JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
ISO 4217

thumbnail|Tiketi ya ndege ikionesha gharama katika msimbo wa ISO 4217
ISO 4217 ni kifupisho sanifu cha pesa za nchi zote. Kimewekwa na Shirika la Kimataifa la Usanifishaji (kwa Kiingereza "International Organization for Standardization, ISO").

ISO 4217 ni orodha ya alama za vifupisho vya pesa. Kila kifupisho kina herufi tatu. Herufi mbili zinarejea nchi, na herufi ya tatu inarejea jina la pesa la nchi husika.

Kwa mfano,
* kifupisho cha pesa ya Japani ni JPY, yaani JP kwa Japani, na Y kwa Yen.
* kifupisho cha pesa ya Tanzania ni TZS, yaani TZ kwa Tanzania, na S kwa Shilingi.
* vivyo hivyo Kenya ina KES, yaani KE kwa Kenya, na S kwa shilingi.
* tofauti kwa sababu za mabadiliko ya kihistoria ni kifupisho cha pesa ya Uganda ni UGX, yaani UG kwa Uganda. X inaitaja shilingi mpya ya Uganda (tangu 1990). Hadi 1987 kifupisho cha ISO ilikuwa UGS kwa ajili ya shilingi ya kwanza iliyoharibika kabisa wakati wa utawala wa Iddi Amin na vita ya wenyewe kwa wenyewe iliyofuata, ikawa "old shilling" yenye kifupisho cha ISO UGW kwa kipindi cha 1989 to 1990 halafu tangu mwaka 1990 UGX pekee kwa shilingi mpya iliyokuwa sasa pesa halali ya pekee nchini Uganda.
Orodha ya vifupisho vya ISO 4217
Marejeo


Viungo vya nje

* What is ISO 4217?
* Current currency & funds code list

Jamii:Pesa
Jamii:Vipimo sanifu vya kimataifa
!
Ufalme wa Kikatiba

ina mfalme na katiba lakini katiba imepumzishwa kwa sasa na serikaliy a kijeshi (2006/2007).]]

Ufalme wa Kikatiba ni muundo wa serikali ambako kaisari, sultani, mfalme, malkia au mtemi ni mkuu wa nchi chini ya katiba yake. Hii inamaanisha ya kwamba madaraka ya mfalme yana mipaka yao katika masharti za katiba na sheria za nchi. Pale ambako hakuna katiba ya kimaandishi inayoratibu mambo mengi kuna kawaida inayoweka mipaka kwa madaraka ya mfalme jinsi ilivyo Uingereza.

Madaraka ya mfalme katika muundo huu yanatofautiana sana.

Zamani wafalme walikuwa mara nyingi viongozi wenye madaraka yote wasiobanwa na bunge au sheria. Aina hii ya ufalme umebaki mahali pachache tu kwa mfano Saudia.
Mfalme kama kiongozi wa heshima

Katika nchi kama Uingereza au Uswidi shughuli zote za serikali zinaendeshwa kwa jina la mfalme lakini mamlaka yapo mkononi mwa serikali inayochaguliwa na bunge ambalo limetoke katika kura ya wananchi wote. Hapo mfalme hana athira kubwa katika siasa. Nafasi yake iko hasa pale ambako vikundi vikundi ndani ya bunge havikubaliani kuhusu serikali mpya na hakuna upande mwenye kura nyingi kabisa. Hapo ni mfalme anayemteua mwanasiasa atakayejaribu kukusanya kura za kutosha kwa ajili ya serikali mpya. Kama chama fulani kina wabunge wa kutosha kitamtaja kiongozi wake na mfalme hana cha kufanya ila tu kumpa huyu wito wa kuunda serikali.
Mfalme kama kiongozi mkuu chini ya katiba

Katika nchi kadhaa nafasi ya mfalme inafanana na maraisi watendaji. Kwa mfano katika nchi kama Moroko au Yordani mfalme anaamua kama bunge linavunjwa au la na kumteua kiongozi wa serikali kwa hiari yake.
Israeli

Israeli , rasmi Dola la Israeli (kwa Kiebrania: מדינת ישראל - Medinat Yisra'el; kwa Kiarabu: دَوْلَةْ إِسْرَائِيل - Dawlat Isrā'īl) ni nchi iliyoko Magharibi mwa Asia. Iko katika eneo la Kusini mwa Mashariki ya Kati; na inapakana na Lebanoni na Syria upande wa kaskazini, Ukingo wa Magharibi na Jordan upande wa mashariki, Ukanda wa Gaza na Misri upande wa kusini-magharibi, na Bahari ya Mediterania upande wa magharibi. Israeli pia ina pwani ndogo kwenye Bahari ya Shamu kwenye ncha yake ya kusini kabisa, na sehemu ya Bahari ya Chumvi inapatikana katika mipaka yake ya mashariki. Mji wake mkuu ni Yerusalemu, wakati Tel Aviv ni eneo kubwa la mijini na kituo cha kiuchumi cha nchi hiyo.

Israeli ina idadi ya wakazi takriban milioni 10, na hivyo kuwa moja ya nchi zenye msongamano mkubwa wa watu katika eneo hilo. Nchi hii inajulikana kwa kuwa na makabila na dini mbalimbali, wakiwemo Wayahudi, Waarabu (Waislamu na Wakristo), Wadruzi, na makundi mengine ya wachache. Kiebrania ni lugha rasmi, huku Kiarabu kikiwa na hadhi maalum. Mfumo wa kisiasa wa Israeli ni demokrasia ya kibunge, ambapo Knesset ndiyo chombo cha kutunga sheria na Waziri Mkuu ndiye mkuu wa serikali.

Kiuchumi, Israeli inachukuliwa kuwa nchi iliyostawi sana, ikiwa na msisitizo mkubwa katika teknolojia, uvumbuzi, na ujasiriamali. Ina sekta imara ya teknolojia ya juu, mara nyingi ikiitwa "Taifa la Uanzishaji" (Start-Up Nation), na inajulikana kwa maendeleo katika nyanja kama vile usalama wa mtandao, tiba, na kilimo. Licha ya migogoro ya kikanda na changamoto za kisiasa, Israeli inaendelea kuwa na Kielelezo cha Maendeleo ya Binadamu cha juu na uhusiano thabiti na mataifa mengi yenye nguvu duniani.
Historia

Nchi ya kisasa ilianzishwa tarehe 14 Mei 1948 lakini nyuma kuna historia ndefu, ambayo kwa sehemu muhimu inasimulia na Biblia kama kiini cha historia ya wokovu.

Mji mkuu umekuwa Yerusalemu tangu mwaka 1950 lakini nchi nyingi hazikubali kuwa hivyo kwa sababu hali yake kadiri ya Sheria ya kimataifa haieleweki.
Demografia

Takriban 73.5% za wakazi ni Wayahudi ambao wengi wao wanafuata dini ya Uyahudi, na 21.1 % ni Waarabu ambao wengi ni Waislamu (18% za raia wote) lakini pia Wakristo (1.9% za raia wote: kati ya Wakristo hao karibu 80% ni Waarabu). Wahamiaji wengi wasiopata uraia (5.4%) ni Wakristo.

Lugha rasmi ni Kiebrania, huku Kiarabu kikiwa na hadhi ya pekee. Lugha nyingine zinazotumika sana nyumbani ni Kirusi, Kifaransa na Kiamhari, mbali ya Kiingereza.
Tazama pia

*Israeli ya Kale
*Mapambano kati ya Israeli na Palestina
*Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Viungo vya nje

