JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
HA

HA au ha ni kifupi cha:
Kodi

* Kodi ya IATA ya Hawaiian Airlines
* Kodi ya lugha ya Kihausa (kufuatana na ISO 639-1)
Sayansi na teknolojia

* Hahnium, elementi ya kikemia
* Hektari (kipimo cha eneo)
Mahali

* Ha, mkoa wa Vietnam
Mashirika na makampuni
Michezo

Watu

* Ha, mungu mmojawapo wa Misri ya Kale
* meli ndogo ya kijeshi ya Japan wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia


Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Jamii:Kifupi
Banjul

thumbnail|right|280px|Muonekano wa Mji wa Banjul
thumb|right|260px|Mahali pa Banjul katika Gambia
thumb|right|260px|Banjul mjini
thumb|right|260px|Geti ya Arch 22 ya kuingia mji wa Banjul
Banjul ni mji mkuu wa Gambia. Mji wenyewe una wakazi 34,828 pekee lakini pamoja na mitaa ya nje ni zaidi ya nusu milioni.

Banjul iko kwenye kisiwa cha Mt. Mariamu (au: Kisiwa cha Banjul) mdomoni mwa mto Gambia unapoishia katika bahari ya Atlantiki.
Historia

Waingereza walianzisha mji mwaka 1816 BK kama kituo cha biashara na kituo cha kijeshi cha kukomesha biashara ya watumwa. Jina la mji lilikuwa "Bathurst" kufuatana na Henry Bathurst aliyekuwa waziri wa makoloni wakati ule.

Mwaka 1965 Bathurst ilikuwa mji mkuu wa nchi huru ya Gambia. Mwaka 1973 jina lilibadilishwa kuwa Banjul.
Tarehe 22 Julai 1994 palikuwa na mapinduzi wa kijeshi yaliyoanzisha utawala wa Rais Yahaya Jammeh. Geti la mji "Arch 22" lilijengwa kama kumbukumbu ya mapinduzi haya.
Uchumi

Banjul ni kitovu cha utawala na biashara katika Gambia.

Mawasiliano ndani ya nchi ni hasa kwa njia ya feri kwenye mto Gambia hadi mji wa Barra.

Msingi wa uchumi ni kilimo, hasa karanga, nta, mawese na ngozi zinasafirishwa kutoka bandari ya Banjul.

Banjul ina uwanja wa ndege wa kimataifa.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Gambia
Marejeo

:Wakazi ya Infobox - Statoids, Gambia Divisions, 2003, see Banjul Division
Viungo vya nje

Jamii:Miji ya Gambia
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Gambia
Niamey

thumb|350px|Niamey wakati wa usiku
Niamey ni mji mkuu wa Niger. Uko mwambaoni mwa mto Niger. Ukiwa na wakazi 1,803,000 hivi (2018) Niamey ni mji mkubwa wa Niger na kitovu cha kiutawala, kiuchumi na kiutamaduni.

Kilimo katika mazingira ya mji kina karanga kama mazao ya sokoni; kuna viwanda vya matofali, saruji na nguo.
Historia

Niamey ilikuwa kijiji kikaanza kukua tangu Ufaransa ulipojenga huko kituo cha kijeshi miaka ya 1890 BK. Mwaka 1926 ikawa mji mkuu wa koloni la Niger.

Mwaka 1930 ulikuwa na wakazi 3,000, wakati wa uhuru mwaka 1960 na wakazi 30,000 na mnamo 1980 na wakazi 250,000.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Niger
Viungo vya Nje

* Satellite picture by Google Maps

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Niger
Jamii:Mto Niger
Bamako

thumbnail|260px|Bamako na mto Niger
|thumbnail|left|260px|Bamako nchini Mali
right|thumb|260px|Bamako kutoka mlimani
thumb|260px|Watu huchunguza takataka shambani Bamako
right|thumb|250px|Matatu au [[daladala za Bamako huitwa "sotruma".]]
Bamako ni mji mkuu wa Mali pamoja na kuwa mji mkubwa nchini ikiwa na wakazi 4,227,569 mwaka 2022. Uko mwambaoni mwa mto Niger kusini mwa nchi.
Historia

Bamako ilianzishwa kama mji katika karne ya 17 BK na machifu wa kabila la Niare Seribadian Niaré na Soumba Coulibaly. Jina la asili lilikuwa "Bammako" (Kibambara: "bwawa la mamba"). Bamako ilikuwa soko muhimu pamoja na mji wa elimu ya Kiislamu katika Dola la Mali. Wakati wa karne ya 19 sifa zake zilikuwa zimepungua. Mwaka 1883 Wafaransa walikuta kijiji kikubwa cha watu 600 chenye kuta za ulinzi.

