JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Kikahe

Kikahe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakahe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikahe imehesabiwa kuwa watu 2700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikahe iko katika kundi la E60.
Viungo vya nje

*lugha ya Kikahe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikahe
*lugha ya Kikahe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/hka
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikahe)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Möhlig, Wilhelm J. G.; Winter, Jürgen Christoph. 1982. Language and dialect atlas of Kilimanjaro. In: Recent German research on Africa: language and culture (Projects of the Deutsche Forschungsgemeinschaft)/Rapport sur la recherche africanistique allemande: langue et culture (Projets réalisés par la Deutsche Forschungsgemeinschaft), pp 62–68. Edited by Bernd Heine. Boppard: Harald Boldt for the Deutsche Forschungsgemeinschaft.
*Mreta, Abel Y. 1990. The problem of Bantu linguistic affiliation: the case of Chasu, Kigweno, Kikahe and Kirombo. MA thesis. University of Dar es Salaam.
* Kahigi , Kulikoyela K. (2008). Kikahe: Msamiati wa Kikahe-Kiswahili-Kiingereza na Kiingereza-Kikahe-Kiswahili (Kahe-Swahili-English and English-Kahe-Swahili Lexicon). Languages of Tanzania Project. ISBN 9987691153.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kikami (Tanzania)

Kikami ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakami. Isichanganywe na lugha ya Kikami nchini Nigeria. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikami imehesabiwa kuwa watu 16,400. Kufuatana na uainishaji wa [[lugha] za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikami iko katika kundi la G30.
Viungo vya nje

* lugha ya Kikami kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikami
*lugha ya Kikami katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kcu
* http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
* http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikami)
Marejeo

* Maho, Jouni na Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Uk ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Seidel, Agosti. 1896. Beiträge zur Kenntnis des Ki-Kami in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für afrikanische und oceanische Sprachen, 2, uk 3–32.
*Velten, Carl. 1900. Kikami, die Sprache der Wakami in Deutsch-Ostafrika. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 3 (III. Abt.), uk 1–56.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wakara

Wakara ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Mwanza, wilaya ya Ukerewe, hususan katika kisiwa cha Ukara.

Kutokana na uhaba wa ardhi uliosababishwa na ongezeko la kasi la idadi ya watu, Wakara wengine wamelazimika kuhama kisiwa hicho. Kwa sasa wanapatikana kwa wingi katika kisiwa cha Ukerewe na wilaya ya Sengerema mkoani Mwanza, na Chato Mkoa wa Geita

Hadi kufikia mwaka 1987 idadi ya Wakara walikuwa kwa makadirio ya jumla ya 86,000.
Lugha

Lugha yao ni Kikara. Lugha hiyo inafanana sana na Kijita na Kikwaya, lugha ambazo huzungumzwa na Wajita na Wakwaya; makabila ambayo hupatikana katika mkoa wa Mara. Haya makabila yana mila ambazo vilevile zinafanana sana.
Hata majina yao hufanana.

Hata hivyo ipo tofauti ndogondogo sana katika matamshi ya lugha hizo. Kwa mfano, badala ya maneno yenye "g" kutamkwa na Wakara, wao hutamka "k" tofauti na wenzao Wajita na Wakwaya. Pia kuna maneno yenye herufi "j". Wakati Wajita na Wakwaya hutamka maneno yenye "j" kama yalivyo, Wakara hutamka maneno hayo kama "ch".

Mifano halisi ni kama ifuatavyo:

*Wajita Wakara
*Chigende (twende) Chikende
*Jaji (babu) Chachi
*Magesa (Jina la mtu) Makesa
Historia

Inasemekana kuwa asili ya Wakara ni kutoka Sudan Kusini. Inaaminika Wakara walikimbia vita vya biashara ya watumwa, wakipitia Uganda na hatimaye kujikuta katika kisiwa cha Ukara ambapo waliamua kuweka maskani. Kundi hili hupatikana zaidi katika sehemu ya magharibi ya kisiwa hiki. Hata hivyo kuna jamii ya watu wachache ambao walitokea sehemu ya mashariki, katika mkoa wa Mara.
Kazi

Kwa asili Wakara wanajulikana kwa kuwa watu wenye bidii ya kazi, wavumilivu, waaminifu na wakweli, wenye msimamo katika masuala ya msingi, wakarimu na wakaribishaji wa wageni. Kazi zao za asili ni pamoja na kilimo, ufugaji na uvuvi.

