JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ

ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ (24 ਅਕਤੂਬਰ 1914 - 23 ਜੁਲਾਈ 2012) ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਸੈਨਾਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਜਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਜੋ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ’ਚ ਆਈ। ਉਹ ਅਜਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ "ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਰੈਜਮੰਟ" ਦੀ ਕੌਮਾਂਡਰ ਸੀ।
ਜੀਵਨ

ਡਾਕਟਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਦਾ ਜਨਮ 1914 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਤਮਿਲ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਦ੍ਰਾਸ ਮੈਡਿਕਲ ਕਾਲਜ ਵੱਲੋਂ ਮੈਡਿਕਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਾ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ ਅਜਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਹਿਸ਼ਕਾਰ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਛੇੜਿਆ ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ 1943 ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਆਜਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੈਬੀਨਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸਦੱਸ ਬਣੀ। ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਗਈ ਸੀ ਪਰੰਤੂ 98 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੁਣੇ ਵੀ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਆਜਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰੈਜਮੰਟ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਦਾ ਪਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ।
ਸੰਘਰਸ਼

ਆਜਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ ਅਜਾਦੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਧਰਪਕੜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 4 ਮਾਰਚ 1946 ਨੂੰ ਉਹ ਫੜੀ ਗਈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਕਰਨੈਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰ ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਨਪੁਰ ਆ ਕੇ ਬਸ ਗਈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੰਚਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਈ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦੀ ਖਾਈ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਮੌਤ

ਅਜਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਇਕਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੈਪਟਨ ਰਹੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਸੈਨਾਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਦਾ ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 23 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਭੀਰ ਹੋਈ ਸੀ।
ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ

ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਰਚ 1947 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰ ਸਹਿਗਲ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ: ਸੁਭਾਸ਼ਿਨੀ ਅਲੀ ਅਤੇ ਅਨੀਸਾ ਪੁਰੀ ਹਨ।
ਸੁਭਾਸ਼ਿਨੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਅਲੀ ਮੁਤਾਬਕ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਸਤਿਕ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸ਼ਾਦ ਅਲੀ ਉਸਦਾ ਪੋਤਾ ਹੈ।
ਸਨਮਾਨ

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸੰਦਰਭ

*Subhashini Ali Lakshmi Sahgal: A life in service
*Indra Guptha India's 50 Most Illustrious Women ISBN 81-88086-19-3
*Peter Fay The Forgotten Army: India's Armed Struggle for Independence, 1942-1945
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ

*ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ-ਇੱਕ ਮਸੀਹਾ
*ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914
ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ

ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ, ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ
Organizations

ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।

ਸਪਿਕ ਮੈਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1977 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 5000 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗੀਤ ਸਮਿਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਣ ਅਤੇ ਕੋਰਸ।

ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਮੰਡਲ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।
ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ

ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਮੀਕਿ (ਹਿੰਦੀ: ओमप्रकाश वाल्मीकि) (30 ਜੂਨ 1950 - 18 ਨਵੰਬਰ 2013) ਵਰਤਮਾਨ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ

ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਮੀਕੀ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਜੂਨ 1950 ਨੂੰ ਮੁਜੱਫਰਪੁਰ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਰਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਛੂਤ ਬਾਲਮੀਕੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਆਰਥਕ , ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣੇ ਪਏ, ਉਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭਰਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਲਮੀਕੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਦਲਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਡਾ. ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸਥਿਤ ਆਰਡਿਨੇਂਸ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ।
ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ

ਬਾਲਮੀਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲਿਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਲਿਤ ਹੀ ਦਲਿਤ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਚਿਤ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਜੂਠਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੰਚਿਤ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ

ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਠੇਠ, ਤਥਪਰਕ ਅਤੇ ਆਵੇਗਮਈ ਹੈ। ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਖਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਜੂਠਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਚਾਣ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ - ਸਦੀਓਂ ਕਾ ਸੰਤਾਪ (1989), ਬਸ! ਬਹੁਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ (1997), ਅਬ ਔਰ ਨਹੀਂ (2009) (ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ), ਸਲਾਮ (2000), ਘੁਸਪੈਠੀਏ (2004) (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) ਅਤੇ ਜੂਠਨ (ਆਤਮਕਥਾ, 1997), ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੌਂਦਰਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਆਲੋਚਨਾ, 2001)। ਸੰਪ੍ਰਤੀ प्रतिलिपि ਅੰਤਰਜਾਲ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ।
ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ


ਜਿਸ ਰਾਸਤੇ ਸੇ ਚਲਕਰ ਤੁਮ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ
ਇਸ ਧਰਤੀ ਪਰ
ਉਸੀ ਰਾਸਤੇ ਸੇ ਚਲਕਰ ਆਯਾ ਮੈਂ ਭੀ
ਫਿਰ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਕਦ ਇਤਨਾ ਊੰਚਾ
ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਕੋ ਭੀ ਛੂ ਲੇਤੇ ਹੋ
ਤੁਮ ਆਸਾਨੀ ਸੇ
ਔਰ ਮੇਰਾ ਕਦ ਇਤਨਾ ਛੋਟਾ
ਕਿ ਮੈਂ ਛੂ ਨਹੀਂ ਸਕਤਾ
ਜ਼ਮੀਨ ਭੀ!

ਸਨਮਾਨ

ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਨ 1993 ਵਿੱਚ ਡਾ.ਅੰਬੇਡਕਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ, ਸੰਨ 1995 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਭੂਸ਼ਣ ਇਨਾਮ (2008 - 2009) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1950 ਜਨਮ
ਯੁਯੁਤਸੁ

ਯੁਯੁਤਸੁ () ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਆਦਿਪਰਵ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਆਰਾ ਵੈਸ਼ਯਾ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਲੋਂ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਜਿੰਦਾ ਬਚ ਗਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਸੀ।
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ

ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਕਲ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਨੇ ਯੂਯੁਤਸੁ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਵਾਲੇ
ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ

ਅਭਿਨਵ ਸਿੰਘ ਬਿੰਦਰਾ (ਪੈਦਾ 28 ਸਤੰਬਰ 1982, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ ਅਤੇ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਰਾਇਫਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪਿਅਨ ਹੈ। 2008 ਬੀਜਿੰਗ ਓਲਿਪੰਕ ਖੇਡਾਂ ਦੌਰਾਨ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਰਾਇਫਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿੱਲਾ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ 1980 ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿੱਲਾ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਨੇ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪਿਅਨ ਅਤੇ ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪਿਅਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕਾਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪਿਅਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ 2006 ਆਈ. ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਐੱਫ. ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜੀ ਮੁਕਾਬਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹਾਸਿਲ ਕਿੱਤਾ।

2014 ਵਿੱਚ, ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ GoSports ਫਾਊਨਡੇਸ਼ਨ, ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ. GoSports ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਗੇ. ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਓਲੰਪਿਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ( ਆਈ.ਓ.ਏ. ) ਰਿਓ 2016 ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਦਲ ਦੇ ਲਈ ਸਦਭਾਵਨਾ ਰਾਜਦੂਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਨਿਯੁਕਟੀ ਕੀਤੀ.
ਕੈਰੀਅਰ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ

ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਉਹਨਾਂ ਨੇ St ਸਟੀਫਨ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲੈਣ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ. ਉਹਨੇ ਸਨ 2000 ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਤੋ ਆਪਣੀ ਸਨਾਤਕ ਸਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ. ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਇਨਡੋਰ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰੇਜ ਆਪਣੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸਥਿਤ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿਤੀ. . ਉਹਨਾ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਡਾਕਟਰ ਅਮਿਤ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਸੀ ਜੋ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋ ਹੀ ਬਹੁਤ ਨਜਦੀਕੀ ਤੋਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਉਪ ਕਰਨਲ ਢਿਲੋ ( ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਚ ਸੀ) ਪਹਿਲੇ ਲੋਕ ਸਨ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਅਭਿਨਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬਾਜ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਲੱਭੀ ਸੀ. ਬਿੰਦਰਾ ਸਨ 2000 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚਸਭ ਤੋ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੀ. ਉਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਚ ਇੱਕ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਗੈਬਰੀਏਲੀ Bühlmann ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਸਲ, ਸਵੀਟਜਰਲੇਂਡ ਤੋ ਹਨ, ਜਿਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਓਲੰਪਿਕ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲੀਤੀ.

