JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Vipimo sanifu vya kimataifa

Vipimo sanifu vya kimataifa (kwa ing. International system of measurements, kwa far.: Système International d'unités; kifupi chake: SI) ni utaratibu uliokubaliwa kimataifa kwa kuwa na vizio vya upimaji vya pamoja duniani. Maendeleo na matumizi ya utaratibu huo huangaliwa na Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo.

Mfumo huu unatumia vizio saba vya kimsingi pamoja na viambishi awali 20 kwa kutaja vigawe au sehemu za vizio hivi katika mfumo wa viambishi awali vya vipimo sanifu vya SI.

Vizio vya kimsingi ni:
* wakati (sekunde),
* urefu (mita),
* masi (kilogramu),
* mkondo wa umeme (ampea),
* halijoto (kelvini),
* kiasi cha dutu (moli),
* mwangaza (kandela)

* kanieneo (paskali),

Vizio vyote vingine kama vile eneo, kani, shinikizo au ukinzani kiumeme vinatokana na vizio asilia.

Vipimo hivi hutumika na wanasayansi kote duniani vimeenea pia katika bishara na ufundi. Hata hivyo katika maisha ya kawaida kuna vipimo mbalimbali vinavyoweza kuwa tofauti kati ya nchi na nchi.
Tazama pia

*Vipimo asilia vya Kiswahili
*Vipimo vya Uingereza

Jamii:Vipimo
Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo

Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo (Kifar.: Bureau international des poids et mesures; Kiing. International Bureau of Weights and Measures) ni chama cha kimataifa mjini Paris chenye shabaha ya kutunza utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa (SI).

Chanzo chake kilikuwa mapatano ya kimataifa kuhusu mita ya 1875.

Ofisi hufanya kazi yake chini ya kamati ya kimataifa ya vipimo. Kila baada ya miaka minne kuna mkutano mkuu wa vipimo (Conférence générale des poids et mesures) mwenye mamalaka juu ya maazimio yote kuhusu vipimo vya SI.

Ofisi inatunza kilogramu asilia ambayo ni mfano kwa mizani yote duniani. Inatunza pia mita asilia ingawa siku hizi elezo la mita haifuati teni gimba hili la metali bali fizikia.
Viungo vya nje

* Tovuti rasmi ya Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo

Jamii:Vipimo
Jamii:Mashirika ya kimataifa
Ratili

Kwa sarafu ya Uingereza, angalia makala ya Pauni (sarafu)

Ratili (kutoka Kiarabu رطل ratl; pia: pauni kutoka Kiingereza pound) ni jina la kizio cha uzito wa takriban nusu kilogramu. Wakati wa ukoloni chini ya mfumo wa vipimo rasmi vya Uingereza wakati ule pound ilikuwa kipimo rasmi kilicholingana na gramu 454. Kifupi chake kilikuwa £ au lb kutoka Kilatini libra.

Tangu kuenea kwa vipimo vya SI ratili imetazamiwa kama jina la takriban gramu 454.
Asili ya ratili

Ratili pia ni kati ya vipimo asilia vya Kiswahili. Kihistoria, ilikuwa kipimo cha uzito cha takriban nusu kilogramu au gramu 400-500.

Ratili ilipokewa kutoka vipimo vya Kiarabu رطل ratl, iliyotumiwa kwa jina hili katika sehemu nyingi za nchi za Kiislamu. Lakini uzito wa ratl ulikuwa tofauti kati ya nchi, majimbo na miji, kuanzia gramu 340 hadi zaidi ya kilogramu 2. Ratili ya Uswahilini ililingana zaidi na ratl jinsi ilivyotumiwa Uarabuni katika eneo la Makka iliyokuwa kidogo juu ya gramu 400.
Ratili kama kipimo cha kihandisi na biashara

Hadi leo "ratili" inatumiwa pale ambako matini za kiingereza zinatafsiriwa zinazotumia pound.
*pau za reli zinatofautishwa mara nyingi kwa kutaja uzito kwa urefu na katika mfumo wa vipimo vya Uingereza ni "pound per yard" na kwa Kiswahili "ratili". Hapo ratili inalingana na pound ya Kiingereza ambayo ni gramu 453.59237.
Marejeo

