JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Lebanoni

Lebanoni (kwa Kiarabu: لبنان ) ni nchi ndogo ya Mashariki ya Kati katika Asia ya Magharibi kando ya Bahari ya Mediteranea.

Imepakana na Syria na Israeli.
Jiografia

Kuna kanda nne za kijiografia:
* Kiini cha nchi ni safu ya milima ya Lebanoni inayopanda hadi kimo cha m 3000 na kuelekea sambamba na pwani ya Mediteranea.
* Kuna kanda jembamba la pwani kati ya milima na bahari.
* Upande wa mashariki kwa milima kuna tambarare ya Beka'a inayofaa kwa kilimo
* Safu ya milima ya Lebanoni ndogo mpakani kwa Syria

Mto mrefu ni Litani wenye mwendo wa km 140 unaoishia baharini karibu na mji Tyros (Sur).
Miji

Miji mikubwa ni (kadirio ya idadi ya wakazi kwa mabano):
* Beirut (mji mkuu - 2.100.000)
* Tripoli (500.000)
* Zahlé (200.000)
* Sidon (100.000)
* Tyros (70.000)
Historia

Baada ya kusambaratika kwa milki ya Waturuki Waosmani kutokana Vita Vikuu vya Kwanza vya Dunia, Lebanoni iliwekwa na Shirikisho la Mataifa iwe chini ya usimamizi wa Ufaransa.

Nchi hiyo ilipokuwa chini ya Ujerumani wakati wa Vita Vikuu vya Pili vya Dunia. Lebanoni ilijitangazia uhuru wake mwaka 1943.
Watu

Zaidi ya nusu ya wakazi hukaa katika rundiko la jiji la Beirut.

Wenyeji wana damu mchanganyiko sana, lakini lugha ya kawaida na lugha rasmi ni Kiarabu.

Kati ya nchi za Waarabu Lebanoni ni nchi pekee yenye wakazi wengi ambao ni Wakristo wa madhehebu mengiː walau ilikuwa hivyo hadi miaka ya karibuni, kabla ya vita vya wenyewe kwa wenyewe kuzuka.

Ni kwamba zaidi ya nusu ya Walibanoni wote wamehamia nje ya nchi, wakiwemo hasa Wakristo.

Kinyume chake, nchi imewapokea wakimbizi zaidi ya milioni 1.

Makadirio ya mwaka 2014 yanadai kwa sasa 54% ni Waislamu (27% Wasuni na 27% Washia), 40.5% ni Wakristo (21% Wakatoliki Wamaroni, 8% Waorthodoksi Wamelkiti, 5% Wakatoliki Wamelkiti, 1% Waprotestanti), 5.6% ni Wadruzi n.k.
Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Viungo vya nje

*Lebanon الجمهورية اللبنانية
*Lebanon Lebanon – Country Profile
*
*
*



Jamii:Nchi za Kiarabu
Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Mashariki ya Kati
1598

Makala hii inahusu mwaka 1598 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

* 13 Aprili - Mfalme Henri IV wa Ufaransa atoa tamko la Nantes linalowapa Waprotestant haki sawa na Wakatoliki nchini Ufaransa na kumaliza vita ya kidhehebu.
* Agosti: Wapinzani wa Ueire wanashinda jeshi la Uingereza katika vita ya miaka tisa kati ya Ueire na Uingereza.
Waliozaliwa

bila tarehe
* Mtakatifu Jordano Ansalone, padri kutoka Italia na mfiadini nchini Japani
Waliofariki

* 13 Septemba - Mfalme Filipo II wa Hispania (* 1526)


Jamii:Karne ya 16
Ciudad Bolívar

thumb|Kitovu cha kihistoria ya Ciudad Bolivar pamoja na daraja la Orinoco
Ciudad Bolívar ni mji mkuu wa jimbo la Bolivar katika Venezuela. Mji ulianzishwa 1764 kwa jina "Angostura" ukabadilishwa jina mwaka 1846 kwa heshima ya Simon Bolivar. Idadi ya wakazi ni 312,691 (mwaka 2000).

