ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ

ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Pacific Ocean) ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਰਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੈ। ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਲੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਗ ਘੱਟ ਅਤੇ ਜਲਮੰਡਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਅੰਵੇਸ਼ਕੋਂ ਅਤੇ ਸਾਹਸਿਕ ਨਾਵਿਕੋਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਪੇਟਰਬਿਉਕ ਸੱਜਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੈਲਬੋਆ, ਮਾਗੇਮੇਨਦਾੰਨਿਆ, ਹਾਰਿਸ (Horace), ਕੁਕੁ ਆਦਿ ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਨੇ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਦੂਸਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਖਰਚ ਦੇ ਨਮਿਤ ਅਨੇਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸਫਲ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਪੂਂਜੀ ਵਿਨਿਯੋਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਕੁੱਖ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣ ਲਈ ਅਨਵੇਸ਼ਣ ਜਾਰੀ ਹਨ।
ਅੰਕੜੇ

ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 6,36,34,000 ਵਰਗ ਮੀਲ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਦੁਗੁਨੇ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਤਟ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਨਾਮਾ 9,455 ਮੀਲ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਬੇਰਿੰਗ ਜਲਡਮਰੂਮਧਿਅ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਖਣ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਤੱਕ 10,492 ਮੀਲ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਲ ਭੂ-ਭਾਗ ਵਲੋਂ ਲਾ ਮੀਲ ਜਿਆਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰਾ ਕੇਵਲ 36 ਮੀਲ ਦਾ ਬੇਰਿੰਗ ਜਲਡਮਰੂਮਧਿਅ ਦੁਆਰਾ ਆਰਕਟੀਕ ਸਾਗਰ ਵਲੋਂ ਜੁਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਨ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ, ਬਨਸਪਤੀ, ਪਸ਼ੁ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨ - ਸਹਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਭੱਜਿਆ ਦੇ ਸਾਗਰਾਂ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਵੱਡੀ ਭੇਦ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੀ ਔਸਤ ਗਹਿਰਾਈ ਲੱਗਭੱਗ 14,000 ਫੁੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਕਤਮ ਗਹਿਰਾਈ ਲੱਗਭੱਗ 35,400 ਫੁੱਟ ਹੈ, ਤੱਦ ਗਵੈਮ ਅਤੇ ਮਿੰਡਾਨੋ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ

ਇਹ ਮਹਾਸਾਗਰ ਅਟਲਾਂਟੀਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਸਹਿਵਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਕਿਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਪੂਰਵੀ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੈਦਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਕਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਚੰਗੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਦਾ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਉੱਨਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਈ ਹੈ। ਬੇਰਿੰਗ ਜਲਡਮਰੂਮਧਿਅ ਬਰਫ ਵਲੋਂ ਜਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਅੜਚਨ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਇਸ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਕਈ ਟਾਪੂ, ਖਾੜੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਜਾਪਾਨ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼, ਹਿੰਦੇਸ਼ਿਆ ਆਦਿ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ 7,000 ਟਾਪੂ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵੱਡੀ ਨਦੀਆਂ ਇਸਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇਡੇਲਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਨੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵੱਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਚੰਗੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਤ੍ਰਿਭੁਜਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿਖਰ ਬੇਰਿੰਗ ਜਲਡਮਰੂਮਧਿਅ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਘੋੜੇ ਦੇ ਖੁਰ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬੇਸਿਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਤਟ ਪਿਊਜੇਟ ਸਾਉਂਡ (Puget Sound) ਵਲੋਂ ਅਲਾਸਕਾ ਤੱਕ ਬਰਫੀਲੀ ਚਟਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਜਵਾਬ ਦੇ ਵੱਲ ਅਲਿਊਸ਼ੈਨ ਟਾਪੂ ਦਾ ਵ੍ਰੱਤਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਇਬੇਰਿਆ ਦੇ ਸਮੀਪਵਰਤੀ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਰਿੰਗ ਸਾਗਰ ਤੱਕ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਟਾਪੂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਕੈਮਚੈਟਕਾ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਦੇ ਜਵਾਬ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਜਵਾਬ - ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦੇਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵ੍ਰੱਤਖੰਡ ਵਲੋਂ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਵਮਾਨਿਏ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਪਾਏ। ਜਵਾਰ ਜਵਾਰਭਾਟਾ ਇੱਥੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਹਨੌਕਾਵਾਂਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਇਸ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਤਟੋਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਊਚਾਈ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਰਿਆ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਭਿੰਨ - ਭਿੰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਭੱਗ 15 ਅਤੇ 30 ਫੁੱਟ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਲਾਸਕਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਹੀ ਉੱਚਾਈ ਲੱਗਭੱਗ 45 ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਸਕੈਗਨੇ ਉੱਤੇ 30 ਫੁੱਟ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਆਮ ਤੌਰ: ਪੱਧਰਾ ਹੈ। ਸਹੂਲਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਦੋ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਂਟਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵੀ ਭਾਗ ਦਵੀਪਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉਪਾਂਤ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਭਾਗ 18,000 ਫੁੱਟ ਗਹਿਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਗਹਿਰਾਈ ਘੱਟ (13,000 ਫੁੱਟ) ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਏਲਬਾਟਰਾਸ ਪਠਾਰ (albatross plateau) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਚਬੂਤਰੇ ਦੀ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਵੱਲ ਰਿਆਤਟ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਟੂਆਮੋਟੂ, ਦਵੀਪਸਮੂਹ, ਮਾਰਕੇਸਸ (Marquesas) ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅੰਟਾਰਕਟੀਕਾ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ, ਮੁੱਖਤਆ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਵੱਡੀ ਵੱਡੀ ਲੰਮੀ ਖਾਇਯੋਂ (deep) ਵਲੋਂ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਾਇਯੋਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗਹਰਾਇਯਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ ਟਿਊਸੀਅਰੋਰਾ (Tusearora) 32,644 ਫੁੱਟ, ਰੰਪਾ (Rampa) 34, 626 ਫੁੱਟ, ਨੈਰੋ (Nero) 32,107 ਫੁੱਟ, ਏਲਡਰਿਚ (Aldrich) 30,930 ਫੁੱਟ ਆਦਿ। ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਭਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾਈ ਅਲਿਊਸ਼ੈਨ ਟਾਪੂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ 25,194 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਉਹ ਭਾਗ, ਜੋ ਕਰਕ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਮਕਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਕ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਅਤੇ ਮਕਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਸਥਿਤ ਭਾਗ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਅਤੇ ਮਕਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਸਥਿਤ ਭਾਗ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਣੀ ਸਰਵੇਖਣ ਸੰਗਠਨ (International Hydrographic Organization) ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕਰਣ ਲਈ ਭੂਮਧਿਅ ਰੇਖਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1500 ਪ . ਦੇ . ਪੂਰਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਭੱਜਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਿਉਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੂਮਧਿਅ ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਸਪੇਨਵਾਸੀ ਬੈਬੈਓ (Babbao) ਨੇ ਦੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਨਾਮਾ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਸਾਗਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਜਵਾਬ, ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਭੂਪਟਲ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਕਮਜੋਰ ਭਾਗ ਗੁਜਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਭੁਚਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਉਦਗਾਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣੇ ਵੀ ਇੱਥੇ 300 ਅਜਿਹੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਦਗਾਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਛਿਟਕੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਉਦਭਵ ਪ੍ਰਵਾਲਵਲਏ, ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਅਤੇ ਭੂਕੰਪੋਂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੂਗੋਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਂਸਾਗਰ