JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Olúyọ̀lé

Baṣọ̀run Olúyọ̀lé jẹ́ ọ̀kan gbòógì nínú àwọn jagunjagun tí ó wá láti ìlú Ọ̀yọ́ sí ìlú Ìbàdàn.

Wọ́n bí Baṣọ̀run Olúyọ̀lé ní Ọ̀yọ́ àtijọ́ sí inú ìdílé Olúkùoyè tí bàbá rẹ̀ sì jẹ́ Àrẹmọbìnrin Àgbọ̀nyín tí ó jẹ́ ọmọ Aláàfin Abíọ́dún nígbà náà . Òun ni ó kọ́kọ́ rí ìlú Ìbàdàn gẹ́gẹ́ bí ìlú olókìkí yàtọ̀ sí ibùdó ogun. Ìdí rèé tí ó fi fi ìdí ìjọba tó gíríkì múlẹ̀ nígbà náà.

Àsìko rẹ̀ ni àwọn ìlú tí wọ́n wà ní abẹ́ Ìbàdàn gbèrú si. Kò kùnà láti gbé iṣẹ́ àgbẹ̀ lárugẹ, bẹ́ẹ̀ ni ó fi ìpìlẹ̀ ọrọ̀ ajé tí ó nípọn múlẹ̀. Ìdí rèé tí a fi ń pe Ìbàdàn ní "ilé Olúyọ̀lé".
Iṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí jagunjagun

Látàrí họ́u họ́ù tí ogun dá sílẹ̀ láàárín àwọn àgbààgbà olóyè ìlú Ọ̀yọ́-ilé láti gorí àpèrè Aláàfin ti Ọ̀yọ́ nígbà náà tí ó ṣófo, èyí ni ó mú kí wàhálà bẹ́ sílẹ̀ láàárín Aláàfin àti Baṣọ̀run Gáà tí ọ̀pọ̀ àwọn ọmọ Ọ̀yọ́ ìgbà náà sá àsálà fún ẹ̀mí ara wọn. Fífọ́nká tí àwọn ọmọ Ọ̀yọ́ fọ́n ká yí, tí wọ́n sì ti lọ tẹ̀dó sí oríṣìíríṣìí ibùgbé tí wọn kò sì fẹ́ san ìsákọ́lẹ̀ fún Ọ̀yọ́ mọ́, àsìkò yìí ni Iba Olúyọ̀lé di lààmì-laaka láàrín àwọn jagunjagun. Ó kọ́kọ́ di ìlúmọ̀ọ́ká látàrí ipa tí ó kó láàárín àwọn ọmọ ogun tí wọ́n borí ogun Òwu, ní èyí tí ó sì mú kí ìjọba ilẹ̀ Ẹ̀gbá àti àwọn ìlú bí Ìbàdàn ó ṣubú. Láti bu ọlá fún pẹ̀lú ipa rẹ̀ láti lè jẹ́ kí ìjọba Ọ̀yọ́ tí ó ti ń dẹnụ kọlẹ̀ ó tún gbìnà yá nínú àwọn ogun tí ó mú Ọ̀yọ́ borí ilẹ̀ Ẹ̀gbá, Ìjẹ̀bú-Rẹ́mọ yí ni ó mú kí wọ́n fi jẹ Ààrẹ Àgò ilẹ̀ Ìbàdàn. Òun náà sì fi ara rẹ̀ jẹ oyè Òsì-Kakaǹfò, tí ó sọ ọ́ di ológun apàṣẹ wàá kẹta fún ilẹ̀ Ìbàdàn.
Ìwé àmúlò

*Akínwùmí Àtàndá (200) Basọ̀run Olúyọ̀lé Ibadan; Rasmed Publications, ISBN 978-8024-75-0. Ojú-iwé 140.
Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Ìbàdàn
Ẹ̀ka:Àwọn Olúbàdàn
Kurów

Kurów

Abule kan ni ila-oorun gusu ile Polandi ni o n je Kurów. O wa laarin Pulawi ati Lubiliini. Ilu ti awon kan jumo da sile ni. Ibe ni won ti n ta awon ounje ti won n pese ni agbegbe re. Awon ile-ise ti won ti n fi awo eran se nnkan wa ni ibe pelu. Ni senturi kerindinlogun, ibe ni awon ti o n se Kafinisiimu (Calvinism) ti maa n pe jo nitori pe ibe ni awon kan ti won n pe 'polish brethren' maa n gbe. nigba ti yoo fi di odun 1660, opolopo ninu awon eniyan ibe ti yi pada si esin arianisiimu (Arianism). Fun ekunrere liri abule kekere yii, wo ohun ti won ko nipa re ni http://en.wikipedia.org/wiki/Kur%C3%B3w ni ede Geesi.


Ẹ̀ka:Europe
Ẹ̀gbá Owódé

Egba Owode

Oludare Olajubu

Babatunde Agiri

Ìwé Àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá tí Olóyè Olúdáre Ọlájubù jẹ́ Olóòtu, Ojú-iwé 1-11, Ikẹja; Longman Nigeria Limited, 1975.

Babátundé Agírí. Gẹ́gẹ́ bí a ti ńní ilẹ̀ ní ẹkùn Ẹ̀gbá Owódé; Ojú-iwé 113-119.