* na [[Tovuti] ya serikali]
* Israel blog



Jamii:Nchi za Asia
Jamii:Maeneo ya Biblia
Jamii:Mashariki ya Kati
Macau

thumb|Makao Makuu ya serikali ya Macau
Macau (Kireno: Macau; Kichina: 澳門; pinyin: Àomén), rasmi Mkoa Maalum wa Utawala wa Macao, ni jiji la pwani na Mkoa Maalum wa Utawala (SAR) lilio kusini mwa Uchina, likiingilia kati ya Delta ya Mto Pearl kutoka Hong Kong. Kwa eneo la kilomita za mraba 32.9 (maili 12.7), ni mojawapo ya maeneo yenye idadi kubwa ya watu kwa kilomita za mraba duniani, na idadi ya watu inakadiriwa kuwa karibu 700,000. Ikiwa imeorodheshwa kuwa ya 184 kwa ukubwa wa eneo, Macau ina msongamano mkubwa wa watu wa takriban 21,000 kwa kila kilomita ya mraba.

Tarehe 23 Oktoba 2018 rais wa China Xi Jinping alizindua rasmi daraja la baharini refu kuliko yote duniani (kilometa 55) linalounganisha Hong Kong, Macau na China bara (mji wa Zhuhai).
Koloni la Ureno

Macau ilikuwa kituo cha Ureno tangu karne ya 16 na Wareno wakaikodi tangu mwaka 1670.

Macau kama koloni ilithibitishwa katika Mkataba wa Beijing wa mwaka 1887 kati ya China na Ureno.
Macau kama eneo la pekee la China

Mwaka 1999 ilirudishwa mikononi mwa serikali ya China lakini kwa hali ya pekee inayofanana na ile ya eneo la jirani la Hong Kong.

Hivyo Macau inaendendelea kuratibu yenyewe mambo yake kwa ndani, lakini madaraka kuhusu usalama, jeshi na siasa ya nje yako Beijing.
Watu

Wakazi wengi (88.4%) ni Wachina asilia, 1.8% ni Wareno. Kwa kuwa uzazi ni mdogo sana, kuna wahamiaji wengi, hasa Wafilipino (4.6%) na Wavietnam (2.4%).

Lugha rasmi ni Kichina na Kireno. Katika matumizi ya kawaida, Kichina cha Canton kinaongoza (87.5%), na Kiingereza kina waongeaji wengi (2.8%) kuliko Kireno (0.7%).

Upande wa dini, 58.9% wanafuata dini za jadi za Kichina (mchanganyiko wa Ukonfusio na Utao), 17.3% ni Wabuddha au Watao, 7.2% ni Wakristo. 15.4% hawana dini yoyote.
Uchumi

Uchumi wa Macau hutegemea utalii na hasa michezo ya kamari. Kuna pia viwanda vya nguo.
Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Viungo vya nje

; Serikali
* Portal of the government of Macau
* Government Information Bureau
* Macau Yearbook
* Cultural Affairs Bureau
* Gaming Inspection and Coordination Bureau

; Taarifa za jumla
*
* Macau from UCB Libraries GovPubs
*
* Macau profile from the BBC News
*
* Country Study: Macau from the United States Library of Congress (August, 2000)
* Dr Howard M Scott "Macau"

; Utalii
* Macau Government Tourist Office
* Macau City Guide

; Malezi
* Macau Child Development Association

; Michezo
* Rink Hockey in Macau


Jamii:Miji ya China
Jamii:Mto Lulu
Bahari ya Kusini ya China

thumb|270px|Bahari ya Kusini ya China (South China Sea)
Bahari ya Kusini ya China ni bahari ya kando ya Pasifiki mbele ya pwani la kusini ya China.
Imepanuka kati ya Taiwan upande wa kaskazini na Singapur upande wa kusini. Upande wa mashariki hupakanwa na visiwa vya Indonesia na Ufilipino, upande wa magharibi na Asia bara.

Nchi zinazopakana na Bahari ya Kusini ya China ni: China, Macau, Hong Kong, Taiwan, Ufilipino, Malaysia, Brunei, Indonesia, Singapur, Uthai, Kambodia na Vietnam.

Mito mikubwa inayomwaga maji yao baharini ni pamoja na Mto Lulu, Min, Jiulong, Mto Mwekundu, Mekong, Pahang na Pasig.