2000 ਓਲੰਪਿਕ 'ਚ ਬਿੰਦਰਾ 590 ਦੇ ਸਕੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਯੋਗਤਾ ਦੌਰੇ ਵਿੱਚ 11 ਵੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਹ ਫਾਈਨਲ ਵਾਸਤੇ ਯੋਗਤਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ ਕਿਊ ਕਿ ਪਹਿਲੇ 8 ਸਥਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤਭਾਗੀ ਹੀ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋ ਬਾਅਦ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬਾਜੀ ਤੋ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਮਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ

15 ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ 1998 ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣੇ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ, 2001 ਵਿੱਚ ਮ੍ਯੂਨਿਚ ਨਵ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰੋਨਜ਼ ਤਮਗਾ ਜਿਤਣ ਤੋ ਮਿਲੀ. ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਵਾ ਜੂਨੀਅਰ ਰਿਕਾਰਡ 597 / 600 + ਦੇ ਸਕੋਰ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆ. ਬਿੰਦਰਾ 2000 ਓਲੰਪਿਕ ਦੇ ਵੀ ਸਭ ਤੋ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੀ.
ਹਵਾਲੇ


ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

* Abhinav Bindra's Profile & Records
* Official profile of Abhinav Bindra at the 2008 Beijing Olympics

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਧਨਰਾਜ ਪਿੱਲੈ

ਧਨਰਾਜ ਪਿੱਲੈ (; ਮਰਾਠੀ: धनराज पिल्लै) (ਜਨਮ 16 ਜੁਲਾਈ 1968) ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਕਪਤਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਮੈਨੇਜਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਕੰਵਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੀ ਬਰਖਾਸਤੀ ਉਪਰਾਂਤ ਬਣੀ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਫੈਡੇਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਤਦਰਥ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।
ਨਿੱਜੀ ਜਿੰਦਗੀ

ਧਨਰਾਜ ਪਿੱਲੈ ਮਾਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜਕੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨਾਗਾਲਿੰਗਮ ਪਿੱਲੈ ਅਤੇ ਅੰਧਾਲਾੱਮਾ ਦਾ ਚੌਥਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਕੁਵਾਰਪਣ ਦੌਰਾਣ ਉਹ ਪੋਵਾਈ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਖੜਕੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਹ ਤਾਮਿਲ ( ਉਸਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ), ਹਿੰਦੀ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਸਹਿਜ ਹੈ।

ਕੀਤੀ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ

ਪਿੱਲੈ ਦਾ ਖੇਡ ਕੈਰੀਅਰ ਦਸੰਬਰ 1989 ਤੋਂ ਅਗਸਤ 2004 ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 339 ਮੈਚ ਖੇਡੇ। ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਫੈਡੇਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਗੋਲਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਧਨਰਾਜ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗੋਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਅੰਕੜਾ ਮਾਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੱਲੈ ਨੇ 170 ਗੋਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਓਲਿੰਪਕ (1992, 1996, 2000, and 2004), ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ (1990, 1994, 1998, and 2002), ਚਾਰ ਚੈਂਪਿਅਨ ਟਰਾਫੀਆਂ (1995, 1996, 2002, and 2003), ਅਤੇ ਚਾਰ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ (1990, 1994, 1998, and 2002) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਦੌਰਾਣ ਭਾਰਤ ਨੇ 1998 ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ 2003 ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ। ਬੇਕਾਂਕ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੋਲ ਕਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ 1994 ਹਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੌਰਾਣ ਵਿਸ਼ਵ ਇੱਲੈਵਨ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ।
ਕਲੱਬ ਹਾਕੀ

ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਲੱਬ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਡਿਅਨ ਜਿਮਖਾਨਾ (ਲੰਡਨ), ਐੱਚ ਸੀ ਲਿਓਨ (ਫ਼ਰਾਸ), ਬੀ ਐੱਸ ਐੱਨ ਐੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਟੇਲੇਕੋਮ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਐੱਚ ਸੀ (ਮਲੇਸ਼ੀਆ), ਆਭਾਹਾਨੀ ਲਿਮਿਟਡ (ਢਾਕਾ), ਐੱਚ ਟੀ ਸੀ ਸਟੂਗਰਟ ਕਿੱਕਰਸ (ਜਰਮਨੀ) ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ (ਹਾਂਗਕਾਂਗ) ਲਈ ਵੀ ਖੇਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੇਰੀਅਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਧਨਰਾਜ ਪ੍ਰੀਅਮਰ ਹਾਕੀ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਵੇਰਿਅਰਸ ਵਲੋਂ ਦੋ ਲੜੀਆ ਖੇਡਿਆ। ਮਜੌਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਵਰਲਡ ਸੀਰੀਜ਼ ਹਾਕੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਾਕਾ ਲਾਇਨਸਵਲੋਂ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਨੀ ਟੀਮ ਲਈ ਦੋ ਗੋਲ ਕਿੱਤੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਪਤਾਨ ਅਰੁਜਨ ਹਲੱਪਾ ਇਸ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਹਨ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਏਅਰ ਇੰਡਿਆ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਕੋਚ ਹੈ।
ਪੁਰਸਕਾਰ

