JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Wamachinga

Wamachinga ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, wilaya za Kilwa na Lindi.

Lugha yao ni Kimachinga.

Inasadikiwa asili ya kabila hili ni kandokando ya ziwa Mkoe, hasa mto Mbwemkuru unapoingia baharini.
Wamachinga katika biashara

thumb|Wachuuzi aina ya Wamachinga huko [[Huaraz.]]
Kwa kipindi cha karne ya 20 na 21 wamekuwa maarufu katika miji mbalimbali kwa kuuza bidhaa, hasa nguo za mitumba, wakiwa wamezishika mikononi wakisaka wateja.

Hali hii imepelekea wafanyabiashara wa namna hiyo wote kuitwa Wamachinga ingawa baada ya muda mfupi mtindo huu wa biashara ulianza kuhusisha watu wa rika na makabila tofauti.
Marejeo

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Lindi
Wamagoma

Wamagoma ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Makete hasa maeneo kama vile Ubiluko, [[Ipelele na Kidope: hayo ni baadhi ya maeneo ambako Wamagoma wanapatikana kwa wingi.

Lugha yao ni Kimagoma.

Kabila hilo lina koo chache sana, kwa mfano koo zifuatazo zinapatikana katika kabila hilo: Fungo, Mbilinyi, Tweve na Mbogela.

Wamagoma wanajulikana sana kwa ufanyaji kazi kwa bidii na kwa kujituma hasa kazi za mashambani, pia ni kabila ambalo ni waaminifu na wana bidii katika utendaji kazi.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Makete
Wamakua

Wamakua (jina lao pia huandikwa Wamakhuwa) ni kabila kubwa lenye milioni kadhaa za watu wanaoishi hasa nchini Msumbiji upande wa Kaskazini. Nchini Tanzania kuna Wamakua wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara, Wilaya ya Masasi na Wilaya ya Nanyumbu.

Lugha zao ni aina mbalimbali za Kimakua. Lugha ya Kimakua inayozungumzwa nchini Tanzania ni Kimakhuwa-Meetto.


Jamii:Makabila ya Msumbiji
Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mtwara
Wamalila

Wamalila ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Mbeya, Wilaya ya Mbeya Vijijini, kata za Isuto, Ilembo, Iwiji, Masoko, Santilya, Mapinduzi, Iwindi, Iyunga, vijiji vya Maganjo, Isangati, Jojo, Izumbwe, Inoro, Iswago na kwingine pia.

Lugha yao ni Kimalila, mojawapo ya lugha za Kibantu, ambayo inafanana sana na Kisafwa na Kinyiha kwa sarufi na maneno, na kutofautiana kwa baadhi ya matamshi na lafudhi.
Eneo la Umalila

Umalila iko kusini kutokea Mbalizi katika nyanda za juu kwenye mazingira ya Bonde la Umalila. Hata hivyo hali ya hewa ni ya baridi sana miezi ya sita hadi nane.

Umalila ni bonde linalopakana na maeneo ya makabila kadhaa kama Wanyiha upande wa magharibi, Wasafwa upande wa kaskazini, Wandali upande wa kusini na Wanyakyusa upande wa mashariki.

Mito ya Songwe ya kusini na Songwe ya kaskazini ina chanzo katika Umalila.

Ardhi ina rutuba ya kutosha, hivo huzalisha nafaka za kutosha hasa mahindi, maharagwe, na vyakula vingine kama viazi mviringo na viazi vitamu, lakini mazao ya biashara ni kahawa na pareto.
Maisha yao

Ni watu ambao wanaonekana kuwa nyuma miongoni mwa makabila ya mkoa wa Mbeya; hii ni kwa sababu ya uchache wao na pia kupenda kuishi sehemu ambazo hazijachangamka sana, na zenye idadi ndogo ya watu.

Shughuli zao kubwa ni kilimo na ufugaji ambavyo si vya biashara bali ni kwa ajili ya kujikimu kimaisha.

Kielimu kabila liko nyuma, ni wachache ambao wameweza kupata elimu za juu, hivyo ni wachache sana pia unaoweza kuwakuta katika ngazi za uongozi.