Kati ya nchi jirani kuna uvutano kuhusu mipaka na hasa haki juu ya visiwa vidogo vya Spratley na Paracelsus visivyo na wakazi lakini vina dalili za kuwa na maliasili kama mafuta ya petroli.

Visiwa hivyi vyote vina pia umuhimu wa kijeshi na kisaisa kwa sababu njia za maji zinazotumiwa zaidi dunaini zinapita humo. Kila ugomvi au vita inaweza kuhatarisha mawasilano na uchumi wa nchi zinazotegemea usafiri huu.

* Eneo: km² 2,975,000
* Kina kikubwa: m 5,016

Jamii:Bahari
Jamii:Pasifiki
Jamii:Bahari ya pembeni
Mto Mwekundu

thumb|350px|right|Mto Mwekundu karibu na chanzo chake katika China (Aprili 2002.)
Mto Mwekundu ni mto mkubwa wa Vietnam ya Kaskazini. Inaanzia katika jimbo la Yunnan la China na kupita sehemu ya kaskazini ya Vietnam hadi kuishia katika Bahari ya Kusini ya China. Urefu wake ni km 1149.
Tawimto kubwa ni Mto Mweusi.

Hanoi mji mkuu wa Vietnam iko kando la Mto Mwekundu. Maji yake huwezesha kilimo cha mpunga katika tambarare za Vietnam ya Kaskazini.
Miji

China

* Honghe
* Nansha
Vietnam

* Hanoi
* Haiphong

Jamii:Mito ya China
Jamii:Mito ya Vietnam
Mekong (mto)

Mto Mekong ni kati ya mito mikubwa ya dunia na mto mkubwa wa tatu wa bara la Asia. Mkondo wake ni mkondo mkubwa wa kumi duniani.

Chanzo chake ni katika nyanda za juu za Tibet kwenye kimo cha zaidi ya mita 5,000. Mwendo wake una urefu wa zaidi ya km 4000 na beseni ina eneo la kilomita za mraba 795,000.

Kutoka chanzo katika milima ya Himalaya (Tibet) mto unapita jimbo la Yunnan (China) ukijulikana kama Meigong kwa Kichina. Halafu unakuwa mpaka wa Myanmar na Laos. Baada ya km 200 unakutana na tawimto Ruak kwenye eneo linaloitwa "pembetatu ya dhahabu". Kuanzia hapa mto ni mpaka kati ya Uthai na Laos. Hapa unaitwa "Maè Nam Khong" katika nchi zote mbili. Kuanzia mji wa Luang Prabang unatumika kwa usafiri wa maboti na meli ndogo. Baada ya kupita mji Vientiane Mekong iko ndani ya eneo la Laos kwa kilomita chache. Kabla ya kuingia Kambodia mto unapita maporomoko ya Khone yanayozuia usafiri kwa meli kati sehemu za juu na chini za mto.

Nchini Kambodia Mekong inapita kwenye mji mkuu Pnomh Penh. Baadaye inajigawa katika mikono miwili: Mekong yenyewe na mkono unaoitwa Bassac.

Delta ya Mekong inaendelea katika kusini ya Vietnam hadi kuishia baharini.
Miji mikubwa mtoni

thumb|left|Nchi za beseni ya Mekong(beseni: mstari uliovunjika)
* Phnom Penh
* Vientiane
* Luang Prabang

Jamii:Mito ya China
Jamii:Mito ya Laos
Jamii:Mito ya Myanmar
Jamii:Mito ya Uthai
Jamii:Mito ya Kambodia
Jamii:Mito ya Vietnam
Tibet

thumb|left|Ramani ya Tibet ya Kichina.
Tibet ni nchi katika milima ya Himalaya ya Asia.

Mji mkuu ni Lhasa.

Upande wa dini, Watibet walio wengi ni Wabuddha.

Tibet imekuwa sehemu ya Jamhuri ya Watu wa China tangu miaka ya 1950.