Agbègbè kọ̀ọ̀kan ni ó ní òfin àti àṣà nipa bí ènìyàn ṣe lè ní ilẹ̀ fún ìgbà díẹ̀ tàbí fún ìgbà pípẹ́. Ní àwọn àgbègbè tí ọ̀làjú ti gòkè ní gbogbo àgbáyé, ilẹ̀ nínú ṣe pàtàkì fún àǹfàní iṣẹ́ẹ jíjẹ, mímu àti òwò nìkan. Ọ̀rọ̀ òṣèlú kò ṣe dandan lóríi rẹ̀ bíkọ̀ṣe nínú àwọn ọ̀ràn tí ó da ìlú méjì pọ̀.

Láti ilẹ̀ wá láàrín àwọn Yorùbá, ilẹ̀ nínú ṣe pàtàkì fún àǹfàní jíjẹ, mímú àti ti òwò. Láti kọ́lé àti láti ṣe oko ni ó ńmú kí gbogbo ènìyàn ní ìfẹ́ láti ní ilẹ̀. Ní ìwọ̀n ìgbà tí ó jẹ́ iṣẹ́ àgbẹ̀ ni kókó iṣẹ́ẹ wa, àwọn olóyè tàbí àwọn ọba ìlú tí wọn ní ọ̀gọ̀ọ̀rọ̀ ènìyàn lábẹ́ ìtọ́júu wọn máa ńní ilẹ̀ tó pọ̀ ní ikáwọ́ọ wọn ju ẹlòmíràn tí ẹbíi rẹ̀ kéré. Gẹ́gẹ́ bí àwọn ènìyàn tó wà lábẹ́ àṣẹ olóyè kan, tí wọ́n sì ńṣiṣẹ́ sìn í ti pọ̀ tó ni iyì àti ẹ̀yẹẹ rẹ̀ ṣe máa pọ̀ tó láàrín ẹgbẹ́ àti ìlú. Èyí ni ó mú ọ̀rọ̀ àwọn àgbà kan wá tí o sọ pé, ‘Ohun tó wunni ní ńpọ̀ nínú ọrọ̀ ẹni, ológún ẹrú kú, aṣọ ọ rẹ̀ jẹ́ ọkan.” Ọ̀nà tí ìjòyè yìí fi lè di aláṣẹ lórí àwọn irú ènìyàn wọ̀nyí ni nípa fífi ilẹ̀ fún àwọn ẹbí tàbí ìdílée rẹ̀, ìbátan tàbí àlejò fún ọ̀gbìn ṣíṣe àti àwọn nǹkan míràn gbogbo, àti nípa pínpín oriṣiriṣi ẹ̀bún lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan láàrín àwọn ènìyàn wọ̀nyí. Lílo ilẹ̀ tí a tọrọ yìí lè jẹ́ fún ìgbà díẹ̀ tàbí fífún láyéláyé. Fún ìdí èyí, a ní láti rí i pé kì í ṣe fún iyì láàrín ẹgbẹ́ tàbí ìlú nìkan ni ó mú kí àwọn ìdílé olóyè kan máa ní ilẹ̀ tó pọ̀, ṣùgbọ́n èyí jẹ́ ọ̀nà láti pín nǹkan jíjẹ, mímú àti ti òwò tí ó wọ́n eyíyìí ni ilẹ̀, ní ọ̀nà ìbámu pẹ̀lú ìfẹ́ orìíṣiríṣi ènìyàn tí ó wà ní ìlú tàbí abúlé. Nítorí náà, bí a bá wò ó láti ìhín lọ, ó ṣe é ṣe kí a sọ̀rọ̀ ilẹ̀ níní láàrín àwọn Yorùbá láti ipa jíjẹ, mímu àti ti òwò. Ṣùgbọ́n a ó mẹ́nu ba díẹ̀ nínú ètò ìlú ṣíṣe àti ẹgbẹ́ kíkó tí ó bá jẹ mọ́ tí ilẹ̀ nínú. ...


Ẹ̀ka:Yorùbá
Ìranraẹnilọ́wọ́

Self-Help

Iranraenilowo

Oludare Olajubu

Afolabi ojo
Ìwé Àṣà ìbílẹ̀ Yorùbá tí Olóyè Olúdáre Ọlájubù jẹ́ Olóòtu, Ojú-iwé 1-11, Ikẹja; Longman Nigeria Limited, 1975.

Ọ̀jọ̀gbọ́n Afọlabí Òjó. Àṣà Ìran-ara-ẹni-lọ́wọ́; Ojú-iwé 158-164.

