JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Ìgba Òṣèlú Àkọ́kọ́ Nàìjíríà

Ìgba Òṣèlú Àkọ́kọ́ Nàìjíríà sele larin odun 1960 titi de 1966.
Presidents
Prime Ministers
Political Parties

*Action Group (AG)
*Borno Youth Movement (BYM)
*Democratic Party of Nigeria and Cameroon (DPNC)
*Dynamic Party (DP)
*Igala Union (IU)
*Igbira Tribal Union (ITU)
*Midwest Democratic Front (MDF)
*National Council of Nigeria and the Cameroons/National Council of Nigerian Citizens (NCNC)
*Niger Delta Congress (NDC)
*Nigerian National Democratic Party (NNDP)
*Northern Elements Progressive Union (NEPU)
*Northern People's Congress (NPC)
*Northern Progressive Front (NPF)
*Republican Party (RP)
*United Middle Belt Congress (UMBC)
*United National Independence Party (UNIP)
*Zamfara Commoners Party (ZCP)
Notable politicians in the First Republic


Image:JajaWachuku01.jpg|Jaja Wachuku Foreign Minister (1961 - 1965)

Itokasi

Ẹ̀ka:Ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ìtàn ilẹ̀ Nàìjíríà


fr:Politique du Nigéria
Ìṣiṣẹ́àbínimọ́

Ìṣiṣẹ́àbínimọ́ tabi Gẹ̀nẹ́tíkì (lati Èdè Gíríìkì aye atijo, γενετικός genetikos, γένεσις genesis, “ibere”) gegebi apa eko baoloji, je sayensi awon abimo, ijogun, ati iyasorisi larin awon adiarajo alaaye.

Ìṣiṣẹ́àbínimọ́ da lori idimu ati imuse oniakinkinni awon abinimo, pelu iwa abinimo ninu ahamo tabi adirajo (f.a. ilagbaralori ati isiseabinimoju), pelu ogun latodo obi si omo, ati pelu ipinkari, iyasoto ati iyipada larin awon olugbe. Nitoripe awon abinibi wa ninu gbogbo awon adirajo alaaye, isiseabinibi se lo lati se akomo gbogbo awon sistemu alaaye, latori awon eran ati bakteria, de ori awon ogbin (agaga awon eso oko) ati awon eran osin, de ori awon eniyan (bi ninu isiseabinibi oniwosan).
Itokasi

Ẹ̀ka:Ìṣiṣẹ́àbínimọ́
Ẹ̀ka:Gẹ́nẹ́tíìkì
Bakitéríà

Baktéríà (; ìkan: Bakterio) je idipo ninla awon ohun elemintintinni prokarioti ti won ni ahamo eyokan. Gigun won je mitatintinni, idasi bakteria je orisirisi, lati roboto de opa de ilo. Bakteria wa nibi gbogbo ni ile-aye, won wu ninu erupe, omi kikan gbigbona, idoti,omi, ati jinjin ninu ile aye, bakanna ninu elo elemin, ati ninu ara awon ogbin ati eranko. 40 legbegberun ahamo bakteria ninu erupe gramu kan be sini egbegberun kan ahamo bakteria lo wa ninu omi; lapapo egbegberunkesan marun (5×1030) bakteria lowa ni aye ti won sedajo opo isupoalaaye ni agbaye.
Itokasi

Ẹ̀ka:Bàíọ́lọ́jì
Àdánidá

thumb|288px|Lightning strikes during the eruption of the Galunggung [[volcano in 1982]]
thumb|288px|Much attention has been given to preserving the natural characteristics of Hopetoun Falls, [[Australia, while allowing ample access for visitors.]]

Àdánidá jẹ́ gbogbo ohun pátápátá tó wà ni ilé-ayé, gbogbo ìṣẹ̀lẹ̀ (òjò, àrá, ooru a.bb.lọ), gbogbo ohun ẹlẹ́mìí àti gbogbo èyí tí kò lẹ́mìí. Igbó, koríko, ẹranko, òkúta, ilẹ̀.
New York (Ìpínlẹ̀)