Ni kwamba mwaka 1951 China ilishambulia jeshi la Tibet ikalazimisha serikali ya Tibet kukubali ya kwamba ni sehemu ya China kwa ahadi ya kwamba mambo ya ndani yataendelea jinsi yalivyokuwa awali.

Lakini mnamo 1958 maafisa wa China walianza kumtendea Dalai Lama (kiongozi wa Tibet) kwa dharau. Dalai Lama alikimbilia Uhindi na jeshi la China likakandamiza harakati ya watu ya kurudisha uhuru wa nchi.

Tangu mwaka 1959 kuna Watibet wengi wanaokaa Nepal na Uhindi kama wakimbizi. Ndani ya Tibet idadi ya walowezi Wachina iliongezeka.

Jamii:Uchina
Jamii:Tibet
Jamii:Himalaya
Wikimedia Commons

right|100px|Wikimedia Commons
Wikimedia Commons (pia huitwa "Wikicommons") ni hazina ya kuhifadhia na kutumia faili za picha, za sauti na nyinginezo.

Utumiaji wa faili hizo ni huru kwa wikipedia za lugha zote; tena si lazima kuzipakia kwenye wikipedia mojamoja kwa vile zinapatikana kutoka wikipedia zote.

Wikimedia Commons ni mradi wa Wikimedia Foundation.
Picha Bora Katika Mradi Wa Wikimedia Commons


File:Alcedo_atthis_-_Riserve_naturali_e_aree_contigue_della_fascia_fluviale_del_Po.jpg|2020
File:Mud_Cow_Racing_-_Pacu_Jawi_-_West_Sumatra,_Indonesia.jpg|2019
File:Evolution of a Tornado.jpg|2018
File:Perereca-macaco - Phyllomedusa rohdei.jpg|2017
File:Jubilee and Munin, Ravens, Tower of London 2016-04-30.jpg|2016
File:Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg|2015
File:A butterfly feeding on the tears of a turtle in Ecuador.jpg|2014
File:Glühwendel brennt durch.jpg|2013
File:Pair of Merops apiaster feeding.jpg|2012
File:Lake Bondhus Norway 2862.jpg|2011
File:Laser Towards Milky Ways Centre.jpg|2010
File:Sikh pilgrim at the Golden Temple (Harmandir Sahib) in Amritsar, India.jpg|2009
File:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|2008
File:Broadway tower edit.jpg|2007
File:Aurora borealis over Eielson Air Force Base, Alaska.jpg|2006


Jamii:Ukabidhi wa Wikipedia
Karne ya 14

Karne ya 14 ilikuwa kipindi cha miaka mia moja kati ya 1301 hadi 1400. Kikamilifu kilianza tar. 1 Januari 1301 na kuishia 31 Desemba 1400. Namba zake zinafuata hesabu ya miaka "baada ya Kristo".

Kama kila "karne" ni kipindi kinachohesabiwa kwa hiari ya kibinadamu kwa sababu ni mgawanyo wa kalenda tu - hali halisi maendeleo na mabadiiliko makubwa hayafuati migawanyo ya kalenda ya kibinadamu.

Kuna mambo mengi yaliyotokea wakati wa karne hii.
Watu na matukio
Karne ya saa za kwanza

Labda badiliko kubwa lilikuwa uenezi wa saa za kimekanika kwenye minara ya miji ya Ulaya. Tofauti na saa za jua au saa za maji ziliwaonyesha watu wengi wakati tena bila ya kutegemea hali ya hewa. Wataalamu wengi huamini ya kwamba hakuna mitambo mingine iliyobadilisha utamaduni wa binadamu kuliko saa.
Karne ya kifo katika Ulaya

Ulaya iliathiriwa mara ya kwanza na ugonjwa wa kuambukiza wa tauni. Tauni iliua wakulima wengi ikasababisha njaa kali; zote pamoja zikaua zaidi ya theluthi ya wakazi wote wa Ulaya.
Vifo vingi vilisababisha hofu kubwa kati ya watu. Wayahudi walishtakiwa kuwa sababu ya maradhi na vifo wakauawa na kudhulumiwa katika nchi nyingi za Ulaya.
Uenezaji wa milki ya Waturuki Waosmani

