JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Ìpínlẹ̀ Abia

Ìpínlẹ̀ Abia () jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá àti àríwá-ìlà-oòrùn pẹ̀lú àwọn Ìpínlẹ̀ Enugu, àti Ebonyi, Imo State sí ìwọ̀-oòrùn, ìpínlẹ̀ Cross River sí ìlà-oòrùn, ìpínlẹ̀ Akwa Ibom sí gúúsù-ìlà-oòrùn, àti ní ìpínlẹ̀ Rivers sí gúúsù. Tí wọ́n sọ lórúkọ látara ìbẹ̀ẹ̀rẹ̀ orúkọ àwọn agbègbè mẹ́rin tí ó pọ̀ jùlọ ní ìpínlẹ̀ náà: Aba, Bende, Isuikwuato, àti Arochukwu. Olú-ìlú rẹ̀ ni Umuahia tí agbégbè tí ó gbòòrò jùlọ tí ó sì lajú jẹ́ Aba.

Ìpínlẹ̀ Abia jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kejìlélọ́gbọ̀n tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kẹtàdínlọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rindínlọ́gọ́rùn-ún-lọ́nà-igbalélọ́gọ́rin gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Lóde-òní àwọn olùgbé ìpínlẹ̀ Abia láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà, ṣùgbọ́n àwọn Igbo ni wọ́n gbilẹ̀ jù nínú àwọn olùgbé yìí.

Ní ti ètò ọrọ̀-ajé, iṣẹ́ wíwa epo àti ohun àlùmọ́nì gáààsì ni ó jẹ́ gbòóógì ní ìpínlẹ̀ Abia pẹ̀lụ́ iṣẹ́ àgbẹ̀, nípàtàkì iṣu, àgbàdo, taro, epo pupa, àti pákí. Ilé-iṣẹ́ kékeré kan ń ṣàgbéjáde, pàápàá jùlọ ní agbègbè Aba. Tí ó sì ń gbèrú kíákíá ní iye àti ní Ilé-iṣẹ́, Abia ní ìsopọ̀-ẹlẹ́ẹ̀kẹ́jọ atọ́ka ìdàgbàsókè ènìyàn tó ga jùlọ lórílẹ̀ èdè.
Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀

Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ (17):

*Àríwá Aba
*Gúúsù Aba
*Arochukwu
*Bende
*Ikwuano
*Àríwá Isiala-Ngwa
*Gúúsù Isiala-Ngwa
*Isuikwuato
*Obi-Ngwa
*Ohafia
*Osisioma-Ngwa
*Ugwunagbo
*Ìlaòrùn Ukwa
*Ìwọòrùn Ukwa
*Àríwá Umuahia
*Gúúsù Umuahia
*Umu-Nneochi
Awon eeyan pàtàkì

*Eucharia Oluchi Nwaichi
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Cross River

Ìpínlẹ̀ Cross River jẹ́ kan láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní agbègbè Gúúsù-Gúúsù ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Wọ́n sọọ́ lórúkọ fún àwọn ará Cross River, wọ́n dá Ìpínlẹ̀ náà sílẹ̀ látara ìlà-oòrùn ní agbègbè ìlà-oòrùn ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 1967. Olú-ìlú rẹ̀ ni Calabar, Ó pín ààlà sí àríwá pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Benue, sí ìwọ̀-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ebonyi pẹ̀lú sí Ìpínlẹ̀ Abia , àti sí gúúsù-ìwọ̀-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom nígbàtí ààlà ìlà-oòrùn rẹ̀ parapọ̀ di ààlà orílẹ̀ èdè pẹ̀lú orílẹ̀ èdè Cameroon. Ìpínlẹ̀ Gúúsù-Ìlà-oòrùnni wọ́n mọ̀ọ́ sí kí wọ́n tó yí orúkọ rẹ̀ padà ní ọdún 1976, Ìpínlẹ̀ Cross River tẹ́lẹ̀rí ṣàkóónú agbègbè tí ó wá di Ìpínlẹ̀ Akwa Ibom báyìí, tí ó di ìpínlẹ̀ tí ó dá yàtọ̀ ní ọdún 1987.

Láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Cross River jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹsàn-án tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kẹtàdínlọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́tàlélẹ́gbẹ̀rin-ọgọ́rùn-ún gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Láyé òd-òní Ìpínlẹ̀ Cross River ti ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà, pàáp̀á àwọn ará Efik ti gúúsù ni apá odò àti Calabar; àwọn ará Ekoi (Ejagham) ti erékùṣù gúúsù; àwọn ará Akunakuna, Boki, Bahumono, àti Yakö (Yakurr) ti àáríngbùngbùn agbègbè náà; àti àwọn ará Bekwarra, Bette, Igede, Ukelle (Kukele) ti agbègbè àríwá. Ní àkókò ìmúnisìn, ibi tí awá mọ̀ sí Ìpínlẹ̀ Cross River báyìí pín sí àwọn ẹ̀yà tí àwọn kún àwọn ará E̩gbé̩ Aro nígbà tí àwọn ará Efik ṣẹ̀dá Akwa Akpa (Calabar àtijọ́) ìlú-ìpínlẹ̀.
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Delta