New York City

New York, ti a mọ ni Ilu New York (NYC), jẹ ilu ti o tobi julọ ni Amẹrika nipasẹ olugbe. Ti o wa ni iha gusu ti Ipinle New York, o joko lori ọkan ninu awọn ebute oko oju omi ti o tobi julọ ni agbaye. Ilu naa ni awọn agbegbe marun, ọkọọkan ni ibamu si agbegbe kan. O ṣiṣẹ bi agbegbe ati ibudo eniyan ti mejeeji Ariwa ila-oorun megalopolis ati agbegbe ilu New York, eyiti o jẹ agbegbe ilu ti o tobi julọ ni AMẸRIKA ni awọn ofin ti olugbe mejeeji ati iwọn ilu. New York jẹ ibudo agbaye fun inawo, iṣowo, aṣa, imọ-ẹrọ, ere idaraya, media, ẹkọ, imọ-jinlẹ, iṣẹ-ọnà, ati njagun. O tun jẹ ile si ile-iṣẹ United Nations, ti o ṣe ipa pataki ninu diplomacy kariaye. Ni Oṣu Keje ọdun 2024, olugbe ilu naa ni ifoju ni 8,478,072, ti o tan kaakiri awọn maili onigun mẹrin 300.46 (778.2 km²), ṣiṣe ni ilu nla ti o pọ julọ ni AMẸRIKA. Ilu New York ni diẹ sii ju ilọpo meji olugbe Los Angeles.

New York ni ilu keji ti o pọ julọ ni Amẹrika. Ni ọdun 2020, diẹ sii ju eniyan miliọnu 20.1 ngbe ni agbegbe ilu rẹ, ati pe miliọnu 23.5 ngbe ni agbegbe iṣiro apapọ rẹ, ṣiṣe awọn mejeeji ti o tobi julọ ni orilẹ-ede naa. O jẹ ọkan ninu awọn megacities ti o pọ julọ ni agbaye. Ilu naa ati agbegbe agbegbe rẹ ṣiṣẹ bi aaye titẹsi pataki fun iṣilọ ofin si Amẹrika. O fẹrẹ to awọn ede 800 ni a sọ ni Ilu New York, ti o jẹ ki o jẹ ilu ti o ni ede ti o yatọ julọ ni agbaye. Agbegbe ilu tun ni olugbe ajeji ti o tobi julọ ti eyikeyi agbegbe ilu ni agbaye, pẹlu awọn olugbe miliọnu 5.9 bi ti 2023.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ìpínlẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà
Ẹ̀yà Ibibio

Àwọn Ibibio tabi Àwọn ọmọ Ibiobio jẹ́ àwọn ẹ̀yà kan tí ó wà ní apá Gúúsù Nàìjíríà. Wọ́n wọ́pọ̀ ní ìpínlẹ̀ Akwa Ibom, Ìpinlẹ̀ Cross River àti ní ìlà oòrùn Ìpínlẹ̀ Abia. Wọ́n tan mọ́ àwọn ẹ̀yà Efik. Nígbà ìṣàkóso àwọn gẹ̀ẹ́sì ìjọba amúnisìn ní Nàìjíríà, àwọn Ibibio bèrè òmìnira lọ́wọ́ ìjọba Brítènì.

Àwọn Annang, Efik, Ekid, Oron àti Ibeno pín orúkọ, àṣà àti ìṣe kan pẹ̀lú àwọn ènìyàn Ibibio, èdè wọn sí jọra. Àwọn ènìyàn Ekpo àti Ekpe wà lára ìṣèlú Ibibio.
Àwọn Ìtọ́kasí
Charles Soludo

Charles Chukwuma Soludo (ojoibi 28 July, 1960) je ojogbon imo isuna, ohun si ni Gomina ati Alaga igbimo awon oludari Ile Ifowopamo Ijoba ile Naijiria lati 29 May, 2004 titi di 29 May, 2009. Ni ojo kesan osu kokanla odun 2021, Soludo to n soju egbe All Progressives Grande Alliance ni won kede gege bi olubori ninu ibo gomina ipinle Anambra ni odun 2021, ti o si bori awon to sunmo re lati egbe PDP ati APC, Valentine Ozigbo ati Emmanuel Nnamdi Uba.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Hydrogen

thumb|Idanwo Hydrogen julọ.Oniranran
Háídrójìn tabi Hídrójìn (, ) je elimenti kemika to ni nomba atomu 1. O je sisoju fun latowo ami-idamo H. Pelu iwuwo atomu iye ( fun Hydrogen-1), hydrogen ni apilese kemika tofuyejulo ati tolopojulo, o je bi 75 % gbogbo isupo apilese Agbalaaye. Awon irawo ninu telentele olori je ni pataki kiki haidojin ni iwa plasma re. Ki haidrojin o da wa fun ra ara re ni Aye sowon gan.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn aláìjẹ́-mẹ́tàlì
Hílíọ̀mù