Chakula kinachopendelewa na kabila hilo ni viazi mviringo (ndokani kwa Kimalila), ugali na makande; mboga maarufu ni mnavu (insungwe kwa Kimalila) na maharage (salwe kwa Kimalila).
Koo za Wamalila

Wamalila kwa ujumla wanakadiriwa kufikia 120,000 wanaolizunguka bonde hili kwa mujibu wa sensa ya mwaka 2012. Kama ilivyo kawaida ya makabila yote, pia kabila hili lina koo kubwa zenye watu wengi: baadhi ni kama ukoo wa Mwampamba, ambao ndio machifu wa kabila hili na wanapatikana maeneo ya Santilya, Jojo, Ilembo, Isuto, Nsheha na maeneo mengi ya Umalila, halafu Mwahalende, wanaopatikana Ilembo, Masoko, Ikupula na Iyunga; pia koo za Mwasenga, Mwambwiga, Mzumbwe, Mwaluvanda, Mwasile, Mwashibanda, Mboya, Mwaigaga, Mwangwale, Mwampepu, Mwantowe, Mwazembe ambao umegawanyika kwenye koo kama Mbeye, Nambeye na Simbeye, Mwalyanzi, Mpunji, Mwalukalanje, Mboma, Mwanjoka, Hansuli na nyingine nyingi.

Ukoo mwingine ya Wamalila ni Haonga ambao wamegawa nyika katika koo kama Mwasenga, Lyala, Ntali, Shimunya na koo za Sikaonga, Shamaonga, Kyawonga n.k. na koo zilizopo Malawi, Zambia na Msumbiji. Ukoo huu ukienda kwa Wanyiha, Wanyamwanga, Walambya (Songwe) hudai ni ukoo mwenzao, lakini si hivyo tu: ukoo huu umejitanua sana sehemu zà Morogoro, Songwe, Tanga, Zambia na Malawi lakini kwao au asili yao ni kijiji cha Iwala-Itale-Umalila, hivyo watu hao ni Wamalila. Mmoja kati ya koo maarufu ni ule wa Mwashala ulioanzia Isangati Mapengo.
Marejeo

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Mbeya Vijijini
Wamambwe

Wamambwe ni kabila la watu wanaoishi Tanzania katika Mkoa wa Rukwa, Wilaya ya Sumbawanga. Wako pia upande wa Zambia, huku asili ya kabila ni Zambia, hasa eneo karibu na mji wa Mbala.

Lugha yao ni Kimambwe. Wamambwe na Warungu wanaongea lugha moja yenye lahaja mbili. Ukisikia wanaongea utafikiri Kifipa lakini maneno yao mengi wanapenda kuyachanganya na Kiingereza.

Ni kabila ambalo kwa kuongea wanafanana na Walungu utofauti wao upo kwa mambo madogo madogo kama vile ngoma za asili, adabu, usafi, ukali na haraka ya kuongea. Asili ya Wamambwe ni upole wakati Mlungu hataki mchezo, ila Mmambwe akichukia anachukia kwelikweli.

Ni wakulima wa maharage, mahindi, ulezi, mhogo, viazi na mboga za majani. Vile kamaa jamii nyingine za Kibantu ni wafugaji na wawindaji wadogo. Wanapenda kula ugali kwa maharage na mlenda uitwao mpondesha, yaani mlenda mzito.

Koo zao kwa upande wa wanaume mara nyingi huanzia na "Si": kwa mfano Sinyagwe,Sichinsambwe, Sichula, Siame, Sikonda, Simfukwe, Sichone, Simuyemba, Simpokolwe, Simte, Sikaumbwe, Simchile, Simpanzye, Sikalumba.

Kwa upande wa wanawake huanzia kwa "Na": kwa mfano Nanyangwe, Nachinsambwe, Nachula, Namfukwe, Nayame, Nakonda, Nachone, Namuyemba, Nampokolwe, Namte, Nakaumbwe, Nnampanzye, Nakalumba n.k.

Kumbe Wafipa asili hawana majina hayo, ila wenyewe utasikia Nandi, Kapufi, Kipesha, Chula, Ngua, Nyami na mengineyo.

