ਦਸ਼ਰਥ ਮੌਰੀਆ

ਦਸ਼ਰਥ ਮੌਰੀਆ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਪਤਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸਨ-ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਰੀ ਮੌਰੀਆ ਸਮਰਾਟ ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ 224 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੰਪ੍ਰਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ।
ਪਿਛੋਕੜ

ਦਸ਼ਰਥ ਮੌਰੀਆ ਸ਼ਾਸਕ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੌਰੀਆ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਪੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੋ, ਸੰਪ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸੁਯਸ਼ਸ (ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੁਯਸ਼ਸ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਵਾਰਸ ਕੁਨਾਲਾ ਦਾ ਬਦਲਵਾਂ ਨਾਮ ਸੀ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਨਸੈਂਟ ਸਮਿਥ ਅਤੇ ਰੋਮਿਲਾ ਥਾਪਰ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਨਾਲ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।[3] ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੰਡ ਸੰਪ੍ਰਤੀ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਜ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਉਜੈਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮਿਥ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "[ਇਸ] ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੌਰੀਆ ਸ਼ਾਸਕਾਂ - ਬੰਧੂਪਾਲਿਤ, ਇੰਦਰਪਾਲਿਤ ਅਤੇ ਦਸੋਨਾ - ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਲਾਈਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਏਕਤਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਚਾਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਲੌਕਾ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤਾਰਨਾਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੀਰਾਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਗੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਦਰਭ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੂਨਾਨੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਸਬੂਤ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਰੀਆ ਸ਼ਾਸਕ ਸੋਫਾਗਸੇਨਸ (ਸੁਭਗਸੇਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਵੀਰਾਸੇਨ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ) ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਅਟਕਲਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਰੀਆ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਐਪੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਬੂਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਮਗਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।

ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਹਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ (256 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ - ਮੌਰੀਆ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਬਜ਼ਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਪਰ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੱਧ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਿੰਗਾ ਦਾ ਮਹਾਮੇਘਵਾਹਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੀ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇੱਕ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਂਧਰਾ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਸੰਪ੍ਰਤੀ (ਜਿਸ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਸਨ) ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਧਰਮ

ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਸ਼ਾਸਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਮਪ੍ਰਿਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ"। ਦੇਵਨਾਮਪਿਆ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਮੌਰੀਆ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਲਣ ਦਸ਼ਰਥ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਨਾਗਾਰਜੁਨੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਜੀਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਉਸ ਨੂੰ "ਦੇਵਨਾਮਪਿਆ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਫਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਦਸ਼ਰਥ ਮੌਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਾਗਾਰਜੁਨੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ

ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਪੋਤੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਮੌਰੀਆ ਨੇ ਬਾਰਾਬਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਗਾਰਜੁਨੀ ਸਮੂਹ (ਗੋਪਿਕਾ, ਵਡਥੀ ਅਤੇ ਵਾਪੀਆ ਗੁਫਾਵਾਂ) ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹੈ।

ਤਿੰਨ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ 'ਤੇ ਅਜੀਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ 230 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਰੀਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਨਤ ਸਮਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੌਰੀਅਨ ਪਾਲਿਸ਼" ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ।
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ

ਸੰਪ੍ਰਤੀ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ, ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਨਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ (ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਭਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।
ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

* ਮੌਰੀਆਈ ਕਲਾ
* ਦੇਵਵਰਮਨ (ਮੌਰੀਆ)
* ਸੰਪ੍ਰਤੀ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