Mji ulianzishwa mahali ambako mto pana Orinoco ni nyembamba kiasi mwenye upana wa 1.6 km pekee. Hali hii iliwezesha kuvuka mto na kuanzisha mji ulioitwa awali kwa jina kamili 'Santo Tomé de Guayana de Angostura del Orinoco' ("Mt. Tomasi wa Guayana kwenye sehemu nyembamba wa Orinoco") yaani jina fupi "Angostura" lilimaanisha "sehemu nyembamba". Daraja la kwanza la mto Orinoco likajengwa hapohapo.

Leo hii mji ni kati ya vitovu vya kiuchumi vya beseni ya Orinoco.


Jamii:Miji ya Venezuela
Naypyidaw

thumb|right|Mahali pa Pinyama nchini Myanmar.
Naypyidaw, maana yake "Makao ya Wafalme", awali: Pyinmana, ni mji wa tatu katika Myanmar karibu na Mandalay. Tangu mwaka 2005 ni mji mkuu wa nchi.
Historia

Pyinmana ilikuwa makao makuu ya "Jeshi la Uhuru wa Burma" wakati wa ukoloni na vita kuu ya pili ya dunia. Kwa wanajeshi wengi wa nchi ni kama mahali patakatifu.

Mwaka 2005 serikali ya kijeshi iliamua kuhamisha mji mkuu kutoka Yangon kuja Pyinmana.

Ilitajwa kama faida ya kuwa Pyinmana iko karibu zaidi na kitovu cha nchi kuliko Yangon (Rangun) ambayo iko kando.

Sababu nyingine inayotajwa na wapinzani wa serikali ni kwamba ofisi za serikali ziko sasa mbali na watu wa Yangon walioandamana mara kwa mara na kudai demokrasia.


Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Myanmar
Jamii:Naypyidaw
Jenerali

thumb|Jenerali wa nyota 4 George S. Patton mnamo 1945, mwishoni mwa Vita vya Kidunia vya pili
Jenerali ni cheo kikuu cha kijeshi katika nchi nyingi za dunia. Jenerali huwa kiongozi wa ngazi ya juu katika jeshi.

Idadi ya majenerali si kubwa. Kazi yao ni kuongoza na kupanga kazi ya jeshi. Kwa kawaida hawashiriki wenyewe katika mapigano.

Neno limeingia katika Kiswahili kutoka lugha ya Kiingereza. Asili yake ni Kilatini "generalis" yenye maana ya "kwa ujumla".
Lord Rayleigh

left|80px
thumb|right|Lord Rayleigh
Lord Rayleigh (12 Novemba 1842 – 30 Juni 1919) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa John William Strutt. Baadhi ya utafiti mwingine aligundua elementi ya agoni. Mwaka wa 1904 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1842
Jamii:Waliofariki 1919
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Wilhelm Röntgen

left|80px
thumbnail|Wilhelm Röntgen
Wilhelm Conrad Röntgen (27 Machi 1845 – 10 Februari 1923) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa anajulikana kwa ugunduaji wa mionzi ya eksirei. Mwaka wa 1901 alikuwa mshindi wa kwanza wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Elementi sintetiki ya Roentgeni ilipewa jina kwa heshima yake Roentgen.


Jamii:Waliozaliwa 1845
Jamii:Waliofariki 1923
Jamii:Wanafizikia wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Bhutan

thumb|left|250px|Ramani ya Bhutan
Bhutan ni nchi ndogo ya Bara Hindi katika milima ya Himalaya.

Nchi imepakana na Uhindi na jimbo la Tibet la China.

Imetawaliwa na mfalme Jigme Khesar Namgyel Wangchuck tangu 2006.

Kuna wakazi takriban lakhi saba unusu.

Mji mkuu unaitwa Thimphu.
Jiografia

Bhutan ni nchi ya milima, na zaidi ya 80% za eneo la Bhutan ziko juu ya kimo cha mita 2,000. Mpakani kwa China kuna milima ya juu ya Lunana. Kula Kangri ni mlima mkubwa wenye kimo cha mita 7,553. Kusini tu kuna kanda nyembamba ya tambarare ya Duar.

