JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ

, Copernicus Marg, Delhi.|ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਭਵਨ ਦਿਲੀ]]

ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਟੀ ਵੀ ਚੈਨਲ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਓਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। 15 ਸਤੰਬਰ, 2009 ਨੂੰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1959 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। 1972 ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਟੀ. ਵੀ. ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੰਬਈ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿਖੇ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1973 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1975 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ (ਕੋਲਕਾਤਾ), ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। 1976 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ 'ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਮਹਿਕਮੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਨਸੈਟ-1 ਏ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਪੂਰੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਾਰਨ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1982 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਲਈ ਰੰਗਦਾਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਚ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਟੀ. ਵੀ. ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।
ਲੜੀਵਾਰ ਨਾਟਕ

1984 ਤੋਂ 1990 ਦੌਰਾਨ ਹਮ ਲੋਗ, ਬੁਨਿਆਦ, ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਜਿਹੇ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਲੰਮੇ ਲੜੀਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਚਰਚਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਦਰਸ਼ਕ ਵਰਗ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ-ਫੁੱਲਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਕ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਛੋਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਪਲ-ਪਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਘਰ ਬੈਠਿਆਂ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ।
ਸੂਚੀ

*ਡੀ ਡੀ2
*ਡੀ ਡੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ
*ਡੀ ਡੀ ਅਰੁਨਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
*ਡੀ ਡੀ ਆਸਾਮ
*ਡੀ ਡੀ ਬੰਗਲਾ
*ਡੀ ਡੀ ਭਾਰਤੀ
*ਡੀ ਡੀ ਬਿਹਾਰ
*ਡੀ ਡੀ ਚੰਦਨ
*ਡੀ ਡੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
*ਡੀ ਡੀ ਚੇਨੰਈ
*ਡੀ ਡੀ ਛੱਤੀਸ਼ਗੜ੍ਹ
*ਡੀ ਡੀ ਕੋਅੰਬਟੂਰ
*ਡੀ ਡੀ ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ
*ਡੀ ਡੀ ਦਮਨ ਅਤੇ ਦਿਓ
*ਡੀ ਡੀ ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ
*ਡੀ ਡੀ ਡਰੈਕਟ+
*ਡੀ ਡੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ
*ਡੀ ਡੀ ਗਿਰਨਰ
*ਡੀ ਡੀ ਗੋਆ
*ਡੀ ਡੀ ਗੁਜਰਾਤੀ
*ਡੀ ਡੀ ਹਰਿਆਣਾ
*ਡੀ ਡੀ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
*ਡੀ ਡੀ ਇੰਡੀਆ
*ਡੀ ਡੀ ਜੈਪੁਰ ਮੈਟਰੋ
*ਡੀ ਡੀ ਝਾਰਖੰਡ
*ਡੀ ਡੀ ਕਰਨਾਟਕ
*ਡੀ ਡੀ ਕਸ਼ਮੀਰ
*ਡੀ ਡੀ ਕਿਸਾਨ
*ਡੀ ਡੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਮੈਟਰੋ
*ਡੀ ਡੀ ਕੱਛ
*ਡੀ ਡੀ ਲਕਸ਼ਦੀਪ
*ਡੀ ਡੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
*ਡੀ ਡੀ ਮਦੁਰਾਈ
*ਡੀ ਡੀ ਮਲਿਆਲਮ
*ਡੀ ਡੀ ਮਨੀਪੁਰੀ
*ਡੀ ਡੀ ਮਰਾਠੀ
*ਡੀ ਡੀ ਮੇਘਾਲਿਆ
*ਡੀ ਡੀ ਮਿਜ਼ੋਰਮ
*ਡੀ ਡੀ ਨਾਗਾਲੈਂਡ
*ਡੀ ਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ
*ਡੀ ਡੀ1
*ਡੀ ਡੀ ਨਿਉਜ਼
*ਡੀ ਡੀ ਨਾਰਥ-ਈਸਟ
*ਡੀ ਡੀ ਓੜੀਆ
*ਡੀ ਡੀ ਪੋਢੀਹਾਈ ਟੀਵੀ
*ਡੀ ਡੀ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ
*ਡੀ ਡੀ ਪਾਂਡੀਚਰੀ
*ਡੀਡੀ ਪੰਜਾਬੀ
*ਡੀ ਡੀ ਰਾਜਸਥਾਨ
*ਡੀ ਡੀ ਸਹੀਦਰੀ
*ਡੀ ਡੀ ਸਪਤਾਗਿਰੀ
*ਡੀ ਡੀ ਸਿੰਕਮ
*ਡੀ ਡੀ ਸਿੰਧੀ
*ਡੀ ਡੀ ਸਪੋਰਟ
*ਡੀ ਡੀ ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ
*ਡੀ ਡੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ
*ਡੀ ਡੀ ਉਰਦੂ
*ਡੀ ਡੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
*ਡੀ ਡੀ ਉੱਤਰਾਖੰਡ
*ਡੀ ਡੀ ਵੈਸਟ ਬੰਗਾਲ
*ਡੀ ਡੀ ਯਾਦਗਿਰੀ
*ਮੈਟਰੋ ਗੋਲਡ
*ਪੋਢੀਗਈ ਟੀਵੀ
*ਡੀ ਡੀ ਕਿਸਾਨ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ
ਅੰਦਰੇਟਾ

ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਠਾਨਕੋਟ-ਕਾਂਗੜਾ-ਬੈਜਨਾਥ ਸੜਕ ਉਤ ਸਥਿਤ ਪਾਲਮਪੁਰ ਤੋਂ 12 ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।ਅੰਦਰੇਟਾ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾਮਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ (1901-1986) ਦਾ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੀ ਲੱਕੜਦਾਦੀ ਮਰਹੂਮ ਮਿਸਿਜ਼ ਨੋਰ੍ਹਾ ਰਿਚਰਡਜ਼ (1876-1971) ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1935 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਭਾਗ ਲਾਇਆ। ਹਿਮਾਚਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ “ਕਲਾ ਗ੍ਰਾਮ” ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਵਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ। ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿਖੇ ਨਾਮਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਪਰ ਕਲਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਿਊਯਾਰਕ (ਅਮਰੀਕਾ) ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂਈ ਬੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵਿਕਿਆ ਸੀ। ਅੰਦਰੇਟਾ ਸਥਿਤ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਹਿੰਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਕਲਾ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦੋ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਨ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਨੋਰਾ ਰਿਚਰਡਜ਼ ਦੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਥੀਏਟਰ ਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਥੀਏਟਰ ਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਹਰ ਸਾਲ ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿਖੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ

* ਸਪਤਾਹਿਕ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਅੰਦਰੇਟਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਸਰਕਾਰ

ਸਰਕਾਰ (ਅੰਗਰੇਜੀ: Government) ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਹੁਦਾਰ ਅਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲਈ ਵਿਧਾਨਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਗ

ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾ, ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ. ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ - ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਦੂਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਮਿਲ ਸਕੇ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ

ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: ہردیو دلگیر ; ਉਰਫ਼ ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ਾ) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਨੂੰ ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਕਲੀ, ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਔਹ ਸੂਰਤ ਦੀਂਹਦੀ ਆ ਹੀਰ ਦੀ ਦੇਵ ਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

ਪਿਤਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1939 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਸੰਨ 1945 ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਲਲਤੋਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਉਚੇਰੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਗੀਤਕਾਰੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਦੇਵ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵੀ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੀਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀਰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। ਦੇਵ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਦੇਵ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਹੀਰ, ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਸੱਸੀ ’ਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਓਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਜ਼ਰੀਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘ਬੇਗੋ ਨਾਰ-ਇੰਦਰ ਮੱਲ’ ‘ਪਰਤਾਪੀ ਸੁਨਿਆਰੀ-ਕਾਕਾ ਰੁਪਾਲੋਂ’ ਇਤਿਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਰਬੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਯੂਸਫ਼-ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ੀਰੀਂ-ਫ਼ਰਹਾਦ ਇਤਿਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦੇਵ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਕੀਤਾ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ।
ਕੁਝ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ

ਦੇਵ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਫਹਿਰਿਸਤ/ਲਿਸਟ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਜ਼ਿਕਰ ਗੀਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇ:-
;ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ:
#ਵਾਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ
#ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ (ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਲੀ)
#ਯਾਰਾਂ ਦਾ ਟਰੱਕ ਬੱਲੀਏ (ਫ਼ਿਲਮ: ਲੰਬੜਦਾਰਨੀ)
#ਛੰਨਾ ਚੂਰੀ ਦਾ (ਕਲੀ)
#ਜੁਗਨੀ
#ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਨਾ ਬੋਲੀਂ
#ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਏ ਮਾਂ
#ਸਾਹਿਬਾਂ ਬਣੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ
#ਛੇਤੀ ਕਰ ਸਰਵਣ ਬੱਚਾ
#ਜੈਮਲ ਫੱਤਾ

;ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ:

#ਜਿਉਣਾ ਮੌੜ
#ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ
#ਸੱਸੀ (ਦੋ ਊਠਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਨੀ)

;ਜਗਮੋਹਣ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ:

#ਜੱਗਾ
#ਪੂਰਨ (ਪੂਰਨ ਭਗਤ)
ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਐਪਰੀਸੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ

ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ, ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ (ਸੋਖਾ ਉਦੋਪੁਰੀਆ) ’ਤੇ ਤਾਰੀ ਬਿਧੀਪੁਰੀਏ ਨੇ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ-ਜੀਅ ‘‘ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਐਪਰੀਸੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ’’ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਸਾਇਟੀ ਚੰਗੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ

*Eh Mera Punjab: ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਰਗੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ
*‘ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ’ ਦਾ ਦਲਜੀਤ ਧੂਰਕੋਟੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ
*‘ਟਿੱਲੇ ਵਾਲਿਆ ਮਿਲਾ ਦੇ ਜੱਟੀ ਹੀਰ ਨੂੰ’ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ

ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ () ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵੇਲ਼ੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਫ਼ਿਕਰਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ। ਸਤਿ ਦਾ ਮਾਇਨਾ ਹੈ ਸੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਅਦਬ ਵਜੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਦਾ ਮਾਇਨਾ ਹੈ ਵਕਤ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦਾ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਸੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਫ਼ਿਕਰੇ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸੱਚ ਹੈ।
ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ

ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ (ਭਾਵ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ) ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ
ਜਿਸਮ-2

ਇਹ ਇੱਕ 2012 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ ਹੋਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ,ਜਿਸਦੀ ਤਾਰੀਫ ਅਤੇ ਆਲੋਚਣਾ ਹੋਈ ਏ।
ਕਲਾਕਾਰ: ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ, ਸਾਨੀ ਲਯੋਨੀ, ਅਰੁਣੋਦਏ ਸਿੰਘ, ਆਰਿਫ ਜਕਾਰਿਆ
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ: ਪੂਜਾ ਭੱਟ
ਨਿਰਮਾਤਾ: ਪੂਜਾ ਭੱਟ ਅਤੇ ਡੀਨੋ ਮੋਰਿਆ
ਬੈਨਰ: ਫਿਸ਼ਆਈ ਨੈੱਟਵਰਕ ਪ੍ਰਿਆ . ਲਿ . / ਕਲਾਕਵਰਕ ਫਿਲੰਸ ਪ੍ਰਿਆ . ਲਿ .
ਸੰਗੀਤ: ਅਕਰੋ ਪਾਵਰੇ ਮੁਖਰਜੀ, ਮਿਥੂਨ ਰਸ਼
ਪਟਕਥਾ

ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਟਾਪਲੇਸ (ਬੈਕਸਾਇਡ ਵਲੋਂ) ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀ ਹਨ। ਤੀਸਰੇ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਸਾਨੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਅਧੋਵਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣੋਦਏ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਬੇਡਸੀਨ ਕਰਦੀ ਵਿੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ 10 ਮਿੰਟ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ 3 ਵਲੋਂ 4 ਹਾਟ ਸੀਨ ਵੇਖ ਕਰ ਅਂਦਾਜਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਿਸਮ 2’ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਸਦੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਹੁਣ ਚੀਖ - ਚੀਖ ਕਰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੇਕਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਲਿਆ ਹੈ। ਉੱਤੇ ਭੱਟ ਕੈਂਪ ਇਸ ਗੱਲ ਵਲੋਂ ਅੱਖਾਂ ਕਿਉਂ ਫੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਿਸਮ 2’ ਸਾਨੀ ਲਯੋਨੀ ਦੇ ਕਹਿਰ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਕਬੀਰ (ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ) ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਜਨਾ (ਸਾਨੀ ਲਯੋਨੀ) ਉੱਤੇ, ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਰਨਸਟਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਵਲੋਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਜਨਾ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਜਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਖੁਫਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਅਫਸਰ ਅਯਾਨ (ਅਰੁਣੋਦਏ ਸਿੰਘ) ਇਜਨਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਰਾਜੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਜਨਾ ਨੂੰ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਭੇਤੀ ਬੰਨ ਕਰ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਜਰੂਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹੇ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਰਨਸਟਾਰ ਖੁਫਿਆ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਸੂਸ ਬੰਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸਾਨੀ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ‘ਮੈਂ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ’ ਤਾਂ ਉੱਧਰ ਵਲੋਂ ਅਰੁਣੋਦਏ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹਿਏ ਕਿ ਜਿਸਮ ਦੀ ਵੀ ਏਕਸਪਾਇਰੀ ਡੇਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ’ ਸੀਟੀਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਭੱਟ ਕੈਂਪ ਦੀ ਛਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਸੰਵਾਦ ਰਣਦੀਪ ਹੁੱਡਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤੇਜਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਸਾਨੀ ਅਤੇ ਰਣਦੀਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਪੂਜਾ ਭੱਟ ਦੀ ਪਿੱਛਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਹੈ। ਡਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੀ ਦੇ ਸੇਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਲਈ ਤਾਂ ਬਾਂਧਤੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਕਰਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕੋਈ ਦੇਸੀ ਮਾਡਲ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਨੀ ਹੀ ਕਿਉਂ, ਜਿਨੂੰ ਅਭਿਨਏ ਦਾ ਕ ਖ ਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ? ਸੇਕਸ ਸੀਂਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਖ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ। ਇਸ ਬਾਰ ਭੱਟ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸੰਗੀਤਗਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤੀਕੜੀ ਨੇ ਕਮਾਲ ਕਰ ਵਖਾਇਆ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2012 ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਬਾਵਰੀ ਸਿੱਖ

ਬਾਵਰੀ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬਿਰਾਦਰੀ ਏ,ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਰਹਿਤਲ(CULTURE) ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਕਾਰਨ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਏ।
ਸੰਬਧਤ ਇਲਾਕਾ

ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ 'ਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਬਾਵਰੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਏ,ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਪਿਛੋਕੜ ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਦਸਦੇ ਨੇ।ਬਾਵਰੀ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ,ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਨੇ।
ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬੋਲੀ ਬਾਵਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਨੇ।ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚੱ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ

ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ 1976 ਵਿਚ ਐਚ.ਐਮ.ਵੀ ਦੁਆਰਾ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲ.ਪੀ. ਇਕ ਤਾਰਾ ' ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਕਲੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ (ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੇ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਐਚਐਮਵੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੈਨੇਜਰ ਜ਼ਹੀਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਇਸਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਿਕਾਰਡ ਇੰਨਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਮਾਣਕ ਅਤੇ ਹਰਦੇਵ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਰਿਕਾਰਡ ਦੀਆਂ ਸੀਮਤ ਕਾਪੀਆਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾਮਿਲ਼ੀ ਸੀ।
ਟਰੈਕ

left|thumb| ਸਰੋਦ, [[ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਇਕਤਾਰਾ]]
ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਐਲਪੀ ਵਿੱਚ ਛੇਤੀ ਕਰ ਸਰਵਣ ਬੱਚਾ, ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਨਾ ਬੋਲੀਂ, ਕੌਲਾਂ, ਚਿਠੀਆਂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਜੱਟੀ ਨੇ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰਾਂ ਵੀ ਸਨ।
ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