Mtu hawezi kuongelea maendeleo ya wilaya ya Ukerewe na mkoa wa Mwanza kwa ujumla bila kuwataja Wakara. Kutokana na tabia yao ya kufanya kazi kwa bidii wamejikuta wakiwa wachangiaji wakubwa wa maendeleo ya kiuchumi kwa maeneo haya kutokana na kushiriki kwao kuzalisha mazao mbalimbali ya chakula na biashara ambayo husafirishwa na kuuzwa katika sehemu kubwa ya mkoa wa Mwanza na maeneo mengine jirani. Kwa miaka mingi jamii hii imekuwa wazalishaji wakubwa wa mazao ya mihogo, viazi vitamu na mpunga, na samaki.
Tanbihi

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mwanza
Kikara (Tanzania)

Kikara (pia Kiregi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakara, wakazi wa kisiwa kimojawapo cha Ziwa Viktoria.

Mwaka 1987 idadi ya wasemaji wa Kikara ilihesabiwa kuwa watu 86,000.

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikara iko katika kundi la E20. Inafanana na Kijita (81%) na Kikwaya (80%).
Viungo vya nje

*lugha ya Kikara kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikara
*lugha ya Kikara katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/reg
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikara)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Schoenbrun, David Lee. 1997. The historical reconstruction of Great Lakes Bantu: etymologies and distributions. (Sprache und Geschichte in Afrika (SUGIA), Beiheft 9.) Köln: Rüdiger Köppe Verlag. Pp 351. [ISBN 3-89645-095-6]
*Schweinitz, H. H. von. 1893. Wanyamwezi, Wassukuma, Wasiba und Wakara. Zeitschrift für Ethnologie, 25, pp 477–484.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wakerewe

thumbnail|right|200px|Kisiwa cha Ukerewe wanakotoka Wakerewe
Wakerewe ("abhakerebhe") ni kabila la watu wa kaskazini mwa Tanzania wanaoishi kwenye kisiwa cha Ukerewe katika Ziwa Viktoria. Lugha yao ni Kikerewe.

Kabila hili linaundwa na koo mbalimbali wakiwemo Abhanange, Abhasilanga, Abhakanda, Abhabhogo, Abhananila n.k.

Inaaminika kuwa kabila la Wakerewe lilitokea maeneo ya Bukoba, kisiwani Kerebe na walikuwa koo mbalimbali, hasa wakiongozwa na ukoo wa Abhasilanga ambao ndio wengi katika kabila hili. Mpaka leo kuna mawasiliano ya mbali kilahaja kati ya Wakerewe na kabila la Wahaya.

Kabila la Wakerewe lilikuwa likitawaliwa na kiongozi wao aliyeitwa Omukama, chini yake akifuatiwa na Omukungu ambaye alikuwa anatawala eneo dogo katika utawala wa Omukama, na wengine wakifuatia chini kama vile Katikilo n.k.

Mtawala wa Ukerewe alikuwa akimiliki kuanzia Ukerewe mpaka maeneo ya Mwibara ya Kisorya pia mpaka Irugwa Kisiwani.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mwanza
Jamii:Wilaya ya Ukerewe
Wakisi

Wakisi ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Ludewa, ukanda wa Ziwa Nyasa

Lugha yao ni Kikisi.

Jamii hiyo hujihusisha na shughuli mbalimbali zikiwemo za uvuvi, ufinyanzi, kilimo cha muhogo.

Pia ni wachezaji wazuri wa ngoma ya Mganda, Kihoda na Ligambusi.
Historia

Kwa mujibu wa mapokeo mbalimbali kabila la Wakisi wa nchini Tanzania ni asili moja na kabila la Wakisii wa nchini Kenya.

Wabantu wa kabila la Wakisi wanaonekana kuwa wa asili moja na Wabantu wa kabila la Wangoni kutokana na wote kuishi pamoja katika maeneo ya misitu ya Kongo kabla ya kutengana katika karne ya 8 BK ambapo Wangoni walipoelekea pande za kusini zaidi mwa bara la Afrika na kurejea tena katika makazi yao ya sasa kutokana na vita ya wenyewe kwa wenyewe.