thumb|Hílíọ̀mù
Hílíọ̀mù, Hélíọ̀m, tabi Helium (, ) ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà tó ní nọ́mbà átọ́mù 2 àti iwuwo atomu to je 4.002602, àmì ìdámọ̀ rẹ̀ ni He. O je efuufu oniatomukan, alaigbera, aláìláwọ̀, alailoorun, alainitowo, ati alailewu to siwaju ẹgbẹ́ ẹ̀fúùfù abíire ninu tabili asiko. Awon ojuami ìhó àti ìyọ́ rẹ̀ je awon ti won kerejulo larin awon ẹ́límẹ̀ntì, o si wa pere gege bi efuufu ayafi nigba to ba wa nipo lounloun. Leyin hydrogen, ohun ni elimenti keji to pojulo ni agbalaaye, o si je bi 24% gbogbo akojo elimenti ninu galaksi wa.
Itumosi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹ̀fúùfù abíire
Ẹ̀ka:Àwọn amútutù
Lítíọ̀mù

thumb|Lítíọ̀mù
Lítíọ̀mù (, ) ni metali múlọ́múlọ́ fàdákà-funfun to wa ni ẹgbẹ́ mẹ́tàlì álkálì ti awon ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà. Àmì-ìdámọ̀ rẹ̀ ni Li, tó sì ní nọ́mbà átọ̀mù 3. Labe awon ipo opagun o je ide tofuyejulo ati apilese alaralile kiki die julo. Bi gbogbo awon ide alkali, lithium je adarapomora gidigidi, o si le gbana. Nitori idi eyi, inu epo alumoni lo ma unje fifipamosi. Nigba toba je gige, lithium ri bi luster onide, sugbon ti afefe tutu ba fe si oju re yio je kiakia to a dull silvery gray, then black, tarnish. Because of its high reactivity, lithium never occurs free in nature, and instead, only appears in compounds, usually ionic ones. Lithium occurs in a number of pegmatitic minerals, but is also commonly obtained from brines and clays. On a commercial scale, lithium is isolated electrolytically from a mixture of lithium chloride and potassium chloride.
Itumosi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tàlì álkálì
Bẹ́rílíọ̀mù

Bẹ́rílíọ̀mù ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà tó ní àmì-ìdámọ̀ Be àti nọ́mbà átọ̀mù 4. Nítorípé bẹ́rílíọ̀mù yíówù tó bá jẹ́ kíkódájọpọ̀ ní inú àwọn ìràwọ̀ kì í pẹ́ tí ó fi túká, nítoríẹ̀ ó jẹ́ ẹ́límẹ̀ntì tó sọ̀wọ́n gidigidi ní àgbàlá-ayé ati ní Ilẹ̀-Ayé. Ó jẹ́ ẹ́límẹ̀ntì olójú-ìsopọ̀ mẹ́jì tó ṣe é rí nínú ìdàpọ̀ mọ́ àwọn ẹ́límẹ̀ntì míràn nìkan nínú àwọn àlúmọ́nì. Àwọn òkúta iyebíye pàtàkì kan tí wọ́n ní bẹ́rílíọ̀mù nínú ni bẹ́rìlì (òkúta odò, ẹ́míràldì) àti bẹ́rìlìoníwúrà. Tó bá dá wà, ó jẹ́ ẹ́límẹ̀ntì mẹ́tàlì alkalínì ilẹ̀ tó ní àwọ̀ irin-idẹ, tó lágbára, fífúyẹ́ àti rírún wẹ́wẹ́.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn aṣèrẹ̀sílẹ̀
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tàlì alkalínì ilẹ̀
Bórọ̀nù

Bórọ̀nù ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà kan tó ní àmì-ìdámọ̀ B àti nọ́mbà átọ̀mù 5. Nítorípé bórọ̀nù jẹ́ dídá pátápátá pẹ̀lu ìtúká ìrànká kọ́smíkì tí kò sì jẹ́ pẹ̀lù núkléùkíkódájọpọ̀ oníràwọ̀, kò fi bẹ́ẹ̀ pọ̀ ní inú sístẹ́mù òrùn àti nínú ìgbẹ́lẹ̀ Ayé. Bórọ̀nù wọ́jọ ní Ayé pẹ̀lu ìtúsómi àwọn àdàpọ̀ rẹ̀ tí wọ́n wọ́pọ̀, èyun ùn àwọn àlùmọ́nì bóràtì. Àwọn wọ̀nyí únjẹ́ wíwà láti inú ilẹ̀ ní ilé-iṣẹ́ gẹ́gẹ́bí ìṣágbẹ, bíi bóráksì àti kẹ́rnítì.
thumb|Bórọ̀nù
Bórọ̀nú, tó jẹ́ títòpọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ mẹ́tálọ́ìdì, tí kò darapọ̀ bíi kẹ́míkà kò sí ní Ilé-Ayé. Ní ilé-iṣẹ́, ó ṣòro látí dá bórọ̀nù ògidì nítorípé oúndá èròjà míràn tí wọ́n ní kárbọ́nù tàbí àwọn ẹ́límẹ̀ntí míràn díẹ̀ nínú. Orísi àwọn àllótrópù bórọ̀nù lówà: bórọ̀nù amorphous boron is a brown powder and crystalline boron is black, extremely hard (about 9.5 on the Mohs scale), and a poor conductor at room temperature. Elemental boron is used as a dopant in the semiconductor industry.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tálọ́ìdì
Ọ́ksíjìn