Ukoo mkubwa wa kichifu kwa upande wa Wamambwe ni akina Sichula kama vile Kutazungwa, Mfwambo, Mwamba, Sokoro n.k. wakati kwa Walungu ni akina Sikazwe na Sichilima kama vile Tafuna, Kapembwa, Zombe, Londe n.k.

Halafu tabia yao, mtoto mdogo anapomwita mtu mkubwa kuonyesha heshima lazima amwite kwa wingi, yaani mtu mmoja anaitwa kama watu wengi; mfano baba kwa Kimambwe huitwa tata, lakini kiheshima ataitwa YATATA, mama huitwa mayo, kiheshima YAMAYO.

Vile Wamambwe ni wafanyabiashara ya mazao ya mahindi na maharage. Ukiangalia kwa upande wa Wamabwe walioko Zambia wamepiga hatua kutokana na miundombinu waliyojengewa na taifa lao, ndio hata wale waliosoma sana wanapatikana ile nchi. Tatizo linalosumbua kwa upande wa Tanzania ni miundombinu mibovu kiasi kwamba jamii hii inaonekana kama haipo Tanzania, ndio maana watu wengi huona kama kabila geni nchini.Kwanza nashukru kwa makala hii nzuri,kipengele cha machifu Wawamambwe, machifu wa Kabila la wamambwe ni wakina Sichula na wakina Simfukwe mfano upande wa Zambia Chifu Nsokolo ni Sichula upande wa Zambia, wakati Chifu Kutazungwa ni Sichula Chifu Umambwe upande wa Tanzania,Mwamba ni Simfukwe Chifu upande wa Umambwe Zambia na Mulamba ni Simfukwe Chifu Upande wa Tanzania.Majina haya kichifu ni ya kiutawala mala nyingine yanabadilika kulingana na jina atakaloamua kulitumia mtawala mpya.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Zambia
Wamanda

Wamanda ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Ludewa. Pia wako katika Mkoa wa Ruvuma, Wilaya ya Mbinga. Katika wilaya ya Ludewa Wamanda wanapatikana katika kata za Manda, Ruhuhu, Luilo, Iwela, Mkomang'ombe, Ludewa na Masasi. Katika mkoa wa Ruvuma wanapatikana zaidi kaskazini mwa wilaya ya Mbinga.

Wamanda kwa kiasi kikubwa wanaongea Kimanda, lugha yenye mchanganyiko wa Kingoni na Kinyasa kwa mawasiliano.

Wamanda walio wengi ni Wakristo wa madhehebu ya kianglikana na Kikatoliki. Kuna idadi ndogo sana ya Wamanda wanaoendelea kufuata dini asilia za Kiafrika. Hata hivyo, pamoja na kufuata Ukristo, Wamanda wengi bado wana mazoea ya kuendelea kuienzi mizimu na mahoka.

Wakati wa ukoloni na mara baada ya uhuru Wamanda wengi walifanikiwa kusoma na kuwa na elimu nzuri wakapata nafasi nzuri serikalini. Mfano wa Wamanda waliofanikiwa kufikia nafasi za juu nchini Tanzania ni pamoja na hayati Horace Kolimba, Crispin Mponda, na Valieth aliyekuwa mbunge wa kwanza wa wilaya ya Ludewa.

Kwa sasa kiwango cha elimu kwa Wamanda kipo chini sana kwa sababu mbalimbali, zikiwemo upungufu wa walimu katika shule za kata na hali ngumu ya uchumi inayosababisha wanafunzi wengi washindwe kumaliza japo kidato cha nne, au wakimaliza wanamaliza kwa madaraja ya chini sana, na hivyo kushindwa kuendelea, hata Wamanda wengi kwa sasa wakiondoka kwao, mara nyingi huwa wagumu mno kurudi kwao kwa kuwa kuna hali ngumu sana ya kiuchumi na ongezeko la maambukizi ya ugonjwa hatari wa ukimwi.

Wilaya ya Ludewa, pamoja na kujaliwa kuwa na utajiri mkubwa wa makaa ya mawe na chuma, wananchi wake bado wana hali mbaya ya kiuchumi na kwa ujumla Wamanda wanategemea misaada ya ndugu zao wanaoishi katika maeneo ya mijini kwa kiwango kikubwa.