Ipinle Delta jẹ́ ọ̀kanIlára àwọn Ìpínlẹ̀ nií riílẹ̀-èdèNaijiria. Ìpínlẹ̀ Delta wà ní apá Gúúsù Nàìjíríà. Adá Ìpínlẹ̀ ìíkalẹ̀ ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, oṣù keẹjọ ọdún 1991lábé ìjọba Gen. Ibrahim Babangida . Olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Delta ni Asaba, bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé ìlú Warri ni àárín ajé Ìpínlẹ̀ Delta. Àwọn èyà tí ópọ̀ jùlọ í Ìpinlè Delta ni Igbo, Urhobo, Isoko, Ijaw, Itsekiri . Ìpinlè Delta ní Ìjọba Àgbègbè Ìbílè márùndílọ́gbọ̀n (25) Gómìnà Ifeanyi Okowa ní gómìnà Ìpínlẹ̀ Delta lọ́wọ́.
Awon Ìjoba Agbegbe Ìbílè ti Delta

* Ariwa Aniocha
* Guusu Aniocha
* Bomadi
* Burutu
* Guusu Ethiope
* Ila-oorun Ethiope
* Ariwa Ila-oorun Ika
* Guusu Ika
* Ariwa Isoko
* Guusu Isoko
* Ila-oorun Ndokwa
* ìwọ̀ oòrùn Ndokwa
* Okpe
* Ariwa Oshimili
* Guusu Oshimili
* Patani
* Sapele
* Udu
* Ariwa Ughelli
* Guusu Ughelli
* Ukwuani
* Uvwie
* Ariwa Warri
* Guusu Warri
* Guusu ìwọ̀ oòrùn Warri
Àwọn olókìkí ènìyàn láti Delta

*Kefee, olori obinrin ati ko-orin Naijiria
*Sunny Ofehe, olóṣèlú àti ajàfún òmìnira
*Isaiah Ogedegbe, kọrinaọmọ orílẹ̀ èdè Nàíjíríà
Àwọn Ìtọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Ebonyi

Ìpínlẹ̀ Ebonyi () jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá àti àríwá-ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Benue, Ìpínlẹ̀ Enugu sí ìwọ̀-oòrùn, Ìpínlẹ̀ Cross River sí ìlà-oòrùn àti gúúsù-ìlà-oòrùn, àti Ìpínlẹ̀ Abia sí gúúsù-ìlà-oòrùn. Wọ́n fún un orúkọ fún àwọn ará Abonyi (Aboine) River—apá kan tó gbòòrò ní ẹkù gúúsù ìpínlẹ̀ náà—Wọ́n ṣẹ̀da Ìpínlẹ̀ Ebonyi látara àwọn apa kan Ìpínlẹ̀ Abia àti Ìpínlẹ̀ Enugu ní ọdún 1996 tí olú-ìlú rẹ̀ sì jẹ́ Abakaliki.

Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ tí wọ́n kéré láàárín àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Ebonyi jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹtàlélọ́gbọ̀n tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kọkàndínlọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́tadín-ní-ọgọ́rùn-kan-ẹgbẹ̀rún gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún.

Lẹ́yìn òmìnira ní ọdún 1960, agbègbè tí ó wá di Ebonyi báyìí wáà lára agbègbè ìlà-oòrùn tí wọ́n ti ní òmìnira títí di ọdún 1967 nígbàtí ekù náà pín tí agbègbè náà di apá kan ti Ìpínlẹ̀ àáríngbùngbùn ìlà-oòrùn.

Ninu ètò ọrọ̀-ajé, Ìpínlẹ̀ Ebonyi mú iṣẹ́ ọ̀gbìn lókùnkúndùn, pàápàá iṣu, ìrẹsì, epo pupa, àti ègé.

Ìpínlẹ̀ Ebonyi ní Atọ́ka Ìdàgbàsókè Ènìyàn tí ó ga jùlọ-ọ̀nà-ogún ní orílẹ̀-èdè àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí ilé-ẹ̀kọ́ gíga.
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Edo

Ìpínlẹ̀ Edo jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó wà ní agbègbè ẹkù gúúsù ti orílẹ̀ èdè náà. Gẹ́gẹ́ bí àbájáde ètò-ìkànìyàn lórílẹ̀ èdè ti ọdún 2006, ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹrìndínlọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́ta-àbọ̀-dínní-díẹ̀ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ìpínlẹ̀ Edo jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kejìlélógún tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè gẹ́gẹ́ bí títóbi ilẹ̀ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Olu-ilu ìpínlẹ̀ náà àti ìlú rè, ni Ìlu Benin, tí ó jẹ́ ìlú ẹlẹ́ẹ̀kẹ́rin tí ó tóbi jùlọ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó sì jẹ́ ibùdó ilé-iṣẹ́ tí ń ṣe rọ́bà orílẹ̀ èdèy. Wọ́n dáa sílẹ̀ ní ọdún 1991 látara Ìpínlẹ̀ Bendel tẹ́lẹ̀rí, wọ́n sì tún mọ̀ọ́ sí ìró ọkàn orílẹ̀ èdè. Ìpínlẹ̀ Edo pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Kogi sí àríwá-ìlà-oòrùn, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Anambra sí ìlà-oòrùn, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Delta sí gúúsù-ìlà-oòrùn àti gúúsù-gúúsù àti pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ondo sí ìwọ̀-oòrùn.