Ọ́ksíjìn ( ) je elimenti kemika to ni nomba atomu 8 ati ti ami-idamo re je O. Oruko re wa lati gbongbo oro ede Griiki ὀξύς (oksis) (ikan, to je "shamu shamu", tountoka si ikan lenu awon ikan) ati -γενής (-jenis) (olupese, olumuwa), nitoripe nigba isoloruko re won ro pe gbogbo ikan gbodo ni oksijin ninu.

Ni igbonasi ati itemo opagun, atomu meji apilese na undipo lati da oksijinmeji kan (dioxygen), efuufu oniatomumeji alailawo, alailoorun, alainitowo to ni afida .

Oksijin je ikan ninu adipo kalkojin lori tabili alakoko, be sini o je apilese alaiseonide highly adarapo gidigidi to unda that readily forms adapo kiakia (agaga awon oloksijin) pelu gbogbo awon apilese yioku. Gegebi isupo re, oksijin ni apilese jantirerejulo keta ni agbalaye leyin haidrojin ati heliom ati apilese tojantirere julo gegebi isupo ninu Earth's crust, o je bi idaji isupo. Oksijin adawa je adarapo ni kemika julo lati han ni Aye laisi igbese afimoledapo awon iseelemin alaaye, ti won unlo okun imole orun lati se oksijin alapilese lati inu omi. alapilese sese bere si pejo ninu afefeojuorun leyin ihanjade iyiarada awon iseelemin wonyi, ni bi odun 2.5 bilionu seyin. Efuufu oksijin oniatomumeji lo je 20.8% itobiaye afefe.

Nitori pe ohun ni opo isupo omi, oksijin na tun ni opo isupo awon iseelemin alaaye (fun apere, bi meji ninu idameta isupo ara omo eniyan). Gbogbo akosoto ninla awon igbonwo onilepo ninu awon iseelemin alaaye, bi proteins, karboniolomi, ati ora, ni oksijin ninu, bo se je bakanna fun awon adapo alailemin ninla ti won je ike, eyin ati egun awon eranko. Oksijin alapilese unje sise latowo cyanobacteria, algae ati awon ogbin, o si unje lilo ninu imin alahamo fun gbogbo emin tosoro. Oksijin se ipalara si awon iseelemin alailoafefe dandanundandan, ti won je iruida emin atetekose to gbale ni Aye ko to o dipe bere sini pejo ninu afefeojuorun. Iruida miran (allotrope) oksijin, osoni (), seranlowo lati da abo bo igbeojuorun lowo (biosphere) iranka onipupagan pelu ipele osoni ojuibiloke giga, sugbon o je idoti nitosi ojuode nibi ti o ti je eso abe smog
Ìhùwà

Ìdìmú

Ní ìgbọ́násí àti ìfúnpá ọ̀págún, ọ́ksíjìn jẹ́ ẹ̀fúùfù aláìláwọ̀, aláìlóòórùn pẹ̀lú àfidá oníhóró , níbi tí àwọn átọ́mù ọ́ksíjìn méjéjì jẹ́ dídìpọ̀ lólóògùn mọ́ ara wọn pẹ̀lú ìtòpọ̀ ẹlẹ́ktrónì oníbẹta ayípo. Ìdìpọ̀ yìí ní ìtòrò ìdìpọ̀ méjì, bẹ́sìni ìjúwe rẹ̀ ṣe é pè bíi ìdìpọ̀ ẹ̀mejì tàbí bíi ìsopọ̀ ìdìpọ̀ ẹlẹ́ktrónì ìkan-méjì àti two ìdìpọ̀ ẹlẹ́ktrónì méjì-mẹ́ta.