Hivyo basi, makabila hayo mawili ya Wakisi na Wakisii asili yao ni moja ambapo katika lugha ya Kibantu waliitwa “Abhaghusuhi”. Watu hao waliitwa jina hilo kutokana na mbari ya mama yao aliyeitwa “Mughusuhi” kwa maana ya “Mkushi” kutoka nchini Ethiopia.

Huyo Mughusuhi alikuwa ni mke wa mfalme Sheba XXVIII ambaye alitawala upande wote wa kusini mwa bara la Afrika hadi kufikia miaka ya 829 BK aliporithiwa na mfalme Sheba XXIX ambaye pia alioa mwanamke Mkushi kutoka nchini Ethiopia na kuitwa “Mughusuhi” kwa lugha ya Kibantu.

Hivyo basi, kimsingi watu wa makabila hayO mbari yao ni Wabantu wa Kisheba ambao badala yake waliitwa kwa jina la mbari ya mama yao aliyeitwa “Mughusuhi” yaani “Mkushi”.

Mwaka wa 730 BK, Wakisii/Wakisi hao walikuwa miongoni mwa watu walioungana na vijana wa Kisuba waliosindikiza mgao wa urithi wa mali mtoto pekee wa kiume aliyeitwa “Umutusi” yaani aliyeachishwa ziwa iliyokuwa imekabidhiwa kwa mke wa mfalme Sheba XXIX aliyekuwa amefariki dunia kutokana na athari za vita ya Waarabu waliokuwa wamevamia na kutekA falme nyingi za kaskazini mwa bara la Afrika.

Wakisii/Wakisi hao walipata bahati ya kuteuliwa kuwa miongoni mwa wasindikizaji wa urithi huo wa mtoto “Umutusi” kwa kuwa mama ya hao Wakisii/Wakisi alikuwa wa kabila moja na mama yake huyo mtoto “Umutusi” ambaye mama yake aliitwa “Mughusuhi” yaani “Mkushi” aliyekuwa mke mdogo wa mfalme Sheba XXIX.

Katika karne ya 8 BK mwishoni, Wakisii/Wakisi haO ni miongoni mwa Wabantu wa mbari ya Wasuba ikiwa ni pamoja na watu wa koo za Abangoni, Ngoni, Isuru/Zulu, Sosa/Xhosa, Swazi, Ndebele na Chewa walioondoka katika misitu ya Kongo na kutawanyika katika mielekeo tofauti ambapo wengine wao walielekea pande za kusini zaidi mwa bara la Afrika, nyanda za juu kusini na wengine wakarejea makazi yao ya awali katika maeneo ya Nyancha/Nyansha (Viktoria Nyanza) ambako wanaishi hadi leo hii.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Njombe
George Santayana

George Santayana (16 Desemba 1863 – 26 Septemba 1952) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi. Akiwa raia wa Hispania alilelewa na kusoma Marekani, kwa hiyo aliandika kwa lugha ya Kiingereza tu na kuangaliwa kama mwandishi Mmarekani. Anajulikana hasa kwa usemi wake "Wasiojifunza kutoka historia watairudia" (kwa Kiingereza: "Those who cannot learn from history are doomed to repeat it").


Jamii:Waliozaliwa 1863
Jamii:Waliofariki 1952
Jamii:Wanafalsafa wa Marekani
Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Watu wa Hispania
Julian Huxley

thumbnail|right|200px|Julian Huxley

Sir Julian Sorell Huxley (22 Juni 1887 – 14 Februari 1975) alikuwa mwanabiolojia na mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Anajulikana hasa kwa maandishi yake ya kisayansi aliyojaribu kuyafanya yaeleweke na watu wengi wa kawaida. Pia alikuwa mkurugenzi wa kwanza wa UNESCO. Alipewa cheo cha Sir cha Uingereza mwaka wa 1958.