* ਕਲੀ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਐਲਬਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ
ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

thumb|200px|alt=ਭਟਨੇਰ ਦਾ ਕਿਲਾ|ਹਨੁਮਾਨਗੜ੍ਹ ਟਾਊਨ ਦੇ ਭਟਨੇਰ ਕਿਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਨਜਾਰਾ

ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ (ਹਿੰਦੀ: हनुमानगढ़ ज़िला) ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਲੀਬੰਗਾ, ਗੋਗਾਜੀ ਲੋਕ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੋਗਾਮੇੜ੍ਹੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਪੱਲੂ ਸਥਿਤ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਹਨੁਮਾਨਗੜ੍ਹ ਟਾਊਨ ਵਿਖੇ ਭਟਨੇਰ ਨਾਂ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ-ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਾ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੇਖਣਜੋਗ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ

* http://hanumangarh.nic.in/ ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦਫਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ
ਅਜਮੇਰ

thumb|ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ

﻿ਅਜਮੇਰ ਜਿਸਨੂੰ ਇਹਤਰਾਮ ਨਾਲ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ । ਸੰਨ ੨੦੦੦ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੂਜਬ ਉਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ੫ ਲੱਖ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ ੧੯੫੬ ਤੱਕ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਅਜਮੇਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਜਮੇਰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸਨਅਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮਰਕਜ਼ ਹੈ ।
﻿ਇਤਿਹਾਸ

﻿ਅਜਮੇਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਚ ਰਾਜਾ ਅਜੈ ਪਾਲ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ। ੧੧੯੩ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਬ ਉੱਦ ਦੀਨ ਗੋਰੀ ਨੇ ਅਜਮੇਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਲਤਨਤ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੋਰੀ ਨੇ ਤਾਵਾਨ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਤੇ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁਆਮਲਾਤ ਮੁੜ ਚੌਹਾਨ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ੧੩੬੫ ਤੱਕ ਇਹ ਸਲਤਨਤ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਫਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ। ੧੫੦੯ ਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਤੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਸ਼ੀਦਗੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ੧੫੩੨ ਚ ਉਸਦਾ ਮੁੜ ਮੁਕੰਮਲ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈ ਲਿਆ। ੧੫੫੯ ਚ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ੧੭੭੦ ਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ੧੮੧੮ ਚ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਨੇ ੫੦ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏਆਂ ਚ ਅਜਮੇਰ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 2

ਗੈਂਗਸ ਆੱਫ ਵਾਸੇਪੁਰ 2 ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ।
ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ

ਕਲਾਕਾਰ: ਨਵਾਜੁੱਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ, ਹੁਮਾ ਕੁਰੈਸ਼ੀ, ਰਿਚਾ ਚੱਢਾ, ਪੀਊਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ
ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ: ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ
ਸੰਗੀਤ: ਸਨੇਹਾ ਖਾਨਵਲਕਰ
ਕਹਾਣੀ

ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਧੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੂਰਜ ਧੂਲਿਆ) ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ (ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਜਪਾਈ) ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ (ਜਿਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਫੈਜਲ (ਨਵਾਜੁੱਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ) ਬਦਲੇ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਾਗ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਖੂਨ ਖਰਾਬਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਨਜਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਕਿਰਦਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਿਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਾਸੇਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੋਲਾ ਮਾਫੀਆ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ।
ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨਗਮਾ ਖਾਤੂਨ (ਰਿਚਾ ਚੱਢਾ) ਤੋਂ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਡੇਫਿਨੇਟ (ਜੀਸ਼ਾਨ ਕਾਦਰੀ) ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ (ਰੀਮਾ ਸੇਨ) ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਫੈਜਲ (ਨਵਾਜੁੱਦੀਨ ਸਿੱਦੀਕੀ) ਹੈ .ਵਾਸੇਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਦਮ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ . ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਇੰਟਰਨੇਟ ਹੈ, ਚੋਣ ਧਾਂਧਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੂਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੁਨਾਫਾਖੋਰੀ ਦੇ ਜਰਿਏ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਸਕਰੈਪ ਵਪਾਰ ਖੂਬ ਫਲ ਫੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਖੂਨ - ਖਰਾਬਾ ਹੈ।
ਹਰ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਫੈਜਲ ਖਾਨ ਵਲੋਂ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ . ਫੈਜਲ ਖਾਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ ਰਾਮਾਧੀਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਬਦਲਾ ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਰਵਾਇਆ ਸੀ .ਗੈਂਗਸ ਆਫ ਵਾਸੇਪੁਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ . ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ 2009 ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਸੰਗੀਤ

ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨੇਹਾ ਖਾਨਵਲਕਰ ਨੇ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਗ ਕਸ਼ਿਅਪ ਦੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਬੈਕਗਰਾਉਂਡ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਲੁਭਾਵਨੇ ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਗੀਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਨਬਾਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਢੋਲਕ ਦੀ ਵਧੀਆ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

*http://www.wasseypurworld.com
*

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2012 ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਕਿਊਰੀਆਸਿਟੀ ਰੋਵਰ

400 px|thumb|right|alt=ਕਿਊਰੀਓਸਿਟੀ ਬੱਘੀ|ਕਿਊਰੀਓਸਿਟੀ ਬੱਘੀ ਦੀ ਲੇਬਲ ਕੀਤੀ ਤਸਵੀਰ

ਕਿਊਰੀਆਸਿਟੀ ਰੋਵਰ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Curiosity rover) ਮੋਟਰਕਾਰ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੀ ਛੇ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇੱਕ ਬੱਘੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਾਸਾ, ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਵੱਡੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। 899 ਕਿੱਲੋ ਭਾਰ ਵਾਲੀ ਇਸ ਬੱਘੀ ਨੂੰ ਰੇਡਿਓਸਟੋਪਿਕ ਥਰਮੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਜਨਰੇਟਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 90 ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਰੇਡਿਓਸਟੋਪਿਕ ਥਰਮੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਜਨਰੇਟਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 2000 ਵਾਟ ਤਾਪ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ 125 ਵਾਟ ਬਿਜਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਨਰੇਟਰ ਪਲੂਟੋਨੀਅਮ ਬਾਲਣ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨਾਲੀ 100 ਵਾਟ ਬਿਜਲਈ ਸ਼ਕਤੀ 14 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇਣ ਲਈ ਵਿਓਂਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੋਤ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 9 kwh ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ।
ਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ

# MAST CAM (ਮਸਤ ਕੈਮ ਕੈਮਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) –ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੈਮਰੇ ਹਨ ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੰਗੀਨ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਆਂ (ਬਿੰਬਾਂ) ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
# MAHLI ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਇਹ ਰੋਬੋਟਿਕ ਬਾਂਹ ਵਾਲਾ ਕੈਮਰਾ ਚਟਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖੁਰਦਬੀਨ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰ ਲੈਣ ਲਈ ਹੈ।1600x1200 ਪਿਕਸਲ ਆਕਾਰ ਦੇ ਇਹ ਚਿੱਤਰ 14.5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਕਸਲ ਰੈਜ਼ੋਲੂਸ਼ਣ (resolution) ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
# MARDI ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹ 'ਤੇ ਉਤਰਾਈ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਕੈਮਰਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 5 ਫਰੇਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ 2 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 3.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ 5 ਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੱਕ 1.3 ਮਿਲੀਸਕਿੰਟ ਦੇ ਕਲਿੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈਣਾ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ।
# ChemCam ਇਸ ਦੁਰਗਾਮੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਚਮਕੀਲੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅੱਖ ਦੇ ਵੇਖਣ ਯੋਗ,ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਲਟਰਾਵਾਇਲਟ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
# REMS ਇਹ ਜੰਤਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਕ ਯੰਤਰ ਹੈ।
# APXS ਅਲਫਾ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਯੰਤਰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਉਪਜੀਆਂ ਐਕਸ-ਰੇ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਹੈ।
# CheMin ਇਹ ਯੰਤਰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਉਪਸਥਿਤ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਮਿਕਦਾਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਵੇਗਾ।
# SAM ਇਹ ਯੰਤਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਠੋਸ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਗੈਸੀ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਜਾਂਚ ਕਰੇਗਾ।
# RAD ਇਹ ਯੰਤਰ ਪੁਲਾੜੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਪਸਥਿਤ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਰੇਡੀਓ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਯੰੰਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਇਆ।
# DAN ਨਿਊਟਰੋਨਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸ੍ਰੋਤ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਰੂਸੀ ਸੰਘੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਭਰਤਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ

ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਪੂਰਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ,ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਪੂਰਵੀ ਦਰਵਾਜਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਮਹਿਲ]]
ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਰ (ਹਿਰਨ)]]
]]
ਵਰਣਨ

ਭਰਤਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਛੀ ਪਾਰਕ ਵੀ ਹੈ। 29 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਪਾਰਕ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ, ਇਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਾਟਾਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਮੰਦਰ, ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਾਟਾਂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਹੁਨਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ।

ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸੋਗੜੀਆ ਜਾਟ ਸਰਦਾਰ ਰੁਸਤਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1733 ਵਿੱਚ ਭਰਤਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ।

2024 ਵਿੱਚ ਭਰਤਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਬਾਦੀ 357,000 ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਰਤਪੁਰ ਮੈਟਰੋ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 357,000 ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।
ਭਰਤਪੁਰ ਰਿਆਸਤ

ਇਹ ਭਰਤਪੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਭਰਤਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਆਗਰਾ, ਅਲਵਰ, ਧੋਲਪੁਰ, ਮੈਨਪੁਰੀ, ਹਾਥਰਸ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਇਟਾਵਾ, ਮੇਰਠ, ਰੋਹਤਕ, ਫਾਰੂਖਨਗਰ, ਮੇਵਾਤ, ਰੇਵਾੜੀ, ਪਲਵਲ, ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ (ਗੁੜਗਾਉਂ)], ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਿੰਸਿਨਵਰ ਗੋਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।
* ਗੋਕੁਲਾ, ? - 1670
* ਰਾਜਾਰਾਮ (ਭਰਤਪੁਰ) ਸਿਨੀਨੀ ਰਿਆਸਤ, 1670 - 1688
* ਰਾਜਾ ਚੂੜਾਮਨ ਸਿੰਘ (ਥੂਨ ਰਿਆਸਤ), 1695 - 1721
* ਰਾਜਾ ਬਦਨ ਸਿੰਘ (ਡੀਗ ਰਿਆਸਤ), 1722 - 1756
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੂਰਜਮਲ(ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, 1756 - 1767
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, 1767 - 1768
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਤਨ ਸਿੰਘ, 1768 - 1769
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਕੇਹਰੀ ਸਿੰਘ, 1769 - 1771
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਵਲ ਸਿੰਘ, 1771 - 1776
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, 1776 - 1805
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, 1805 - 1823
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, 1823 - 1825
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, 1825 - 1853
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, 1853 - 1893
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, 1893 - 1900 (ਜਲਾਵਤ)
* ਮਹਾਰਾਣੀ ਗਿਰੀਰਾਜ ਕੌਰ, ਰੀਜੈਂਟ 1900-1918
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, 1900 - 1929
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ, 1929-1947 (ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ)
* ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ
ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ

ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ

ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਕੇਵਲਾਦੇਵ ਘਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲਾਦੇਵ ਨਾਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਘਨਾ ਨਾਮ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਪਾਰਕ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 375 ਕਿਸਮਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਇੱਥੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਯੂਰਪ, ਸਾਇਬੇਰੀਆ, ਚੀਨ, ਤਿੱਬਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਂਭਰ, ਚਿਤਲ, ਨੀਲਗਾਂ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗੰਗਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੰਦਰ

ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਰਾਜਪੂਤ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਗੰਗਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੰਦਰ ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ 91 ਸਾਲ ਲੱਗੇ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਰਤਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਰਤਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ
ਗੀਤਕਾਰ

ਗੀਤਕਾਰ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Songwriter) ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੀਤ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੀਤਕਾਰ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗੀਤਕਾਰ ਦੂਜੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਗਾਇਕ ਵੱਲੋ ਇੱਕ ਰਕਮ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾੱਇਲਟੀ (Royalty) ਆਖਦੇ ਹਨ। ਰਾੱਇਲਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਅਨੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਹੀ ਹੱਕ ਜਾਂ ਹੱਕ-ਮਾਲਕੀ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ
ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ

'ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Ham Hindu Nahin) ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਲਿਖੀ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਲਿਹਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ੋ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ। ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ 'ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ' ਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। 1898 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਪੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ 1899 ਦੀ 30 ਜੂਨ ਨੂੰ 447 ਨੰਬਰ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਤੁਕਾਂਤ

ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ, ਰਹਿਤਾਂ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ,
# ਵੇਦ।
# ਪੁਰਾਣ।
# ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ।
# ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ।
ਮਹੱਤਤਾ

ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਭਾਵੇਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਮਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ
ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਘਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ
ਵਿਲੱਖਣਾ ਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਲਿਪੀ

thumb|right|400px|ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ

ਲਿਪੀ (ਜਾਂ ਲਿੱਪੀ) ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਣ ਲਈ ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਛੂਹਣ ਯੋਗ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਿਪੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਰਾਂ, ਲਕੀਰਾਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ, ਓਥੇ ਲਿਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਹੈ। ਲਿਪੀ ਭਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ’ਤੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀਂ ਜਿਊਂਦੇ ਰਖਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਲਿਪੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ

ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਮਿੱਤਰਾਂ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸੂਤਰਾਂ/ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਘੋਗੇ, ਸਿੱਪੀਆਂ ਅਤੇ ਮਣਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਿ ਲਿਪੀ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੂਤਰ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੱਸੀਆ, ਧਾਗਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗੰਢਾਂ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ‘ਗੰਢ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਪੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਚਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਸਨੂੰ ‘ਚਿਤਰ ਲਿਪੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਗਰੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਕੇਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਫਿਰ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਤੋਂ ‘ਧੁਨੀ ਲਿਪੀ’ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀ। ‘ਚਿਤਰ ਲਿਪੀ’ ਅਤੇ ‘ਭਾਵ ਲਿਪੀ’ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ‘ਧੁਨੀ ਲਿਪੀ’ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ‘ਧੁਨੀ’ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ

ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ.ਈ. ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਲਗਦ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮਿਲ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਹੜੱਪਾ ’ਤੇ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੀਆਂ ਥੇਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਿੰਧੂ ਲਿਪੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਮਿਲ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹਾਲੇ ਤੀਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ। ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਪੂਰਵ-ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮੀ ਅਤੇ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਿਖਵਾਏ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਂਗ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਖ਼ਰੋਸ਼ਠੀ ਲਿਪੀ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ

ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਕੁਟਿਲ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮੀ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਲਿਪੀਆਂ- ਦੇਵਨਗਰੀ, ਬੰਗਲਾ, ਕੈਥੀ, ਗੁਰਮੁਖੀ, ਮੋੜੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਤੈਲਗੂ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਆਦਿ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਟਾਕਰੀ, ਲੰਡੇ, ਭੱਟ ਅੱਛਰੀ, ਸਰਾਫ਼ੀ, ਅਰਧ-ਨਾਗਰੀ, ਸਿੱਧ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਆਦਿ ਲਿਪੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਐ ਇਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਰਜਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਐ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਲਿਪੀ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
ਬਰੇਲ ਲਿਪੀ

ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਦੀ ਬਣਾਈ ਬਰੇਲ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇਤਰਹੀਣ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਛੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਬਹਾਰੀ ਕੜੀਆਂ

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