Shughuli kuu za uchumi wa Wamanda ni pamoja na uvuvi wa samaki na ukulima wa mazao madogomadogo.

Chakula kikuu cha Wamanda ni ugali wa muhogo na samaki.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Njombe
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Wamatumbi

thumbnail|right|200px|Lindi Manispaa.
Wamatumbi ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, wilaya ya Kilwa. Lugha yao ni Kimatumbi.

Wengi wao wanapatikana Kaskazini mwa wilaya ya Kilwa, katika tarafa za Miteja na Kipatimu. Tarafa ya Kipatimu ina eneo kubwa zaidi linalokaliwa na jamii ya kabila la Wamatumbi, ambapo baadhi ya vijiji vyake ni Kipatimu, Namayuni, Chumo na Nandete. Katika tarafa ya Miteja, asili ya Kimatumbi inapatikana zaidi katika kata za Mingumbi na Kinjumbi. Kata za Somanga, Tingi na Miteja ziko ukanda wa pwani ambapo lugha ya Kimatumbi haiongelewi sana. Maeneo hayo yana mwingiliano wa jamii nyingine za wageni wanaokuja kwa ajili ya shughuli za biashara na uvuvi.

Wamatumbi huishi kwa kutegemea kilimo. Ni wakarimu sana na wanaishi kwa kusaidiana na kutegemeana.

Miongoni mwao wapo Wakristo na Waislamu na dini hizo zimeenea kulingana na maeneo ambayo watawala wa zamani yaani wakoloni wamepita. Kwa mfano, kata ya Kipatimu kuna Wakristo wengi kuliko kata nyingine kwa vile wamisionari walijenga makanisa makubwa katika vijiji vya Kipatimu na Nandete. Katika eneo la Kipatimu pia walijenga shule na hospitali.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Kilwa
Wambugwe

Wambugwe (au Vambowe) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Manyara na hata katika mkoa wa Arusha. Wanapatikana hasa kaskazini mwa wilaya ya Babati, Tarafa ya Mbugwe katika Bonde la Ufa la Afrika Mashariki.

Kabila la Wambugwe ni wa jamii ya Wabantu na inasemekana walitokana na Warangi. Lugha yao ni Kimbugwe na inafanana na Kirangi.

Mwaka 1999 walikadiriwa kuwa 24,000. Wengi wao ni wafugaji na wakulima.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Manyara
Jamii:Wilaya ya Babati
Wambunga

Wambunga ni kabila la watu mwa Tanzania wanaoishi upande wa kaskazini mwa kabila laWapogolo, katika wilaya ya Kilombero (Ifakara), mkoani Morogoro. Lugha yao ni Kimbunga.

Mwaka 1987 ilikadiriwa kwamba idadi ya Wambuga ilikuwa 29,000.
Historia

Wambunga ni kabila dogo lililotokana na Wangoni baada ya mfarakano wa viongozi wa makundi yao walioingia katika eneo la Tanzania ya leo. Hivyo basi Wambunga ni Wangoni maseko (watafiti) walioingia Tanganyika kupitia kusini mashariki mwa Ruvuma wakiongozwa na kiongozi wa Wangoni Maseko Mputa.

Baada ya kutoelewana miongoni mwa makundi ya Wangoni kukapelekea chuki iliyosababisha viongozi wa makundi hayo kuuana wenyewe kwa wenyewe. Hivyo Mputa akauawa, na mwanae Malunda akawa mtawala wa kundi hilo. Baadaye Malunda akawa na wasiwasi wa maisha yake kutokana na hali hiyo, hivyo akaamua kurudi na kundi la Wangoni Maseko katika Malawi ya leo walikotokea awali.

Lakini katika hilo baadhi yao waligoma kurudi Malawi, ndipo baada ya Malunda kuondoka waliobaki wakahama Songea na kusogea mlima Mbunga ulioko pembezoni mwa mkoa wa Ruvuma. Baadaye, walipoona makundi ya Wangoni wakiendelea kupigana wao kwa wao, wakaamua kuondoka hapo mlima Mbunga na kuambaambaa Ulanga, hasa kwenye bonde la mto Kilombero.