Ọ́ksíjìn ìbẹta (ó yàtọ́ sí òsónì, ) ni ipò oríilẹ̀ hóró . Ìtòpọ̀ ẹlẹ́ktrónì hóró rẹ̀ ní ẹlẹ́ktrónì méjì alánìníkejì tí wọ́n jókòó ona-àyípo oníhóró adíbàjẹ́ méjì.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà

Ẹ̀ka:Àwọn kálkójìn
Ẹ̀ka:Àwọn aláìjẹ́-mẹ́tàlì
Fluorínì

Fluorínì (, , tabi ) je apilese kemika pelu nomba atomu 9, to je sisoju pelu ami-idamo F. Fluorin da ide eyokan po mo ara re to ba wa bi apilese, eyi unfa owon F2 alatomumeji. F2 (fluorin) je efuufu pipon brown rodonrondon to undarapomora kiakia, onimojele. Fluorin alapilese ni o je eyi toun darapomora bi kemika ati alodiafinagbe julo larin gbogbo awon apilese. Fun apere, yio tete "jo" awon haidrokarbon nina ni igbonasi inuyara, ni iyato si bi awon haidrokarbon se un gbanaje pelu oksijin, to gbodo ni afikun okun pelu isana. Nitorie, fluorin owon lewu gidi, be ju awon halojin yiowu bi efuufu klorin onimajele lo.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn halojín
Nẹ́ọ̀nù

Nẹ́ọ̀nù ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà kan tó ní àmí-ìdámọ̀ Ne àti nọ́mbà átọ̀mù 10. Ó wà nínú ẹgbẹ́ 18 (àwọn ẹ̀fúùfù abíire) lórí tábìlì ìdásìkò àwọn ẹ́límẹ̀ntì. Lábẹ́ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ déédé nẹ́ọ̀nù jẹ́ ẹ́fúùfù oníátọ̀mùkan aláìláwọ̀, aláìlóòórùn, ó jẹ́ ìdá méjì nínú mẹ́ta ìjẹ́kíki afẹ́fẹ́. Ó jé wíwárí (papọ̀ mọ́ kríptónì àti ksẹ́nọ́nù) ní 1898 gẹ́gẹ́bí ìkan nínú àwọn ẹ́límẹ̀ntì àìgbéra tósọ̀wọ́n tó ṣẹ́kù nínú afẹ́fẹ́ gbígbẹ, lẹ́yìn tí nítrójìn, ọ́ksíjìn, árgọ̀nù àti dìọ́ksídì kárbọ̀nù ti jẹ́ yíyọ kúrò. Nẹ́ọ̀nù ni ó jẹ́ èkejì nínú àwọn ẹ̀fúùfù àṣọ̀wọ́n mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tó jẹ́ wíwárí, ó sí jẹ́ dídámọ̀ kíákíá bíi ẹ́límẹ̀ntì tuntun nítorí ìgbàjá-àwọ̀ ìtúsíta pupa rẹ̀. Orúkọ rẹ̀ wá láti ọ̀rọ̀ èdè Grííkì tó túmọ̀sí "ohun tuntun." Nẹ́ọ̀nù jẹ́ aláìgbéra bíi kẹ́míkà, kò sì lè dá àdàpọ̀ kẹ́míkà aláìní-àgbérù.

During cosmic nucleogenesis of the elements, large amounts of neon are built up from the alpha-capture fusion process in stars. Although neon is a very common element in the universe and solar system (it is fifth in cosmic abundance after hydrogen, helium, oxygen and carbon), it is very rare on Earth. It composes about 18.2 ppm of air by volume (this is about the same as the molecular or mole fraction), and a smaller fraction in the crust. The reason for neon's relative scarcity on Earth and the inner (terrestrial) planets, is that neon forms no compounds to fix it to solids, and is highly volatile, therefore escaping from the planetesimals under the warmth of the newly-ignited Sun in the early Solar System. Even the atmosphere of Jupiter is somewhat depleted of neon, presumably for this reason.