Jamii:Vipimo vya uzito
Jamii:Vipimo asilia vya Kiswahili
Kigalicia

thumb|right|300px|Ramani ya Galicia katika Hispania mpakani na Ureno
thumb|right|300px|Ramani ya lahaja ndani ya Kigalicia: ya magharibi (bloque oriental), ya kati (bloque central) na ya mashariki (bloque oriental)

Kigalicia ("galego") ni lugha ya jimbo la Galicia nchini Hispania. Galicia ni jimbo la Hispania kaskazini ya Ureno na Kigalicia ni karibu na Kireno.

Ni lugha ya Kirumi iliyoanza katika urithi wa Kilatini lugha ya Dola la Roma. Wakati ule eneo liliitwa "Gallaecia" likawa jimbo la Galicia lakini pia kaskazini ya Ureno.

Pamoja na msingi wake wa Kilatini maneno mengi kutoka Kiarabu, Kihispania na Kikelti yaliingia katika Kigalicia.

Wareno na Wagalicia husikizana bila matatizo. Hivyo kuna watu wanaosema ya kuwa Kigalicia ni zaidi kama lahaja ya Kireno.
Viungo vya nje

*makala za OLAC kuhusu Kigalicia
*lugha ya Kigalicia katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/glg

Jamii:Lugha za Kirumi
Jamii:Galicia
Bosnia na Herzegovina

Bosnia na Herzegovina (Bosna i Hercegovina au Босна и Херцеговина) ni nchi ya Ulaya kusini mashariki kwenye rasi ya Balkani. Mara nyingi huitwa kwa kifupi "Bosnia" tu na watu wake "Wabosnia". Ilikuwa sehemu ya Yugoslavia hadi mwaka 1992. Eneo lake ni km² 51,129 linalokaliwa na wakazi karibu milioni tatu. Mji mkuu ni Sarayevo.

Kati ya wakazi kuna vikundi vitatu vinavyotofautiana kiutamaduni na kidini: Wabosnia (50.1%), Waserbia (30.8%) na Wakroatia (15.5%). Wanadai ya kwamba lugha zao ni tofauti, lakini hali halisi ni lugha ileile ya Kislavoni. Wakati wa Yugoslavia iliitwa "Kiserbokroatia". Tofauti ziko kwa sababu Wabosnia hutazamiwa kuwa Waislamu (50.7%), Waserbia kuwa Wakristo Waorthodoksi (30.7%) na Wakroatia kuwa Wakatoliki (15.2%).

Nchi ina vitengo viwili: Shirikisho la Bosnia na Herzegovina linalounganisha maeneo ya Waislamu na ya Wakatoliki na Republika Srpska au eneo la Waserbia Waorthodoksi.
thumbnail|left|300px|Ramani ya Bosnia na Herzegovina
Historia

Bosnia ilitokea kama eneo la pekee wakati wa Karne za kati chini ya utawala wa Dola la Uturuki.

Jina la Bosnia limetokana na mto Bosna. Jina la Herzegovina lilitokana na watemi wa kusini katika eneo la mji wa Mostar waliotumia cheo cha Kijerumani cha "Herzog" na eneo lao liliitwa "nchi ya Herzog" au "Herzegovina".

Utawala wa Kiislamu ulisababisha kugeuka kwa sehemu kubwa ya wakazi kuwa Waislamu walioendelea kutumia lugha yao ya Kislavoni.

Wakati wa kudhoofika kwa Dola la Uturuki katika karne ya 19 utawala wa nchi ulifika mikononi mwa Austria-Hungaria.

Vita kuu ya kwanza ya dunia ilisababishwa mjini Sarayevo kutokana na mauaji ya mfalme mteule wa Austria na mke wake.

Kati ya 1918 na 1992 Bosnia na Herzegovina ilikuwa jimbo la Yugoslavia.

Baada ya uhuru ilitokea vita kali kwa sababu sehemu ya Waserbia na ya Wakroatia walitaka kuunganisha nchi au sehemu zake na Serbia au Kroatia. Wakazi wengi walifukuzwa nyumbani kwao kufuatana na maeneo ambako wanamgambo Waserbia au Wakroatia walitawala kufukuza wote wengine.