ਸਾਲ 1999-2000 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਖੇਡ ਪੁਰਸਕਾਰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਖੇਡ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੋਲੋਗਨ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ 2002 ਚੈਂਪਿਅਨ ਟਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਲੇਅਰ ਆਫ ਦਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1968
ਚਰਨ ਦਾਸ ਸਿੱਧੂ

ਚਰਨਦਾਸ ਸਿੱਧੂ (22 ਮਾਰਚ 1938 - 19 ਨਵੰਬਰ 2013) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ 38 ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵਨ

ਚਰਨਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਮਾਰਚ 1938 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਭਾਮ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਰਾਮਜਸ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਥੋਂ ਉਸਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਐਮ ਏ ਕੀਤੀ। 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹੰਸਰਾਜ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਆਫਰ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਉਚੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਿਸਕੋਨਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਸਕੋਨਸਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1970 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। 45 ਦਿਨ ਯੂਰਪ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਥੀਏਟਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਖੁਦ ਨਾਟਕਕਾਰ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗ ਗਏ।
ਰਚਨਾਵਾਂ

#ਇੰਦੂਮਤੀ ਸੱਤਿਦੇਵ
#ਸੁਆਮੀ ਜੀ
#ਭਜਨੋ
#ਲੇਖੂ ਕਰੇ ਕੁਵੱਲੀਆਂ
#ਬਾਬਾ ਬੰਤੂ
#ਅੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਸੇਂਗੀ
#ਕਲ੍ਹ ਕਾਲਜ ਬੰਦ ਰਵ੍ਹੇਗਾ
#ਪੰਜ ਖੂਹ ਵਾਲੇ
#ਬਾਤ ਫੱਤੂ ਝੀਰ ਦੀ
#ਮਸਤ ਮੇਘੋਵਾਲੀਆ
#ਭਾਈਆ ਹਾਕਮ ਸਿੰਹੁ
#ਸ਼ਿਰੀ ਪਦ-ਰੇਖਾ ਗ੍ਰੰਥ
#ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਧੀ
#ਅਮਾਨਤ ਦੀ ਲਾਠੀ
#ਜੀਤਾ ਫਾਹੇ ਲੱਗਣਾ
#ਕਿਰਪਾ ਬੋਣਾ
#ਨੀਨਾ ਮਹਾਂਵੀਰ
#ਮੰਗੂ ਤੇ ਬਿੱਕਰ
#ਪਰੇਮ ਪਿਕਾਸੋ
#ਚੰਨੋ ਬਾਜ਼ੀਗਰਨੀ
#ਇੱਕੀਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ
#ਏਕਲਵਯ ਬੋਲਿਆ
#ਬੱਬੀ ਗਈ ਕੋਹਕਾਫ਼
#ਕਿੱਸਾ ਪੰਡਤ ਕਾਲੂ ਘੁਮਾਰ
#ਭਾਂਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪੋਤਰਾ
#ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੁੱਤਰ
#ਨਾਸਤਕ ਸ਼ਹੀਦ
#ਪੂਨਮ ਦੇ ਬਿਛੂਏ
#ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਦਿਵਾਲੀ
#ਪਹਾੜਨ ਦਾ ਪੁੱਤ
#ਪੰਜ ਪੰਡਾਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤ ਸਿਰ
#ਬਾਬਲ, ਮੇਰਾ ਡੋਲਾ ਅੜਿਆ
#ਵਤਨਾਂ ਵੱਲ ਫੇਰਾ
#ਗ਼ਾਲਿਬ-ਏ-ਆਜ਼ਮ
#ਸੁੱਥਰਾ ਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ
#ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ
#ਮੇਰਾ ਨਾਟਕੀ ਸਫ਼ਰ
#ਪੰਜਾਂ ਖੂਹਾਂ ਵਾਲੇ (ਡਰਾਮਾ)
#Alexander's victory (ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ)
#ਅਮਨਾਤ ਦੀ ਲਾਠੀ: ਨਾਟਕ
#ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ: ਤਿੰਨ ਡਰਾਮੇ
ਸਨਮਾਨ