Wakati wa ukoloni Bamako ikawa makao makuu ya koloni la Senegal ya Juu-Niger mwaka 1899 halafu mji mkuu wa Sudan ya Kifaransa mwaka 1920. Ikulu ya Koulouba ilijengwa 1907 kama makao makuu ya gavana ikawa ikulu ya rais baada ya uhuru.

Mwaka 1904 Bamako iliunganishwa na reli ya Dakar - Niger. Majengo mengine ya siku zile yalikuwa kanisa kuu la katoliki mwaka 1927, daraja la kwanza juu ya mto Niger 1947 na misikiti mkuu mwaka 1948.

Mwaka 1955 Bamako ilipewa cheo cha mji kufuatana na sheria ya kifaransa. Meya mwafrika wa kwanza alikuwa Modibo Keïta mwaka 1956.

Tarehe 22 Septemba 1960 Mali ikapata uhuru wake Bamako ikawa mji mkuu wa jamhuri.
Majengo

Majengo mazuri mjini ni maktaba ya kitaifa, mnara ya Tour BCEAO, msikiti kuu na daraja la mfalme Fahd (Pont du Roi Fahd). Hata makumbusho ya kitaifa, makumbusho ya Muso Kunda, makumbusho ya mkoa wa Bamako, zoo ya Bamako na kilima cha "Point G" chenye uchoraji wa mwambani zinapendeza vilevile.

Kuna uwanja wa ndege cha kimataifa na reli ya kwenda Koulikoro katika mashariki ya Mali na Dakar (Senegal).
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Mali
Viungo vya Nje

* Bamako-culture.org (Kifaransa)
* Bamako at Cités du Monde (Kifaransa)
* The Bamako Appeal
* Makala kuhusu muziki wa Mali toka New York Times
* Makala zinazohusu muziki toka New York times

Jamii:Mali
Jamii:Miji ya Mali
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Mto Niger

Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Matatu

Matatu ni neno la kawaida nchini Kenya na Uganda la kutaja gari aina ya daladala linalotumika kama usafiri wa umma.

Jina "matatu" labda lilitokana na nauli ya sarafu tatu iliyokuwa kawaida kwa safari moja matatu yalipoanza.

Matatu huhudumia njia maalumu yenye namba yake.

Dereva anafanya kazi yake pamoja na msaidizi anayeitwa "manamba" mwenye kazi ya kukusanya pesa na kufungua au kufunga mlango.

Mara nyingi ni magari ya Kijapan yenye ruhusa ya kubeba abiria 14.
Hadi mwaka 2003 matatu hayakufuata utaratibu huu wala taratibu nyingine. Ilikuwa kawaida kuingiza zaidi ya watu 20 katika gari moja lenye viti 15. Maafisa wa polisi ya barabarani (trafiki) walizoea kupokea rushwa za matatu kila siku, hivyo walishindwa kuwaambia neno.

Serikali mpya ya Rais Mwai Kibaki iliweza kubadilisha hali hiyo tangu mwaka 2003, hasa waziri wa usafiri John Michuki aliyelazimisha wenye matatu kukubali utaratibu ambao haukuwa mpya lakini ulipuuzwa miaka mingi hadi kusahauliwa isipokuwa wazee walikumbuka siku za kale.

Tangu mwanzo wa mwaka 2004 matatu yanatakiwa kuonyesha nje kanda ya rangi ya njano; dereva na manamba wawe na sare, kila kiti kinapaswa kuwa na kanda, na matatu kama mabasi yanatakiwa kuwa na "spidigavana" yaani chombo cha kukata mkasi wa gari likipita 80 km/h.