Neon gives a distinct reddish-orange glow when used in either low-voltage neon glow lamps or in high-voltage discharge tubes or neon advertising signs. The red emission line from neon is also responsible for the well known red light of helium-neon lasers. Neon is used in a few plasma tube and refrigerant applications but has few other commercial uses. It is commercially extracted by the fractional distillation of liquid air. It is considerably more expensive than helium, since air is its only source.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹ̀fúùfù abíire
Sódíọ̀mù

Sódíọ̀mù jẹ́ ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà kan tó ní àmí-ìdámọ̀ Na (láti ) lórí tábìlì ìdásìkò àwọn ẹ́límẹ̀ntì àti nọ́mbà átọ̀mù 11. O je metali riro, alawo fadaka funfun to untete sedarapo, beesini o je ikan ninu awon metali alkali; Isotopu re nikan to fesemule ni 23Na. Metali yi ko da wa fun ra ara re nikan ni idaye, sugbon be o wa ni adapo; o koko je pipinsoto latowo Humphry Davy ni 1807 pelu elektrolisisi haidroksidi sodiumu. Sodiomu ni elimenti ikefa to gbale julo ninu ipele-igbele Aye, o si wa ninu opo awon alumoni bi feldspar, sodalaiti ati iyo okuta. Opo awon iyo sodiomu ni won je yiyo somi daada, be sini sodiomu won ti je yiyo jade latowo omi to fi je pe kloridi ati sodiomu ni awon elimenti to wopo ni wuwo ninu awon omi okun Ile-Aye.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tàlì álkálì
Sílíkọ́nù

Sílíkọ́nù, tí èdè ìperí rẹ̀ ń jẹ́ tetravalent metalloid, ni ó jẹ́ kẹ́míkà tí ó bí àmì Si tí atomic number rẹ̀ jẹ́ mẹ́rìnlá. Sílíkọ́nù kìí sábà á gbéra tó àwọn èròjà inú rẹ̀ bíi analog carbon. Wọ́n ṣàwárí sílíkọ́nù fún ìgbà àkọ́kọ́ ní ọdún 1823, wọ́n sì fun ní orúkọ rẹ̀ Sílíkọ́nù ní ọdún 1808 láti ara (flang , flints), àti -ium , ọ̀rọ̀ tí gbẹ̀yìn yí ninú orúkọ rẹ̀ ni ó ń túmọ̀ wípé ẹ̀yà irin ni. Lẹ́yìn èyí, wọ́n fun ní orúkọ Gẹ̀ẹ́sì rẹ̀ ní ọdún 1817.
Sílíkọ́nù yí ni ó ṣìkẹ́jọ nínú àwọn ohun àmúṣọrọ̀ àlùmọ́nì jùlọ lágbàáyé, amọ́ kò wọ́pọ̀ láti rí. Àwọn ayè tí a ti lè ṣe alábala-pàdé rẹ̀ ni àwọn bíi: eruku, iyẹ̀pẹ̀ ,planetoid àti inú àwọn ìgbàjà ahòho sánmọ̀ (planets). Ó ma ń wà gẹ́gẹ́ bí silixon dioxide tàbí silicates, nígbà tí ó jẹ́ wípé ìdá àádọ́rùn orí ilẹ̀ àgbáyé ni ó ní èròjà silicates minerals tí ó sì mú kí sílíkọ́nù ó ya mùrá ní orí-ilẹ̀ ayé lẹ́yìn afẹ́fẹ́ oxygen.
Ìlò Sílíkọ́nù

Púpọ̀ nínú àwọn tí wọ́n ń ṣe àmúlò sílíkọ́nù ni wọn kìí sábà ń yàá-sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn èròjà ilẹ̀ tí ó ba wá ṣáájú kí wọ́n tó lòó, . Lára àwọn ohun tí wọ́n ma ń lo sílíkọ́nù fún ni pípèsè ohun ìkọ́lé bíi amọ̀, iyẹ̀fun sílíkọ́nù fún bíríkì ìkọ́lé. Wọ́n tún ma ń po èròjà sílíkọ́nù mọ́ iyẹ̀fun símẹ́ntì láti fi ṣe kọnkéré ilé. Sílíkọ́nù tún ma ń ní àwọ̀ funfun bíi ceramic. Àwọn èròjà inú sílíkọ́nù ayé òde-òní ni silicon carbide tí ó ní agbára láti di sẹ̀rámíìkì tí ó nípọn gidi.

Sílíkọ́nù ṣe pàtàkì nínú ìsesí ilẹ̀ àti ewéko, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ìwọ̀nba diẹ̀ nínú èròjà sílíkọ́nù ni àwọn ẹranko nílò.
Bákan náà ni ìgbì àti ìdì omi bí omi òkun nílò sílíkọ́nù láti lara jọ, pàá pàá jùlọ àwọ ewéko orí omi.
Àwọn itọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn mẹ́tálọ́ìdì
Fósfórù

Fósfórù ni ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà kan tó ní àmì-ìdámọ̀ P àti nọ́mbà átọ̀mù 15. Elimenti to je alaije-metali afagbarapupodimu to wa ninu egbe nitrojin, fosforu gegebi alumoni unwa ni ipoaye isodioksidi bo se ye, gegebi inorganic awon okuta fosfati alainiorgani. Elimenti fosforu wa ni ida meji pataki—fosforu funfun ati fosforu pupa—sugbon nitori isedarapo giga re, fosforu ko da wa bi elimenti lori Aye.

