කෙසෙල්

කෙසෙල් යනු එහි විශාලත්වය සහ ව්‍යුහය නිසා බොහෝ විට ගසක් ලෙස වරදවා වටහා ගන්නා, උද්භිද විද්‍යාත්මකව බෙරි ජාතියක් වන, මූසා කුලයට අයත් පඳුරකි. එය එහි ඵලය සඳහා වගා කරන අතර ඵලයේ නාමය සහ ශාකයේ නාමය එකම වේ. කෙසෙල් Musaceae පවුලට අයත් වේ. ගෝලීය වශයෙන්, මිනිස් පරිභෝජනයෙන් සහල්, තිරිඟු සහ බඩ ඉරිඟු වලට පසු කෙසෙල් හතරවන ස්ථානයට පත්වේ; මෙය ලොව පුරා රටවල් 130 ක වගා කරනු ලබන අතර, නිවර්තන අග්නිදිග ආසියාවට ආවේණික වේ.

පළතුරු ප්‍රමාණයෙන්, වර්ණයෙන් සහ තද බවින් වෙනස් වන නමුත් සාමාන්‍යයෙන් දිගටි සහ වක්‍ර වේ. මෙහි ඉදුණු විට විවිධ වර්ණ ඇති ලෙල්ලකින් ආවරණය වූ පිෂ්ඨය පොහොසත් මෘදු මස් ඇත. මෙම පලතුරු, ශාකයේ මුදුනට ආසන්නව පොකුරු වශයෙන් ඉහළට වර්ධනය වේ. නවීන ආහාරයට ගතහැකි බීජ රහිතව වගා කරන ලද කෙසෙල් සියල්ලම පාහේ පැමිණෙන්නේ වල් විශේෂ වන Musa acuminata සහ Musa balbisiana හෝ ඒවායේ දෙමුහුන් ප්‍රභේද වලිනි.
පරිණාමය
ෆයිලොජෙනි

න්‍යෂ්ටික ජාන භාවිතා කරමින් 2011 දී සිදු කරන ලද ෆයිලොජෙනොමික් විශ්ලේෂණයක් මගින් Musaceae පවුලේ සමහර නියෝජිතයින්ගේ වංශය පෙන්නුම් කරයි. ප්‍රධාන ආහාරයට ගත හැකි කෙසෙල් වර්ග තද අකුරු වලින් දැක්වේ.


:‡ බොහෝ වගා කරන ලද කෙසෙල් M.acuminata සහ M.balbisiana දෙමුහුන් වේ. (ගසේ පෙන්වා නැත).
ඉතිහාසය

මුල් නූතන ව්‍යාප්තිය


File:Banana ancestors (Musa acuminata and Musa balbisiana) original range.png|නූතන ආහාරයට ගත හැකි කෙසෙල් වල මුතුන් මිත්තන්ගේ මුල් දේශීය පරාසයන්. Musa acuminata(කොළ), Musa balbisiana(තැඹිලි)
File:Inside a wild-type banana.jpg|වල් කෙසෙල් ගෙඩි වල විශාල, තද බීජ රාශියක් ඇත.|alt=Photo of two cross-sectional halves of seed-filled fruit.
File:Chronological dispersal of Austronesian people across the Pacific (per Benton et al, 2012, adapted from Bellwood, 2011).png|ඉන්දු-පැසිෆික් කලාපය පුරා ඔස්ට්‍රොනීසියානු ජනයාගේ කාලානුක්‍රමික විසිරීම.
File:Bananas Muslim world.JPG|අරාබි කෘෂිකාර්මික විප්ලවය (ක්‍රි.ව. 700-1500) සමයේ කෙසෙල් වල සැබෑ සහ සම්භාවිතාව ව්‍යාප්ත වීම.|alt=Map stating that banana cultivation occurred in pre-Islamic times in India and Southeast Asia, during the 700–1500 CE "Islamic period" along the Nile River and in Mesopotamia and Palestine, and less-certainly in sub-Saharan Africa during that same period
File:Acta Eruditorum - III musa arabum pala plinii, 1734 – BEIC 13446956.jpg|"ඇක්ටා එරුඩිටෝරම්" වෙතින් පලතුරු සහ පැළෑටි නිදර්ශනය, 1734

නිෂ්පාදනය සහ අපනයනය

, කෙසෙල් අපනයනය කරනු ලබන්නේ වෙනත් ඕනෑම පලතුරකට වඩා විශාල පරිමාවකින් සහ විශාල අගයකට ය. 2022 දී, කෙසෙල් සහ කෙසෙල් ලෝක නිෂ්පාදනය ඒකාබද්ධව ටොන් මිලියන 179 ක් වූ අතර, ඉන්දියාව සහ චීනය ගෝලීය නිෂ්පාදනයෙන් 26%ක් විය.
කෘමි හානි

විවිධ පළිබෝධකයන්, විශේෂයෙන් නෙමටෝඩාවන් සහ කෘමීන් විසින් කෙසෙල් වලට හානි වේ.
නෙමටෝඩාවන්

කෙසෙල් මුල් පරපෝෂිත නෙමටෝඩා විශේෂ කිහිපයකින් හානි වේ. Radopholus similis ආර්ථිකමය වශයෙන් කෙසෙල් වල බරපතලම නෙමටෝඩා රෝගය වන "නෙමටෝඩා මුල් කුණුවීම"ට හේතු වේ.

කෙසෙල් මුල ඇතුළත, "නෙමටෝඩා මුල් කුණුවීම"ට හේතු වේ]]
කෘමීන්

කෙසෙල් වගාවේ ප්‍රධාන කෘමි පලිබෝධකයන් අතර සැලකිය යුතු ආර්ථික අලාභයක් ඇති කරන කුරුමිණියන් දෙදෙනෙකු වන කෙසෙල් විදිනයා Cosmopolites sordidus සහ කෙසෙල් කඳේ කුරුමිණි Odoiporus longicollis වේ. අනෙකුත් සැලකිය යුතු පළිබෝධ අතරට කුඩිත්තන් සහ කැළැල් ඇතිකරන කුරුමිණියන් ඇතුළත් වේ.

යනු ශාකය තුළ උමං හරහා ගමන් කරන විනාශකාරී පළිබෝධයකි.]]
රෝග

*පැනමා රෝගය
දිලීර කෙසෙල් කඳ හරහා ඉහළට නැඟීම |alt=A banana tree cut horizontally to show the fungus development in the interior of the tree]]
:*Fusarium wilt TR4
*Black sigatoka
ආසාදනය වූ කොළ]]
*Banana bunchy top virus
, 'banana bunchy top virus' වල වාහකයෙක්.]]
*Banana bacterial wilt
ඖෂදීය ප්‍රයෝජන
ඉදුණු කෙසෙල් ගෙඩි

*ආහාර දිරවීම පහසු කරයි.
*මළ බද්ධය නැති කර මළ හොඳින් පහ කරයි.
*පිළිස්‌සීමක්‌ නිසා ඇති වන වේදනාව නැති කිරීම. (පිළිස්‌සුණු තැන ඉදුණු කෙසෙල් ගෙඩි තලපයක්‌ ලෙස ආලේප කළ හැකි ය.)
*පාචනය ඇති වූ විට ඉදුණු ආනමාළු කෙසෙල් ගෙඩි කෑමට දීමෙන් එය සුව වේ.
*ආහාර මාර්ග පද්ධතියේ අසාමාන්‍යතා නැති කරයි.
*ප්‍රමේහ සහ වකුගඩු ආබාධ සඳහා කරන ප්‍රතිකාරවල දී ඉදුණු කෙසෙල් භාවිත කෙරෙයි.
*අසාත්මිකතාව නැති කරයි.
අමු කෙසෙල් ගෙඩි

*මුත්‍රා මාර්ගයේ රෝග සුව කරයි.
*ඔසප් චක්‍රයේ අක්‍රමවත් බව නැති කරයි.

පොටෑසියම් වලින් අපේ ශරීරයේ රුධිර පීඩනය නියාමනය කෙරෙනවා, ඒ නිසා හෘදයාබාධ සහ ආඝාත (stroke) වලින් ආරක්ෂා වෙන්න නිතර කෙසෙල් ආහාරයට ගැනීම ඉතා සුදුසුයි. කෙසෙල් වල ඇති පෝෂක ඇස් පෙනීම වැඩිදියුණු කිරීමටත්, වයසට යන විට සිදු වන මාංශ පේශී අඩපණ වීම අවම කිරීමටත්දායක වෙනවා. කෙසෙල් ආහාරයට ගැනීම ශක්තිමත් අස්ථි පද්ධතියක් පවත්වා ගැනීමට උදව් වෙනවා. කෙසෙල් කියන්නේ ආහාර ජීර්ණයට අත්‍යවශ්‍ය හිතකර බැක්ටීරියාවලට පෝෂණය ගෙන දෙන මූලාශ්‍රයක්.

(probiotic) මේ බැක්ටීරියාවන් තමයි අපේ ආහාර ජීර්ණයට අත්‍යාවශ්‍ය එන්සයිම වර්ග නිපදවන්නේ. මේ හිතකර බැක්ටීරියා පෝෂණය වීම ආහාර ජීර්ණයත්, ශරීරයට උරාගැනීමත්නිසි පරිදි සිදුවෙන්නට උදව් වෙනවා. විශේෂයෙන් විටමින් වර්ගත්, කැල්සියම් ඇතුළු ඛණිජ ලවණත් නිවැරදිව ශරීරයට ලබා ගන්න මේ ක්‍රියාවලිය ඉතා වැදගත්. කැල්සියම් නිසි ලෙස උරා ගැනීම අස්ථි වල ශක්තිමත්භාවයට ඍජුවම බලපානවා.