Watu walio wengi hukalia eneo la milimani kati ya mita 2,000 hadi 3,000 juu ya UB.

Zaidi ya theluthi mbili za nchi zimefunikwa na misitu.
Historia

Bhutan ilianzishwa mwaka 1644 na mmonaki Mbuddha Shabdrung Ngawang Namgyel.

Nchi iliweza kutunza uhuru wake hadi leo, lakini ililazimishwa kukubali maeneo ya kusini yatwaliwe na Waingereza na kuunganishwa na Uhindi wa Kiingereza. Uingereza ilishughulikia pia mahusiano ya nje ya Bhutan.

Uhusiano huu umeendelea na India kulingana na mkataba wa urafiki wa tarehe 8 Agosti 1949.

Tarehe 12 Februari 1971 Bhutan ikapokewa kama nchi mwanachama wa UM.
Wakazi na Utamaduni

thumb|left|Mbhutan
thumb|left|Ngoma ya [[kinyago ya Bhutan]]
Wabhutan walio wengi huishio mlimani wako karibu kiutamaduni na kilugha na watu wa Tibet na Burma. Hao hufuata dini ya Ubuddha (74.7%) ambayo ndiyo dini rasmi. Lugha za jamii hiyo zinazotumika nchini humo ni 23. Mojawapo, Kidzongkha, ndiyo lugha rasmi.

Watu wa kusini wanafanana zaidi na watu wa Nepal na hutumia Kinepali, mojawapo ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Wanafuata dini ya Uhindu (22.6%).

Bhutan inajitahidi kutunza utamaduni wake. Hadi mwaka 1974 watalii hawakuruhusiwa kutembelea nchi. Baadaye imewezekana lakini si rahisi kupata kibali.
Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Marejeo

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Viungo vya nje

* Tovuti ya serikali
* The Bhutan Times (gazeti)
*
* Bhutan Links at the National Library of Bhutan.
* Bhutan profile, BBC News.
* Bhutan from UCB Libraries GovPubs.
* Bhutan, Encyclopædia Britannica entry.
*
*
* Tourism Council of Bhutan
* Key Development Forecasts for Bhutan from International Futures.


Jamii:Bhutan
Jamii:Nchi za Asia
Jamii:Himalaya
Mfalme

: buluu, kijani, njano na machungwa; Ufalme: nyekundu Ufalme wa kikatiba ambapo mfalme ana madaraka madogo tu ya kisiasa zambarau:Ufalme wa kikatiba ambapo mfalme ana madaraka makubwa dhambarau nyeusi: mfalme ana madaraka yote asibanwe na katibaMengine: Utawala wa chama kimoja au kamati ya kijeshi]]
Mfalme ni mtawala wa kiume juu ya nchi katika utaratibu wa ufalme. Kwa kawaida amerithi cheo chake kutoka kwa mzazi wake aliyekuwa mfalme pia. Lakini kuna pia wafalme waliochaguliwa au kuteuliwa kwa namna nyingine, hasa kama mfalme aliyetangulia alikufa bila kuacha mrithi.

Utawala wa kifalme ulikuwa wa kawaida katika nchi nyingi za dunia kwa muda mrefu.

Mwanamke anayeshika nafasi ya mfalme huitwa "malkia".

Kama cheo kinaendelea katika ukoo mmoja kutoka mababa kwa watoto wao familia hiyo huitwa nasaba.
Madaraka ya mfalme