Udhaifu wa Ulaya katika karne hii ilisaidia uenezaji wa milki ya Waturuki Waosmani kutoka Anatolia kujiandaa kuingia nchi za Balkani (Ulaya ya Kusini-Mashariki). Hivyo utawala wa Kiislamu ulielekea kuenea hata katika mashariki ya Ulaya utakaokuwepo kwa karne tano zilizofuata. Baadaye athira yake ilifikia pwani za Uswahilini na Uganda.
Milki za Afrika

Katika Afrika ya Magharibi Wahaussa wanaunda milki zao za kwanza. Mali inapanuka. Majengo makubwa ya Zimbabwe Kuu yanaanzishwa.

14
*
Kimaasai

thumb|Kabila la Kimasai

Kimaasai (au Kimaa) ni lugha ya Kiniloti inayozungumzwa na Wamaasai nchini Kenya na Tanzania.

Lugha hiyo huandikwa kwa herufi za Alfabeti ya Kilatini.
Marejeo

* Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Hinde, Hildegard. 1901. The Masai language: grammatical notes together with a vocabulary. Cambridge: University Press. Kurasa 75.
* König, Christa. 1993. "Aspekt im Maa". Afrikanistische Monographien 3. Köln: Institut für Afrikanistik, Chuo Kikuu cha Köln. Kurasa 383.
* Mol, Frans. 1995. Lessons in Maa: a grammar of Maasai language. Lemek (Kenya): Maasai Centre Lemek. Kurasa 317.
* Mol, Frans. 1996. Maasai language and culture: dictionary. Lemek (Kenya): Maasai Centre Lemek. Kurasa xvii, 411.
Viungo vya nje

*lugha ya Kimaa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kimaasai
*lugha ya Kimaasai katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/mas Orodha ya Ethnologue
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html Tovuti ya Chuo Kikuu cha Göteborg, Uswidi
*http://www.isp.msu.edu/AfrLang/language.php?id=38 Kitabu cha Mtandao kuhusu Lugha za Kiafrika


Jamii:Lugha za Kenya
Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kiniloti
Jamii:Lugha za Kinilo-Sahara
Asia ya Kusini-Mashariki

400px|thumb|right|Mahali pa Asia ya Kusini-Mashariki duniani
thumb|400px|Ramani ya Asia ya Mashariki
Asia ya Kusini-Mashariki ni kanda la bara la Asia lenye nchi zifuatazo:

* Brunei
* Myanmar (zamani Burma)
* Kambodia
* Timor ya Mashariki
* Indonesia
* Laos
* Malaysia
* Ufilipino
* Singapur
* Uthai (zamani Siam)
* Vietnam

Maeneo ya kibara -bila visiwa- yanajulikana pia kwa jina la Indochina.
Tazama pia

* Asia ya Kati
* Asia ya Mashariki
* Asia ya Kusini
* Asia ya Magharibi


Jamii:Asia
Asia ya Kusini

thumb|250px|right|Asia ya Kusini

Asia ya Kusini ni sehemu ya Asia yenye nchi zifuatazo:

* Uhindi
* Pakistan
* Nepal
* Bhutan
* Bangladesh

halafu nchi za visiwani
* Sri Lanka
* Maldivi

Umoja wa Mataifa umehesabu pia Afghanistan na Uajemi katika kanda hili.
Jiografia

Asia ya Kusini jinsi ilivyoelezwa hapo juu (bila Uajemi na Afghanistan) ni karibu sawa na Bara Hindi. Tofauti ni ya kwamba Asia ya Kusini hujumuisha nchi zinazotajwa ilhali Bara Hindi ni eneo linalokaa ju ya bamba la Uhindi. Kuna sehemu hasa za Pakistan yasiyo juu ya bambala Uhindi bali kwenye mitelemko ya nyanda za juu za Uajemi.