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਨਾਟਕ ਤਿੱਕੜੀ ਲਈ ਚਰਨ ਦਾਸ ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ 2003 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।
ਬਾਹਰੀ ਹਵਾਲੇ

* (http://magazine.manchanpunjab.org/article?aid=34 ) (ਮੰਚਨ ਪੰਜਾਬ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਚਰਨ ਦਾਸ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਹੈ)
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਮਿੱਗ 21

ਮਿਕੇਓਂ ਗੁਰੇਵਿੱਚ ਮਿੱਗ-21 (,) ਨਾਟੋ ਨਾਮ ਫਿਸ਼ਬੇਡ ਇੱਕ ਆਵਾਜ ਤੋ ਵੀ ਤੇਜ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਿਕੇਓੰ ਗੁਰੇਵਿੱਚ ਡੀਜਾਇਨ ਬੇਉਰੋ ਦੁਆਰਾ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਬਲਾਲੈਕਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੂਸੀ ਸੰਗੀਤ ਵਾਜਾ ਆਲੋਵੇਕ (ਪੈਨਸਲ) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਦਾ ਸੀ।

ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਸ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਪੀੜੀ ਡੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਗਪਗ 60 ਦੇਸ਼ ਅਤੇ 4
ਮਹਾਦੀਪ ਮਿੱਗ 21 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਹਾਜ ਨੇ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੁਨਿਆ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ ਤੋ ਤੇਜ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸਬ ਤੋ ਵਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੋਰੀਅਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਬ ਤੋ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (1959-1985)
ਵਿਕਾਸ

ਮੁੱਢ

ਮਿੱਗ 21 ਜਹਾਜ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਦੂਜੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਆਵਾਜ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਤੋ ਘੱਟ ਰਫਤਾਰ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜਾਂ ਤੋ ਅੱਗੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਗ 15 ਅਤੇ ਮਿੱਗ 17 ਅਤੇ ਆਵਾਜ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਤੋਂ ਤੇਜ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਮਿੱਗ 19 ਜਹਾਜਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ

thumb
ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (14 ਨਵੰਬਰ 1894 - 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1990) ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ।
ਜੀਵਨ

ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ ਜਨਮ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਬੜਾ ਪਿੰਡ ਲੋਹਟੀਆਂ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ੱਕਰਗੜ੍ਹ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਲਾਲਾ ਅਮਰ ਚੰਦ ਮਹਾਜਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਜੈ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ 14 ਨਵੰਬਰ 1894 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ।
ਰਚਨਾਵਾਂ

ਪੰਜਾਬੀ

* ਪੂਰਨ (1919, ਨਾਟਕ)
* ਵੀਰਾਂਗਣਾ (1924)
* ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (1925, ਨਾਟਕ)
* ਸੁਕੰਨਿਆ (1925, ਨਾਟਕ)
* ਪ੍ਰੇਮ ਪੀਂਘਾਂ (1929, ਨਾਵਲ)
* ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਗੀਤ (1933)
* ਰਾਮਗੀਤ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ
ਗਗਨ ਨਾਰੰਗ

ਗਗਨ ਨਾਰੰਗ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਏਅਰ ਰਾਈਫਲ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਓਲਿੰਪਕ ਗੋਲਡ ਕਿਉਸਟ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਡਨ ਓਲਿੰਪਕ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੀ। 2012 ਲੰਡਨ ਓਲਿੰਪਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ 10 ਮੀਟਰ ਏਅਰ ਰਾਈਫਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਸੇਂ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਕੋਰ 701.1 ਸੀ।.
ਪੁਰਸਕਾਰ

ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਪਾਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਉਸਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਖੇਡ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਨਮਾਨ 29 ਅਗਸਤ 2011 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪਾਟਿਲ ਦੁਆਰਾ ਭੇਂਟ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਗਨ ਨੂੰ 2012 ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪ੍ਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਚੈਕਰਡ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਬ੍ਰਹਮੋਸ (ਮਿਜ਼ਾਈਲ)

ਬ੍ਰਹਮੋਸ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ: BrahMos; ਜਿਸਨੂੰ PJ-10 ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ, ਰੈਮਜੈੱਟ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਕਰੂਜ਼ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਣਡੁੱਬੀਆਂ, ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਜਾਂ TEL ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਸੰਘ ਦੇ NPO ਮਸ਼ੀਨੋਸਟ੍ਰੋਏਨੀਆ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਉੱਦਮ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਏਰੋਸਪੇਸ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ P-800 ਓਨਿਕਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਨਾਮ ਦੋ ਨਦੀਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਮੋਸਕਵਾ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਪੋਰਟਮੈਨਟੋ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਏਅਰੋਸਪੇਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਟਰੋਲ ਰੈਜੀਮ (MTCR) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਰੇਂਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਈ ਗਈ।