Jumuiya ya kimataifa iliingilia kati na kuwalazimisha washiriki kukubali amani katika mkataba wa Dayton wa 1995.

Mamlaka kuu haimo mikononi mwa serikali ya wenyeji bali mikononi mwa Kamishna Mkuu kwa Bosnia na Herzegovina anayeteuliwa na Umoja wa Mataifa na Umoja wa Ulaya. Ana mamlaka ya kubatilisha sheria zilizoamuliwa na bunge, pia kuachisha mawaziri kazi.
Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Viungo vya nje

* Bosnia and Herzegovina online



Jamii:Nchi za Ulaya
Eugene Wigner

left|80px
thumb|right|Eugene Wigner

Eugene Paul Wigner (17 Novemba 1902 – 1 Januari 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa nchi wa Hungaria na jina Jenő Pál Wigner. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Johannes Hans Daniel Jensen na Maria Goeppert-Mayer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

thumb|left|Werner Heisenberg + Eugene Wigner (1928)


Jamii:Waliozaliwa 1902
Jamii:Waliofariki 1995
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Hungaria
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Johannes Hans Daniel Jensen

thumb|right|Johannes Hans Daniel Jensen
left|80px

Johannes Hans Daniel Jensen (25 Juni 1907 – 11 Februari 1973) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Maria Goeppert-Mayer na Eugene Wigner alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1907
Jamii:Waliofariki 1973
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Maria Goeppert-Mayer

thumbnail|right|200px|Maria Goeppert-Mayer
left|80px

Maria Goeppert-Mayer (28 Juni 1906 – 20 Februari 1972) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa Ujerumani na kuhamia Marekani mwaka wa 1930 baada ya kuolewa na Mmarekani Joseph Mayer. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na J. Hans D. Jensen na Eugene Wigner alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1906
Jamii:Waliofariki 1972
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Nikolai Basov

left|80px

Nikolai Gennadiyevich Basov (14 Desemba 1922 – 1 Julai 2001) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Aleksander Prokhorov na Charles Townes alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1922
Jamii:Waliofariki 2001
Jamii:Wanasayansi wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jamii:Watu kutoka Moscow
Richard Feynman

left|80px


Richard Phillips Feynman (11 Mei 1918 – 15 Februari 1988) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Anaangaliwa kuwa mwanafizikia mashuhuri kabisa baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Hasa aliendeleza nadharia ya nuru, yaani nuru ielezwe kama yote mawili wimbi na chembe. Mwaka wa 1965, pamoja na Julian Schwinger na Shinichiro Tomonaga alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Waliofariki 1988
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Shinichiro Tomonaga

thumb|right|Shinichiro Tomonaga
left|80px

Shinichiro Tomonaga (31 Machi 1906 – 8 Julai 1979) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Hasa alichunguza nguvu za umeme na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1965, pamoja na Richard Feynman na Julian Schwinger alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1906
Jamii:Waliofariki 1979
Jamii:Wanasayansi wa Japani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Hans Bethe

left|80px
thumb|Hans Bethe

Hans Albrecht Bethe (2 Julai 1906 – 6 Machi 2005) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa katika mji wa Strasbourg. Mwaka wa 1933 alihamia Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1967 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1906
Jamii:Waliofariki 2005
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Dennis Gabor

left|80px
thumbnail|right|200px|Dennis Gabor
Dennis Gabor (5 Juni 1900 – 8 Februari 1979) alikuwa mhandisi kutoka nchi ya Hungaria. Mwaka wa 1933, baada ya kufanya kazi nchini Ujerumani, alihamia Uingereza. Hasa alichunguza nadharia ya upigaji picha na kuvumbua holografia. Mwaka wa 1971 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1900
Jamii:Waliofariki 1979
Jamii:Wanasayansi wa Hungaria
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Leo Esaki

left|80px

Leo Esaki (amezaliwa 12 Machi 1925) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Reiona Esaki. Hasa alifanya utafiti upande wa ufundi mitambo wa kwanta. Mwaka wa 1973, pamoja na Ivar Giaever na Brian Josephson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Historia