Walijulikana kwa matamshi yao kuwa Wangoni, lakini wao walijiita Wambunga kwani wametokea mlima Mbunga. Hiyo ilitokana na kuchoshwa na vita, maana wote waliwatambua Wangoni kwa kupenda vita, kumbe kwa kusema hivyo wangebaki salama wenyeji wao wasiwadhuru, maana wakati huo Wangoni walishaanza uchokozi wa kivita na Munyigumba, kiongozi wa Wahehe.

Kwa sasa Wambunga wanapatikana zaidi katika maeneo yafuatayo: Ifakara mjini na vitongoji vyake, Kiberege na vitongoji vyake, Kisawasawa, baadhi ya maeneo ya Mang'ula, Mbingu na baadhi ya maeneo ya Mngeta: maeneo yote haya ni katika wilaya ya Kilombero. Wambunga wapo kwa wingi katika kijiji cha Kisaki, Morogoro vijijini, mkoani Morogoro. Pia wanapatikana katika wilaya ya Kisarawe, mkoa wa Pwani. Inasemekana baadhi ya Wambunga wapo katika maeneo ya nje ya Dar es Salaam.
Tanbihi

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Kilombero
Wampoto

Wampoto ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Ruvuma, Wilaya ya Mbinga. Eneo lao ni mwambao wa ziwa Nyasa (kuanzia Hinga, Mbuli, Ngumbo, Ndingine, Mkili, Yola, Nindai, Tawi, Njambe, Mango, Tumbi, Ngehe na sehemu ndogo ya Puulu na Liuli ambako wamechangamana na Wanyasa).

Wanapakana na Wanyasa (kusini), Wamanda (kaskazini) na Wamatengo (mashariki). Wanahusiana zaidi na majirani wao Wamatengo na Wanyasa.

Lugha yao ni Kimpoto, lugha ya Kibantu ambayo mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wake ilihesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimpoto iko katika kundi la N10.
Tanbihi

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Ruvuma
Jamii:Wilaya ya Mbinga
Wamwera

Wamwera ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, hasa kwenye Wilaya ya Nachingwea, Lindi Vijijini na Ruangwa.

Wamwera huwasiliana kwa lugha yao ya Kimwera (wao wanasema Shimwera), lugha ambayo ina muundo unaoeleweka upande wa sarufi na matamshi yake, tena kwa urahisi sana.

Wanajitahidi kudumisha mila na desturi zao. Wamwera ni maarufu kwa kufuata mfumo jike, ambao mwanamke ndiye mwenye nguvu na anapewa umiliki wa watoto na ndiye mtawala mkuu, hivyo watoto hutumia majina ya koo za mama zao.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Lindi
Wandali

Wandali ni kabila linalopatikana hasa kusini magharibi mwa nchi ya Tanzania, katika Wilaya ya Ileje, Mkoa wa Songwe. Kabla mkoa huo haujaanzishwa ilikuwa wilaya ya mkoa wa Mbeya. Pia wako nchini Malawi.

Ni kabila la watu wapole na wakarimu sana kwa wageni, pia lenye juhudi sana kwa kazi za mikono, mathalani, kulima kwa jembe la mikono na kupasua mbao kwa msumeno wa mikono, na wenye wivu wa maendeleo.

Hii pia inachangiwa kwa kiasi kikubwa na jiografia ya wilaya hiyo kuwa na miinuko mingi kwa sehemu kubwa, hasa kwa ukanda wa Undali yaani ukanda ambao wilaya ya Ileje inapakana na wilaya ya Rungwe na wilaya ya Kyela.

Wanadumisha sana lugha yao, ambayo inaitwa Kindali na inafanana na Kinyakyusa. Hii ni kwa sababu kabila la Wandali kwa asili, historia ya masimulizi ya watu wa zamani inaonyesha kuwa na chimbuko moja na kabila la Wanyakyusa. Tofauti kati ya makabila hayo mawili hutokana na utengano wa watu wa zamani kijiografia tu.

Wanawake wa Kindali ni watu wastaarabu sana, wachapakazi na wenye mapenzi ya kweli na dhati: pesa kwao ni hitaji la mwisho kabisa baada ya namba moja ambayo ni mapendo.