Àwọn ààlà òde-òní ti Ìpínlẹ̀ Edo yí àwọn agbègbè tí wọ́n jẹ́ agbègbè oríṣiríṣi ìjọba àti ìjọba tí wọ́n dásílẹ̀ ní ọgọ́rùn ọdún mọ́kànlá AD sẹyìn ká, ìyẹn Ìjọba Benin. Ìlú àtijọ́ ti Edo, agbègbè ti ìlu Benin òde-òní, jẹ́ ilé sí díẹ̀ nínú àwọn iṣẹ́-orílẹ̀ tí ó tóbi jùlọ ní àgbáyé. Ní ọdún 1897, ìjọba aláwọ̀-funfun ṣe ìrìn-àjò ìjìyà ti agbègbè kan, tí ó pa púpọ̀ nínú àwọn ìlú Edo àtijọ́ run àti ṣíṣàfikún agbègbè náà sínú ohun tí yóò di gúúsù Nàìjíríà lábẹ́ àbò ìjọba aláwọ̀-funfun.

Ìpínlẹ̀ Edo jẹ́ ìpínlẹ̀ tí ó kúnfún àwọn oríṣiríṣi àwọn olùgbé tí ó gbilẹ̀ jẹ́ àwọn ará Edoid, pẹ̀lú àwọn ará Edo (or Bini), Esan, Owan àti Afemai people. ÈdèEdoid tí ó wọ́pọ̀ ní sísọ jùlọ ni èdè Edo, ní èyí tí wọ́n máa ń sọ jù ní ìlu Benin. Ẹ̀sin kììtẹ́nì ni ó gbilẹ̀ jù ní Ìpínlẹ̀ Edo. Àwọn arìnrìnàjò onígbàgbọ́ Portuguese ni wọ́n mu wa si agbègbè náà ni gbèdéke ọgọ́rùn ọdún mẹ́ẹ̀dógún. Wọ́n ṣe ẹ̀sin Mùsùlùmí àti ẹ̀sìn àbáláyé náà.
Àwọn ìjọba ìbílẹ̀ lábẹ́ rẹ

Àwọn ìjọba ìbị́lẹ̀ méjìdínlógun ló wà lábẹ́ ìpínlẹ̀ Edo.


*Akoko-Edo
*Egor
*Esan Central
*Esan North-East
*Esan South-East
*Esan West
*Etsako Central
*Etsako East
*Etsako West
*Igueben
*Ikpoba-Okha
*Oredo
*Orhionmwon
*Ovia North-East
*Ovia South-West
*Owan East
*Owan West
*Uhunmwonde
Àwọn ìtọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Èkìtì

Ìpínlẹ̀ Èkìtì jẹ́ Ìpínlè ní apá ìwọ̀ oòrùn Nàíjíríà tí ó jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọjọ́ kìíní oṣù ọwàwà,1996 pẹ̀lú àwọn ìpínlẹ̀ tuntun márùn-rún mìíràn látọwọ́ ọ̀gágun Sani Abacha.

Èkìtì ti jẹ́ ìpínlẹ̀ olómìnira kí àwọn òyìnbó tó dé. Èkìtì jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìpílẹ̀ Yorùbá ní ibi tí a mọ̀ sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní òní. Àwọn ará Èkìtì jẹ́ àwọn tí a lè tọpasẹ̀ wọ́n gẹ́gẹ́ bí ọmọ Odùduwà, bàbá àti babańlá ìran Yorùbá.

Èrò méjì lówà nípa ìtàn Èkìtì. Àkọ́kọ́ ni èyí tí ó so Èkìtì mọ́ Ilé-Ifẹ̀. Ìtàn náà sọ pé Ọlọ́fin, ọ̀kan nínú àwọn ọmọ Odùduwà tí ó bí ọmọ mẹ́rìndílógún. Nípa pé wọ́n ń wá ilẹ̀ mìíràn láti gbé, wọ́n kúrò ní Ilé-Ifẹ̀ wọ́n sì pọ̀ sókè rajà. Wọ́n gba Iwò- Elérú ní Isarun wọ́n sì ní láti dúró síbì kan tí orúkọ rẹ̀ ńjẹ́ Igbó-Aka tí kò jìnà sí Ile-Oluji.

Ọlọ́fin àti àwọn ará rẹ̀ tẹ̀síwájú nínú ìrìn-àjò wọn, Ṣùgbọ́n nígbà tí wọ́n dé ilẹ̀ kan tí orúkọ rẹ̀ ńjẹ́ Ọwá-Obòkun (Ọba ilẹ̀ Ijẹṣà) Orangun tí ó jẹ́ ọba Ìlá pinnu láti dúró sí ibi tí à ń pè nih Ìjẹ̀ṣà ní òní àti Igbomina ní ìpínlẹ̀ Osun. Àwọn ọmọ mẹ́rìlá yòókù tẹ̀síwájú nínú ìrìn àjọ̀ wọn, wọ́n sì gúlẹ̀ sí ibi tí a mọ̀ sí Èkìtì ní òní. Wọ́n ṣe àkíyèsi pé òkè pọ̀ ní ibi tí wọ́n tẹ̀dó sí wọ́n sì pe ibẹ̀ ní 'ilẹ̀ olókìtì' èyí tí ó padà di Èkìtì, báyìí ni Èkìtì ṣe gba orúkọ.