Mwaka wa 1973, Leo Esaki alishinda Tuzo ya Nobel ya Fizikia pamoja na Ivar Giaever na Brian D. Josephson "kwa kugundua uhusiano wa quantum hali kwenye mifumo inayohusiana ya elektroni, na haswa kwa ugunduzi wa tunneling electron madaraja." Hii ilikuwa inahusiana na utafiti wake wa kuvuka kwa elektroni kwa njia ya hatari za nishati ndogo, inayojulikana kama "tunneling."
Esaki alikuwa maarufu kwa ugunduzi wake wa athari ya tunneling katika diodi ya kuvuka na alitumia maarifa haya katika maendeleo ya teknolojia ya vifaa vya elektroniki. Mchango wake ulikuwa muhimu katika kukuza teknolojia ya diodi ya tunneling, ambayo ilikuwa msingi wa maendeleo ya vifaa vya umeme, ikiwa ni pamoja na transistors na vifaa vingine vya kisasa. Leo Esaki ameendelea kuchangia katika tansinia ya sayansi na teknolojia na amewahi kushikilia nafasi mbalimbali katika taasisi za utafiti na elimu nchini Japani. Mchango wake katika uwanja wa elektroniki umesaidia kuleta mapinduzi katika teknolojia ya kompyuta na vifaa vya umeme.


Jamii:Waliozaliwa 1925
Jamii:Wanasayansi wa Japani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Ivar Giæver

left|80px

Ivar Giæver (amezaliwa 5 Aprili 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Norwei. Baadaye alihamia na kufanya kazi nchini Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya upitishaji umeme. Mwaka wa 1973, pamoja na Leo Esaki na Brian Josephson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1929
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Norwei
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Martin Ryle

left|80px

Martin Ryle (27 Septemba 1918 – 14 Oktoba 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi ya nyota na kuvumbua darubini inayotumia mawimbi na mwangi wa redio. Mwaka wa 1966 alipewa cheo cha Sir cha Uingereza. Mwaka wa 1974, pamoja na Antony Hewish alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Waliofariki 1984
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Ben Mottelson

left|80px


Ben Roy Mottelson (amezaliwa 9 Julai 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Baadaye alihamia na kuchukua uraia wa Denmark. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na kugundua mfumo isopacha (kwa Kiingereza asymmetrical shapes) wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1975, pamoja na Aage Bohr na James Rainwater alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1926
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Denmark
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Nevill Mott

left|80px


Nevill Francis Mott (30 Septemba 1905 – 8 Agosti 1996) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza upitishaji wa umeme, na usumaku. Mwaka wa 1962 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1977, pamoja na Philip Anderson na John Van Vleck alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1905
Jamii:Waliofariki 1996
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Pyotr Kapitsa

left|80px
thumb|right|mchoro wa Kapitsa (upande wa kushoto) ulivyochorwa na Boris Kustodiyev

Pyotr Leonidovich Kapitsa (8 Julai 1894 – 8 Aprili 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza nadharia ya usumaku. Alifanya kazi nchini Uingereza pamoja na Ernest Rutherford kuanzia mwaka wa 1921 hadi 1934 alipolazimishwa na Yosip Stalin kubaki Urusi kama mkurugenzi wa utafiti wa fizikia. Mwaka wa 1978, pamoja na Arno Penzias na Robert Woodrow Wilson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1894
Jamii:Waliofariki 1984
Jamii:Wanasayansi wa Urusi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Arno Penzias

left|80px

Arno Allan Penzias (amezaliwa 26 Aprili 1933) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa nchini Ujerumani. Hasa alichunguza mnururisho wa nyota. Mwaka wa 1978, pamoja na Robert Woodrow Wilson na Pyotr Kapitsa alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Tazmama pia

* Holmdel Township, New Jersey


Jamii:Waliozaliwa 1933
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Ujerumani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Robert Woodrow Wilson

left|80px
thumbnail|right|200px|Robert Woodrow Wilson
Robert Woodrow Wilson (amezaliwa 10 Januari 1936) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mnururisho wa nyota. Mwaka wa 1978, pamoja na Arno Penzias na Pyotr Kapitsa alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Tazama pia