Upande wa dini wengi wao ni Wakristo, hasa wa madhehebu ya Wamoravian.

Chakula chao kikuu ni ugali wa mahindi, pamoja na ndizi, maparachichi na magimbi bila kusahau viazi vitamu na mihogo. Pia hujishughulisha na ufugaji wa ng'ombe, mbuzi, kondoo na kuku, na ususi wa nyungo ambao umekuwa sehemu muhimu ya biashara ndani na nje ya mkoa.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Ileje
Wandamba

Wandamba ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi kiasili katika mkoa wa Morogoro (Wilaya ya Malinyi na Wilaya ya Mlimba), hasa katika mji wa Ifakara pamoja na vijiji vya Mofu, Ruipa, Mbingu, Mngeta, Merera, Chita, Ngombo, Mlimba na Biro. Wa wanapatikana pia katika wilaya ya Ulanga katika kijiji cha Malinyi.

Lugha yao ni Kindamba (wenyewe wanatamka Chindamba), ambacho kinafanana sana na Kimbunga (69%) na Kipogoro (56%), lugha ya Wapogoro wanaoishi katika wilaya ya Ulanga. Hiyo inathibitisha kwamba asili yao ni moja.

Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 79,000, mbali ya Wambunga waliokuwa 29,000.

Asili ya Wandamba wengi ni kuwa wapole, wakarimu, si wachoyo wala bahiri. Pia Wandamba huwa na mapenzi ya ukweli, akipenda amependa haswahaswa.

Upande wa dini wengi wao ni wafuasi wa Yesu Kristo katika Kanisa Katoliki.

Wandamba ni maarufu kwa kupenda kula wali na samaki hata mwaka mzima kutokana na kilimo cha mpunga na uvuvi wa samaki. Samaki wanaopendwa sana na Wandamba ni Kitoga. Mapishi ya wali kwa samaki hupikwa bila kutumia mafuta wala nazi.

Ngoma ya asili ya Wandamba inaitwa Lindenda. Ngoma hiyo huchezwa wakati wa furaha katika mfumo wa duara.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Morogoro
Jamii:Wilaya ya Kilombero
Jamii:Wilaya ya Malinyi
Jamii:Wilaya ya Ulanga
Wandengereko

Wandengereko ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi kusini kwa Dar es Salaam katika Mkoa wa Pwani: Wilaya ya Rufiji, Wilaya ya Mkuranga, Wilaya ya Kibiti na Wilaya ya Mafia. Katika wilaya za Kibiti na Rufiji asilimia kubwa kabisa ni Wandengereko. Pia wako wilaya ya Temeke jijini Dar es Salaam maeneo ya Tandika mpaka Mbagala.

Lugha yao ni Kindengereko.

Wandengereko wapo karibu 700,000. Ni ndugu wa damu na Wamatumbi: tofauti yao ni kwamba kabila moja linaishi bondeni na lingine milimani; ndio Mmatumbi, maana ya Itumbi ni mlima ambao walikuwa wanaitwa na wenzao wa bondeni ambao ni Wandengereko.

Tena Wandengereko wapo wa bondeni ambao wanaitwa Warufiji maana wamepitiwa na mto Rufiji na Wamagongo yaani walio juu .

Koo za Kindengereko ni Momboka, Mkumba, Mzuzuri, Machela, Mkele, Mketo, Mpeta, Mpendu, Mbonde, Ipombo, Limbatike, Mponjo, Rwambo/Lwambo, Ngunde, Njechele, Songana, Ndembo, Nongwa, Kitingi, Matimbwa, Ungando, Kitambulio, Muki, Mminge, Mtulia, Mpogo, Kirungi n.k.

Watani wa Wandereko ni hasa makabila ya mikoa ya Tanzania kusini kama Wamakonde, Wayao, Wangindo, Wamakua, Wahehe, Wamwera, Wangoni, lakini pia Wasukuma wa Tanzania kaskazini magharibi.
Marejeo

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Rufiji
Jamii:Wilaya ya Mkuranga
Jamii:Wilaya ya Kibiti
Wangindo

Wangindo ni kabila la watu wanaoishi Kusini mwa Tanzania, katika wilaya ya Liwale na wilaya ya Kilwa mkoani Lindi.