Asia ya Kusini imetengwa na maeneo mengine ya Asia kwa safu za milima mikubwa.

Eneo lake ni takriban kilomita za mraba milioni 4,5 au 10 % za bara lote la Asia. Takriban 20 % za wakazi wa dunia huishi hapo.
Tazama pia

* Asia ya Kati
* Asia ya Mashariki
* Asia ya Kusini-Mashariki
* Asia ya Magharibi

*
Bamba la Ulaya-Asia

thumb|350px|Mabamba gandunia ya dunia yetu
Bamba la Ulaya-Asia ni bamba la gandunia kubwa katika ganda la dunia. Inabeba sehemu kubwa ya bara za Ulaya na Asia isipokuwa Bara Hindi na mashariki mwa Siberia si sehemu zake. Kwa lugha nyingine inawezekana kusema inabeba Eurasia.

Limepakana na bamba la Amerika Kaskazini, bamba la Australia, bamba la Uhindi, bamba la Uarabuni na bamba la Afrika.

Jamii:Jiografia
Jamii:Gandunia
Jamii:Asia
Jamii:Ulaya
Ganda la dunia

thumb|350px|Ganda la dunia linaloitwa pia tabakamwamba huonyeshwa kwenye picha kama mlia wa kijivu wa nje. Linakaa juu ya [[koti ya dunia au tabakalaini ambayo ni magma au mwamba moto katika hali ya kiowevu kama uji. Ndani ya koti kuna mizunguko ya mikondo ya mwamba moto kama ndani ya sufuria inayochemka. Katikati ya picha upande wa juu mkondo wa moto unasukuma dhidi ya ganda la nje. Unakata ganda na kusababisha kutokea kwa mabamba mawili yanayoachana polepole. Yanapoachana mgongo hukitokeza ambayo ni kama safu ya milima ya volkeno. Hapa magma kutoka koti hupanda juu na kupoa kuwa mwamba mpya.

Mabamba mawili ya katikati yanayosukumwa na kupaa kwa magma hujisukuma chini ya mabamba jirani. Hapa kando ya bamba huelekea chini kungia katika tabakalaini ambako mwamba wake unayeyuka na kuwa magma tena.
]]
Ganda la dunia (pia: gamba la dunia; pia utando wa dunia) ni tabaka ya juu ya sayari yetu. Sehemu yake ya juu kabisa ni uso wa dunia. Ni sehemu ya tabakamwamba.

Dunia yetu hutazamiwa na sayansi kuwa na tabaka mbalimbali kama kitunguu. Tabaka ya nje ni imara yaitwa "ganda la nje la dunia".
Chini yake ni tabaka inayoitwa "koti ya dunia" iko chini ya ganda hili la juu. Tabaka hii -inayoitwa "tabakamwamba"- inakaa juu ya tabaka moto na laini ya ndani zaidi.

Ganda la dunia si imara kabisa kama kama kipande kimoja lakini limevunika lina vipande mbalimbali. Vipande hiyi vyaitwa mabamba. Ganda ni jumla la mabamba yanayosukumwa na nguvu ya shindikizo kutoka kitovu cha dunia. Mabamba hugusana kila upande; mara yanasukumana mara bamba moja lasukumwa chini ya bamba lingine.

Mwamba wa ganda hutokea pale ambako magma (yaani mwamba moto wa kiowevu) inapanda juu penye migongo ya kati kwenye sakafu ya bahari kama Mgongo kati wa Atlantiki inapopoa na kuganda. Nguvu ya kupanda kwa magma husukuma mabamba ya ganda.

Kinyume chake sehemu za ganda la dunia huzama chini pale ambako bamba moja linajisukuma chini ya bamba lingine na kuyeyuka katika magma ya koti ya dunia.

Tawi la sayansi linalochunguza dunia yetu kwa ndani hasa tabia za tabaka zake huitwa gandunia.