Huxley alizaliwa ndani ya familia maarufu. Kwa mfano, kaka yake ni mwandishi Aldous Huxley, na kaka mwingine ni mwanabiolojia Andrew Huxley, mshindi wa Tuzo ya Nobel; baba yake ni mwandishi na mhariri Leonard Huxley. Tena, babu yake aliyemzaa mamake ni mwanabiolojia T. H. Huxley, aliyefanya kazi na kumsaidia Charles Darwin.
Viungo vya nje

* wasifu fupi
* Mwongozo wa insha za Huxley
Insha

* "Transhumanism" katika: New Bottles for New Wine. London: Chatto & Windus, 1957.
* "The New Divination" katika: Essays of a Humanist. London: Chatto & Windus, 1964.
Marejeo

* Clark, Ronald, W. 1968. "The Huxleys". McGraw-Hill
* Huxley, J., 1957. "Transhumanism". Angalia kiungo cha insha hiyo huko juu.
* Huxley, J., 1970. Memories. George Allen & Unwin, London.
* Kevles, D. J., 1985. In The Name Of Eugenics. University of California Press.


Jamii:Waliozaliwa 1887
Jamii:Waliofariki 1975
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Waandishi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:UNESCO
Peter Tosh

Peter Tosh (19 Oktoba 1944 – 11 Septemba 1987) huyu alikuwa ni mwanamuziki Mjamaika wa mtindo wa rege, alikuwa na kipaji mahiri cha kutunga mashairi ya muziki, pia alikuwa ni mpigaji mahiri wa gitaa.

Peter alizaliwa tarehe 19 Oktoba 1944, akiwa ni mtoto pekee wa mama Alvera Coke, baba yake aliitwa James Mclntosh ambaye alikuwa ni mhubiri wa kanisa la Savanna-la-mar. Peter ni jina ambalo alibadilisha lakini jina lake halisi ni Winston Hubert Mclntosh. Katika maisha yake hakubahatika kulelewa na baba na mama yake, alilelewa na shangazi yake sababu wazazi wake hawakuwa na muda wa kumlea, hivyo huwezi kuamini alijitunza mwenyewe kwa baadhi ya mambo bila kupata matunzo kutoka kwa baba yake ambaye alikuwa ni baba wa watoto wengi.

Peter alianza kupiga ala za muziki akiwa kijana wa umri mdogo, alijifunza kupiga kinanda kwa miezi sita pia alijifunza kupiga gitaa, ala hiyo ndiyo iliyo kuja kumpa umaarufu, mwaka 1956 baada ya kuondoka Savanna-la-mar Peter na shangazi yake walikwenda mji wa Denham katika jiji la Kingston, Peter alipofikia umri wa miaka kumi na tano shangazi yake alifariki, hivyo alikwenda kwa mjomba wake West Road huko Trench Town. Peter alikutana na Robert Nesta Marley (Bob Marley) na Neville O'Reilly Livingston (Bunny Wailer) na wakajiunda kuwa watatu wa kwanza wa Wailer halisi na wakajiita Wailin'Wailers, na walianza kuimba pamoja mwaka 1962 na alikuwa ni yeye tu kati yao aliyeweza kupiga ala, hivyo alifanya bidii ya kuwafundisha wenzake na alikuwa ni mmojawapo aliyemfundisha Bob kupiga gitaa. Peter alijitoa Wailers mwaka 1974 hii ni baada ya Chris Blackwell kukataa kutoa albamu yake ya kwanza yeye akiongoza safu ya uimbaji.

Peter Tosh aliuawa nyumbani kwake mwaka 1987.
Viungo vya Nje

* Tovuti rasmi ya Peter Tosh
* Peter Tosh kwenye tovuti ya AllMusic
* Video ya Peter Tosh akitumbuiza
Wakutu

Wakutu ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Morogoro, Wilaya ya Morogoro Vijijini, vijiji vya Ukutu, Kiburumo, Magogoni, Kiganira, Kibiro, Bwila, Kidunda na vinginevyo.

Wakutu hawatofautiani sana na Waluguru na Wazaramo, na kama wao ukoo unafuata upande wa mama, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.

Pia lugha yao, ambayo ni Kikutu, haina tofauti kubwa na Kiluguru na Kizaramo.

Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 45,000.