Utaratibu huu umeanza kuvurugika tena, lakini bado hali ni afadhali kuliko zamani, hasa idadi ya vifo imepungua.

Jamii:Usafiri wa Kenya
Kiafrikana

Kiafrikana au Kiafrikaans ni lugha ya Afrika Kusini iliyotokea katika karne nne zilizopita kwenye msingi wa Kiholanzi pamoja na athari za lugha mbalimbali. Hata kama ni lugha iliyozaliwa Afrika na kujadiliwa hapa, kitaalamu ni kati ya lugha za Kijerumaniki.

Imekuwa lugha rasmi katika Afrika Kusini tangu mwaka 1925 badala ya Kiholanzi. Hadi sasa ni lugha rasmi mojawapo Afrika Kusini pamoja na lugha 9 nyingine. Ni pia kati ya lugha za taifa huko Namibia.
thumb|Colins kutoka Cape Town anaongea Kiafrikana.
Kiafrikana kina wasemaji wa lugha ya kwanza milioni saba ambao ni sawa na 13.5% za raia wa Afrika Kusini, ambako ni lugha ya tatu wenye wasemaji wengi baada ya Kizulu na Kixhosa. Wasemaji wote hukadiriwa kuwa kati ya milioni 15 hadi 23.

Ni lugha kuu kwenye nusu ya magharibi ya Afrika Kusini yaani kwnye majimbo ya Rasi ya Kaskazini na Rasi ya Magharibi. Kufuatana na sensa ya 2011 wasemaji wa Kiafrikana ni Machotara wa Afrika Kusini milioni 4.8, Wazungu wa Afrika Kusini milioni 2.7, Waafrika Weusi 600,000 na Wahindi wa Afrika Kusini 58,000.

Kiasili kilianzisha kutokana na Kiholanzi cha makaburu wa kwanza kikapokea asilimia 5-10 za msamiati kutoka lugha za Khoikhoi, Wareno, Wabantu, Wajerumani, Wafaransa na Waingereza, ya Afrika Kusini lakini imekuwa pia lugha ya wakazi chotara katika jimbo la Rasi Magharibi ("Cape Coloureds"). Leo hii wasemaji wa asili ya Ulaya ni chini ya nusu ya wasemaji wote wa Kiafrikana.

Inatumika pia Botswana, Eswatini na Zimbabwe.
Marejeo
Viungo vya nje

*makala za OLAC kuhusu Kiafrikana
*lugha ya Kiafrikana katika Glottolog
*Muhtasari kuhusu Kiafrikana kwenye Ethnologue



Kiafrikana
Jamii:Lugha za Kijerumaniki
Jamii:Lugha za Afrika Kusini
Jamii:Lugha za Botswana
Jamii:Lugha za Eswatini
Jamii:Lugha za Namibia
Jamii:Lugha za Zimbabwe
Tunis

thumb|260px|right|Place de la Victoire (Uwanja wa ushindi) mjini Tunis
thumb|260px|right|Picha ya Tunis kutoka angani

Tunis (kwa Kiarabu: تونس ) ni mji mkuu wa Tunisia na mji mkubwa nchini ikiwa na wakazi 602,560 (mwaka 2022) ambao pamoja na wakazi wa mitaa ya nje wanafikia jumla ya milioni 2.7.

Mji uko ufukoni mwa Mediteranea, karibu na Karthago ya Kale.

Mji wa kale (Medina ya Tunis) umeorodheshwa na UNESCO kama Urithi wa Dunia.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Tunisia
* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika
Viungo vya nje

* Lexicorient
* Video tour ya makumbusho ya Bardo
* Video of Tunis Medina

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Tunisia
Jamii:Miji ya pwani ya Mediteranea
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Jamii:Tunisia
Rabat

thumb|300px|Picha ya angani ya Rabat
Rabat (Kiarabu الرباط Ar-Ribat) ni mji mkuu wa Moroko na mji mkubwa wa pili nchini baada ya Casablanca ikiwa na wakazi 1,622,860 (2004) pamoja na Sale. Jina lenyewe la "ribat" linadokeza kwa asili ya mji kuwa boma la kijeshi.