Jamii:Jiolojia
Jamii:Gandunia
Jamii:Sayansi za dunia
Kuala Lumpur

thumb|Kuala Lumpur
right|500px

Kuala Lumpur (Jawi:كوالا لمڤور) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Malaysia. Eneo lake ni km² 243.65 na idadi ya wakazi 1,453,978 (mwaka 2005).
Jiografia

Kuala Lumpur iko km 35 kutoka pwani la magharibi la rasi ya Malay mahali panapoungana mito ya Gombak na Klang kwenye 3° 09' 35" N 101° 42' 12" O3° 09' 35" N 101° 42' 12" O.
Viungo vya Nje

* DBKL
* Kuala Lumpur maps


Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Malaysia
Jeddah

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Jeddah

250px|thumb


Jeddah (kar.: جدّة jiddah huandikwa pia Jedda, Jiddah, Jidda) ni mji mkubwa wa pili nchini Saudia na bandari kwenye mwambao wa Bahari ya Shamu (21.50° N 39.1667° E).

Kuna wakazi milioni 3.4.

Jeddah ni kitovu cha uchumi na biashara cha Saudia.

Waislamu wengi hupita humo wakati wa hajj wakitumia uwanja wa ndege wa Jeddah kwenda kuhiji Makka na Madina.
Miji wenzake

Mji wa Jeddah una miji wenzake 23 (kwa Kiingereza "twin towns"):
Gallery


Image:Eve-grave-jeddah.jpg|Eve Grave
|Jeddah Corniche


Jamii:Miji ya Saudia
Riyad

thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa Riyad

Riyad (Kar.: الرياض‎ ar-riyāḍ) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Ufalme wa Uarabuni wa Saudia.

Iko katikati ya Bara Arabu kwenye nyanda za juu za eneo la Najd. Kuna wakazi milioni 4.3 ambao ni karibu 20 % za watu wote katika Saudia.
Jiografia

Mazingira ya Riyad ni jangwa lakini mahali penyewe pamekuwa na visima vya maji tangu karne nyingi kuna pia mvua kidogo. Siku hizi maji hupelekwa hasa kwa mabomba kutoka pwani penye vituo vya kuondoa chumvi kwenye maji ya baharini.
Nyanda za juu hupokea kiasi cha mvua hasa wakati wa Aprili.
Historia

Miji na vijiji vya mabonde yenye visima ya eneo la Riyad vilikuwa chanzo cha Saudia ya kisasa. Familia ya Saud ilitawala hapa tangu karne ya 18 na kujiunga na harakati ya Wahabiyya. Utawala huu ulivunjwa na Dola la Uturuki katika karne ya 19 lakini Wasaud walirudi mwaka 1902 na kutwaa boma la Riyad.

Abd al Azis Ibn Saud (1880-1953) alieneza himaya yake kutoka hapo baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia (iliyoondoa Waturuki katika Uarabuni) kwa kushambulia na kutwaa maeneo mengine ya Bara Arabu na mwishowe Makka.



Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Saudia
Astana

thumb|Nembo ya mji.
Astana ni mji mkuu wa Kazakhstan. Kuna wakazi 1 350 228 (mwaka 2022).
Jina

Mji uliitwa kwa jina "Akmola" ukateuliwa mwaka 1997 kuwa mji mkuu badala ya Almaty. Jina jipya la "Astana" lilimaanisha "mji mkuu". Uhamisho wa mji mkuu umesababishwa na nia ya kupeleka makao makuu ya serikali katika moyo wa nchi ilhali Almaty iko kando kabisa, mpakani mwa Kirgizia.

Mwaka 2019 jina limebadilishwa tena kuwa Nursultan kwa heshima ya rais mstaafu Nursultan Nazarbayev.

Mnamo septemba 17, 2022, Rais Tokayev alisaini amri juu ya kubadili jina la mji Mkuu Kwa Astana. Amri ilianza kutumika tangu tarehe ya kuchapishwa.


Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji Mikuu Ulaya
Jamii:Miji ya Kazakhstan