Gẹ́gẹ́ bí gbogbo wá ṣe mọ̀ láti ọjọ́ tí aláyé ti dáyé ni àwọn èèyàn ti ńran ara wọn lọ́wọ́. Bí a ba nsọrọ nipa ọjọ tí alaye ti dáyé àwọn ti nka ìwé Bíbélì lára wa á fẹ́ mú ọkàn wọn lọ si àkókò tó jẹ pe ọkùnrin kan ṣoṣo ló wa lórílẹ̀ èdè ayé yìí, èyí ni Adamu. Mo rò pé a ò mọ gbogbo iṣẹ tó ṣe nínú ọgbà tí ó wà, ṣùgbọ́n tí ó bá ṣe ẹni ti ó mọ oúnjẹẹ́ jẹ nib í èèyan bíi tiwa ni, ó dáni lójú wí pé yíó máa gbìyànjú láti fi ọwọ ká èso igi jẹ ni. Ounjẹ sì nìyí kì í dùn tó bẹ́ẹ̀ tó bá ṣe èèyàn nìkan ṣoṣo ló ńjẹ́ ẹ́ láarọ̀, lọ́sàán àti lálẹ́ láti ọjọ kan dé ọ̀sẹ̀ kan, dé oṣù kan, dé ọdún kan. Itan Bíbélì náà sọ fun wa pé nígbà tí o bùṣe, Olúwa fi olùrànlọ́wọ́ kan jíǹkí rẹ̀, eléyìí náà ni obinrin tí a ńpè ni Éèfà. O dà bí ẹni pe inú ọgbà Ídẹ́nì náà gbádùn si i lẹ́hin tí àwọn méjèèjì ti wà níbẹ̀. Ṣùgbọ́n oríṣi ìrànlọ́wọ́ ti wọ́n rí náà kì í ṣe nkan ti kò ní ní ìfàsẹ̀hìn-in tirẹ̀. Mo fi ìyókù si ọkàn ẹ̀yin tí ó jẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n nínú ìwée ti Bíbélì.

Ohun tí mo fẹ fàyọ nínú ifisíwájú ọ̀rọ̀ mi yìí ni pé ọwó kan kò gbé ẹrù dé orí, a sì ti mọ̀ dájú pé bi ọwọ́ ọmọdé kò ṣe tó pẹpẹ bákan náà ní ọwọ́ àgbàlagbà kò ṣe wọ akèrèbè. Bẹ́ẹ̀ náà ní àwọn olóye èèyàn ṣe máa ńsọ́ fún wa nígbà gbogbo pé ‘òsì wẹ ọ̀tun ọ̀tún wẹ òsì òun ni ọwọ́ fi ńmọ́’. Lọ́rọ̀ kan àwọn èèyàn ilẹ̀ẹ Yorùbá ti gbà á ni àṣà kan pàtàkí pé a ní láti máa ran ara wa lọ́wọ́, kó tó dip é a lè da ohunkóhun oníyebíye kankan ṣe. OríṣiríṣI iṣẹ́ ìran-ara-ẹni-lọ́wọ́ ni ó wà. Ní ìṣẹ̀dálẹ̀ẹ wa àwọn ọdọmọkunrin tó bá ti ńfẹ́ aya, wọn a máa ran òbí àfẹ́sọnà wọn lọ́wọ́. Kó tó tilẹ̀ dip e a bẹrẹ si í ná owó, eeyan yíó tin a ara ṣáájú-ṣáájú. Èyí nip é àwọn èèyàn bẹ́ẹ̀ lè máa bá àna wọn lọ sí oko láti kọlẹ̀ tàbí láti tun ohun ọgbin-in wọn ṣe. Bákannáà ni wọn nṣe ìrànlọ́wọ́ nínú ilé láti kọ́ ilé tuntun tàbí láti tún ilé tí ó bá mbàjẹ́ ṣe, bóyá o ńjò ni, tàbí iganna rẹ̀ ńfẹ́ ki a túbọ̀ gbe oun dúró dáadáa. Ju gbogbo rẹ̀ lọ, nigbakugbà tí wọn bá ti ńṣe irú iṣẹ́ bi eléyìí kìí ṣe ẹni tí o ńfẹ́ àfẹsọ́nà nìkan ṣoṣo lo ńṣe iṣẹ́ bí eléyìí....
Dundun

Dundun

*Akin Euba (1990), Yoruba Drumming: The Dundun Tradition. Bayreuth: Eckard Breitinger. ISBN 3-927510-11-4; ISSN: 0178=0034. Oju-iwe = 434.

Oro nipa dundun ti o je ilu kan pataki ni ile Yoruba ni onkowe yii soro le lori. O menu ba ipo dundun ninu asa Yoruba, itan ti o je mo dundun, ibi ti a ti maa n lo o ti o si fi ibi aseye kan se apeere. O soro nipa bi won sen se e ati awon ilu miiran ti won maa n lu mo on. Aworan po ninu iwe naa. Ami ti awon onitilutifon maa n lo fun orin naa wa ninu re pelu.


Ẹ̀ka:Yoruba

de:Djembé#Die Bass-Trommeln (Dunduns)
Akin Euba

Akin Euba (born Olatunji Akin Euba, Lagos, Nigeria, April 28, 1935)

Ise Akin Euba ni onkowe ye wo ninu ise re yii. Loooto, ilana awon nGeesi ni Akin Euba fi n korin sugbon asa awon Yoruba ni o gbe ise re ka. Onkowe yii soro nipa iwadii ti Akin Euba se lori ilu. Onkowe yii ko saipin orin si isori. Gbogbo eni ti o ba ni nnkan se pelu tilutifon (music) ni iwe yii yoo wulo fun.

*Joshua Uzoigwe (1992), Akin Euba: An Introduction to the Life and Music of a Nigerian Composer (Bayreuth African Studies Series 25). Bayreuth: Eckhard Beitinger. ISBN 3-927510-16-5; ISSN: 0178-0034. Oju-iwe = 109.


Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Obafemi Awolowo University

Ìkọ kedere{Ìkọ kedere{Infobox University

|Orúkọ =Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀Obafemi Awolowo University
|image_name = Faculty of Medicine, Obafemi Awolowo University, Ile-Ife, Osun State, Nigeria (12997773733).jpg
|motto = For Learning and Culture
|established = 1962
|chancellor = |vice_chancellor = Professor Simeon Adebayọ Bamire
|city = Ile-Ife
|state = Osun
|country = Naijiria
|students =
|undergrad =
|postgrad =
|colours =
|type = Public
| Orúkọ tẹ́lẹ̀ = Yunifásítì Ilé-Ifẹ̀
|website =
}}
Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ jẹ́. Ilé-ẹ̀kọ́ gíga jùlọ, (yunifásítì) ti ìjọba àpapọ̀ ní Naijiria tó bùdó sí Ile-Ife. Wón dá ilé-ẹ̀kọ́ yí sílẹ̀ ní ọdún 1961, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́ níbẹ̀ ní oṣù Kẹwàá ọdún 1962
Ilepa Ilé Ẹkọ náà

Ìlépa


Ẹ̀ka:Yunifásítì ní Nàìjíríà
Olasope O. Oyelaran

Olasope O. Oyelaran jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti ọ̀jọ̀gbọ́n ìmọ̀ ẹ̀dá-èdè ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti lítíréṣọ̀ Áfíríkà ní ilé-ẹ̀kọ́ Yunifásitì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀, ní Ilé-Ifẹ̀. Láti ìgbà tí wọ́n ti dá ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí sílẹ̀ ní ọdún 1975 ó ti wà ní ibẹ̀. Kí ó tó di àsìko ̀ yí, ó ti ń ṣiṣẹ́ ní Institute of African Studies, OAU, Ifẹ̀ láti ọdún 1970. Òun ni olùkọ́ àkọ́kọ́ ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Afirika, OAU. Ó fẹ̀yìn tì lẹ́nu iṣẹ́ olùkọ́ni ní ọdún 1988.
Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Olabiyi Yai

Olabiyi Babalola Joseph Yaï (ọjọ́-ìbí 1939) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Benin àti ọ̀jọ̀gbọ́n lítíréṣọ̀ ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà ni Yunifásítí Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ (Obafemi Awolowo University) ní ìlú Ifẹ̀, ní orilẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ọdún 1988 ni olùkọ́ yìí fi ẹ̀yìn tì ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí. Yai tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi aṣojú orílẹ̀-èdè Benin sí UNESCO, bẹ́ẹ̀ sì ni ó tún ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bíi alága ìgbìmọ̀ apàṣẹ rẹ̀.
Itokasi

Yai Olabiyi
Karin Barber

Karin Barber

Oluko litireso ni Karin Barber je ni eka-eko Ede ati Litireso Aafirika fun ojo pipe. Eka-eko yii ni o ti n sise nigba ti o n kawe oye omowe re lori litireso. 1984 ni o fi eka-eko yii sile. Ni odun 2001 o gba Ẹ̀bùn Herskovits fun ise re, The Generation of Plays: Yoruba Popular Life in Theater.

*Karin Barber (2000) Yorùbá dùn ún so, Ibadan; New Horn Press, ISBN 978-2266-32-9 Ojú-iwé 119.


Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Wande Abimbola

Wándé Abímbọ́lá (ọjọ́ ìbí Oṣù Kẹfà 26, 1932 ní. ìlú Ọ̀yọ́, Nigeria) ó jẹ́ olùkọ́ lítírésọ̀ ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Èdè àti Lítírésọ̀ Aáfíríkà ní Yunifasiti Obafemi Awolowo ní Ile-Ife, Nigeria. Ó jẹ́ olórí ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí fún ọjọ́ pípé kí ó tó wá di 'Dean Faculty of Arts' ní ilé-ẹ̀kọ́ kan náà. Ìgbà tí ó ṣe ni ó di olórí oko fún Obafemi Awolowo University OAU. Sáà méjì ni ó fi je olórí oko yìí. Lẹ́yìn ìgbà tí ó fi ipò olórí oko yìí sílẹ̀ ni ó fẹ̀yìn tì. Ó se ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ lórí èdè Yorùbá ní pàtàkì jùlọ lórí Ifá.
Ìkẹ́kọ̀ọ̀ rẹ́

Ní ọdún 1963, Abimbola kẹ́kọ̀ọ́ gboyè nínú ìmọ̀ nípa ìtàn ní University College, Ibadan. Ní ọdún 1971, ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè Masters ní Northwestern University, Evanston, Illinois. Ó kẹ́kọ̀ọ́ gboyè Doctorate nípa ìtàn àròsọ láti University of Lagos ní ọdún 1966. Abímbólá jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ gboyè PhD àkọ́kọ́ ní University of Lagos. Ó di ọ̀jọ̀gbọ́n (Professor) ni3 1976.

Abimbola kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní Fáṣítì mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, awon náà ní; University of Ibadan láàrin ọdún 1963 sí 1965, University of Lagos láàrin 1966 sí 1972, University of Ifè láàrin ọdún 1972 sí 1991. Ó ti kọ́ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní àwọn fásitì àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn bí Indiana University, Amherst College, Harvard University, Boston University, Colgate University, University of Louisville.

Abimbola ti kọ àwọn ìwé lórí Ifá àti àsà Yórùbá. Ní ọdún 1977, NOK Publishers tẹ ìwé tí Abímbólá kọ tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ Ifá Divination Poetry.
Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Abiodun Abodunde

[Abíọ́dùn Abọ́dúndé]]

Olùkó lítírésò ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Abíọ́dùn Abọ́dúndé ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà ní Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀, Ilé ifẹ̀ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ni Ọ̀jọ̀gbọ́n yìí ṣe lórí Àlọ́, kódà, púpọ̀ nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀ dá lé Àlọ́ onítàn. Ó síṣẹ́ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ yìí kí ó tó fẹ̀yìntì. Léyìn rẹ̀ ni ó ṣe aláìsí lẹ́yìn àìsàn ráńpẹ́.


Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà


Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Laide Adewale

thumb|right
Laide Adewale (tabi Uncle Laide 1944 - 17 May, 2007) je osere ori itage ati oluko omo ile Naijiria, osise ni eka-eko Dirama ni OAU, Ile-Ife ki o to se alaisi ni ojo ketadinlogun, osu karun-un odun 2007 (17/5/2007). Odun 1944 ni won bi i. Odun 1974 ni o bere ise ni eka-eko yii leyin igba ti o ti feyin ti lenu ise olopaa. Inu ere ti o ti gbajumo ju ni Kurumi ati Afonja. Odun 2006 ni o feyinti lenu ise ni Dramatic Arts Dept., OAU, Ife. Ki Olorun te e si afefe rere.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn òṣeré
Adeola Faleye

Adeola Adijat Faleye (ọjọ́ìbí October 10, 1968) jẹ́ olùkọ́ ní Ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Imọ̀-èdè àti Litirésọ̀ Áfríkà ní Obafemi Awolowo University. Litireso apohun ni o ni ife si ju lo, ibe si ni pupo ninu awon ise re da le lori. Sasa ni ohun ti ko le pe, ijala ni o, alamo ni o, esa eegun ni o, gbogbo re ni o le pe daadaa.
Itokasi

*https://www.latestnigeriannews.com/news/301994/adeola-faleye-becomes-yeye-asa-ila-orangun.html
*https://www.pmnewsnigeria.com/2018/04/13/feature-remains-of-prof-akinwumi-isola-laid-to-rest/
Ọlálékan Sàlámì

Ọlálékan Sàlámì

Lekan Salami

Ìdí odó la sìnlú agúnyán;

Ìdí ọlọ la sìnkú ìlọ̀gì;

Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọ̀lẹ.

Ìdi igbá la sìnkú asíngbá;

Ìdí gi la sìnkú ìṣọ̀nà,

Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọlẹ

Ìdí ẹjọ́ la sìnkú ìbaka;

Níbi a rílẹ̀ sí la sìnkú ọ̀lẹ.

Nígbà tỌ́mọlolú Oníkòyí kú lọ́jọ̀sí;

Ẹ lọ inú yàrá,

Ẹ gbẹ́lẹ̀ ken ìkótó-ikótó;

Ẹ gbẹ́lẹ̀ ken ìkòkò ikòtò

S.M. Raji (2003), Igi Ń dá Lektay Publishers, Ibadan, Oju-ìwé 83-86.
Ògún (Ọdúnjọ)

AWỌN ÒRÌṢÀ TI YORUBA NSÌN

(1) Ògún

(2) Oríkì Ògún Onírè

(3) Ṣọ̀pọ̀nnọ́

(4) Ṣọǹgó Olúkòso

(1) Ògún

Òrìṣà ti o jẹ aláàbò fun àwọn ti o nṣe iṣẹ ogun jíjà, awọn ọlọ́dẹ, ati awọn alágbẹ̀dẹ ni Ògún; irin iṣẹ́ rẹ̀ sin i ohunkóhun ti a ba fi irin ṣe. Nitorináà, gbogbo awọn ti o ba nfi ohun ti a fi irin ṣe ṣiṣẹ wà labẹ ààbo rẹ̀ pẹlu. Fun àpẹẹrẹ, awọn ti o nfi áàké tabi ayùn gé igi; awọn gbẹ́nàgbẹ́nà ati awọn ti o nrán aṣọ; awọn ti o ti kọlà ati awọn ti o nrán awọ; awọn ti o nwa ọkọ̀ ilẹ̀, ati awọn ti o nlu irin; gbogbo awọn wọnyi gba Ògún bio aṣíwájú ati aláàbò wọn; nwọn a si maa bẹ̀ pe ki o máà jẹ ki nwọn rí ìpalára ninu iṣẹ́ wọn....

J.F. Ọdunjọ (1969), Ẹkọ Ijinlẹ Yoruba Alawiye, Fun Awọn Ile Ẹkọ Giga, Apa Keji, Longmans of Nigeria, Ojú-ìwé 88-94.
Sẹ́ríkí ń góómà

Seriki n gooma
Sẹ́ríkí ń Góómà

Ọba mẹ́wàá ìgbà mẹ́wàá,

Ìgbà kan ò lolé ayé gbó

Sẹ́ríkí ń góómà, sànmọ́nì góómà

Ìgbà ti lọ ńlẹ̀ yìí

Ohun gbogbo ti yí padà ni wàràwàra.

Ejò ìgbà ti wọ́ kúò níbi tàná,

Ìgbà tó dé làwá ń lò ẹ̀bi wa kọ́ rárá,

Ọ̀pọ̀ èèyàn tí ò bá fẹ́ bágbà yí ló le máa jàgbùrín èṣí lọ́bẹ̀

Mo rántí lákòókò kan nílẹ̀ yí

Mo kúkú ti gbọ́njú, ń ò tí ì bàlágà ni.

Pẹ́bẹ́ lọ, pẹ́bẹ́ bọ̀ àtẹ́lẹsẹ̀ ni láti Èkó títí dé ‘Bàdàn,

Kò sí mọ́tò bẹ́ẹ̀ ni kò sí bàtà lẹ́sẹ̀

Bóòrùn ti ń pawọ ori, ...


Akinwumi feyin ti
Akinwùmi Fẹ̀yìn tì

Òréré ilé ayé rèé,

Kò sóhun tó nibẹ̀rẹ̀ tí ò ní í lópin jọjọ

Bóòrùn ti lágbára to,

Tiná ọmọ ọrara ń pa tẹru-tọmọ

Bó pẹ́ bó yá ojú ọjọ́ a rọ̀ wọ̀ọ̀,

Òòrùn a sì wọ̀ọ̀kùn, ààjin dùndùn.

Òṣúpá jèréjèré, a-mọ́-láwọ̀ bí ọ̀kinkin,

Nǹkan rìbìtì tó ń tànmọ́lẹ̀ lálẹ́.

Tí gbogbo wá fí ń tànmọ́lẹ̀ lálẹ́.

Ti gbogbo wá fi ń gbáfẹ́ orí,

Ìgbà tòṣù bá sì dàràn-mọ́jú,

Ara kálukú a sì rọ̀ wọ̀ọ̀,

A sì di wọ̀mù lórí ibùsùn.

Bó ti wù kọ́mọdé gbádùn eréṣùpá tó.


Bóṣú bá paná, eré a sì dìkàsìn,...


Ori mi ape
Ori mi àpé

Orí mi àpé,

Àyà mi àkóbì-bọ

Nígbà tórí ń gbeni

Kín lòòṣà ń wò?

Orí lẹja fi í labú já,

Orí lọ̀kàsà fi í ṣe rere lálẹ̀ odò

Orí la fi í mẹ́ran láwo

Tá à kì í fì í méyìí tó léegun

Orí lobìnrin fí í yan ọkọọre ńlé ayé,

Orí lobìnrin fí í jókòó nílé ọkọ rẹ̀

Kó tóó dòpìtàn.

Orí ló ṣọba tó fi dádé owò,

Orí ló ṣèjòyè tó fi tẹ̀pá ilẹ̀kẹ̀. ...

Bi mo ba lowo
Bí mo bá lówó

Onígbèsè mọ ọbẹ̀ẹ́ sè owó ni ò sí lọ́wọ́

Tálákà náà lè jẹ̀dọ̀ ẹran,

Ó le jẹ Ṣàkì, jabọ́dìí, jẹ ibi iké inú ẹran.

Ẹrú le ṣe bí Ọba, kò tún tẹ̀páàlẹ̀kẹ̀.

Ẹni bá ń ṣe fújà láìlówó lọ́wọ́,

Ṣe ló fẹ́ gbéra rẹ̀ sí kòtò

Èèyàn ò lówó lọ́wọ́.

Ó ní pẹ́tẹpẹ̀tẹ́ lè jábọ́

Bá a bá bẹ̀dí ọ̀rọ̀ wò,

Onitọ̀hún fẹ́ ṣu bára ni.

‘N ò nigbá, ń ò láwo’

Ẹni náà ò tí ì sọ ǹkan tí kò ní. ...


Débọ̀ Awẹ́ (2004), Ẹkún Elédùmarè Elyon Publishers, ISBN 978 2148 17
2, oju-iwe 1-20.
Fáwẹ̀lì Yorùbá

Fóníìmù

Fóníìmù ni òṣùwọ̀n ìró tó mú ìyàtọ̀ wá láàrin ọ̀rọ̀ méjì. Nínú orí yìí, a ó ṣe àgbéyẹ̀wò fóníìmù fáwẹ̀lì àti fóníìmú kọ́ńsónáǹtì. A ó yẹ fóníìmú ohùn wò ni orí kárùn-ún ìwé yìí.

Àpẹẹrẹ Fóníìmú èdè Yorùbá

(a)(b)
bí bọ́

ká kó

sọ̀ sè

fò fẹ̀...
Yorùbá Èdè Olóhun

Àwọn ọ̀rọ̀ Yorùbá a máa dún bí orin nítorí pé èdè olóhùn ni èdè náà í ṣe. Àwọn ọ̀rọ̀ kan ní sípẹ́lì kan náà, ṣùgbọ́n ìtumọ̀ wọn yàtọ̀ nitorí ohùn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí wọn gbérù. Bí àpẹẹrẹ:

agba

àgbà

àgbá ...


Rótìmí Ọláníyan ati Fẹ́mi Ọlọ́runfẹ́mi (2003), Àtùpà Àṣeyọrí, Àkọkún Ìsípayá Lórí Fònẹ́tíìkì pẹ̀lú ètò ìró Yorùbá ìwé Kìn-ín-ní. Ascent & Thrust Books Lagos, ISBN 978-32402-4-4, oju-iwe 8-25.