කෙසෙල් කියන්නේ ප්‍රතිඔක්සිකාරක බහුල ආහාරයක්. වකුගඩු පිළිකා ඇතුළු රෝග බොහොමයක් ඇති කරන මුක්ත ඛණ්ඩක ඇතිවීම පාලනය කරන්න ප්‍රතිඔක්සිකාරක අඩංගු ආහාර ගැනීම හේතු වෙන බව සොයාගෙන තියෙනවා. බඩේ ඇති වන තුවාල (stomach ulcers) වණ වීමට නොදී මුල්අ වධියේම සුව කරන්න කෙසෙල් දායක වෙනවා. කෙසෙල් තුල අඩංගු ආහාරමය තන්තු (diatery fibre), පොටෑසියම්, විටමින් C සහ විටමින් B6 යන සියලුම පෝෂක හදවතේ නීරෝගී බව වැඩිදියුණු කරන්න හේතු වෙනවා. කෙසෙල් තුල අඩංගු වන ට්‍රිප්ටොෆෑන් (tryptophan) නම් ඇමයිනෝ අම්ලය මතක ශක්තිය වර්ධනය කරන්න හේතු වෙන බවටත්, මානසික ආතතිය දුරු කිරීමටත් හේතු වෙන බව සොයාගෙන තියෙනවා.

ව්‍යාප්තිය / රෝපනය

වගා කිරීම - ශ්‍රී ලංකාවේ ඕනෑ ම පළාතක වගා කළ හැකි ය. විශේෂයෙන් ගෙවතු භෝගයක්‌ ලෙසත් සුළු මධ්‍ය හා මහාපරිමාණ වශයෙන් සාර්ථක ආර්ථික භෝගයක්‌ ලෙසත් වගා කළ හැකි ය. වසරේ ඕනෑ ම කාලයක පල දරයි. තනි වගාවක්‌ ලෙසත්බහු භෝග වගාවක්‌ ලෙසත් මනා ජල සම්පාදනයක්‌ යටතේ හෝ වර්ෂා ජලයෙන් හෝ වගා කළ හැකි ය.කෙසෙල් වගාවක්‌ සරුවට පවත්වාගෙන යැම සඳහා ප්‍රශස්‌ථ උෂ්ණත්වයක්‌ තිබිය යුතු ය. සාමාන්‍යයෙන් අවශ්‍ය ප්‍රශස්‌ත උෂ්ණත්වය සෙල්සියස්‌ අංශක 22 සිට 31 දක්‌වා වූ පරාසයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ සෙල්සියස්‌ අංශක 25ත් 30ත් අතර පරාසයේ කෙසෙල්සරුවට වැවේ.

කෙසෙල් ගසක සරු වර්ධනයටත් මල්හටගැනීමටත් උෂ්ණත්වය බෙහෙවින් බලපායි. කෙසෙල්වලින්සාර්ථක අස්‌වැන්නක්‌ ලබාගැනීමට හිරු එළියත් සෙවණත් අවශ්‍ය වෙයි. මඳ හිරු එළියක්‌ ලැබුණත් ආහාර නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියට බාධාවක්‌ නො වන අතර අඩුවක්‌ වුවත් අස්‌වැන්නේ අඩුවක්‌ වන්නේ නැත. කෙසෙල් වගාවෙන් ප්‍රශස්‌ත අස්‌වැන්නක්‌ ලබා ගැනීමට වර්ෂාව ද අත්‍යවශ්‍ය වෙයි. මෙහි දී අවශ්‍ය වන්නේ පැතිරී යන මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ වර්ෂාවකි. ගෙඩි හටගැනීමට සති 16කට පමණ පෙර පවතින වර්ෂාපතනය ගෙඩිවල වර්ධනයට බෙහෙවින්බලපායි. සාමාන්‍යයෙන් සතියකට අවම වශයෙන් මිලි මීටර් 2500ක හෙවත් වසරකට අවම වශයෙන් මිලි මීටර් 100ක පමණ වර්ෂාවක්‌ ලැබෙන විට සාර්ථක අස්‌වැන්නක්‌ ලැබේ.

තන්තු මුල් පද්ධතියකින්පස හා බැඳී පවතින කෙසෙල් ගසට සුළඟට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක්‌ ද ඇත. එහෙත් වේගවත් සුළඟට පත්‍ර ඉරී යන නිසා උත්ස්‌වේදනය වැඩි වන අතර ශාකයේ ස්‌වසන වේගයේ අඩු වීමක්‌ සිදු වෙයි. එබැවින් දිලීර රෝග පැතිරීමේ වැඩි බවක්‌ ද පෙන්වයි.
මූලාශ්‍ර