Madaraka ya wafalme yalitofautiana kati ya nchi na nchi na kati ya kipindi na kipindi cha historia. Mifano ni:
* Mfalme wa kikatiba imekuwa hali ya kawaida katika karne ya 19 na 20 pale ambapo utaratibu wa kifalme umeendelea. Mfalme hatekelezi tena shughuli za serikali. Serikali inachaguliwa na bunge kwa msingi wa kura za raia wote jinsi ilivyopangwa katika katiba ya nchi. Nafasi ya mfalme inafanana na ile ya rais katika jamhuri. Kuna tofauti kama mfalme ana athira katika siasa au kama cheo chake ni cha heshima tu na hana uwezo wa kuingilia kati kazi za bunge na serikali. Mifano yake ni wafalme wa Skandinavia au pia utaratibu wa Uingereza na nchi nyingine za Jumuiya ya Madola zisizo jamhuri. Nafasi ya mfalme iko hasa kama vikundi ndani ya bunge havikubaliani kuhusu serikali mpya na hakuna upande wenye kura nyingi kabisa. Lakini wafalme wa nchi kama Moroko na Yordani wana athira kubwa zaidi.
* Mfalme mwenye mamlaka yote bila kufungwa na katiba alikuwa wa kawaida zamani lakini leo hii wamebaki wachache sana. Falme za aina ni Saudia, Omani, Qatar, Eswatini na Brunei.
*Mfalme wa sehemu ya taifa tu: mifano yake ni Kabaka wa Buganda huko Uganda au Asantehene wa Ashanti katika Ghana. Wafalme hao wa jadi bado wanaheshimiwa na kuwa na athira kwa sababu wanatambuliwa na watu wao hata ndani ya jamhuri kubwa zaidi kuliko eneo la kabila au kundi lao.
Wafalme na watawala wengine

Katika Kiswahili hakuna utaratibu sanifu mtawala gani anastahili kuitwa "mfalme". Kwa kawaida anasimamia eneo au nchi ya kujitegemea lakini wengine huweka pia masharti kuhusu ukubwa wa eneo lake.

Kwa maeneo fulani kuna vipindi katika historia ambapo si rahisi kutofautisha kati ya wafalme na watawala wadogo wengine kama watemi, machifu n.k..
Mara nyingi watawala wa Waswahili ambao hawakuwa na mamlaka nje ya eneo dogo la mji wao walijiita Sultani na Wareno waliwaita "reyes" (wafalme).
Hali hii ililingana na mifano mingine kama kati ya Wagiriki wa Kale ambapo vilevile watawala wadogo juu ya miji walitumia cheo cha "mfalme".
Tazama pia

*Kaisari
*Mtemi

Jamii:Cheo
Rais

, John Magufuli (Kulia) akiwa na Dr. Salem Al Ismaily wa Oman]]
Rais (kutoka Kiarabu: رئیس) ni cheo cha mkuu wa nchi katika serikali ya jamhuri, na pengine mkuu wa taasisi fulani ("mwenyekiti"). Katika baadhi ya mifumo, rais pia huwa mkuu wa serikali. Majukumu yake hutofautiana kulingana na katiba ya nchi husika, yakiwemo uongozi wa serikali, uwakilishi wa taifa kimataifa, na utekelezaji wa sheria. Pia, neno "rais" hutumika kumaanisha mkuu au mwenyekiti wa taasisi, shirika, au chombo kingine rasmi.

Rais wa nchi huwa anachaguliwa ama na wananchi wote au na bunge. Katika nchi kadhaa kuna pia mkutano maalumu unaoitishwa kwa uchaguzi wa rais pekee, kama vile Marekani au Ujerumani .

Kuna aina mbili za rais kufuatana na katiba za nchi mbalimbali:

* rais kama mkuu wa serikali, jinsi ilivyo Marekani na pia katika nchi nyingi za Afrika (serikali ya kiraisi).
* rais kama mkuu wa nchi asiyeshughulikia mambo ya serikali, jinsi ilivyo Ujerumani au Uhindi (serikali ya kibunge)

Katika muundo wa serikali ya kibunge shughuli za serikali zinasimamiwa na waziri mkuu. Madaraka ya rais katika muundo huo hufanana na madaraka ya mfalme wa kikatiba isipokuwa hayupo kama rais kwa muda wa maisha yake kama mfalme.

Katika nchi chache, yaani Uswisi, San Marino na Uruguay, kazi za rais hazitekelezwi na mtu mmoja bali na kamati ya viongozi kwa ujumla, kama Halmashauri ya Shirikisho ya Uswisi.
Marejeo



Jamii:Cheo
Jamii:Siasa
Jamhuri ya shirikisho

Jamhuri ya shirikisho ni muundo wa kisiasa ambako jamhuri hutazamiwa kama maungano wa maeneo ndani yake -kwa kawaida huitwa "majimbo"- yenye haki zao zisizopewa wala zisizonyanganywa na serikali kuu ya kitaifa.