Èrò kejì nípa orísun Èkìtì ni pé Odùduwà tó jẹ́ babańlá ìran Yorùbá rin ìrìn-àjò lọ sí Ilé-Ifẹ̀, ó ri pé àwọn kan ti tẹ̀dó sí ibẹ̀. Lára àwọn olórí tí ó bá níbẹ̀ ni Agbonniregun, Obatala, Orelure, Obameri, Elesije, Obamirin, Obalejugbe, ká mẹ́nu ba díẹ̀ nínú wọn. Ohun tí ìtàn sọ nipé àwọn àrọ́mọdọ́mọ Agbọnniregun ni wọ́n wà ní Èkìtì, àpẹẹrẹ ni Alara àti Ajero tí wọ́n jẹ́ ọmọ Ifá. Orunmila [Agbonniregun] gan-gan fún ra ẹ̀ gbé púpọ̀ ayé rẹ̀ ní Adó ìdí nìyín tí wọ́n fi máa sọpé 'Adó ni ilé-Ifá' . Àtìgbà náà ni àwọn ará Èkìtì tih wà níbi tí wọ́n wà dì ọ̀ní.

Kò sí ẹni tí ó lè sọ pàtó ìgbà tí àwọn nǹkan wọ̀nyí ṣẹlẹ̀, ìdí ni pé ìmọ̀ mọ̀-ọ́-kọ-mọ̀-ó-kọ̀ ò tí ì dé nígbà náà, ohun kan tí ó dájú tádàá ni pé àwọn èèyàn ti ń gbé ní Èkìtì fún ọ̀pọ̀ ọdún. Ìtàn jẹ́ kí a mọ̀ pé àwọn ọba Èkìtì ní ọlá nígbà ayé wọn ní sẹ́ńtúrì kẹtàlá. Àpẹẹrẹ ni Ewi Ata ti Ado-Ekiti ní ọdún.

Gòmìnà ìpínlè Èkìtì nì Biodun Oyebanji
Àwọn àwòrán.


File:The Iworoko mountain 05.jpg
File:Wooden Walkway of Ikogosi Cold and Warm Spring.jpg
File:Mountain view Ilawe Ekiti, Ekiti State.jpg
Aramoko-Ekiti Roundabout, Aramoko-Ekiti, Ekiti state.jpg
Araromi Baptist Church, Igede-Ekiti, Ekiti (cropped).jpg
Arinta Water Fall, Ipole Iloro.jpg
Arinta water fall.3.jpg|Arinta water fall
Arinta Waterfall, Ipole Iloro3.jpg|Arinta Waterfall
Edu High School Avenue Sign Post, Erio-Ekiti, Ekiti State.jpg
Ekiti Baptist High School, Igede Ekiti, Ekiti State (cropped).jpg
Ekiti state internal revenue house, Ado-ekiti2.jpg
Ekiti state local government service commission.2.jpg
Ekiti state University Teaching Hospital, Ado-ekiti2.jpg
Ekiti state University Teaching Hospital, Ado-ekiti3.jpg
Erelu Adebayo children home, Igede-Ekiti, Ekiti.jpg
ERI AYONUGBA RIVER, ERIJIYAN-EKITI, EKITI STATE 2.jpg
ERI AYONUGBA RIVER, ERIJIYAN-EKITI, EKITI STATE55.jpg
Erin-Ayonugba High School, Erijiyan Ekiti 3.jpg
Erio-Ekiti Signpost, Ekiti state.jpg

Itokasi
Ìpínlẹ̀ Enugu

Ìpínlẹ̀ Enugu (Igbo: Ȯra Enugu) jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Benue àti Ìpínlẹ̀ Kogi, Ìpínlẹ̀ Ebonyi sí ìlà-oòrùn àti gúúsù-ìlà-oòrùn, pínlẹ̀ Abia sí gúúsù, àti Ìpínlẹ̀ Anambra sí ìwọ̀-oòrùn. Ìpínlẹ̀ náà gba orúkọ rẹ̀ látara olú-ìlú rẹ̀ àti ìlú tí ó gbòòrò jù, tí ń ṣe Enugu.

Laaarin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Kogi jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kọkàndínlọ́gbọ̀n tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kejìlélógún ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rin-àbọ̀dín-ni-díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Láyé òde-òní Ìpínlẹ̀ Enugu ní olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà pẹ̀lú, pàápàá àwọn ará Igbo pẹ̀lú díẹ̀ wọn ti wọ́n jẹ́ àwọn ará Idoma àti Igala ní Etteh Uno.

Lẹ́yìn òmìnira ní ọdún 1960, agbègbè tí ó wá di Enugu báyìí wáà lára agbègbè ìlà-oòrùn tí wọ́n ti ní òmìnira títí di ọdún 1967 nígbàtí ekù náà pín tí agbègbè náà di apá kan ti Ìpínlẹ̀ àáríngbùngbùn ìlà-oòrùn.

Ninu ètò ọrọ̀-ajé, Ìpínlẹ̀ Enugu mú iṣẹ́ òwò ṣíṣe àti ọ̀gbìn lókùnkúndùn, pàápàá ọ̀pọ̀ isu, ìrẹsì, kókò, epo pupa, àti ẹ̀gẹ́. A key minor industry was mining, especially of coal in the Udi Hills around the city of Enugu. Ìpínlẹ̀ Enugu ní Ìtọ́ka Ìdàgbàsókè Ènìyàn ní ìdá kẹwàá tó ga jù lọ ní orílẹ̀-èdè, wọ́n sì kà á sí ọkàn nínú ilẹ̀ Igbo tí ó jẹ́ agbègbè ẹkù àṣà ẹ̀ya Igbo.
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Gombe

Ìpínlẹ̀ Gombe jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè àríwá-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá àti àríwá-ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Borno àti Ìpínlẹ̀ Yobe, sí gúúsù pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Taraba, sí gúúsù-ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Adamawa, àti sí ìwọ̀-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Bauchi. Wọ́n sọọ́ lórúkọ fún ìlu Gombe—tí ó jẹ́ olú-ìlú ìpínlẹ̀ àti ìlú tí ó gbòòrò jùlọ—Wọ́n ṣẹ̀da Ìpínlẹ̀ Gombe látara àwọn apa kan Ìpínlẹ̀ Bauchi ní ọjọ́ kìnínní oṣù kẹwàá ọdún 1996.