Rabat iko mwambanoni wa Atlantiki kwenye mdomo wa mto Bou Regreg. Ng'ambo ya mto iko Sale ambayo ni mji pacha.
Miji yote miwili ina viwanda vya nguo, vyakula na za ujenzi. Utalii pamoja na mabalozi ya nchi nyingi walioko Rabat kwa mfalme wanaongeza misingi ya uchimu wa mji.
Historia

Mji wa kwanza katika eneo la Rabat ya leo ulikuwa Chellah. Maghofu yake ni kando la mji wa kisasa ufukoni wa mto Bou Regreg. Mwaka 40 KK Waroma wakauvamia na kkufanya mji wa Kiroma wa Sala Colonia. Kuanzia mnamo mwaka 250 BK mji ulikuwa chini ya watawala wa Kiberber.

Hadi mwaka 1146 mji wa kale ulikuwa umeshapungua sana labda hata bila watu kwa sababu mwaka ule mtawala wa Wamuwahid Abd al-Mu'min alijenga "ribat" yaani boma la mpakani kilomita kadhaa kutoka majengo ya Chellah yaliyotumika kama machimbo ya mawe ya kujengea.

thumb|Mnara wa Hassan

Mjukuu wake Ya'qub al-Mansur alihamisha mji mkuu wake hapa. Alianzisha majengo makubwa lakini alikufa labla ya kuyatimiza. Mnara wa Hassan umebaki hadi leo. Baada ya kifo chake makao ya mfalme yalihamishwa kwenda Fez mji ulipungua hadi kuwa na nyumba pekee yenye watu 100 mwaka 1515 BK.

Katika karne ya 17 BK miji ya Rabat na Sale ilijitegemea kuwa pamoja dola ndogo la Jamhuri ya Bou Regreg 1627 hadi 1818. Maisha ya wenyeji ilikuwa hasa uharamia baharini wakishambulia hasa jahazi za Wakristo hadi kuingizwa kwa eneo katika Ufalme wa Moroko.

Wafaransa walipovamia Moroko 1912 na kuifanya nchi lindwa wakapeleka makao makuu tena Rabat kwa sanbabu za usalama. Sultani Moulay Yusef aliwafuata na kuhamisha ikulu yake Rabat vilevile.

Wakati wa uhuru mwaka 1956 Mfalme Mohammed V aliamua Rabat iwe mji mkuu wa kudumu.
Wenyeji wa Rabat

* Younes El Aynaoui (* 12.09. 1971), mcheza tennis
* Dominique de Villepin (* 14.11. 1953), Waziri Mkuu wa Ufaransa (2005/6)
Marejeo

* Travel in Rabat-History
Viungo vya Nje

* Entry in Lexicorient
* rabatcit for more information

Jamii:Moroko
Jamii:Miji ya Moroko
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Sale (mji)

thumb|350px|Picha ya angani ya Salé pamoja Rabat mtoni Bou Regreg; Salé iko kaskazini na Rabat kusini mto

Salé ni mji wa Moroko.

Uko ufukoni wa Atlantiki kwenye mdomo wa mto Bou Regreg ng'ambo ya Rabat mji mkuu.

Salé ilianzishwa katika karne ya 11 BK.

Mwaka 1162 Jamhuri ya Kiitalia ya Genua ilijenga hapa bandari na kituo cha kijeshi. Mji ulivamiwa na mfalme wa Wamuwahid Abd al-Mu'min. Katika karne ya 17 BK Salé ilikuwa mji mkuu wa Jamhuri ya Bou Regreg.

Jamii:Miji ya Moroko
Jamhuri ya Bou Regreg

thumb|Eneo la mdomo wa mto Bou Regreg
thumb|Boma la Oudaias lilikuwa makao makuu ya maharamia wa Bou Regreg
Jamhuri ya Bou Regreg (pia Jamhuri ya Sale) ilikuwa dola dogo katika eneo la miji Rabat na Sale, mdomoni mwa mto Bou Regreg, lililoanzishwa mwaka 1627.