Katika muundo huu taifa hatawaliwi na serikali moja katika mambo yote lakini madaraka hugawiwa kati ya madaraka ya serikali ya kitaifa na madaraka ya majimbo.

Mara nyingi maazimio kuhusu mambo ya utamaduni hubaki kwenye ngazi ya jimbo lakini pia sehemu za kodi na sisasa ya kiuchumi. Siasa ya nje na mambo ya jeshi hushikwa na serikali kuu. Mambo mengine hutegemea na utaratibu wa kikatiba katika kila nchi.

Mifano ya jamhuri za shirikisho:

*Afrika Kusini
* Argentina
* Austria tangu 1918, tena 1945
* Brazil
* Ethiopia
* Komori
* Marekani tangu 1776
* Meksiko
* Nigeria
* Ujerumani
* Uhindi tangu 1947
* Urusi
* Uswisi tangu 1848

Si lazima ya kwamba kila shirikisho ni jamhuri. Mifano ya falme ya shirikisho ni Falme za Kiarabu na Malaysia; kihistoria pia Dola la Ujerumani hadi 1918.
Malkia

Kuhusu kete ya sataranji tazama: Malkia


Malkia ni mtawala wa kike juu ya nchi katika utaratibu wa ufalme. Kwa kawaida amerithi cheo chake kutoka kwa mzazi wake aliyekuwa mfalme au malkia pia.

Lakini kuna pia malkia waliochaguliwa au kuteuliwa kwa namna nyingin,e hasa kama mtawala aliyetangulia alikufa bila mrithi.

Mara nyingi malkia alipatikana kwa njia ya ndoa halafu alishika utawala kama mumewe mfalme mwenyewe alikufa au kugonjeka.
Kukubaliwa au kutokubaliwa kwa mtawala wa kike

Katika historia kuna tofauti kubwa kama nchi iliweza kukubali kutawaliwa na mwanamke. Nchi mbalimbali zilibadilisha sheria zao walipoona ya kwamba mfalme alikosa watoto wa kiume ilhali viongozi waliogopa matatizo ya uchaguzi wa mfalme kutoka familia nyingine.

Mfano wa tofauti hizo ni maungano ya kifalme ya Uingereza na Hannover kati ya 1714 na 1837. Mtemi Georg Ludwig wa Hannover alirithi cheo cha mfalme wa Uingereza na watoto wa kiume wa familia waliendelea kuwa wakuu wa nchi zote mbili. Baada ya kifo cha mfalme William IV, Uingereza ulimteua mpwa wake Viktoria kuwa malkia mpya. Lakini sheria za Hannover hazikukubali mwanamke kama mtawala, hivyo maungano ya kifalme kati ya nchi hizo mbili yalikwisha.

Katika jamii mbalimbali za Afrika mtawala wa kike alikubaliwa tu. Mifano mashuhuri wa malkia wa Kiafrika ni "Negiste Negest" Zauditu wa Uhabeshi (alitawala 1916-1930) au Farao wa kike katika historia ya Misri.
Malkia ya heshima

Kuna pia matumizi ya kiheshima ya neno malkia kwa kumtaja mke wa mfalme hata asiposhika madaraka ya kiutawala.
Tazama pia:

*Mfalme
Waziri Mkuu

thumbnail|right|200px|Kasimu Majaliwa, Waziri Mkuu wa Tanzania
Waziri Mkuu ni cheo cha kiongozi wa serikali. Neno lasema ya kwamba yeye ni mkubwa kati ya Mawaziri wa Serikali. Madaraka yake hutegemea na katiba ya nchi. Kwa kawaida cheo hiki kipo katika nchi ambako mkuu wa dola ambaye mara nyingi huitwa rais au pia mfalme (malkia) hashughuliki mwenyewe mambo ya serikali.