Lugha yao ni Kingindo, licha ya kuwa kwa asilimia kubwa ya msamiati na sarufi hurandana na ile ya Kindendeule. Hii ni kwa kuwa Wangindo na Wandendeule chimbuko lao ni moja na walijulikana kama WandondeE.

Wangindo walikuwa warushamishale maarufu na wazuri na walitumiwa sana, hasa na chifu wa Wahehe Mkwawa, alipokuwa akipambana na Wabena na Wasangu.

Wangindo, mbali ya kuishi kusini mwa Tanzania, pia wameenea katika sehemu tofautitofauti za nchi, zikiwemo Zanzibar, Tanga, Morogoro, Mtwara; mfano kijiji cha Mkunya na Mbeya katika kijiji cha Rujewa ambacho inasemekana walipewa na Mkwawa baada ya kumsaidia katika vita vya kikabila.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Liwale
Wangoni

thumbnail|right|200px|Ngoma ya asili ya Wangoni - Lizombe nchini Tanzania
Wangoni ni kabila la watu wa Kusini mwa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Ruvuma, hasa upande wa kusini wa Songea. Pia kihistoria yapo makundi yaliyoingia upande wa magharibi mwa Tanzania. Pia wako Msumbiji.

Lugha yao ni Kingoni.

Asili yao ni Wazuluwalioenea kutoka Afrika Kusini, sehemu inayofahamika kama KwaZulu-Natal, kufuatia mapigano kati ya Makaburu na Wazulu yaliyotokwa katika karne ya 19.

Pengine Wangoni wamelaumiwa kwa kujificha kuonesha maarifa yao hasa katika sanaa ya muziki na maigizo. Pia katika masuala ya elimu na biashara wao si washiriki wakubwa, mwamko ni mdogo. Ikumbukwe kuwa Wangoni waliowahi kuvuma katika muziki na maigizo ambao wamekulia Songea ni Bambo na kapteni Komba. Lakini inaonekana kuwa Wangoni ni maarufu sana katika kuimba katika sherehe na maombolezo; wana nyimbo nyingi kwa ajili hizo. Pia katika sanaa ya muziki hupenda kujitokeza kama kundi: fuatilia ngoma zao kama Mganda na Kihoda, Lizombe, Beta n.k.

Wangoni wamekuwa wakipoteza uhalisia wao kwa sababu ya kulowea: wanakoenda kukaa hujichanganya mapema na tamaduni za makabila mbalimbali mahalia. Kwa mfano leo kuna Wangoni Wamatengo, Wangoni Wanyasa, Wangoni Wampoto... Jambo hilo ni matokeo ya Wangoni kutopenda kuonesha asili yao, Mfano lugha... ni kama kusema Wangoni ni kabila lilioelewa sana somo la kutojali ukabila. Leo hii tunaweza kuwatambua Wangoni kwa majina yao tu ambayo mengi ni ya wanyama au viumbe hai kama Komba, Mbawala, Mapunda, Tembo, Nguruwe, Simba, n.k. na katika matukio ya kijamii lakini sio katika uhalisia wa maisha ya kila siku.

Pia kuna kujitazama zaidi na kuona kuwa mambo ya muziki na sanaa, biashara na uchumi na elimu si ya hadhi yao, yaani kuna ile hali ya kujiona mkubwa kuliko jambo fulani, yaani Mngoni kuuza ndizi ni kujidhalilisha au kucheza muziki ni jambo ambalo si la heshima na linalokubalika katika jamii. Mfano ni katika kipindi cha miaka ya karibuni kumekuwa na wanawake wanaofanya biashara ndogondogo, asilimia kubwa wanaamini katika kilimo.

Vilevile, kutokana na sifa ya ukubwa wa kabila la Wangoni, basi makabila yanayolizunguka nao wanajiita Wangoni. Hivyo kuna hatari ya baadhi ya makabila madogomadogo kupoteza utambulisho wao.
Viungo vya Nje

* Wangoni


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Ruvuma