B: Völkerkunde, Kulturgeschichte und Sprachen, Bd 19.) Hamburg: Friederichsen, De Gruyter & Co. Kurasa v, 180.
*Eaton, Helen. 2002. The grammar of focus in Sandawe. PhD thesis. University of Reading (UK). Kurasa 318.
*Elderkin, Edward D[erek]. 1989. The significance and origin of the use of pitch in Sandawe. DPhil thesis. Department of Language and Linguistic Science, University of York (UK). Kurasa ix, 323.
*Kagaya, Ryohei. 1993. A classified vocabulary of the Sandawe language. (Asian and African lexicon series, vol 26.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa x, 2, 144.
Viungo vya nje

*lugha ya Kisandawe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisandawe
*lugha ya Kisandawe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/sad
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:lugha za Kikhoe-Kwadi
Jamii:Lugha za Kikhoisan
Kisegeju

Kisegeju ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasegeju. Idadi ya Wasegeju imehesabiwa kuwa watu 15,000 lakini ni watu 7000 tu ambao bado wanajua kuongea Kisegeju, Wasegeju wengi wakitumia lugha za Kiswahili na Kidigo badala ya lugha yao. Kwa hiyo lugha imeanza kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisegeju iko katika kundi la E70. Wengine wanasema kuwa ni sawa na Kidhaiso.
Viungo vya nje

*lugha ya Kisegeju kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisegeju
*lugha ya Kisegeju katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/seg
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Nurse, Derek. 1982. Segeju and Daisu: a case study of evidence from oral tradition and comparative linguistics. History in Africa, 9, uk.175-208.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kishambala

Kishambala (au Kisambaa) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Washambala. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kishambala imehesabiwa kuwa watu 664,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kishambala iko katika kundi la G20.
Viungo vya nje

*lugha ya Kishambala kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kishambala
*lugha ya Kishambala katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ksb
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kishambala)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Besha, Ruth. 1989. A study of tense and aspect in Kishambala. (Language and dialect studies in East Africa, vol 10.) Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
*Yukawa, Yasutoshi. 1984. A classified dictionary of the Sambaa language. (Asian and African lexicon series.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kishubi

Kishubi (au Kisubi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Washubi. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kishubi imehesabiwa kuwa watu 153,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kishubi iko katika kundi la D60.
Viungo vya nje

*lugha ya Kishubi kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kishubi
*lugha ya Kishubi katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/suj
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kishubi)
Marejeo

* Maho, Jouni na Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. uk. ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Seidel, August. 1898. Grundzüge der Sprache von Usindja, mit Texten und einem Wörterverzeichniss. Zeitschrift für afrikanische und oceanische Sprachen, 4, uk. 151-178.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kisukuma

Kisukuma ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasukuma. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisukuma imehesabiwa kuwa watu 5,430,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisukuma iko katika kundi la F20. Inafanana na lugha ya Kinyamwezi.
Viungo vya nje

*lugha ya Kisukuma kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kisukuma
*lugha ya Kisukuma katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/suk
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kisukuma)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Batibo, Herman. 1985. Le kesukuma (langue bantou de Tanzanie): phonologie, morphologie. (Éditions recherche sur les civilisations, cahier no 17.) Paris: Centre de Recherches, d’Echanges et de Documentation Universitaire (CREDU). Kurasa 340. [ISBN 2-86538-126-0]
*Richardson, Irvine. 1966. A vocabulary of Sukúma [kuhaririwa na Michael Mann]. African language studies, 7, uk.1-79.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Wasukuma