Lugha inaweza kuwa tofauti kati ya nchi na nchi. Anaweza kuitwa pia "Rais wa Mawaziri", "Mwenyekiti wa Halmashauri ya Mawaziri" au "Chansella".

Kuna hasa aina mbili za Mawaziri Wakuu kufuatana na katiba za nchi mbalimbali:
Waziri Mkuu katika muundo wa serikali ya kibunge

Waziri Mkuu kama kiongozi wa siasa ya nchi anachaguliwa na bunge.

Mifano: Ethiopia, Uhindi, Uingereza au Ujerumani.

Katika muundo huu nafasi ya rais au ya mfalme ni cheo cha heshima kama ishara ya umoja wa taifa. Waziri Mkuu hutegemea kabisa idadi ya wabunge wanaoshikamana naye. Mkuu wa dola anaongezeka umuhimu kama bunge limegawanywa na hakuna uwingi ulio wazi kwa mgombea mmoja wa nafasi ya Waziri Mkuu.
Katiba zinatofautiana kama mawaziri wote wako tu kwa mapenzi ya Waziri Mkuu au kama bunge linawachagua mmoja-mmoja. Hii inamaanisha tofauti kama waziri ana msimamo mbele ya Waziri Mkuu au kama hana.
Waziri Mkuu katika muundo wa serikali ya kiraisi au kifalme

Waziri Mkuu kama kiongozi wa serikali tu chini ya usimamizi wa rais au mfalme anayeshika madaraka makubwa.

Mifano: Tanzania, Ufaransa.

Katika muundo huu rais huchaguliwa na wananchi wote. Yeye anamteua Waziri Mkuu, mara nyingi hata mawaziri wenyewe.

Katiba inaweza kusema ya kwamba rais ni huru kumchagua Waziri Mkuu hata bila kujali idadi ya wabunge wake bungeni.

Katika mfumo huu Waziri Mkuu ni zaidi kama meneja wa kazi ya serikali.

Lakini kuna mifano ambako katiba inampa rais na pia Waziri Mkuu kila mmoja madaraka yake. Kwa mfano rais kusimamia mambo ya jeshi na usalama pamoja na siasa ya nje na Waziri Mkuu kusimamia siasa ya ndani na ya kiuchumi. Hapo Waziri Mkuu atakuwa na uhuru zaidi mbele mkubwa wake.
Mifano ya nchi wenye Mawaziri Wakuu

* Australia (chini ya mfalme, mfumo wa kibunge)
* Kanada (chini ya mfalme, mfumo wa kibunge)
* Singapuri (chini ya rais)
* Tanzania(chini ya rais)
* Uthai (chini ya mfalme)
* Ethiopia (chini ya rais, mfumo wa kibunge)
* Uhindi (chini ya rais, mfumo wa kibunge)
* Ujerumani (chini ya rais, mfumo wa kibunge)
* Uingereza (chini ya mfalme, mfumo wa kibunge)
* Ufaransa (chini ya rais)
* Misri (chini ya rais)

Jamii:Siasa
!
Popocatepetl

thumb|250px|Mlima Popocatepetl.
Popocatrpetl ni volkeno hai pia mlima mkubwa wa pili nchini Meksiko.

Kwa lugha ya Kiazteki "Popocatepetl" inamaanisha "mlima unaotoa moshi".

Ina kimo cha mita 5,462 juu ya UB, hivyo ni volkeno kubwa ya pili katika Amerika ya Kaskazini.

Safari iliyopita ililipuka tarehe 21 Desemba 1994 baada ya kukaa kimya kwa miaka 50.
Tazama pia

* Orodha ya milima


Jamii:Volkeno
Jamii:Milima ya Mexiko
Baghdad

thumb|Muonekano wa jiji la Baghdad, Machi 2017


Baghdad (Kar.: بغداد‎ ​) ni mji mkuu pia mji mkubwa nchini Iraq. Iko kando la mto Tigris.