Laaarin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Gombe jẹ́ ìpínlẹ̀ kọkànlélógún tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kejìlélọ́gbọ̀n ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù-mẹ́talénídàámẹ́rin-mílíọ́nnù gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Ní ti .ẹ̀yà,àwọn olùgbé ìpínlẹ̀ Gombe láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà, pàápàá àwọn ará Fulani tí wọ́n gbé ní àríwá àti àáríngbùngbùn ìpínlẹ̀ náà papọ̀ pẹ̀lú àwọn ará Bolewa, Kanuri, àti àwọn ará Hausa nígbàtí ìlà-oòrùn àti àwọn agbègbè gúúsù lóríṣiríṣi kúnfún àwọn ará Cham, Dadiya, Jara, Kamo, Pero, Tangale, Tera, àti àwọn ará Waja. Ní ti ẹ̀sìn, àwọn tí wọ́n pọ̀ jùlọ ni ìpínlẹ̀ náà (~75%) jẹ́ ẹlẹ́sìn Mùsùlùmí nígbàtí àwọn ẹlẹ́sìn Kììtẹ́nì àti ẹlẹ́sìn abalaye ò pọ̀, wọ́n wà ní ìdiwọ̀n 20% àti 5%, ní ṣísẹ̀-n-tẹ̀lè.
Itokasi
Ìpínlẹ̀ Imo

Ìpínlẹ̀ Imo () jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní agbègbè gúúsù-ìlà-oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí àríwá pẹ̀lú Ìpínlẹ Anambra, Ìpínlẹ̀ Rivers sí ìwọ̀-oòrùn àti gúúsù, àti Ìpínlẹ̀ Abia sí ìlà-oòrùn. Ó mú orukọ rẹ látara odò Imo tí ó ń sàn jákèjádò ààlà ìlà-oòrùn. Olú-ìlú ìpínlẹ̀ náà ni Owerri tí orúkọ ìnagigẹ rẹ̀ ń jẹ́ "ọkàn ìlà-oòrùn" "Eastern Heartland."

Laaarin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Imo jẹ́ ìpínlẹ̀ kẹta tí ó kéré jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kẹrìnlá ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù-márùn-únlé-ní-ọgọ́rùn-lọ́nàerínwó gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Lóde-òní ìpínlẹ̀ Imo ní àwọn olùgbé láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà, pàápàá àwọn ará Igbo pẹ̀lú èdè Igbo tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí èdè àkọ́kọ́ ní ìfẹ̀gbẹ̀kẹg̀bẹ́ pẹ̀lú èdè Gẹ̀ẹ́sì jákèjádò ìpínlẹ̀ náà. Ṣáájú àkókò ìmúnisìn, ohun tí ó ń jẹ́ Ìpínlẹ̀ Imo ní báyìí jẹ́ apákan ti ìjọba àtijọ́ ti Nri àti Aro Confederacy nígbà míì ṣáájú kí wọ́n tó ṣẹ́gun lẹ́yìn-òrẹyìn ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdùn 1900 nípasẹ̀ àwọn ọmọ ogun ìlu Gẹ̀ẹ́sì ní Ogun Anglo-Aro. Lẹ́yìn ogun náà, àwọn ará ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì dá agbègbè náà sí Gúúsù Nàìjíríà lábẹ́ àbẹ̀ àwọn aláwọfunfu ni èyí tí ó wá dà Nàìjíríà àti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì pọ̀ ní ọdún 1914; lẹ́yìn ìdàpọ̀ náà, Imo di àáríngbùngbùn fún ìdẹ́kun-ìmúnisìn nígbà Ogun àwọn Obìnrin.
Itokasi

* STATE OF IMO STATE
Ìpínlẹ̀ Èkó

Ìpínlẹ̀ Èkó jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní gúúsù ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà láàárin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì náà, ó pọ̀ níye ó sì kéré ní ààyè. Ó sopọ̀ mọ́ gúúsù nípasẹ̀ àwọn ìgbèríko Benin àti sí ìwọ̀-oòrùn nípasẹ̀ ààlà òkèèrè pẹ̀lu Ìlu Benin, Ìpínlẹ̀ Èkó ń pín àwọn ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ogun sí ìlà-oòrùn àti àríwá ní èyí tí ó mu jé ìpńilẹ̀ kan ṣoṣo ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó pín ààlà pẹ̀lú ìpínlẹ̀ kan péré. Orúkọ fún ìlú Èkó — Ìlú tí ó pọ̀ jùlọ ní ilẹ̀ adúláwọ̀ — wọ́n dá ìpínlẹ̀ náà látara agbègbè Ìwọ̀ Oòrùn tí ó sì jẹ́ olú-ìlú tẹ́lèrí ní ọjọ́ kẹ́tadínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún, ọdún 1967.