* Holmdel Township, New Jersey


Jamii:Waliozaliwa 1936
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Nicolaas Bloembergen

left|80px
thumb|220px| (2006)
Nicolaas Bloembergen (amezaliwa 11 Machi 1920) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Mwaka wa 1958 alikata uraia wa Marekani. Hasa alichunguza mnururisho na usumaku wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1981, pamoja na Arthur Schawlow na Kai Siegbahn alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1920
Jamii:Wanasayansi wa Marekani
Jamii:Wanasayansi wa Uholanzi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Arthur Schawlow

left|80px
Arthur Leonard Schawlow (5 Mei 1921 – 28 Aprili 1999) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani.

Kama mtoto na kijana aliishi na kusoma nchini Kanada kabla hajarudi Marekani. Hasa alichunguza mnururisho na kubuni leza alipofanya kazi pamoja na Charles Townes. Mwaka wa 1981, pamoja na Nicolaas Bloembergen na Kai Siegbahn alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.
Marejeo


Jamii:Waliozaliwa 1921
Jamii:Waliofariki 1999
Jamii:Wanafizikia wa Marekani
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Kai Siegbahn

left|80px
thumbnail|right|200px| Kai Siegbahn
Kai Manne Börje Siegbahn (amezaliwa 20 Aprili 1918) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswidi. Alikuwa mtoto wa Karl Manne Siegbahn. Hasa alichunguza mnururisho wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1981, pamoja na Nicolaas Bloembergen na Arthur Schawlow alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.


Jamii:Waliozaliwa 1918
Jamii:Wanasayansi wa Uswidi
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Ayatollah

thumb|330x330px
Ayatollah (kwa Kiajemi: آيت الله; kwa Kiarabu: آية الله ayatu 'llah - "alama ya Allah/Mungu") ni cheo cha kiongozi wa kidini katika Uislamu wa Shia hasa nchini Uajemi na pia Iraq.

Cheo cha ayatollah hakilingani na kuhani au askofu katika dini nyingine. Kinafanana zaidi na profesa wa chuo kikuu kwa sababu ayatollah hutambuliwa baada ya kumaliza masomo yake na kufundisha kwa muda fulani. Akionekana anajua mambo yake na anaheshimiwa na akina ayatollah waliomtangulia, ataanza kuitwa hivyo.

Wachache huitwa "ayatollah mkubwa" wakikubaliwa na wafuasi wengi sana, pia na wenzao.

Ayatollah aliyejulikana sana duniani alikuwa Ruhollah Khomeini (17 Mei 1900 - 3 Juni 1989) aliyeanzisha mapinduzi ya Kiislamu nchini Uajemi na kuwa kiongozi wa jamhuri ya Kiislamu.

Mwingine ni Ayatollah Mkubwa Ali Al-Hoessein al-Sistani ambaye ni kiongozi mkuu wa Washia nchini Iraq.


A
Valletta

thumb|300px|Kitovu cha kihistoria cha Valetta.
thumb|300px|Valetta mnamo 1680 kwa macho ya ndege.
Valletta (pia: La Valetta, kwa Kimalta: il-belt "mji") ni mji mkuu wa Malta wenye wakazi 7,100. Mji ulijengwa kama mji-boma kwenye ncha ya rasi ndogo inayozungukwa na maji ya bahari pande tatu.
Historia

Valletta limepokea jina lake kwa heshima ya Jean de la Valette aliyekuwa mkuu wa Wanamisalaba wa chama cha hospitali ya Mt. Yohane wa Yerusalemu. Valette aliamuru kujengwa kwa mji huu baada ya uvamizi wa Waturuki waliojaribu kuteka Malta mwaka 1565. Waturuki hawakufaulu wakafukuzwa na Valette aliona haja ya kuwa na mji imara kabisa kama hao watataka kurudi. Hivyo mji mpya ulijengwa kuanzia mwaka 1566 kwenye ncha ya rasi yenye bandari asilia bora.

Mnamo mwaka 1700 Valetta ilikuwa mji wenye ukuta imara kushinda miji yote.