Ẹ̀ka:èdè Yorùbá
Ìjálá

Ìjálá sísun nípa Àkókó

Ìjálá fún àkókò kan nípa ìgbésí ayé àwùjọ kan ni èyí Ma ń sábà bá mu. Asùnjàlá tún lè yi padà bí Ó bá fẹ́ lòó fún àwùjọ mìíràn.
Ìjálá tí Asùnjàlá bá sun Ma ń ṣàfihàn bí àwùjọ náà ṣe rí nípa ìrísí, ìhùwàsí àwọn ènìyàn ibẹ̀, àṣà, ìbáṣepọ̀ ètò ìṣèlú àti ètò ọrọ̀ ajé àwùjọ náà.
Ewì nípa ẹyẹ àti ẹranko

Eranko, ẹyẹ, igi àti àwọn ńkan mìíràn wọ̀nyí ni asùnjálá ma ń mẹ́nu bà nínú ìjálá nígbà tí ó bá wà láàrín àwọn Ọdẹ ẹgbẹ́ rẹ̀
Ihà tí àwùjọ kọ sí ewì alohùn

Nínú lítíréṣọ̀ Yorùbá, oríṣiríṣi ewì alohùn ni ó wà tí ó yàtọ̀ sí Ìjálá. Bí Yorùbá ṣe ní ìjálá, ni wọ́n ní ègè, ọfọ̀, àásán, ìyẹ̀rẹ̀, rárà, ẹ̀sà àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ
Oríkì nínú Ìjálá

Àwọn ohun tí ó máa ń Akéjàálá lógún ni ó wà ni orí yìí. Wónmáa ń fi Ìjálá ki eniyan a kii sii sabaa mo eni ti o seda iru ijala bee. Bi apeere, ijala ti o je mo oba Abiodun ni o wa ni ori yii. Lile ke ijala naa daadaa ni oriyin fun eni ti o ke ijala kii se ti pe boya ohun ni o seda re.

Nínú ìtàn àwọn olórin ìjálá, a maa n gbe àwọn ewi ìjálá ti o jẹ iyin lori awọn baba-nla kọọkan tabi ẹgbẹ awọn baba. Àwọn ewì ìyìn náà jẹ́ ògbólógbòó aláìlórúkọ tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ láti ìgbà ìṣàkóso ilẹ̀ Yorùbá lákòókò ìṣàkóso Ọba Abiọdun (1770-1830). Ni ṣiṣe àwọn kílásíkà wọnyi, Akéjàálá gba kírẹ́dìtì fun agbara rẹ lati ṣe iranti awọn ọrọ ni deede lati iranti ati fun agbara rẹ lati kọ wọn ni aṣa aṣa aṣa pataki. Kirẹditi fun akojọpọ awọn ọrọ jẹ ti awọn onkọwe ailorukọ ti awọn akoko ti o ti kọja….
Àwọn Àwòrán kíkọ ni Awọn Ewì Ìjálá

Ẹnì kan tí akéwì mọ̀ daadaa ni o ke ìjálá nipa re ni ori yii. Lóòótọ́, akéwì yìí, yin-in dáadáa, síbẹ́ ó sọ àwọn òkódoro kan tí ó korò nípa rẹ̀.

Àkòrí ọ̀pọ̀lọpọ̀ oríkì ìjálá ni àkópọ̀ ènìyàn kan tí akéwì mọ̀ sí. Akéwì náà gbé àwòkẹ́kọ̀ọ́ ìhùwàsí ẹni náà hàn gẹ́gẹ́ bí ìkíni ọ̀rọ̀ ẹnu fún ẹni náà fúnra rẹ̀ nítorí náà àwòrán náà máa ń jẹ́ ojúsàájú fún un, ṣùgbọ́n, àwọn òtítọ́ kan tí kò lè dùn nípa rẹ̀ lè wà nínú ewì náà....

DR. Adeboye Babalọlá (1963), Ìjálá(A Form of Oral Poetry in Nigeria) Programme : October Lectures 1963, oju-iwe 1-37.
Àwọn Itọ́kasí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Èṣù

thumb|A mask representing Eshu.

Èṣù jẹ́ ọ̀kan lára àwọn Òrìṣà tí àwọn ìran Yorùbá ń bọ. Ó wà lára àwọn òrìṣà tí Olódùmarè rán láti ìkọ̀lé ọ̀run wá sí ayé. Èṣù ni a lè pè ní olópàá tàbí agbófiró àwọn òrìṣà yòókù tí Olódùmarè rán. Ìdí nipé òun ní o máa rí i dájú pé wọ́n tèlé òfin. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé orúkọ Eṣù tí yàtọ̀ láti orílè-èdè kan sí òmíràn, ọ̀nà tí wọ́n ń gbà sìn í kò yàtọ̀.
Ìgbàgbọ́

Àwọn orúkọ mìíràn tí wọ́n ń pe Èṣù ni Ẹlẹ́jẹ̀lú, Olúlànà, Ọbasìn, Láarúmọ̀, Ajọ́ńgọ́lọ̀, Ọba Ọ̀dàrà, Onílé Oríta, Ẹlẹ́gbára Ọ̀gọ, Olóògùn Àjíṣà, Láàlú Ògiri Òkò, Láàlù Bara Ẹlẹ́jọ́, Láaróyè Ẹbọra tí jẹ́ Látọpa.

Èṣù jẹ́ alágbára, òrìṣà tó wúlò, bẹ́ẹ̀ sì ni o jẹ́ òrìṣà tó wà ní ibi gbogbo to bẹ́ẹ̀to jẹ́ pé nínú ọjọ́ mẹ́rin ti Yorùbá ní, gbogbo rẹ̀ ní wọ́n fi ń bọ Èṣù. Èyí yàtọ̀ sí àwọn òrìṣà mìíràn tó jẹ́ pé wọ́n máa ń ni ọjọ́ kan nínú ọ̀sẹ̀láti fi bo wọ́n, ọjọ́ gbogbo ni ti Èṣù Ọ̀darà".