Gégẹ́ bí ìtọ́ka agbègbè, Ìpínlẹ̀ Èkó jé ilẹ̀ omi tí ìdá-mẹ́rin rẹ̀ dín ní díẹ̀ kúnfún òṣà, itọ́ àti àwọn odò. Èyí tí ó fẹ̀ jù nínú àwọn omi wọ̀nyí ni ọ̀sà Èkó àti Lekki nínú ìpínlẹ̀ náà pẹ̀lú odò Ogun àti Osun tí ó ń sàn wọnú wọn. Àwọn omi yòó kù jẹ́ itọ́ tí ó ń sàn kiri ìpínlẹ̀ náà tí wọ́n sì jẹ́ ọ̀nà ìrìnàjò pàtàkì fún àwọn èèyàn àti àwọn ọjà. Nítòsí etí omi, ìpínlẹ̀ yìí bákan náà ṣàkónú àwọn onírúnrú ohun ọ̀gbìn, ẹranko àti ẹranmi gẹ́gẹ́ bí ẹjá ṣe wà náà ni àwọn ẹranmi ilẹ̀ adúláwọ̀ àti àwọn ọ̀ọ̀nì.

Ìpínlẹ̀ Èkó ti jé ibùgbé fún ọdún tó ti pẹ́ nípasẹ̀ àwon ọ̀wọ́ onírúnrú ẹ̀yà onílùú, nípàtàkì awọn ọmọ Yoruba ni wọ́n ń gbé káàkiri ìpínlẹ̀ náà àmọ́ àwọn èèyan Ewe àti Ogu náà ń gbé ibi tí o nasẹ̀ lápá ìwọ̀ oòrùn.

Gẹ́gẹ́ bí àbáyọrí síṣí lọ láti orílẹ̀ èdè kan sí òmíràn láti bíi ọ̀rúndún sẹ́yìn, ìpínlẹ̀ Èkó pẹ̀lú ti ní èrò tó pọ̀ tí wọn kìí ṣe àwọn ọ̀wọ́ ẹ̀yà orílẹ̀-èdè Nàìjíríà pẹ̀lú Edo, Fulani, Hausa, Igbo, Ijaw, Ibibio, àti èèyàn Nupe láàárin àwọn ọ̀wọ́ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà yòókù. Àwọn ọ̀wọ́ mìíràn wa látìta tí wọn wá láti àwọn ìlú tí ó pín ààlà orílẹ̀-èdè Nàìjíríà pèlú Saro (Sierra Leonean) àti Amaro (Brazilian) gẹ́gẹ́ bí àwọn ọ̀wọ́ tí wọn ṣẹ̀ wá tí wọ́n kó lẹru tẹ́lẹ̀rị́ tí wọ́n padà sílẹ̀ adúláwọ̀ ní àwọn ọdún 1800 pẹ̀lú àwọn àwùjọ àárín ìlà-oòrùn orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí wọ́n ti wà ti pẹ́ (pàápàá Syrian àti Lebanese orílẹ̀-èdè Nàìjíríà) pẹ̀lú di èrò ní apákan gbòógì ní ìpínlẹ̀ Èkó pẹ̀lú àwọn tí wọ́n ṣí wá láìpẹ́ láti ìlu Benin, China, Ghana, India, Togo, àti United Kingdom.

Babájídé Sanwóolú ni gómìnà ìpínlè Èkó.
Àwọn Ìtọ́kasí
Ìpínlẹ̀ Rivers

Ìpínlẹ̀ Rivers tí a tún mọ̀ bíi Rivers, ni ìkan nínú àwọn ìpínlẹ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà 36. Gẹ́gẹ́ bí dátà ìkanìyàn tó jáde ní ọdún 2006 ṣe fihàn, ìpínlẹ̀ náà ní iye ènìyàn 5,198,716, èyí sọ ọ́ di ìpínlẹ̀ tó ní iye èniyàn púpọ̀jùlọ kẹfà ní Nàìjíríà. Olúìlú àti ìlú tótóbijùlọ rẹ̀ ni Port Harcourt. Ìlú Port Harcourt ní Nàìjíríà gẹ́gẹ́bí gbọ̀ngàn àwọn ilé-iṣẹ́ epo. Ìpínlẹ̀ Rivers jámọ́ Òkun Atlantiki ní gúúsù, ó ní bodè mọ́ àwọn ìpínlẹ̀ Imo and Abia ní àríwá, ìpílẹ̀ Akwa Ibom ní ìlàòrùn, àti àwọn ìpínlẹ̀ Bayelsa àti Delta ní ìwọ̀òrùn. Ìpínlẹ̀ Rivers ní ọ̀pọ̀ ẹ̀yà tí nínú wọn ni: àwọn Ikwerre, àwọn Ijaw, àwọn Ògóni àti àwọn ẹ̀yà púpọ̀ míràn. Orúkọ fún àwọn ará ìpínlẹ̀ yìí ni "Riverians" tàbi "àwọn ará Rivers".

Apá inú ìpínlẹ̀ náà jẹ́ ẹgàn tútù olóoru.
Ítàn Ìdásílẹ̀

Ìpínlẹ̀ Rivers gba orúkọ rè nípase awọn odò ti o la kojá.
Ijọba Ìbílẹ̀

Awọn ijọba íbílẹ̀ tí ó wà nì ìpínlẹ̀ Rivers jẹ́ mẹ́tàlẹ́lógún tí alága ìbílẹ̀ n se akoso gbogbo ìbílè na:
Awọn èdè

Awọn orísìrísí èdè tí ó wa ní ìpínlè Rivers nítítò Ijọba ìbílẹ̀ ìpínlè Rivers:
Èkó

Ilé ẹ̀kọ́ alakobere àti girama

Títí di ọdún 1999, ìpínlẹ̀ na ni ile-ẹkọ alakobere bí 2,805 áti ti girama bi 243 tó jẹ́ ti ijọba.
Ilé ẹ̀kọ́ gíga