Mji una majengo mengi ya kihistoria hata ukaingizwa katika orodha ya UNESCO ya urithi wa dunia.

Idadi ya wakazi imepungua kwa sababu watu wengi walikwenda kujenga mashambani.

Jamii:Miji ya Malta
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Urithi wa Dunia
Mvua

thumb|300px|Mawingu wa mvua mlimani
Mvua ni matone ya maji yanayoanguka chini kutoka mawingu angani.

Mvua ni aina ya usimbishaji. Kama matone yafikia kipenyo cha zaidi ya milimita 0.5 huitwa mvua. Kama matone ni madogo zaidi kunaitwa manyonyota. Mgongoni mwa ardhi mvua imetapaka kisawasawa.
Kutokea kwa mvua

Asili ya mvua ni mvuke wa maji katika angahewa. Kiasi cha mvuke hewani kutajwa kama gramu za maji kwa kilogramu ya hewa. Kiasi cha unyevu (yaani maji) katika angahewa huitwa unyevuanga. Uwezo wa hewa kushika unyevuanga hutegemea halijoto ya hewa. Hewa baridi ina uwezo mdogo kutunza unyevu ndani yake, kiasi kinaongezeka kadiri halijoto iko juu zaidi. Pale ambapo hewa inafikia hali ya kushiba unyewu unaanza kutonesha yaani matone kutokea. Wakati matone yanafikia kiwango fulani cha uzito yanaanza kuanguka chini yaani mvua inaanza kunyesha.
Tanbihi

Jamii:Metorolojia
Skopje

thumb|280px|Daraja la kale juu ya mto Vardar.
Skopje (Kimasedonia: Скопје; tamka: Skopye) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Jamhuri ya Masedonia Kaskazini. Zaidi ya robo ya wakazi wote wa nchi hiyo kukaaa hapa.

Skopje ni kitovu cha uchumi, utamaduni na siasa wa nchi.

Anwani ya kijiografia ni 42°0′N 21°26′E.

Mto Vardar hupita katika mji.
Historia

* Skopje ni mji wa kale iliyojulikana tangu zamani za Dola la Roma kwa jina la "Scupi". Iliharibiwa na tetemeko la ardhi mwaka 518.
* katika karne ya 10 ilikuwa mji mkuu wa kwanza wa Bulgaria
* Katika karne ya 14 Waserbia walitwaa Skopje. Mwaka 1345 mfalme wa Serbia Stefan Uroš IV. Dušan alijitangaza kuwa "Kaisari wa Waserbia na Wagiriki" mjini Skopje. Skopje ikawa mji mkuu wa dola la Serbia.
* Kuanzia 1392 Skopje ilitwaliwa na Waturuki Waosmani ikaitwa nao Üsküp kwa miaka 500 iliyofuata.
* 1555 mji uliharibiwa tena na tetemeko la ardhi.
* 1913 mji ulitwaliwa na jeshi la Serbia katika vita ya pili ya Balkani na kuwa sehemu ya Serbia hadi 1945.
* Tangu 1945 Skopje ikawa mji mkuu wa jimbo (jamhuri ya shirikisho) la Masedonia ndani ya Yugoslavia.
* 1963 mji uliharibiwa tena na tetemeko kali la ardhi.
* tangu 1991 Skopje imekuwa mji mkuu wa nchi huru ya Jamhuri ya Masedonia Kaskazini.
Watu mashuhuri waliozaliwa Skopje

* Justinian I - Kaisari wa Bizanti
* Mama Teresa - mtakatifu wa Kanisa Katoliki


Jamii:Miji ya Masedonia Kaskazini
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Mfereji wa Suez

thumb|250px|Manowari ikipita katika Mfereji wa Taabah Rafah Straights.
thumb|250px|Mfereji wa Suez kutoka angani kati ya Mediteranea (juu) na [[Bahari ya Shamu (chini).]]
Mfereji wa Suez (kwa Kiarabu: قناة السويس, qanā as-suways) ni mfereji mkubwa nchini Misri.
Mahali pake

Unaunganisha Bahari ya Mediteranea na Bahari ya Shamu, hivyo na Bahari Hindi pia.