Watawala walikuwa maharamia waliounda serikali baada ya mwisho wa utawala wa ufalme wa Wasaadi.

Halmashauri ya wawakilishi ilimteua nahodha mkuu wa jahazi za haramia na pia magavana wa Rabat na Sale.

Maharamia walishambulia hasa jahazi za nchi za Wakristo. Miji yote miwili ikatajirika. Majengo mengi ya kitovu cha kihistoria ya Rabat yalijengwa wakati ule.

Mwaka 1668 wenyeji walipaswa kukubali utawala wa wafalme Waalawi lakini hali halisi waliendelea kujitegemea hadi mwaka 1818.
Gaborone

thumb| Mji wa Gaborone
Gaborone ni mji mkuu wa Botswana ikiwa na wakazi 186,000 (mwaka 2001). Iko kusini-mashariki ya nchi.

Mji huu ulianzishwa kwenye makao ya chifu Kgosi Gaborone wa BaTlokwa. Waingereza walijenga kituo kidogo cha kiutawala kando ya kijiji cha chifu. Makao haya madogo yalikua ghafla wakati wa uhuru wa Botswana ilipoamuliwa kujenga mji mkuu mpya. Botswana iliwahi kuwa na mji wake mkuu wa kikoloni ndani ya eneo la Afrika Kusini katika mji wa Mafeking ilitawaliwa na Uingereza kwa jina la "Bechuanaland Protectorate."

Uhuru ulipokaribia viongozi waliona haja ya kuwa na mji mkuu ndani ya Botswana wakaamua kupanua Gaborone.

Katika muda mfupi wa miaka mitatu mnamo 1965 - 1967 pekee mji mpya ukajengwa mwenye majengo ya bunge, serikali, kituo cha umeme, shule, hospitali, polisi, posta, benki, maduka, kanisa, hoteli, kiwanda cha bia, uwanja wa michezo na nyumba 1000.

Leo hii Gaborone ni mji wa kisasa kabisa inayoonyesha maendeleo ya kiuchumi wa Botswana.
Jumuiya ya Maendeleo ya Afrika Kusini (Southern African Development Community (SADC)) ina makao makuu yake Gaborone. Kuna pia Chuo Kikuu cha Botswana.
Marejeo

* Bruce Bennett, "A note on place names, historical terms, etc.",

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Botswana
Jamii:Botswana
Chitungwiza

thumb|Kituo cha manunuzi Chitungwiza.
Chitungwiza ni mji wa Zimbabwe, kilometa 9 upande wa kusini wa mji mkuu Harare. Mwaka 2022 ulikuwa na wakazi 371,000. Walio wengi wanafanya kazi Harare kwa sababu kuna nafasi chache tu za ajira.

Chitungwiza ilipata hadhi ya manispaa mwaka 1981 na ni wilaya mojawapo kati ya tatu za mkoa wa Harare. Asili yake ni mitaa mitatu ya Seke, Zengeza na St Marys iliyojengwa wakati wa ubaguzi wa rangi kama makazi ya Waafrika wasioruhusiwa kukaa Harare penyewe.

Siku hizi Chitungizwa ni mji wa kukua haraka Zimbabwe. Kiwanja cha ndege cha Harare kipo karibu.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Zimbabwe
Tanbihi
Viungo vya nje

* Chitungwiza (Zimbabwe)


C
Jamii:Mkoa wa Harare
Jamii:Miji ya Zimbabwe
Jamii:Wilaya ya Chitungwiza
Lome

thumb|
Lomé ni mji mkuu wa Togo katika Afrika ya Magharibi pia mji mkubwa wa nchi hiyo pamoja na kuwa kitovu chake cha kiutawala na kiuchumi ukiwa na wakazi wanaokadiriwa kuwa 796,000 (mwaka 2006). Iko mwambaoni mwa Ghuba ya Guinea ya Atlantiki kwenye pwani fupi ya Togo yenye upana wa km 52 pekee. Mji uko karibu na mpaka wa Ghana.
Historia ya Lome

Wakazi wa eneo la Lome walikuwa Waewe tangu karne ya 18 BK. Jina la Lome limetokana na neno la Kiewe la "alos" linalomaanisha mti mdogo unaokua katika misitu ya pwani. Kabla ya kukua kwa Lome kitovu cha biashara ilikuwapo mji wa Aneho.