* Captain Elechi Amadi Polytechnic
* Eastern Polytechnic
* Federal College of Education (Technical), Omoku.
* Ignatius Ajuru University tí ó wà ní Rumuolumeni, Nkpolu Oroworukwo and Ndele.
* Kenule Beeson Saro-Wiwa Polytechnic
* PAMO University of Medical Sciences,Elelenwo, Port Harcourt
* Rivers State University.
* University of Port Harcourt, Choba.
* Ken Saro Wiwa Polytechnic at Bori.
* School of Health Technology, Port Harcourt
* School of Nursing and Midwifery, Rumueme, Port Harcourt.
Àwọn Ìtọ́kasí
Ewì ajẹmókùú

Songs
ÌLÒ ORIN

Yorùbá jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀yà tó fẹ́ràn orin púpọ̀. Kò sí abala kan nínú ìgbésí ayé ọmọnìyàn tí a kò ti lè kọrin. A ń kọ orin níbi ìgbeyàwó, à ń kọ orin nígbà tí a bá bímọ, nígbà ìsìnkú àgbà, orin wà láti yin Olódùmarè bẹ́ẹ̀ ni orin wà láti fi àseyọrí tàbí kù dìẹ̀ ku diẹ ẹ̀dá hàn. Gbogbo ìwà àti ìṣe Yorùbá ló ní orin tí ó bá wọn mu rẹ́gí yálà nígbà ayọ̀, nígbà ìbànújẹ́ lẹ́nu iṣẹ́ tàbí nígbà tí ọwọ́ bá dilẹ̀.

Beier (1956), Olúkòjú (1978), Ọlátúnjí (1984), Ilésanmí (1985), Sheba (1988) àti Agbájé (1995) gbà pé ẹ̀ka pàtàkì ni orin jẹ́ nínú lítíréṣọ̀ alohùn Yorùbá. Bí àwọn orin yìí ṣe ń jẹyọ ni wọ́n ní iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣe nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹbú. Bí àpẹẹrẹ:

E è yà

Mo r’Ògùn la fọṣọ

E è o yà

Mo r’Ògùn la fọṣọ

Ìgbì mo délé o mi o bá baba

Ojú mi n ṣomi gbéré

(Àsomọ́ III; o.i. 185, ewì 10, ìlà 42-47)

Ọ̀nà tí akéwì gbà lo orin òkè yìí bu ẹwà kún ìgbálá tó sín. Akéwì lo orin yìí láti pe ọkàn àwọn olùgbọ́ wá sílé.
Bákan náà, nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹ̀bú a lè rí àpẹẹrẹ ìlò orin mìíràn:

Èrò sọ́run làwa ńṣe

Ayé làjò

Ọ̀run nilée wa

(Àsomọ́ III; o.i. 169, ewì 7, ìlà 1-3)

Nínú àpẹẹrẹ òkè yìí, akéwì lo irúfẹ́ orin yìí láti síde ègè dídá rẹ̀. Pàápàá jùlọ láti pèsè ọkàn àwọn olùgbọ́ sílẹ̀ nípa àkóónú ègè rẹ̀. Àwọn àpẹẹrẹ orin tí a rí tọ́ka sí nínú ewì ajẹmókùú láàrin àwọn Ẹ̀gbá àti Ìjẹ̀bú ni ìwọ̀nyí:

Lílé: Àwa náà yóò jẹun ọmọ

Ègbè: Gbogbo wa náà ni ó jẹun ọmọ

Lílé: Bénìyàn bímọ tí ò bà tètè kú,

A jẹun ọmọ

Ègbè: Àwa náà á jẹun ọmọ

(Àsomọ́ IVI; o.i. 208, ewì 2, ìlà 390-394)

Bóbà sèyá ẹlòmíràn ló kú

Wọn a ṣe yẹ̀yẹ́ ẹ

Wọn a dákẹ́ o

Kí ló pàyá

Omi àjàlolo

(Àsomọ́ III; o.i. 218-219, ewì 3, ìlà 25-29)

Ìwà ti ò tọ́ lolóńgbò ń hù

Ìwà tí ò tọ́ lolóńgbo ń hù

Eku bímọ rẹ̀, olóńgbò ń ko

Ó jásí pé ìwà tí ò tọ

Lọmọdé yẹn ń hù

(Àsomọ́ IV; o.i. 230, ewì 6, ìlà 78-82)

A wá a

Àwa ò ríi o

À ń wá a

Àwa ò rí i o


(Àsomọ́ IV; o.i. 234, ewì 8, ìlà 1-4)

Màmá wa ló mà kú o

Ẹwẹlẹ wẹ̀kú ẹwẹlẹ

Ìyá wa ló mà kù o

Ẹwẹlẹ wẹ̀kú ẹwẹlẹ

(Àsomọ́ IV; o.i. 234, ewì 8, ìlà 11-14)

Ẹkún mo wá sun o

É è àrò mo wá ṣe

Ẹkún mo wá sun

Ẹkún mo wá sun o

Àrò, àrò mo wá ṣe

Àrò, àrò mo wá ṣe

(Àsomọ́ IV; o.i. 234, ewì 8, ìlà 1-6)
iwe ti a yewo

Mudasiru Abayomi Kareem

ÌTÚPALẸ̀ EWÌ AJẸMÓKÙÚ LÁÀRIN ÀWỌN Ẹ̀GBÁ ÀTI ÌJẸ̀BÚ


(A CRITICAL APPRAISAL OF FUNERAL DIRGES AMONG THE Ẹ̀GBÁ AND ÌJẸ̀BÚ),

M.A. Thesis, Department of Linguistics and African Languages,

Obafemi Awolowo University, Ile-Ife, Nigeria. (2007).