The first form of elemental phosphorus to be produced (white phosphorus, in 1669) emits a faint glow upon exposure to oxygen – hence its name given from Greek mythology, meaning "light-bearer" (Latin Lucifer), referring to the "Morning Star", the planet Venus. The term "phosphorescence", meaning glow after illumination, originally derives from this property of phosphorus, although this word has since been used for a different physical process that produces a glow. The glow of phosphorus itself originates from oxidation of the white (but not red) phosphorus— a process now termed chemiluminescence.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn aláìjẹ́-mẹ́tàlì
Súlfúrù

Súlfúrù je elimenti kemika kan to ni ami-idamo S ati nomba atomu 16. O je elimenti alaije-metali afagbarapupodimu to po repete. Labe isele deede, àwon atomu sulfuru unda horo oniatomumejo yiyipo pelu afida kemika S8. Sufuru onielimenti je kritali alaralile pipon yanyan ni igbonasi inuyara. Bi kemika, sulfuru le darapo boya bi elimenti olusodioksidi tabi oluresile. O un so opo awon elimenti metali ati alaije-metali di oksidi, bi karbonu, to unfa agberu asodi re ninu opo awon adapo organosulfuru, sugbon o un se iresile opo awon olusodioksidi alagbara bi oksijin ati fluorini.

Sulfuru wa nidaye gege bi elimenti ogidi (sulfuru abinibi) ati gege bi sulfidi ati bi awon alumoni sulfati. Awon kristali sulfuru onielimenti gbajumo gan larin awon olusayan alumoni fun ara won olojupupo to pon yanyan. Nitori pe o po repete ni ibinibi re, sulfuru gbajumo fun lilo re ni igba ayejoun, ni India ayejoun, Griisi ayejoun, Saina ati Egypti. Awon efin to unjade ti won ba jo sulfuru nina unje lilo bi apakokoro, be sini awon adalu ogun to ni sulfuru ninu je lilo bi amurun (balm) ati apaafomo. Sulfuru je didaruko ninu Bibeli bi okuta ina (brimstone) ni ede Geesi, awon iwe ti ki se sayensi melo kan si unlo oruko yi doni. O pondandan lati da etu-ibon dudu to dara. Ni 1777, Antoine Lavoisier sise gidi lati je ki o ye agbajo awon onimo sayensi pe sulfuru je elimenti ipilese pe ki i se adapo.

Sulfuru onielimenti ungbakan je titujade lati inu ebe iyo nibi to ti le wa bi ogidi, sugbon ona yi ko je lilo mo lati opin orundun 20k. Loni, bi gbogbo sulfuru onielimenti unje dida gegebi esoabawa iyokuro awon idoti toni sulfuru lati inu efuufu idanida ati petroliomu. Awon ilo osowo re je pataki ninu ajile, nitoripe awon ogbin nilo re daada, ati ninu sise sulfuriki kikan, kemika to se pataki ni awon ile-ise. Awon ibomiran fun lilo elimenti yi ni sise isana, apakokoro ati apaebu. Awon opo adapo sulfuru je oloorun, be sini oorun efuufu adanida, afin jijera, grapefruit, ati garlic je nitori awon adapo sulfuru ti won ni ninu. Sulfidi haidrojin to unjade latinu awon organisimu alaye loun fa ti ẹyin to ti jera fi unrun ati si awon igbese onibioloji miran.

Sulfuru je elimenti asekoko fun gbogbo elemi, be sinu o se pataki ninu opo igbese biokemika. Ninu awon idarapo metaboliki, awon adapo sulfuru unsise bi epoidana ati eroja imin fun awon organisimu tonto. Sulfuru bi ida organiki wa ninu awon fitamin biotini ati tiamini, teyin gba oruko re lodo oruko Griiki fun sulfuru. Sulfuru je apa kan to se pataki ninu awon afiho (enzymes) ati ninu awon horo olodi-olusodioksidi bi glutathioni ati thioredoksini. Sulfuru to dipo bi organi je ikan ninu ohun inu gbogbo proteini, bo se je fun awon amino kikan kisteini ati methionini. Awon asopo Sulfidiemeji ni won unfa agbara elero ati aileyo proteini to unje keratini, to wa ni ojude awo-ara, irun, ati ìyẹ́, be sini elimenti yi kopa ninu oorun won ti won ba unjona.
Idamo
Ida