2022 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਏਰੋਸਪੇਸ ਦੇ ਸੀਈਓ, ਅਤੁਲ ਰਾਣੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖੀ ਹਾਈਪਰਸੋਨਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੋਸ-II ਵਜੋਂ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 3M22 ਜ਼ੀਰਕੋਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
2025 ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟਕਰਾਅ

ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ 7 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਦੂਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ 9 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। 10 ਮਈ 2025 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ 'ਤੇ ਸਟੀਕ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖੋਈ Su-30MKI ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ ਨੇ 29 ਮਈ ਨੂੰ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜਾਂ 10 ਮਈ ਦੀ ਸਵੇਰ 4:30 ਵਜੇ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਉਸ ਘੰਟੇ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੀਏਐਫ ਬੇਸ ਨੂਰ ਖਾਨ (ਚੱਕਲਾਲਾ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਨੇੜੇ), ਰਫੀਕੀ, ਮੁਰੀਦ, ਸੁੱਕਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਪਸਰੂਰ, ਚੁਨੀਆਂ, ਸਰਗੋਧਾ, ਸਕਾਰਦੂ, ਭੋਲਾਰੀ ਅਤੇ ਜੈਕਬਾਬਾਦ ਸਮੇਤ 11 ਪੀਏਐਫ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ 30 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਰਾਣਾ ਸਨਾਉੱਲਾ, ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਕੋਲ ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ 30 ਤੋਂ 45 ਸਕਿੰਟ ਸਨ ਕਿ ਕੀ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਨੂਰ ਖਾਨ ਏਅਰਬੇਸ 'ਤੇ ਦਾਗੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬ੍ਰਹਮੋਸ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਸਨ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਟਕਰਾਅ ਵੱਲ ਹੋਰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 2025 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਫਲ ਐਂਟੀ-ਸ਼ਿਪ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੇ, ਸਟੀਕ ਹਮਲਾਵਰ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਗੀਤ

thumb|1490 ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਖ਼ਾਕਾ: ਤਿੰਨ ਗਾਇਕ ਆਪਣੇ ਫ਼ਨ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ
ਗੀਤ ਇੱਕ ਐਸੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਲਾਮਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਗਾਵੇ। ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇਨਸਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਗੀਤ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਇਨਸਾਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੂਰੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਵਿ-ਟੁਕੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਅਦਾਇਗੀ ਸਮੇਂ ਸੁਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੀਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੇਂਦਰੀ ਗਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਆਵਾਜਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸੁਰ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੀਤ ਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ (ਸਥਾਈ) ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੇਂਦਰੀ ਗਾਇਕ ਦੇ ਹਮਆਵਾਜ਼ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੀਤ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਕਿਸ਼ਵਰ ਨਾਹਿਦ

ਕਿਸ਼ਵਰ ਨਾਹਿਦ () (ਜਨਮ 1940) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾ ਹੈ।
ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਕਿਸ਼ਵਰ ਨਾਹਿਦ 1940 ਵਿੱਚ ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਹਿਰ, (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਸੱਯਦ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ 1949 ਵਿਚ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਕਿਸ਼ਵਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਿੰਸਾ (ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਸਮੇਤ) ਦੀ ਗਵਾਹ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਮਲ ਉਮਰ ਵਿਚ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਿਸ਼ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ।

ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਦੀਬ ਫਾਜ਼ਿਲ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਪਾਠਕ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ - ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੇਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਤੱਕ।

ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕੋਰਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਪਰ ਉਸਦੇ ਭਰਾ, ਸਈਅਦ ਇਫਤਿਖਾਰ ਜ਼ੈਦੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚੁਕਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਅਤੇ 1961 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕਿਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਕਵੀ ਯੂਸਫ ਕਾਮਰਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਲਿਖਤਾਂ

*ਬਾਕੀ ਮਾਨਦਾ ਖ਼ਾਬ
*ਔਰਤ ਜ਼ਬਾਨ-ਏ-ਖ਼ਲਕ ਸੇ ਜ਼ਬਾਨ-ਏ-ਹਾਲ ਤੱਕ
*ਔਰਤ ਖ਼ਾਬ ਔਰ ਖ਼ਾਕ ਕੇ ਦਰਮਿਆਨ
*ਖ਼ਵਾਤੀਨ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਨਿਗਾਰ 1930 ਸੇ 1990ਤੱਕ
*ਜ਼ੈਤੂਨ
*ਆ ਜਾਓ ਅਫ਼ਰੀਕਾ
*ਬੁਰੀ ਔਰਤ ਕੀ ਕਥਾ
*ਬੁਰੀ ਔਰਤ ਕੇ ਖ਼ਤੂਤ: ਨਾ ਜ਼ਾਈਦਾ ਬੇਟੀ ਕੇ ਨਾਮ
*ਸਿਆਹ ਹਾਸ਼ੀਏ ਮੇਂ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ
*ਬੇਨਾਮ ਮੁਸਾਫ਼ਤ
*ਲਬ ਗੋਇਆ
*ਖ਼ਿਆਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸੇ ਮੁਕਾਬਲਾ
*ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮ ਮੇਂ ਰਾਤ ਥੀ
*ਸੋਖ਼ਤਾ ਸਾਮਾਨੀ-ਏ- ਦਿਲ
*ਕਲੀਆਤ ਦੁਸ਼ਿਤ-ਏ-ਕੈਸ਼ ਮੇਂ ਲੀਲੀ
*ਲੀਲੀ ਖ਼ਾਲਿਦ
*ਵਰਕ ਵਰਕ ਆਈਨਾ
*ਸ਼ਨਾਸਾਈਆਂ ਰੁਸਵਾਈਆਂ
*ਵਹਿਸ਼ਤ ਔਰ ਬਾਰੂਦ ਮੇਂ ਲਿਪਟੀ
*ਹੋਈ ਸ਼ਾਇਰੀ (ਜ਼ੇਰ-ਏ-ਤਬਾ)
ਹਵਾਲੇ
ਹਬੀਬ ਜਾਲਿਬ

ਹਬੀਬ ਜਾਲਬ (24 ਮਾਰਚ 1928 - 12 ਮਾਰਚ 1993) (ਉਰਦੂ: ) ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਮੀਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ ਜਮਹੂਰੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜਨ ਵਾਲਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵੀ ਸੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਹਬੀਬ ਜਾਲਬ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਰਚ 1928 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਮਿਆਣੀ ਅਫ਼ਗਾਨਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਐਂਗਲੋ ਅਰੇਬਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਬਾਦ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਜੈਕਬ ਲਾਈਨ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਜੰਗ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਟੈਕਸਟਾਇਲ ਮਿਲ ਨਾਲ ਰੋਜਗਾਰ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ।

ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਰਗੇ ਅਵਾਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ 1957 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ।

:ਯਹ ਏਜਾਜ਼ ਹੈ ਹੁਸਨ ਆਵਾਰਗੀ ਕਾ
:ਜਹਾਂ ਵੀ ਗਏ ਦਾਸਤਾਂ ਛੋੜ ਆਏ

ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਰਾਚੀ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਅਰਸਾ ਮਾਰੂਫ਼ ਕਿਸਾਨ ਰਹਿਨੁਮਾ ਹੈਦਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਜਤੋਈ ਦੀ ਸਿੰਧ ਹਾਰੀ ਤਹਿਰੀਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਮਾਤੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜੀ ਨਾਇਨਸਾਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦਾ ਮੌਜ਼ੂ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ 1956 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕਰ ਲਈ।
ਸਿਆਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਕਈ ਬਾਰ ਕੈਦਕੱਟੀ। ਜਾਲਬ ਨੂੰ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈਆਂ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਣਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਜਾਲਬ ਨੇ 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭਰਪੂਰ ਇਹਤਜਾਜ ਕੀਤਾ।

ਨਵੰਬਰ 1997 ਵਿੱਚ ਜਦ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਜਨਰਲ ਪਰਵੇਜ਼ ਮੁਸ਼ੱਰਫ਼ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਗਾਈ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ੱਰਫ਼ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਤੇ ਜਲਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਬੀਬ ਜਾਲਬ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮਾਉਣ ਲਈ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਕਾਰ ਹਾਏ ਨੁਮਾਇਆਂ
ਸ਼ੋਹਰਤ