Koo maarufu za Kikutu ni Ndago (ni miongoni mwa familia kubwa katika kabila la Kikutu: Mussa Ndago alikuwa na watoto 25, Omary Ndago 20 na Ramadhani Ndago watoto 15; jumla ina wajukuu 130) lakini pia Makinda na Mkuyu.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Morogoro Vijijini
Wakwaya

Wakwaya ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi kwa wingi katika wilaya za Musoma mjini na Musoma vijijini, katika Mkoa wa Mara, pwani kabisa mwa Ziwa Viktoria. Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 102,000 hivi.

Lugha yao ni Kikwaya, mojawapo ya lugha za Kibantu katika jamii ya lugha za Kiniger-Kongo. Inaendana hasa na Kijita, Kiruri, Kiregi, Kikabwa, Kisimbiti, Kikara, Kikerewe, Kizinza, Kihangaza pamoja na Kiha, hivyo watu wa lugha hizo huelewana.

Eneo wanaloishi huitwa Bukwaya; linapatikana katika mwelekeo wa 1°30' hadi 1°40'S na 33°40 hadi 33°50'E, likijumuisha kata mbalimbali kama vile Etaro, Nyegina, Nyakatende, Ifulifu, Mkirira, Buhare pamoja na Bisumwa. Pia Wakwaya na Wakiroba ndio makabila halisi la Musoma mjini. Hata jina lenyewe la Musoma limetokana na neno la Kikwaya Omusoma ambalo linamaanisha eneo la nchi kavu lililoingia majini. Kutokana na Wazungu kushindwa kutamka neno hilo wakati wa ukoloni waliita Musoma ambalo linatumika hadi leo.

Asili ya jina la Wakwaya limetokana na aina ya ndege aitwaye tai au mwewe ambaye kwa Kikwaya huitwa mukwaya; ndege huyu inasadikika alimsaidia mtoto wakati alipokuwa na njaa ambapo alimdondoshea chakula na kumuokoa maisha yake.

Wakwaya wametokana na Wakwiregi ambalo pia ni kabila la mkoani Mara. Kabila hili haliongelewi sana kutokana na kuwa na idadi ndogo ya watu, pia kumezwa na kabila la Wajita ambalo kwa kiasi fulani huendana nao sana kwani watu wa jamii hizo mbili hawawezi kusengenyana. Pia kabila hili huendana kwa karibu na Waruri ambao hupatikana jirani sana na eneo la Bukwaya. Tena kabila hili huendana na Wakerewe na hata mila na desturi za jamii hizo huendana sana.

Shughuli za kiuchumi za jamii hii ya Kikwaya ni ufugaji, uvuvi pamoja na kilimo. Ingawa idadi ndogo ya watu hujipatia kipato kutokana na uchimbaji mdogomdogo wa madini aina ya dhahabu ambayo hupatikana katika kijiji cha Kigera Etuma katika machimbo ya Ekungu.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Wakwere

thumbnail|right|200px|Kinyago cha Kikwere
Wakwere (pia wanaitwa Wanghwele) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Wilaya ya Bagamoyo, Mkoa wa Pwani. Wanakadiriwa kuwa zaidi ya laki moja.

Lugha yao ni Kikwere.

Wakwere hawana chifu kama makabila mengine ila wana msemi ambaye ndiye kiongozi mkubwa kwenye jamii yao. Wakwere wengi ni watawala yaani viongozi. Mfano ni Kikwete na Kidanga.

Kama Waluguru, Wakaguru, Wakutu na Wazaramo, kabila hilo linafuata mfumojike, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.

Mila zao ni unyago kwa wanawake na jando kwa vijana wanaume waliobalehe. Hizo sherehe zinakuwa kubwa na za kupendeza.

Chakula cha asili cha Wakwere ni bambiko.

Baadhi ya sifa zao ni kuwa watu wastaarabu, wanakirimu sana wageni; Wakwere huona fahari pale ambapo nyumba yao imejaa wageni.

Historia inaonesha Wakwere walisafiri pamoja na Wazaramo na Wakutu kutoka nchi za mbali: makabila hayo matatu kwa kiasi kikubwa hawatofautiani mpaka lugha, siyo tu mila na desturi. Makabila hayo matatu hata baadhi ya majina wanachangia na yana asili kabisa kama Pazi, Shomvi n.k. Baadhi ya misamiati wanayotofautiana haitokani na msingi wa lugha bali inatokana na kuachana kimazingira baada ya kufika maeneo ya pwani. Wakutu wapo karibu zaidi na vijiji vya pwani vya Wazaramo hata kimaeneo.

Makabila hayo ni wacheshi na hupenda utani sana, pia ni watu wa majigambo na kujidai bila kiburi.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Bagamoyo
Walambya

Walambya ni kabila la watu wanaoishi Tanzania katika Mkoa wa Mbeya, Wilaya ya Ileje na Wilaya ya Momba. Pia wako Malawi na Zambia. Lugha yao ni Kilambya.

Inasadikika kabla hawajafika Ileje walitokea Milima ya Kipengere (pia: milima ya Livingstone au milima ya Ukinga).

Koo za Walambya ni kama:
Fumbo, Haonga, Kalagho, Kayela, Mbembela, Mondya, Mshiko, Msongole, Mtambo, Muyila, Mwampashi, Mwasenga, Mwashifungwe, Mwashitete, Mwazembe, Mwenitumba, Nyondo, Senka, Shimwela, Siame, Sichalwe, Sichinga, Sikwese, Silwamba, Simbeye, Simkonda, Sinkala, Sinkolongo, Siwale, n.k.

Walambya wanaongozwa kifalme yaani na chifu, ambapo kiongozi wao mkubwa wa kabila huitwa Mwene, maana halisi ni mfalme. Mwene wao wa awali kabisa aliyeunganisha Bulambya na maeneo mengine ya Ileje alijulikana kwa jina la Mwenitumba ambaye alikuwa mkulima maarufu wa tumbaku (kwa Kilambya inaitwa itumba) na ndiyo chimbuko halisi la jina la makao makuu ya wilaya ya Ileje ambayo huitwa Itumba. Pia katika kata ya Itumba kuna mto unaoitwa Mto Itumba kunatokana na jina hilo la tumbaku. Hii pia ni kwa sababu huyo mtawala alikuwa analima tumbaku pembezoni mwa mto huo, hivyo wakaupa jina mto huo kwani tumbaku ilistawi sana pembezoni mwa mto huo. Kwa hiyo kiongozi huyo akapewa jina la Mwenitumba yaani mfalme wa tumbaku. Na toka zama hizo hilo jina likafanyika kuwa jina la cheo cha Chifu mkuu, pia alikuwa na jina la ukoo lililo julikana kama Sinkolongo, ambaye baadaye alimzaa Senka (Simbagaya). Japokuwa Senka si maarufu sana kwenye tawala za Walambya kwa sababu zifuatazo:

1. Senka Sinkolongo alivyokuwa madarakani kama chief inasadikika alipigana na mkoloni (Mjerumani). Hii ilipelekea kupinduliwa na mkoloni akishirikiana na baadhi ya makarani waliokuwa wakifanya kazi kwenye himaya ya Mwenitumba maarufu kama mwene wa Itumba. Baada ya mapinduzi hakukuwa na mtu wakuongoza uchifu wa Mwenitumba. Hivyo ililazimika aongoze kwa muda ndugu yake na Senka Sinkolongo ambaye alimuoa binti yake Senka, ndugu huyo alijulikana kwa jina la Lungwe (Mwampashi).

2. Baada ya mapinduzi ukoo wa Senka Sinkolongo ( Mwenitumba) wengi wao waliuawa na vibaraka wa mkoloni, na wachache walitawanyika kuelekea Chitipa (Malawi), Momba na Mbozi. Wachache walibaki Ileje ambao kwa leo wanapatikana Itumba Buswesi, Yuri, Mlale, Yenzebwe, Ishinga n.k. ukizungukia maeneo hayo utawakuta.