Baghdad iliundwa na Waarabu badala ya mji mkuu wa kale Ktesiphon katika karne ya 8. Ilikuwa mji mkuu wa dunia ya Uislamu wakati wa ukhalifa wa Abbasiyya. Mwaka 1258 mji uliharibiwa na jeshi la Mongolia.

Baadaye ilikuwa makao makuu ya utawala wa Mesopotamia katika Dola la Uturuki. Tangu 1921 ilitawaliwa na Uingereza pamoja na Iraq yote. Tangu 1936 ilikua mji mkuu wa Iraq kama nchi ya kujitegemea.

Mji uliharibiwa na Vita ya Ghuba na vita ya wenyewe kwa wenywe nchini Iraq.


Jamii:Miji ya Iraq
Jamii:Miji Mikuu Asia
Mesopotamia

thumb|350px|Ramani ya Mesopotamia
Mesopotamia ni jina la kihistoria kwa mabonde ya mito Frati na Hidekeli yanayogawiwa leo kati ya nchi za Uturuki, Syria na Irak.

Neno limetoka katika lugha ya Kigiriki "Μεσοποταμία" kutokana na maneno asilia ya μεσο meso (kati ya) na ποταμός potamos (mto), hivyo ni "nchi kati ya mito". Mito hii ni Frati (Euphrates) na Hidekeli (Tigris).

Mesopotamia ilikuwa ya kwanza kati ya nchi zilizokuwa kitovu cha ustaarabu wa binadamu kwa kuanza uzalishaji, kujenga miji ya kwanza kabisa duniani, kama vile Sumeri na Babeli, kuwa na serikali na sheria, na kubuni mwandiko.


Jamii:Mesopotamia
Jamii:Iraq
Jamii:Syria
Jamii:Uturuki
Jamii:Maeneo ya Biblia
Hidekeli

Mto Hidekeli (pia: Tigris; Kiajemi: tigr, kar.: دجلة, dijla, kituruki/Kikurdi: dicle, Kiaramu: deqlath, Kiebrania: חידקל hidekel) ni mto wa Asia ya magharibi. Pamoja na Frati ni mto mkubwa wa Mesopotamia.
Etimolojia

Jina la Kiswahili lina asili yake katika Kiebrania cha Biblia kinachohifadhi jina la kale kabisa cha Kiakkadi linaloendelea pia katika maumbo la jina hili kwa Kiarabu, Kituruki, Kikurdi na Kiaramu.
Mwendo

Hidekel ina chanzo chake katika milima ya Uturuki ya Mashariki. Kwa kilomita chache inapita eneo la Syria halafu inaingia katika Iraq. Baada ya kuvuka milima ya Kurdistan inapita mji wa Mossul na kuingia katika tambarare ya Mesopotamia. Inafika Baghdad na kuendelea katika Iraq ya kusini hadi kuungana na mto Frati katika Shatt al Arab ambayo ni mpaka kati ya Iraq na Uajemi. Mdomo uko katika pembe la Ghuba ya Uajemi.
Mito ya kando

Mito ya kando muhimu ni:
* katika Uturuki: mto Batman
* katika Iraq: mto Zab
* katika Uajemi: mto Karun
Malambo

Uturuki na pia Iraq zimejenga malambo mbalimbali hasa kwa kusudi la maji ya kumwagilia maeneo makavu. Wataalamu wanaona hatari ya kuhatarisha ekolojia ya mto kwa njia hii. Lakini mazingira ya sehemu kubwa ya mwendo wa mto ni kavu sana na mahitaji ya maji ni makubwa. Faida ya malambo imekuwa mwisho wa mafuriko yaliyotokea zamani hasa katika mwezi wa Aprili wakati wa kuyeyuka kwa theluji milimani.
Malambo katika Uturuki

* lambo la Kralkızı
* lambo la Dicle
* lambo la Cizre
* lambo la Ilısu
* lambo la Garzan
* lambo la Kayser
* lambo la Silvan
Malambo katika Syria