Awon adapo

Itan

Imulo
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn aláìjẹ́-mẹ́tàlì
Klorínì

Klorínì ( ; lati ) je elimenti kemika to ni nomba atomu 17 ati ami-idamo Cl. Ohun ni halojínì keji to fuyejulo, leyin fluorini to je eyi to fuyejulo. Klorini wa ninu tabili alakoko ninu adipo 17. Apilese yi le di horo oniatomumeji labe awon isele opagun, ti a n pe ni klorinimeji (dichlorine). O ni ibasepo elektroni to gajulo ati ijealodionina keta to gajulo larin gbogbo awon apilese; fun idi eyi klorini je oxidizing agent to lagbara.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn halojín
Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Árgọ̀nù

Árgọ̀nù je elimenti kemika kan to ni ami-idamo Ar ati nomba atomu 18. O wa ninu egbe 18 (awon efuufu abiire) lori tabili idasiko awon elimenti. Argonu ni efuufu keta to wopo julo ninu afefeayika Aye, ni 0.93% (9,300 ppm), eyi so di eyi to repete ni ona bi 23.8 bi ti efuufu inu afefeayika tto wopo julo to tele, eyun dioksidi karbonu (390 ppm), ati to po repete ni ona to to 500 bi ti efuufu abiire keji to wopo, eyun neonu (18 ppm). Bi gbogbo argonu yi lo je argonu-40 radiogeniki to wa lati ituka potassium-40 ninu igbele Aye. Ni agbalaaye, argonu-36 ni isotopu argonu to wopo julo, nitoripe o je isotopu argonu to je dida pelu stellar ikojonukleu irawo ninu awon supanofa (awon irawo akomonamona).
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹ̀fúùfù abíire
Bẹ̀rmúdà

Bermuda (; lonibise bi, àwọn Bẹ̀rmúdà tabi Àwọn Erékùṣù Somers) je ile-agbegbe okere Britani ni Ariwa Okun Atlantiki. O budo si ilaorun etiokun awon Ipinle Aparapo, isupoile to sunmo julo ni Cape Hatteras, North Carolina, bi si iwoorun-ariwaiwoorun. O wa bi guusu Halifax, Nova Scotia, Kanada, ati ariwailaorun Miami, Florida. Oluilu re ni Hamilton sugbon ibile titobijulo ni ilu Saint George's.

Bermuda ni ile-agbegbe okere Britani toseku topejulo to si ni olugbe julo, o je bibudo si latowo Ilegeesi ni ogorun odun ki ofin Isoka 1707 to da Ileoba Britani Olokiki aparapo sile. Oluilu Bermuda akoko, St George's, je bibudo sori ni 1612 o si je ilu Ilegeesi ni Amerika topejulo ti awon eniyan ungbe nibe.

Okowo Bermuda dara daada, pelu inawo bi eka okowo re totobijulo, leyin re ni isebewo, awon wonyi fun ni GIO tenikookan to gajulo lagbaye ni 2005. O ni ojuojoabeonileoloru .
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè erékùṣù
Ẹ̀ka:Àwọn Agbègbè Òkèrè Brítánì
Potassium

Pòtásíọ̀mù je elimenti kemika kan to ni ami-idamo K (latinu ede Latini Tuntun fun kalium) ati nomba atomu 19. Potasiomu je metali alkali alawo fadaka-funfun didelowo to undi oksidi kiakia ninu afefe to si yirapo mo omi gigdigidi, eyi unfa igbona jade to sana si haidrojin to unbujade ninu iyirapo na, o si unjo bi awo lilaki.

Nitoripe potasiomu ati sodiomu jora ni isese kemika won, awon iyọ̀ won ko se e ya sira won nibere. O di odun 1702 ko to di pe won fun ra pe opo elimenti wa ninu awon iyo won, eyi je mimufidaju ni odun 1807 nigba ti potasiomu ati sodiomu je yiya sotooto latinu awon iyọ̀ otooto pelu elektrolisisi. Potasiomu inu adaye wa ninu awon iyọ̀ oniioni nikan. Nitori eyi, o wa ninu omi okun (to je 0.04% potasiomu pelu iwuwo), o si je apa opo awon alumoni.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹ́límẹ̀ntì kẹ́míkà