क्षत्रिय

गदा शस्त्र सहित]]
क्षत्रिय हिन्दू वर्ण व्यवस्था अन्तर्गत शासक एवम् राजकीय भूमिका निर्वाह गर्ने वर्णसमुह हो । क्षत्रियको अर्थ क्षत्र दिने वा रक्षण दिने हो । पौराणिक व्याख्या अनुसार क्षत्रियहरूले विभिन्न क्षेत्रहरूमा राज्यभार सम्हालेका थिए र प्रजाहरूको रक्षण गरेका थिए । क्षत्रियहरूको दुई कुल वा वंश हुन्छ- सूर्यवंश (रविकुल) र चन्द्रवंश (सोमवंश) । भारत, पाकिस्तान, नेपाल तथा विभिन्न ऐतिहासिक हिन्दु राष्ट्रहरूमा बसोबास गर्ने शासकीय पृष्ठभूमिका व्यक्तिहरू यिनै दुई कुलभित्रका क्षत्रिय भएको दाबी गर्छन् ।
पृष्ठभूमि

प्राचिन आर्यावर्तको सिन्धु घाँटीबाट वैदिक संस्कार उत्पत्ति भएको थियो । उक्त समयपूर्व वैदिक शासकहरूलाई राजन्य वर्णका व्यक्ति मानिनथ्यो ।
ऋग्वेदको एक संहिता:

यहाँ राजन्य शब्दले शासकहरूलाई जनाउँदछ । वैदिककालको आरम्भसँगै शासकहरूले राजन्यबाट क्षत्रिय भनी सम्बोधन गर्न थाले । क्षत्रियको अर्थ वैदिक ग्रन्थमा
क्षतात त्रायते इति क्षत्य... जसको अर्थ क्षत (आघात)बाट त्राण (रक्षा) दिने व्यक्ति हो । यसको अन्य उत्पति पनि भनिन्छ । क्षत्र (राज्य)को शासकलाई क्षत्रिय भनिएको हुनसक्छ । फारसी भाषा (पर्सियन) भाषामा क्षयातीको अर्थ क्षेत्रको अधिपति हो । क्षयातीको संस्कृत बन्धु क्षत्रिय हुनसक्छ । दक्षिण एसियामा क्षत्रिय शब्दको थुप्रै अप्रभंश भै बनेका शब्दहरू छन् । छत्री, छत्तरी, छत्रपति, क्षेत्री, छेत्री, खत्री, छथरीय, आदि हुन् ।
क्षत्रिय धर्म

क्षत्रिय धर्म वा क्षात्र धर्म क्षत्रियहरूले पालना गर्ने कर्तव्य वा दायित्व हो । क्षत्रिय धर्मभित्र शास्त्र अनुसार राज्यशासन कायम गर्ने कर्तव्य क्षत्रियको मानिन्छ । जनधनको रक्षा गर्ने, न्यायपूर्ण शासन गर्ने र विधिपूर्वक युद्धमा भाग लिने क्षत्रिय कर्तव्य भित्र पर्दछ । शौर्य तेजोधृतिर्दाक्ष्यं युद्धेचाप्यपलायनं... महाभारतबाट साभार गरिएको श्लोक अनुसार युद्धमा तेज, वीरता, धैर्य, दक्षता, रणनीति, चतुर्याइँ, षड्यन्त्र, आदिको प्रयोग गर्न क्षत्रियहरूलाई अनुमति दिइएको छ तर युद्धबाट पलायन हुन बन्देज छ । रक्षा र शासनलाई प्रमुख क्षत्रिय धर्म मानिएको छ ।
क्षत्रिय राजा र कुमारहरू

वैदिक, पौराणिक र प्राचिन ग्रन्थहरूमा भएको केही प्रसिद्ध क्षत्रिय राजाहरू:
*इक्ष्वाकु, हरिश्चन्द्र, सगर, भागीरथ, दीलिप, रघु, अज, दशरथ, राम, भरत, पुरुरवा, नहुष, ययाति, यदु, पुरु, कौशिक (विश्वामित्र), दुष्यन्त, सम्राट भरत, शान्तनु, पाण्डु, धृतराष्ट्र, शकुनि, द्रुपद, विराट, युद्धिष्ठिर, कृष्ण, परीक्षित, प्रसेनजित, शुद्धोधन
क्षत्रिय कुलमा जन्मिएका प्रसिद्ध राजकुमारहरूः
*लक्ष्मण, शत्रुघ्न, भीष्म पितामह, बलराम, कर्ण, भीमसेन, दुर्योधन, अर्जुन, नकुल, सहदेव, अभिमन्यु, प्रद्युम्न, बुद्ध
क्षत्रिय वंशहरू

सूर्यवंशी

* सिसोदिया
* कछवाहा/शेखावत
* सिकरवार
* राठौर
* बैस
* भोंसले (मराठा)
* गायकवाड (मराठा)
* सूर्यवंश (नेपाल)
* कुँवर (क्षेत्री)
* राणा वंश
* थापा वंश तथा अन्य बगाले थापा
* बस्न्यात वंश तथा श्रीपाली बस्नेतहरू
* खबतरी बस्नेत
चन्द्रवंशी

* तोमर
* जडेजा
* चन्देल
* भाटी
* कटोच
* सोमवंश (नेपाल)
* शाह वंश
* चन्द ठकुरी
* देउवा
अग्निवंशी