Wọ́n máa kí Èṣù báyìí A-bá-ni-wá-ọ̀ràn-bá-ò-rí-dá "'Onílé- oríta"' "'Láàlú"' "'Òkiri-oko"' àwọn oríkì tàbí orúkọ yìí fihàn irú ẹni tí Èṣù jẹ́. Oríta ní Èṣù máa ń gbé. Èṣù jẹ́ alárèékérékè èdá. Òun ni ó ń kọ́ àwọn ènìyàn láti máa pé ojú méjì ni gbogbo ọ̀rọ̀ máa ń ní. Ó máa ń ṣọ̀tún, ṣòsì má ba ìbìkan jẹ́, bẹ́ẹ̀ náà ni ó máa ń tọ́ni sọ́nà. Ìdí nì yìí tí wọ́n fi sọ pé Ẹ̀ṣù ṣe pàtàkì láti ní ayé tó létò.

Gg bí ohun tí Oluwo Aderemi Ifaoleepin Aderemi láti Ọ̀yọ́ Aláàfin, sọ, ó ní Èṣù Láàlù jẹ́ ẹ̀dá tó burú, tó kún fún ìkà, àrékérekè nígbà tí Láaróyè Ajọ́ńgọ́lọ̀ Ọkùnrin Òde jẹ́ ẹ̀dá tó dára, máa ń fẹ́ òtítọ àti ìwà Omolúàbí. Ìránṣẹ́ Olódùmarè nìkan kọ́ ni Èṣù jẹ́, óò máa ń jiṣẹ́ fún àwọn òrìṣà mìíràn. Bẹ́ẹ̀ náà ni ó jẹ́ alárinnà láàárín àwọn Ajogun àti àwọn èèyàn. Bẹ́ẹ̀ náà ni Èṣù lo wa nídìí gbígba ẹbọ àti pinpin ẹbọ fún àwọn Ajogun.
Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Òrìṣà
Ribonúkléù kíkan

thumb|200px|right|A hairpin loop from a pre-mRNA. Highlighted are the nucleobases (green) and the ribose-phosphate backbone (blue).

Ribonúkléù kíkan tabi ásìdì ribonúkléù (ribonucleic acid) (), tabi RNA, je ikan ninu awon horogigun agba meta (lapapo mo DNA ati awon proteini) ti won se koko fun gbogbo iru awon ohun alaye.

Bi DNA, RNA na je dida pelu ewon gigun to unje nukleotidi. Nukleotidi kookan ni ipilenukleu (pipe nigba mi ni ipile oloponitrojin), suga ribosi kan, ati adipo oniyofosforu kan.
Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Ẹ̀ka:Gẹ́nẹ́tíìkì
Tẹlifísàn

Kini Afigbebanisoro amohunmuaworan? (tẹlifísàn)

thumb|right|180px|
Tẹlifísàn tabi Àfigbéwòran (TV) je afigbebanisoro amohunmuaworan to un se igbejade ati to n se igbawole aworan arekoja, ki ba je alawo funfun ati dudu tabi ti alawo ati àwọ̀ orisirisi.
Kini mo le wo lori afigbebanisoro amohunmuaworan tabi tẹlifísàn bi omo Nigeria tabi Yoruba?

O je orisirisi ohun ti o le wo lori afigbebanisoro amohunmuaworan (tẹlifísàn). O le wo "Mount Zion" o je eré (fiimu) gbajumo ni èdè Gẹ̀ẹ́sì ati ni èdè Yoruba.
Itokasi
Àwọn Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú Èdè áti Lítíréṣọ̀ lédè Yorùbá

Yoruba Professors

Ojogbon Yoruba

Awon Ojogbon Onimo Ede Yoruba

* Òjògbón Ayo Bamgbose
* Ojogbon Oladele Awobuluyi
* Ojogbon Sope Oyelaran
* Ojogbon Kola Owolabi
* Ojogbon Olufemi Adewole
* Ojogbon Goke Akinlabi
* Ojogbon S. O. Oyetade
* Ojogbon Francis Oyebade
* Ojogbon Oladiipo Ajiboye
* Ojogbon Oye Taiwo
* Ojogbon Abidemi Fabunmi


Awon Ojogbon Onimo Litireso Yoruba

* Ojogbon Adeboye Babalola
* Ojogbon Wande Abimbola
* Ojogbon Akinwumi Isola
* Ojogbon Olatunde Olatunji
* Ojogbon Bade Ajunwon
* Ojogbon Olabiyi Yai
* Ojogbon Dare Olajubu
* Ojogbon Foluke aya Olutoye
* Ojogbon Thomas Ilesanmi
* Ojogbon Bisi Ogunsina
* Ojogbon Gboyega Alaba
* Ojogbon Adedotun Ogundeji
* Ojogbon Sola Adebajo
* Ojogbon Yinka Folorunso
* Ojogbon Bade Ajayi
* Debo Awe
* Ojogbon Olabode
* Ojogbon Oluyemisi Adebowale
* Ojogbon Olusola Olateju
* Ojogbon Tunde Akinyemi
* Ojogbon Arinpe Adejumo
* Ojogbon Duro Adeleke
* Ojogbon Laide Sheba
* Ojogbon Taiwo Olunlade
* Ojogbon Lere Adeyemi
* Ojogbon Harrison Adeniyi
* Ojogbon Olusola Ajibade