Mwisho wa karne ya 19 wafanyabiashara walianzisha soko kwenye pwani la kupokea bidhaa kutoka meli bila kulipa ushuru kwa Waingereza katika Ghana ("Koloni ya Pwani la Dhahabu") jirani. Mwaka 1880 Waafrika Chico na Octaviano Olympio walifika kama wawakilishi wa kampuni ya biashara ya Kiingereza "A. and F. Swanzy" na kujenga ghala. Misafara ya Wahausa iliingia kutoka kaskazini kubeba bidhaa kwao wakajenga kambi la kudumu. Wafanyabiashara waliendelea kujenga makao yao hapa hivyo kuanzisha mji mwambaoni kati yao pia makampuni ya Kijerumani.

Serikali ya koloni la Ghana ya Kiingereza haikupendezwa na mashindano ya kiuchumi. Waewe walijisikia hatarini kuvamiwa na Waingereza jirani. Baada ya jaribio la Waingereza kuvamia Aneho kutoka Kitta (Ghana) chifu Mlapa tar. 5.07. 1884 alifanya mkataba wa ulinzi na konsuli Mjerumani Gustav Nachtigal. Mkataba huu ulukiwa mwanzo wa koloni ya Togo ya Kijerumani.

Baada ya kuimarika kwa ukoloni wao Wajerumani walipeleka makao makuu ya utawala wao Lome tarehe 6.03.1897. Wakati ule mji ulikuwa na wakazi 2,000. Tangu 1904 bandari ilipatikana iliyofuatwa na reli kwenda Aneho (1905), Kpalime (1907) na Atakpame (1909).

Hadi mwaka 1914 mji ulikuwa na wakazi 8,000 tayari wakati wa mwanzo wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.

Wajerumani hawakuwa na uwezo kutetea koloni yao wakaikabidhi kwa Uingereza tar. 27. Agosti 1914 waliogawana eneo na Ufaransa mwaka 1916. Sehemu kubwa pamoja na Lome ikawa chini ya Ufaransa kama eneo la kukabidhiwa kwa amri ya Shirikisho la Mataifa. Mji uliendelea kukua haraka, ukawa na wakazi 15,000 mwaka 1930 na 30,000 mwaka 1950.

Wakati wa uhuru mwaka 1960 Lome ikawa mji mkuu wa nchi huru ya Togo ikiwa na wakazi 80,000 walioongezeka kuwa 200,000 hadi 1970.
Uchumi

Biashara ya nje ni hasa kahawa, kokoa, kopra na mawese. Kuna kiwanda cha petroli. Msingi wa biashara ni bandari.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Togo
Viungo vya nje

* The Olympio family
* Map of Lomé

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Togo
Jamii:Togo
Ghuba ya Guinea

thumb|right|350px|Ramani ya Ghuba ya Guinea.
Ghuba ya Guinea ni kidaka kikubwa cha bahari ya Atlantiki kwenye pwani ya magharibi mwa Afrika.

Eneo lake linahesabiwa kuanza nchini Liberia kwenye rasi ya Palmas na kwisha kwenye rasi Lopez nchini Gabon.

Jina la "Guinea" limetokana na jina la kale la sehemu kubwa ya upande wa kusini wa Afrika ya Magharibi kati ya jangwa la Sahara na Atlantiki likimaanisha "nchi ya watu weusi" kwa lugha ya Kiberber.

Kati ya mito mikubwa inayoishia kwenye ghuba hiyo ni Niger, Volta na Kongo.

Mwambao wa ghuba una vidaka viwili vidogo ambavyo ni hori ya Benin na hori ya Biafra (Nigeria imebadilisha jina hili kuwa hori ya Bonny baada ya vita vya Biafra).