Syria inapanga kujenga vituo vya kuvuta maji kutoka Hidekeli
Malambo katika Iraq

* lambo la Mossoul
* lambo la Samara
* lambo la Kut
* lambo la Makhul

Jamii:Mito ya Iraq
Jamii:Mito ya Asia
Jamii:Mito ya Syria
Jamii:Mito ya Uturuki
Jamii:Mito ya Biblia
Jamii:Mesopotamia
Jamii:Ghuba ya Uajemi
Frati

Mto Frati (Kigiriki: Ευφράτης euphrátēs; Kiakkadi: Pu-rat-tu; Kiebrania: פְּרָת Pĕrāth; Kiaramu: ܦܪܬ Prâth; Kar.: الفرات al-furāt; Kituruki: Fırat; Kikurdi: فرهات, Firhat) ni mto mkubwa uliopo Asia ya magharibi.

Frati ina urefu wa takriban 2,781 km.

Baada ya kutoka katika nyanda za juu za Uturuki unaingia katika tambarare ya jangwa la Shamu na kuendelea katika Iraq unapopita kwenye maghofu ya Babeli.

Pamoja na Hidekeli (Tigri), ambao pia unatoka katika milima ya Uturuki ya Mashariki, unaunda eneo la Mesopotamia (yaani "kati ya mito"; leo kwa kiasi kikubwa inalingana na Iraq).

Karibu na mji wa Basra mito hiyo inaungana na kuitwa Shatt al Arab hadi mdomo wake katika Ghuba ya Uajemi.

thumb|left|350px|Malambo kwenye Frati (Eufrate) na Hidekeli (Tigri)
Mto Frati unapita katika maeneo yasiyo na mvua, hivyo nchi zote unapopita zinajaribu kutumia maji yake kwa vituo vya kuvuta maji na malambo mbalimbali yaliyounda maziwa makubwa.

Katika Biblia umetajwa kama mto mmojawapo wa bustani walipoumbwa Adamu na Eva.


Jamii:Mito ya Iraq
Jamii:Mito ya Asia
Jamii:Mito ya Syria
Jamii:Mito ya Uturuki
Jamii:Mito ya Biblia
Jamii:Mesopotamia
Jamii:Ghuba ya Uajemi
Sumeri

thumb|300px|Hati ya [[Kisumeri inayoonyesha mapatano ya kuuza nyumba na shamba. Maandishi ni mwandiko wa kikabari.]]
Sumeri ilikuwa kati ya tamaduni za juu za kwanza katika Asia ya Magharibi na hasa Mesopotamia (Iraq ya leo). Labda ilikuwa utamaduni wa kwanza wa kujenga miji.

Sumeri ilianzishwa na kuendelea kwenye nchi yenye rutuba kati ya mito Frati na Hidekeli tangu mwaka 3500 KK. Elimu ya akiolojia imeweza kuthibitisha ya kwamba Wasumeri walijenga miji na kuendeleza maandishi.

Maandishi yao yamehifadhiwa kwa sababu waliandika mengi kwa kutumia mwandiko wa kikabari kwenye vigae vya mwandiko wa kikabari, yaani vipande vya udongo mbichi wa ufinyanzi na kuvichoma.

Imetambuliwa pia ya kwamba waliweka misingi muhimu ya kalenda za leo kwa kugawa siku katika saa 24 na saa katika dakika 60. Pia waliweka kumbukumbu ya mifugo na mazao katika maandishi.

Wasumeri waliishi katika dola-miji iliyotawaliwa na wafalme au makuhani.


Jamii:Mesopotamia
Jamii:Historia ya Iraq
Jamii:Ustaarabu
Saa

Kwa chombo cha kupimia wakati tazama saa (ala)
thumb|Saa ya Mshale
Saa ni kipimo cha wakati. Si kipimo cha SI kamili kama ilivyo sekunde lakini ni kawaida kote duniani pia katika matumizi ya kisayansi.

Saa inagawiwa kwa dakika 60 na sekundi 3,600. Siku ina takriban masaa 24.
Historia

Asili ya hesabu hiyo ni katika utamaduni wa Sumeri na Misri ya Kale uliogawa mchana na pia usiku katika vipindi vya masaa 12.


Jamii:Wakati
Jamii:Vipimo vya wakati