Mfereji uko upande wa magharibi wa rasi ya Sinai. Urefu wake ni km 163 na upana ni kuanzia mita 300.

Unaanza mjini Port Said (Būr Sa'īd) upande wa Mediteranea na kuishia mjini Suez (al-Suways) upande wa Bahari ya Shamu.
Historia

Ulijengwa na kampuni ya Kifaransa kati ya miaka 1859 na 1869.

Kuna mifereji mbalimbali iliyotangulia huko kuanzia karne ya 14 KK hadi wakati wa Waarabu katika karne ya 8 BK. Lakini yote haikudumu kwa sababu ya matatizo ya kuondoa mchanga mara kwa mara kwa mitambo iliyopatikana zamani. Tena katika mifereji ya zamani ilikuwa serikali ya Misri tu iliyotaka kurahisisha usafiri na ubebaji wa mizigo.

Tangu kupatikana kwa meli za kisasa idadi ya meli kati ya Ulaya na Asia iliongezeka sana katika karne ya 19. Zote zilipaswa kuzunguka Afrika yote au kuondoa mizigo na abiria upande wa Mediteranea na kuwasafirisha hadi Suez. Hivyo ilikuwa jitihada ya kimataifa yaliyoleta mfereji wa kisasa.

Meli ya kwanza ilipitia mfereji mpya tarehe 17 Februari 1867. Mtunzi wa muziki Giuseppe Verdi aliandika opera yake Aida hasa kwa nafasi hiyo.
Umuhimu wa mfereji wa Suez

thumb|Njia za usafiri baharini kabla na baada ya kupatikana kwa Mfereji wa Suez
Mfereji wa Suez unafupisha umbali wa safari ya meli kati ya Ulaya na Asia kwa kilomita 8,000 hivi; kwa mfano safari baina ya Rotterdam (bandari kubwa ya Ulaya) na Dubai ni takriban kilomita 20,900 na siku 24 kwa njia ya kuzunguka Afrika; kupitia Mfereji wa Suez ni kilomita 12,000 na siku 12 pekee.
Mfereji umeharakisha na kurahisisha usafiri kati ya Ulaya, Asia na Afrika ya Mashariki. Zipatao meli 15,000 zinapita kwenye mfereji kila mwaka.

Mafanikio ya mfereji wa Suez yalihamasisha mianzo ya Mfereji wa Panama.
Kutaifishwa kwa mfereji 1956

Mfereji ulikuwa mali ya Compagnie universelle du canal maritime de Suez au kampuni ya mfereji wa Suez na hisa zake zilikuwa mikononi mwa serikali za Ufaransa na Uingereza.

Mwaka 1956 serikali ya Misri chini ya rais Gamal Abdel Nasser ilitaifisha mfereji na tendo hilo likasababisha vita ya Suez ya 1956 ambako Uingereza, Ufaransa na Israeli zililazimishwa na mataifa makubwa kujiondoa katika Misri baada ya uvamizi wao.

Jamii:Jiografia
Jamii:Usafiri wa maji
Jamii:Misri
Jamii:Mediteranea
Jamii:Bahari ya Shamu
Baikal

thumb|left|Ramani ya Baikal.
thumb|300px|Ziwa la Baikal.
thumb|300px|Samaki ya Omul sokoni.
Ziwa Baikal (kwa Kirusi: Озеро Байкал = Ozyero Baykal) ni ziwa kubwa katika Siberia kwenye sehemu ya Kiasia ya Urusi. Baikal ni gimba kubwa la maji matamu duniani.

Urefu wake ni km 636; upana km 20–80 na kina kirefu ni mita 1,600. Hakuna miji mikubwa kando ya ziwa lakini Irkutsk ni km 60 kutoka ziwani.

Ziwa hilo lina tabia za pekee. Aina 1600 kati ya aina 2,500 za wanyama na mimea za ziwa zinapatikana hapa tu. Nerpa ya Baikal ni sili ya pekee katika maji matamu; samaki ya Omul hupatikana hapa tu.


Jamii:Maziwa ya Urusi
Jamii:Irkutsk Oblast