Dr. J.B. Bode Agbaje (Supervisor)
Ìpínlẹ̀ Kogí

Ìpínlẹ̀ Kogí jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní àáríngbùngbùn àríwá orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó pín ààlà sí ìlà-oòrùn pẹ̀lú àwọn Ìpínlẹ̀ Ekiti àti Kwara, sí àríwá ní agbègbè olú-ìlú, sí àríwá-ìlà-oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Nasarawa, sí àríwá-ìwọ̀ oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Niger, sí gúúsù-ìwọ̀ oòrùn pẹ̀lú àwọn Ìpínlẹ̀ Edo àti Ondo, sí gúúsù-ìlà-oòrùn pẹ̀lú àwọn Ìpínlẹ̀ Anambra àti Enugu, àti sí ìwọ̀ oòrùn pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Benue. Ó jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ṣoṣo tí ó pín ààlà pẹ̀lú àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́wàá mìíràn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Orúkọ Hausa fún odò—kogi. Wọ́n dá Ìpínlẹ̀ Kogí sílẹ̀ látara àwọn apá kan ìpínlẹ̀ Benue, ìpínlẹ̀ Niger, àti ìpínlẹ̀ Kwara ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹ́jọ, ọdún 1991. Orúkọ inagijẹ ìpínlẹ̀ "Confluence State"-(Ìwọ̀núbọ̀nú ìpínlẹ̀) náà látàrí ìdàpọ̀ odò Niger àti odò Benue wáyé ní tòsí olú-ìlú rẹ̀ tí ń ṣe Lokoja.

Laaarin àwọn ìpínlẹ̀ mẹ́rìndínlógójì ti orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ìpínlẹ̀ Kogi jẹ́ ìpínlẹ̀ ẹlẹ́ẹ̀kẹtàlá tí ó gbòòrò jùlọ ní ààyè tàbí agbègbè àti ẹlẹ́ẹ̀kejìlá ní iye pẹ̀lú ènìyàn tí ó tó mílíọ́nnù mẹ́rin-àbọ̀ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ọdún 2016.

Àwọn olùgbé ìpínlẹ̀ Kogi láti bí ọ̀pọ̀ ọdún sẹ́yìn kúnfún àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà pẹ̀lú Ebira, Gbagyi, àti Nupe (pàápàá jùlọ Bassa Nge, Kakanda, àti ìdá-ẹ̀ya Kupa) ní àwọn gbàgede ìpínlẹ náà; Agatu, Basa-Komo, Idoma, Igala, àti Igbo ní ìlà-oòrùn; àti Yoruba (pàápàá jùlọ Okun, Ogori, Oworo, àti ìdá-ẹ̀ya Magongo) ní ìwọ̀ oòrùn.
Itan ti ipinle Kogi

Ipinle Kogi aringbungbun Nigeria. Odun 1991 ni a ṣẹda rẹ lati awọn apakan ila-oorun Kwara ati iwọ-oorun ipinle Benue. Kogi ni bode pelu awon ipinle Nassawara si ariwa ila oorun; Benue si ila-oorun; Enugu, Anambra, ati Delta si guusu; Ondo, Ekiti, ati Kwara si ìwọ-õrùn; ati Niger si ariwa. Abuja Federal Capital Territory tun ni bode Kogi si ariwa.

Ìpínlẹ̀ náà ní ẹkùn ilẹ̀ Savanna onígi kan tí ó pín sí ẹ̀gbẹ́ Odò Niger tí ń ṣàn síhà gúúsù; Odò Benue, ipa-ọna pataki ti Niger, jẹ apakan ti aala ariwa ila-oorun ti ipinle. Awon omo Igala ni awon eya akọkọ ti o wa ni ila-oorun Niger, nigbati awọn Igbira ati Yoruba n gbe ni iwọ-oorun ti odo naa. Iṣẹ́ àgbẹ̀ jẹ́ ọ̀kan pàtàkì nínú ètò ọrọ̀ ajé. Awọn irugbin pataki pẹlu iṣu, gbaguda (manioc), iresi, ọka, awọn ewa, agbado (agbado), ati owu. Ipeja Riverine tun ṣe pataki. Eédú wà fún ìpínkiri orílẹ̀-èdè láti àwọn oko Okaba ní àríwá Udi-Nsukka Plateau, ìlà oòrùn Odò Niger. Ibi ipamọ irin ti o tobi julọ ni Naijiria ti a mọ si ni Agbaja Plateau ni ariwa ti olu-ilu ipinle, Lokoja. Marble ti wa ni okuta ni Jakura, awọn maili 20 (32 km) ariwa iwọ-oorun ti Lokoja, ati pe ilu naa ni ile-iṣẹ iṣelọpọ orombo wewe pẹlu. Ajaokuta jẹ aaye ti irin ati ohun ọgbin irin pataki kan. Lokoja, ni iha iwọ-oorun ti Odo Niger, ni asopọ nipasẹ ọna ariwa si Abuja ati guusu iwọ-oorun si Ilu Benin. Idah, ni banki ila-oorun ti Niger, jẹ iṣowo pataki ati ibudo ọkọ oju omi. Agbejade. (2006) 3.278.487.
Itokasi