*
Jamii:Jiografia ya Afrika
Jamii:Atlantiki
Guinea (kanda)

--Kwa maana mbalimbali za neno Guinea angalia Guinea (maana)--
thumb|400px|Ramani ya Kiingereza ya Afrika ya Magharibi, mnamo mwaka 1736
Guinea ni jina la kihistoria kwa ajili ya kanda ya kusini ya Afrika ya Magharibi kati ya jangwa Sahara na Atlantiki. Nchi zote kuanzia Senegal hadi kaskazini ya Angola zilihesabiwa kuwa "Guinea". Waandishi wa Ulaya walitofautisha "Guinea ya Juu" (Senegal hadi Kamerun) na "Guinea ya Chini" (Kamerun hadi Angola).
Majina ya kihistoria kwa Afrika ya Magharibi

Lugha za Ulaya zilikuwa na majina ya kihistoria kwa ajili ya sehemu mbalimbali za pwani la Guinea ya Juu: Pwani la Pilipili (ing. "Pepper Coast"), Pwani la Meno ya Ndovu (ing. Ivory Coast), Pwani la Dhahabu (ing. Gold Coast) na Pwani la Watumwa (ing. Slave Coast). Majina haya yametokana na biashara kuu katika sehemu zile. Jina la "Pwani la Meno ya Ndovu" linaendelea kutumika katika nchi ya Cote d'Ivoire (Ivory Coast). Ghana lilitwa "Gold Coast" (Pwani la Dhahabu) hadi uhuru.
Asili ya jina "Guinea"

Jina la "Guinea" limetokana na jina la kale kwa ajili ya sehemu kubwa ya upande wa kusini ya Afrika ya Magharibi likimaanisha "nchi ya watu weusi" kwa lugha ya kiberber. Maelezo mengine yasema ni umbo la jina "Ghana" kutokana na ufalme wa kale.
Historia ya pamoja

Nchi za eneo hili zilishiriki katika biashara ya kimataifa kwa kuwasiliana na Afrika ya Kaskazini na dunia ya Kiislamu kwa biashara ya misafara ya Sahara lakini pia kwa kuwasiliana na Ulaya kupitia Atlantiki.

Biashara ya meno ya ndovu, dhahabu na watumwa ilitajirisha falme za pwani zilizopata nafasi ya kujenga enzi yao. Nchi hizi karibu na pwani zilikuwa ndogo kuliko falme kubwa za Sahel lakini zilikuwa na watu wengi na nguvu ya kisiasa pia kijeshi.

Vituo vya nchi za Ulaya kwa muda mrefu zilikuwa ndogo tu za kusaidia biashara kwanza ya watumwa baadaye ya mawese kwa mahitaji ya mapinduzi ya viwanda Ulaya. Mwisho wa karne ya 19 BK eneo lote liliingia katika kipindi cha ukoloni ya Kiulaya.
Jina la Guinea leo

Jina la Guinea linatumika leo kwa ajili ya nchi tatu za Guinea, Guinea-Bisau na Guinea ya Ikweta barani Afrika. Linatokea tena katika kawaida ya lugha mbalimbali kama majina ya kijiografia ya kutaja "ghuba ya Guinea", "misitu ya Guinea", "nyanda za juu za Guinea" na kadhalika.

Kisiwa kikubwa cha Guinea Mpya karibu na Australia pamoja na nchi ya Papua Guinea Mpya ndani yake vimepokea jina kutokana na ile "Guinea ya awali" barani Afrika.
Nchi za Kanda la Guinea ya Juu

* Senegal
* Gambia
* Guinea-Bisau
* Guinea
* Sierra Leone
* Liberia
* Côte d'Ivoire
* Ghana
* Togo
* Benin
* Nigeria
* Kamerun
Nchi za Kanda la Guinea ya Chini

* Kamerun
* Guinea ya Ikweta
* Gabon
* Jamhuri ya Kongo
* Cabinda (Angola)
* Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* Angola
Mito

Kati ya mito mikubwa ya kanda Guinea kuna Niger na Kongo.
Tazama pia

* Ghuba ya Guinea
* Afrika ya Magharibi

Jamii:Afrika
Graca Machel

right|thumb|300px|Graça Machel mwaka 2010

Graça Simbine Machel alikuwa mke wa marehemu Rais wa Msumbiji Samora Machel na tangu 1998 mke wa Nelson Mandela.

Alizaliwa tarehe 17 Oktoba 1946 nchini Msumbiji. Akiwa ni mtoto wa mwisho kati ya watoto sita wa mzee Simbine na bibi Nelly. Baba yake alifariki majuma matatu baada ya Graça kuzaliwa.

Graça alianza kujihusisha na siasa baada ya kwenda masomoni Lisbon, Ureno. Akiwa Lisbon alikutana na watu wengi wenye fikra za kimapinduzi waliokuwa wakijihusisha na harakati za ukombozi wa Msumbiji kupitia chama cha FRELIMO. Serikali ya Msumbiji ilipopata taarifa za kujiunga kwake kwa siri na FRELIMO ilijiandaa kumtia jela mara tu atakaporudi nchini Msumbiji. Graça alipopata habari hizo alikimbilia nchini Uswisi. Mwaka 1973 akiwa bado Ulaya aliamua kujihusisha wazi wazi na harakati za ukombozi za FRELIMO. Chama cha FRELIMO kilikuwa na shule za sekondari katika nchi mbalimbali za Afrika zilizokuwa zikitoa elimu kwa wananchama wa chama hicho. Mwaka 1974 chama hicho kilimpeleka nchini Tanzania kuwa mwalimu wa shule ya sekondari ya FRELIMO iliyoko Bagamoyo.

Akiwa Tanzania alijifunza mafunzo ya kijeshi ya kujilinda na ni katika kipindi hiki ndipo alipoweza kukutana na Samora Machelambaye alikuja kuwa mume wake na pia rais wa Msumbiji. Walifunga ndoa mwaka 1975 baada ya Msumbiji kupata uhuru wake toka kwa Wareno. Waliishi kama mume na mke hadi pale Samora Machel alipofariki kutokana na ajali ya ndege inayosadikiwa kuwa ilitunguliwa na makaburu wa Afika Kusini mwaka 1989. Kwa miaka mitano mfululizo tangu Samora Macheli afariki, Graça alivaa nguo nyeusi peke yake. Na ilipofika mwaka 1989 alistaafu wadhifa wake wa uwaziri na kujishughulisha na shughuli za maendeleo ya jamii hasa hasa watoto.

Mwaka 1998 Graça alifunga pingu za maisha kwa mara ya pili na rais wa kwanza wa Afrika Kusini huru, Nelson Mandela.

Jamii:Watu wa Msumbiji
Yaunde

300px|right|thumb|Mahali pa Yaoundé katika Kamerun
300px|thumb|Yaoundé
Yaoundé ni mji mkuu na mji mkubwa wa pili nchini Kamerun baada ya Douala. Ina wakazi 1,299,369 (2021
Jiografia

Mji uko kwenye kimo cha 730 m juu ya UB katika vilima vya Kamerun ya magharibi takriban 160 km kutoka mwambao wa Atlantiki.
Hali ya hewa ni ya kitropiki; halijoto ina wastani ya 23.3 C°. Mvua hunyesha Septemba / Oktoba na Aprili / Mei.
Historia

Yaounde ilianzishwa mwaka 1888 BK na wanfanya biashara Wajerumani. Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na mgawanyo wa nchi ikawa sehemu ya Kamerun ya Kifaransa na mji mkuu wa koloni kuanzia mwaka 1922. Wakati wa uhuru mwaka 1961 ilikuwa mji kuu wa Kamerun yote pamoja na sehemu zilizokuwa chini ya Uingereza.
Uchumi

Yaounde ni kitovu cha usafiri na mawasiliano ya nchi. Kuna viwanda vya tumbako, vyakula, vioo na ubao. Yaounde ni kitovu cha biashara kwa ajili ya kilimo cha kahawa, kakao, nguta na raba katika mazingira ya mji. Kuna pia migodi ya dhahabu na metali ya titani.
Waliozaliwa Yaounde

* Roger Milla (20 Februari 1952) mchezaji mpira wa miguu
* Franck Songo'o (14 Mei 1987) mchezaji mpira wa miguu
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Kamerun
Tanbihi
Viungo vya nje

* Chuo Kikuu cha Yaounde

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Kamerun
Jamii:Kamerun