Bila kusahau Walambya ni mahiri kwenye vita vya jadi, kwa maana inasadikika walipigana na Mngoni vita na Mngoni akashindwa na Mlambya akashinda. Hii ni baada ya Mngoni kutoka Afrika Kusini akipita njia ya Malawi na kujikuta kaingia Bulambya (Ileje) na kwa sababu Walambya ni wakarimu wakamkaribisha wakampa hifadhi ng'ambo ya mto Itumba katika kijiji kilichopo katikati ya Yenzebwe na Lufingo kiitwacho Namangoni. Baadaye Wangoni wakaingiwa na tamaa wakataka kumpindua senior chief
Mwenitumba, ndipo vilipigwa vita na Mngoni akasalimu amri baada ya kupokea kichapo toka kwa Mwenitumba (sinkolongo).
Tanbihi

Jamii:Makabila ya Malawi
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Ileje
Waluguru

thumbnail|right|200pax|Sanaa ya kuchonga ya Waluguru
Waluguru ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mikoa ya Morogoro na Pwani, hasa kwenye Milima ya Uluguru (Wilaya ya Mvomero) na katika wilaya ya Morogoro vijijini ukianzia Matombo kuelekea Dutumi hadi Bwakila Juu.

Lugha yao ni Kiluguru.

Kuna makundi makubwa mawili ya Waluguru. Makundi hayo ni Waluguru wanaoishi milimani na wale wanaoishi mabondeni.

Waluguru wa milimani wanapatikana katika maeneo ya Mgeta, Kolero, baadhi ya maeneo ya Matombo na Kiroka, na pembezoni mwa Milima ya Uluguru hasa ile ya Tao la Mashakiri.

Upande wa dini, kwa kawaida wale wanaoishi mabondeni ni Waislamu na wale wa milimani ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki. Siku hizi hata mabondeni kuna Wakristo wengi na milimani pia kuna mchanganyiko.

Waluguru wa milimani ni wahanga wa masimulizi ya "mumiani" kiasi kwamba mpaka sasa huweza kuwahusisha wageni na hao "mumiani".

Kama Wasambaa, Wazaramo, Wakaguru, Wakutu na Wakwere, kabila hilo linafuata mfumojike (kwa Kiingereza matrilinear) yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo. Hata hivyo, mtoto wa Kiluguru huitwa jina la ukoo wa baba yake, ambao ndio ukoo wa bibi mzaa baba. Yaani: Waluguru wana 'mtala' na ukoo. Mtala ni jina la ukoo wa baba ambalo ndilo analoitwa mtoto. Kwa mfano: mtoto akiitwa 'Kobero' jina hili ni mtala, si jina la ukoo wake, kwani 'Kobero' ni jina analopewa mtoto ambaye baba yake ni 'Mmadze'. Hali kadhalika, mtoto akiitwa 'Mkude' jina hili ni mtala wa ukoo wa 'Wamwenda', lakini si jina la ukoo wa mtoto. Hivyo basi, kwa Waluguru baba hutoa jina na mama hutoa ukoo: jina ni la ukoo wa baba, na ukoo ni wa mama!

Waluguru wanapenda kuishi pamoja na kushirikiana. Pia hupenda kunywa pombe na kushiriki kwenye sherehe za kimila.

Utamaduni na mila zao hufahamika sana katika suala la kucheza ngoma za asili kati ya Oktoba na Januari, hasa wale wanaoishi katika vijiji vya Longwe, Tegekelo, Mgeta, Kumba, Singisa, Bwakira, Kolero, Nyamighadu na vinginevyo vingi.

Masuala ya jando na unyago yalikuwa ya kawaida sana kabla ya miaka ya 1990. Hata hivyo, maingiliano ya kijamii na kupanuka kwa elimu kumefanya shughuli hizo zisipewe kipaumbele tena.

Mpaka hivi karibuni jamii hii ilikuwa haitilii maanani sana suala la elimu na ndiyo maana idadi kubwa ya Waluguru hawana elimu ya kutosha.

Vyakula vya asili ni magimbi, matuwi na mahimbi pamoja na mihogo, mwidu na hombo.

Waluguru ni maarufu kwa kilimo cha magimbi na wana aina kadhaa za magimbi. Aina mojawapo ni ile ya 'mahimbi' ambayo huchukua muda mrefu kuiva. Iwapo aina hii ya mahimbi italiwa mapema kabla ya kuiva kabisa, mlaji atawashwa midomo na ulimi. Hivyo basi, mpishi hupaswa kuwa mvumilivu kwa masaa kadhaa kabla ya kuepua chungu cha mahimbi na kuyala.


Jamii:Mkoa wa Morogoro