शक जातिबाट उत्पत्ति भएको कुरा लुकाउन राजपूत जातिका चौहान, पारमार वंशहरूले अग्निवंशको भूमिका बाधेको मानिन्छ ।

# गुर्जर
# सोलाङ्की
# प्रतिहार
# चौहान
# पारमार
अन्य वंश

* शिन्धिया/शिन्दे (मराठा)
* शक
* यवन
* कम्बोज
* पहलव
* पारद
* अरोरा
* भाटिया
* दारद
* डोग्रा
* भेलालार (तमिल)

शासक]]
) शासक]]
) सेनापति]]
थरहरू

खस-क्षत्रीय (छेत्री र ठकुरी) का थरहरु:

thumb|खस क्षेत्री मुख्तियार [[माथवरसिंह थापाको तस्विर]]
जनसङ्ख्याको आधारमा ५ क्षेत्री थरहरू निकै प्रचलित देखिन्छ । थापा, कार्की, कठायत, बस्नेत र खड्का बहुसङ्ख्यक ५ थरहरू हुन् !

A ऐ - Air (ऐर)

K क - Kathayat(कठायत),

B ब - Basnet/Basnyat(बस्नेत/बस्न्यात), Bisht/Bista(बिष्ट/बिष्ट्), Banshi(बन्सी), Barma(बर्मा), Baruwal(बरुवाल)

B बा - Baniya(बानियाँ), Bam(बाम)

B बु - Budathoki(बुढाथोकी), Budha(बुढा), budhathapa बुढाथापा , bam बाम

B बो - Bohara ( बोहरा ), Bogati(बोगटी)

C च - Chand(चन्द), Chauhan(चउहान/चुहान), Chhetri/Kshetri(छेत्री/क्षेत्री)

D दे - Deuba (देउवा), Dev (देव)
D दा - Dangi(डाँगी)

D धा - Dhami(धामी), Dhawal (धवल)

G घ - Gharti(घर्ती)

H ह - Hamal(हमाल)

K क - Karki(कार्की), Katuwal(कटुवाल)

K कु - Kunwar(कुँवर)

K ख - Khadka(खड्का), Khatri(खत्री),

K खा - Khati(खाती)

M म - Mahar(महर)),Malla(मल्ल), Mahat(महत)

P पा - Pande(y)/Pade(पाँडे/पाण्डे), Paal(पाल), Pahari पहाडी

R रा - Rana(राणा), Ranabhat(रानाभाट) Raut/Rawat(राउत/रावत), Rawal(रावल), Rathore(राथौर/राठौर), Raya(राया), Rayamajhi(रायमाझी)

R रो - Roka/Rokaya(रोका/रोकाया)

S स - Samal(समाल), Sanjel(सन्जेल)

S सि - Singh(सिंह), Silwal(सिलवाल)

S से - Sen(सेन), Saund, Saud, Sawad (साउँद, साउद, सावद)

S शा - Shah(शाह), Shahi(शाही)

T था - Thapa (थापा ,Thakuri(ठकुरी)
नेवार-क्षत्रीय (ठकू र क्षथरीय/छथरी) का थरहरु:

) शासक]]
A अ – Amatya (अमात्य)

Bh भ – Bharo (भारो), Bhariju (भारिजु), Bhadel*** (भँडेल)

Dh ढ – Dhaubhadel (ढौभडेल), Daiwagya (दैवग्य)

G ग – Gonga: (गोँग), Guruwacharya (गुरुवाचार्य),

H ह – Hada (हाडा)

J ज – Joshi (जोशी), Jonchhe (जोँछे)

K क – Kasaju (कसजु), Kayastha (कायस्थ), Karmacharya*** (कर्माचार्य)

Kh ख – Khyargoli (ख्यर्गोली), Khwakhali (ख्वखली)

L ल- Lakhey (लाखे), Lacoul/Rajkool (लकौल/राजकूल), Layeku (लएकु)

M म- Malla (मल्ल), Munankarmi (मुनंकर्मी), Mulepati (मुलेपती), Mahaju (महाजु), Maskey (मास्के), Mathema (माथेमा), Mool (मूल), Mahapatra(महापात्र)

O व - Onta (ओन्त), Ojhathanchhe (ओझथंछेँ)

P प - Pradhananga (प्रधानाङ्ग), Pradhan (प्रधान), Patrabansh (पात्रबंश), Piya (पिया), Palikhe (पालिखे),

R र – Rajbhandari (राजभण्डारी), Raya (राय), Rajbanshi (राजबंशी), Raghuvanshi (रघुबंशी), Rawal (रावल), Rajbaidya (राजवैद्य), Rathaur (राठौर), Rajlawat*** (राजलवट)

S स – Sainju (सैंजु), Shrestha*** (श्रेष्ठ), Singh*** (सिंह)

T त – Talchabhadel (ताल्चाभडेल), Timila (तिमीला)

Th थ- Thaiba (थैव), Thakur/Thakul (ठाकुर/ठकुल)

V व – Vaidya (वैद्य), Varman (बर्मन)

- ***नेवार वैश्य जाती मा पनि पाईने थर
तराई क्षत्रिय/राजपुतहरूको थर

C च - Chand(चन्द), Chauhan (चौहान)

D द - Deuba(देउवा)

P प - Pal (पाल)

R र - Rajput (राजपुत), Raya (राय), Raghuvanshi (रघुबंशी), Rathaur (राठौर)

S सि - Singh(सिंह)

S से - Sen(सेन)

V व - Verma (वर्मा)
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:जाति