1958 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਤਾਨਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਨਿਹਾਦ ਦਸਤੂਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਪਰ ਜਾਲਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ-ਏ-ਜ਼ਮਾਨਾ ਨਜ਼ਮ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮਾਨਤਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮਾਨਤਾ ਕਹੀ। 1970 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਬਾਦ ਜਨਰਲ ਯਾਹੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸੱਤਾ ਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮੁੰਤਕਿਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲੀਆਂ। ਉਸ ਵਕਤ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸ ਫ਼ੌਜਕਸ਼ੀ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ ਇਹ ਜਾਲਬ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ:
;ਮੁਹੱਬਤ ਗੋਲਿਓਂ ਸੇ ਬੋ ਰਹੇ ਹੋ
;ਵਤਨ ਕਾ ਚਿਹਰਾ ਖ਼ੂੰ ਸੇ ਧੋ ਰਹੇ ਹੋ
;ਗੁਮਾਂ ਤੁਮਕੋ ਕਿ ਰਸਤਾ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ
;ਯਕੀਂ ਮੁਝ ਕੋ ਕਿ ਮੰਜ਼ਿਲ ਖੋ ਰਹੇ ਹੋ
ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਬਾਦ ਜਦ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅਵਾਮ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਕੁਛ ਨਾ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਜਾਲਬ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ:
;ਵਹੀ ਹਾਲਾਤ ਹੈਂ ਫ਼ਕੀਰੋਂ ਕੇ
;ਦਿਨ ਫਿਰੇਂ ਹੈਂ ਫ਼ਕਤ ਵਜ਼ੀਰੋਂ ਕੇ
;ਹਰ ਬਿਲਾਵਲ ਹੈ ਦੇਸ ਕਾ ਮਕਰੂਜ਼
;ਪਾਉਂ ਨੰਗੇ ਹੈਂ ਬੇ ਨਜ਼ੀਰੋਂ ਕੇ
ਜਾਲਿਬ ਹਿੰਦ-ਪਾਕ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਮੁੱਦਈ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਫ਼ਿਰਕੂ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਵਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਗੱਲ ਸੁਣ ਚੱਪਣਾ

ਰਾਜ ਲਿਆ ਆਪਣਾ,

ਵੱਡਿਆਂ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ

ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ

ਛੱਡ ਨਾਮ ਜੱਪਣਾ।

ਗੱਲ ਸੁਣ ਚੱਪਣਾ

ਰਾਜ ਲਿਆ ਆਪਣਾ

ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੋਤਿਆਂ ਨੇ

ਪੋਤਿਆਂ ਪੜੋਤਿਆਂ ਨੇ

ਰੀਂਗਣਾ ਦੇ ਤੋਤਿਆਂ ਨੇ

ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਵੀ

ਐਵੇਂ ਪਿਆ ਟੱਪਣਾ

ਗੱਲ ਸੁਣ ਚੱਪਣਾ

ਰਾਜ ਲਿਆ ਆਪਣਾ

ਬੰਦੇ ਨੇ ਇਹ ਪਿਆਰ ਦੇ

ਐਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਰਦੇ

ਝੂਠ ਪਏ ਮਾਰਦੇ

ਹੋਸ਼ ਕਰ ਪਾਗਲਾ

ਪਾ ਖੱਪ ਨਾ

ਗੱਲ ਸੁਣ ਚੱਪਣਾ

ਰਾਜ ਲਿਆ ਆਪਣਾ

ਗੋਰੇ ਚਿੱਟੇ ਸਾਬਾਂ ਕੋਲੋਂ

ਕਾਲਿਆਂ ਨਵਾਬਾਂ ਕੋਲੋਂ

ਬਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਾਬਾਂ ਕੋਲੋਂ

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੱਦਤਾਂ

ਪਵੇਗਾ ਕਲਪਨਾ

ਗੱਲ ਸੁਣ ਚੱਪਣਾ

ਰਾਜ ਲਿਆ ਆਪਣਾ।
ਰਚਨਾਵਾਂ

*ਸਿਰਾਤ ਮੁਸਤਕੀਮ
*ਜ਼ਿਕਰ ਬਹਤੇ ਖ਼ੂੰ ਕਾ
*ਗੁੰਬਦ-ਏ-ਬੇਦਾਰ
*ਕੁਲੀਆਤ ਹਬੀਬ ਜਾਲਬ
*ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ-ਏ-ਖ਼ਰਾਬੀ ਮੇਂ
*ਗੋਸ਼ੇ ਮੇਂ ਕਫ਼ਸ ਕੇ
*ਹਰਫ਼-ਏ-ਹੱਕ
*ਹਰਫ਼-ਏ-ਸਰਦਾਰ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਵੀ