JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
भीमनिधि तिवारी

भीमनिधि तिवारी (वि.सं. १९६८ – वि.सं. २०३०) एक नेपाली भाषाका वरिष्ठ साहित्यकार हुन। भीमनिधि तिवारी नसुन्ने नेपाली छैनन् । संसारभरि जहाँजहाँ नेपाली भाषासाहित्य पढिन्छ त्यतात्यता तिवारी पुगे ।
जीवनी

उनको जन्म वि.सं. १९६८ फागुन मसान्तमा काठमाडौँको डिल्लीबजारमा भएको थियो। पिता लालनिधि र माता नन्दकुमारी तिवारीका सुपुत्र भीमनिधिले सात वर्षको हुँदा मातृवात्सल्य गुमाए। राणाकालीन समयमा आफ्नै रूचिमा पाठशाला खोलेर चलाउने शिक्षा प्रेमी तिवारीले वि.सं. १९९५ मा नेपाली साहित्य प्रेस खोले। वि.सं. २००६ साल तिर नेपाल नाटक सङ्घ खोले। आई. ए. सम्म गरेका तिवारी ३२ वर्ष सरकारको अटुट सेवा गरेर उपसचिव पदमा पुगेपछि सेवा निवृत्त भए।

उनले दुई विवाह गरेको थिए।
कृतिहरू

उनको पहिलो रचनाका रूपमा वि. सं. १९९१मा गोरखापत्रमा 'कविता हरायो' शीर्षकको कविता प्रकाशित भएको थियो। उनले नाटक, काव्य र कथा बढी कलम चलाएको देखिन्छ।

उनका काव्यात्मक कृतिहरूः तर्पण (शोककाव्य, वि.सं. १९९४), कवितानन्द (कवितासङ्ग्रह, वि.सं. २०१०), वरशिक्षा (औपदेशिक काव्य, वि.सं. २०१२), यशस्वी शव (शोककाव्य, वि.सं. २०१३), विस्फोट (कवितासङ्ग्रह, वि.सं. २०१७), कविता कुन्ज (कवितासङ्ग्रह, वि.सं. २०२०), सिंहदरबार (कवितासङ्ग्रह, वि.सं. २०२५), बत्तीसपुतली (चुट्कीला सङ्ग्रह, वि.सं. २०२७), चाडवाड आदि हुन्।

उनका अरू कृतिहरूः तिवारीका अप्रकाशित कविता (कविता सङ्ग्रह), सहनशीला सुशीला (नाटक, वि.सं. १९९८), आदर्श जीवन (नाटक, वि.सं. २००८), पुतली (नाटक, वि.सं. १९९९), काशीबास (नाटक, वि.सं. २०१०), किसान (नाटक, वि.सं. २००३), नैनिकाराम (नाटक, वि.सं. २००४), विवाह (नाटक, वि.सं. २०१०), पाँच ऐतिहासिक एकाङ्की (वि.सं. २००८), इन्द्रधनुष (वि.सं. २००८), आत्महत्या (नाटक), महाराज भूपतिन्द्र (नाटक), चौतारा लक्ष्मीनारायण (नाटक, वि.सं. २०२४), शिलान्यास (नाटक, वि.सं. २०२३), नोकर (नाटक, वि.सं. २०१४), सिद्धार्ध गौतम (नाटक, वि.सं. २०१३), सत्य हरिश्चन्द्र (नाटक, वि.सं. २०१३), माटोको माया (नाटक), एकाङ्की पल्लव (एकाङ्की सङ्ग्रह), एकाङ्की कली (एकाङ्की सङ्ग्रह, वि.सं. २०११), बयासी र बीस गजल मेरो (गजल सङ्ग्रह, वि.सं. २०१०), नेपाली सामाजिक कहानी (जेठोदेखि मन्तरेसम्म/९ कृति/कथा सङ्ग्रह), पन्ध्र प्रबन्ध (प्रबन्ध सङ्ग्रह, २००४), इन्साफ (उपन्यास, वि.सं. २०२७), तितौरा मस्यौरा (वि.सं. २०२६), तिवारी सूक्ति सङ्ग्रह आदि हुन्।
पुरस्कार

विस्फोट नामक पद्यविधाको ग्रन्थका लागि उनले वि.सं. २०१७ सालमा मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। वि.सं. २००९ मा गो.द.बा., वि.सं. २०२२ मा त्रिशक्ति पट्ट, वि.सं. २०१३ मा शुभराज्याभिषेक पदक, जानपद सेवा पदक, जानपद दीर्घसेवा पट्ट र वि.सं. २०२४ मा नेदरल्यान्ड्सकी महारानीबाट अफिसर अफ द अर्डर अफ अरेञ्ज नासौको उपाधी पाएका थिए।
निधन

उनको निधन वि.सं. २०३० साल जेठ १९ गते काठमाडौँमा भयो। यद्यपि, उनी बहुचर्चित स्रष्टाका रूपमा हालसम्म सुपरिचित छन्।
सन्दर्भ सामग्री
यी पनि हेर्नुहोस्

*भीमनिधि तिवारी रचनासूची
*नेपाली लेखकहरूको सूची
बाहिरी लिङ्कहरू

* भीमनिधि तिवारीका रचनाहरू | अनलाईन साहित्य
* भीमनिधि तिवारीद्वारा लेखिएका पुस्तकहरू

श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू
महानन्द सापकोटा

महानन्द सापकोटा (वि.सं. १९५३ - वि.सं. २०३५ ) नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति, शिक्षा र जनजागरणका अग्रणी व्यक्तित्व हुन्।
जीवनी

महानन्दको जन्म पूर्वी नेपालको इलाम जिल्लाको इरौँटार देवानछापमा वि.सं. १९५३ साल वैशाख ३० गते पिता रामचन्द्र र माता सरस्वतीका सन्तानका रूपमा भएको थियो। उनको न्वारानको नाम यज्ञनिधि हो।

साधारण निम्नवर्गीय कृषक परिवारमा जन्मेका महानन्दको बाल्यकाल गोठालाका रूपमै बित्यो। नौ वर्षमा पितृ-वियोग सहनुपरेका महानन्दले ५३ अक्षर भएको त्यसताकाको नेपाली वर्णमाला गाउँघरमै अध्ययन गरे। महानन्द आमासँगै भारतको आसाम राज्यको जोरहाट जिल्लामा पर्ने गोरुमारामा बस्न पुगे। पशुपालनमा दिन बित्न थाल्यो। त्यही क्रममा एक अङ्ग्रेज शिक्षकसँग सम्पर्क भई परिवारसहित महानन्द तेजपुर पुगे।

तेजपुरपछि दार्जिलिङको सरकारी विद्यालयमा १६ वर्षमा महानन्द अङ्ग्रेजी अक्षर सिक्न थालेका थिए। भारतमा रहँदा महात्मा गान्धीको असहयोग आन्दोलनमा पनि भाग लिए। देहरादुनबाट प्रकाशित 'गोर्खा संसार' नेपाली पत्रिकामा पनि उनले सम्पादनकर्मीका रूपमा र केही समय एउटा जहाज कम्पनीमा काम गरे। देश फर्केर इलाम जिल्लाको करफोकमा बसी वि.सं. २००७ सालको आन्दोलनमा सक्रिय रहे। म्याट्रिकुलेशनसम्म गरेका सापकोटाले शिक्षाको क्षेत्रमा राम्रै योगदान दिएका थिए।
योगदान
वर्तमान नेपालमा
कृतिहरू

काव्य र भाषा-व्याकरणमा उच्च मानिएका सापकोटाका कृतिहरूः
१. मनलहरी (झ्यारे गीत, वि.सं. १९८०)
२. आहुति (वि.सं. २००६ साल)
३. अपुंगो (दार्शनिक कृति, वि.सं. २००७ साल)
४. विशाल नेपाल (कविता, वि.सं. २००८ साल)
५. अन्न, आशा, आँसु (झ्याउरे र वाणिर्क कविता, वि.सं. २००८ साल)
६. हाम्रो नेपाल (गीति-कविता, वि.सं. २००८ साल)
७. आँटे (कविता, वि.सं. २००८ साल)
८. सुखको बाटो र नेपाल कस्तो हुनुपर्छ (लेख, वि.सं. २००८)
९. हाम्रो साहित्य भाग १-५ (सम्पादन, वि.सं. २०१५ साल)
१०. सरिशब्द (कोश, वि.सं. २०२१)
११. ध्वनीको धन्दा (भाषा, वि.सं. २०२०)
१२. चानचुन, नेपाली धातु परिचय, जनजिब्रो (भाषा, वि.सं. २०२१)
१३. खस र खस भाषा (भाषा, वि.सं. २०२०)
१४. नेपाली निर्वचनको रूपरेखा (भाषा, वि.सं. २०२७)
१५. सापकोटा निबन्धावली (निबन्ध, वि.सं. २०२९)
१६. नेपाली शब्द-परिचय (कोश, वि.सं. २०३४)
सापकोटाका अप्रकाशित कृतिहरू - नेपाली भाषा, स्त्री शिक्षा परिषद्, क्रियान्वयी व्यञ्जना, बालोपयोगी र शब्दकोष हुन्।
पुरस्कार

उनले नेपाली निर्वाचन नामक ग्रन्थका लागि दर्शन-विज्ञान विधामा मदन पुरस्कार २०२७ प्राप्त गरेका हुन्। उनले वि.सं. २०३१मा इन्द्रराज्यलक्ष्मी प्रज्ञा पुरस्कार, दुलीचन्द स्वर्ण पदक (भारत), गो.द.बा. पाए भने उनलाई वि.सं. २०३१मा विराटनगर नगर पंचायतद्वारा अभिनन्दन गरिएको थियो।
निधन

यिनीले आफ्नो जीवनको अन्तिम समयमा धनकुटाको मुगा गाउँमा बसे। पछि मोरङ जिल्लाको विराटनगरमा स्थायी बसोवास गर्न आइपुगेका सापकोटा २०३५ साल असार १ गते बिते।
बाहिरी लिङ्कहरू

* मदन पुरस्कार गुठी
* शिक्षा र साहित्यका चौतारी महानन्द सापकोटा

श्रेणी:नेपाली साहित्यकारहरू
श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
श्रेणी:इलाम जिल्लाका मानिसहरू
रानुदेवी अधिकारी

नेपाली रेडियो प्रजातान्त्रिक रेडियो (रेडियो नेपाल हुनुभन्दा पहिले भोजपुरमा स्थापना गरिएको पछि बिराटनगरमा सारिएको)की प्रथम गायिका रानुदेवीको जन्म सन् १९३६ नोभेम्बर २७ का दिन वीरगञ्जमा भएको हो। उनका पिता ईश्वरीप्रसाद उपाध्याय र माता इन्दिरा उपाध्याय (पौडेल) हुन्। उनको बाल्यकाल बनारसमा बित्यो। उनको विवाह २००६ सालमा बिराटनगरका तीर्थप्रसाद अधिकारीसँग भएको हो।
जीवनी

सानैदेखि शास्त्रीय गायनमा समर्पित रानुदेवीले सर्वप्रथम विक्रम सम्बत् २००६ सालमा ६ वटा गीत रेकर्डिङ गरेकी थिइन। २००७ सालअघि क्रान्तिका बेला तारिणीप्रसाद कोइरालाको अगुवाइमा प्रजातन्त्र रेडियो स्थापना भएको थियो। विराटनगरको जुट मिल्समा २००४ सालमा स्थापना गरिएको उक्त रेडियोमा गाउन रानुदेवीलाई २००६ सालमा तारिणीप्रसादले नै प्रोत्साहन गरेका हुन्। उहाँले रेडियो नेपालको स्थापना कालदेखि नै आफ्नो सुरिलो स्वर गीत गाउनुभयो। 'चरी भुर्र उडी घरमा मेरो जा...' भन्ने गीत‍ रानुदेवी गाएकि हुन्।

इतिहास विषयमा एम.ए. सम्मको अध्ययन गरेकी रानुदेवी हाल बिराटनगरमा बस्छिन्। उनका छोरा अविन र छोरीहरू अर्चना तथा अल्पना छन्।
विक्रम सम्बत् २०६३ सालमा उनका बारेमा '५६ वर्षपछि.....' नामक सांगीतिक वृत्तचित्र बनाइयो। उक्त वृत्तचित्र पत्रकार तथा गीतकार शंकर खरेल र गायक तथा संगीतकार सुमित खड्काले बनाएका हुन्। वृत्तचित्रमा उनको नयाँ एलबमबारे उल्लेख छ।
निधन

प्रजातन्त्र सेनानी समेत रहेकी गायिका रानुदेवीको सन् ०१ मे २०२० का दिन ८३ वर्षको उमेरमा निधन भएको हो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:नेपाली गायीकाहरू
श्रेणी:महिला व्यक्तित्वहरू
श्रेणी:विराटनगरका मानिसहरू
श्रेणी:सन् १९३६ मा जन्म
श्रेणी:मधेश प्रदेशका नेपाली काङ्ग्रेस राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:वीरगन्जका मानिसहरू
मंगलादेवी सिंह

नेपाल महिला संघकी संस्थापक अध्यक्ष मङ्गलादेवी सिंहको जन्म वि.सं. १९८१ मा काठमाडौँको न्हैकन्तलामा भएको हो। वि.सं. १९९७ असार महिनामा उहाँको विवाह गणेशमान सिंहसँग भयो।

वि.सं. १९९७ कात्तिकमा प्रजापरिषद् काण्डमा परी गणेशमान सिंहलाई जन्मकैद भएपछि श्रीमती सिंह जहानिया राणाशासन विरोधी आन्दोलनमा सक्रिय हुनुभयो। २००४ सालमा काठमाडौँ म्हैमीमा भूमिगत सङ्गठनको रूपमा नेपाल महिला संघको स्थापना गरी आजन्म अध्यक्ष रहनुभयो।

२००५ सालमा पद्म शमशेरद्वारा गरिएको सुधारप्रति असन्तोष प्रकट गर्दै उहाँ महिलाहरूको जुलुस लिएर राणाहरूको दरबार पुग्नुभएको थियो। २००७ सालको क्रान्तिमा ठूलो भूमिका निर्वाह गर्नुभयो।

श्रीमती सिंहलाई २०१७ सालमा संसदीय व्यवस्थाको अपहरण भएपछि विरोध गर्दा पक्राउ गरी ५ वर्ष कैद गरियो। २०२५ सालपछि ८ वर्ष प्रवासमा रहनुभयो।

२०४२ सालमा सत्याग्रह र २०४६ सालको आन्दोलनमा उहाँ सक्रिय रहनुभयो। २०४८ साल प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा उहाँ पराजित हुनुभयो।

'नारी संघर्षका पाइलाहरू' नामक संस्मरणात्मक पुस्तक लेख्नुभयो। २ छोरा र ३ छोरीकी आमा श्रीमती सिंहको २०५३ साल भदौ १० गते निधन भयो।

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
कृष्णलाल अधिकारी

कृष्णलाल अधिकारी(वि.सं. १९४४-१९८०) नेपालका प्रथम साहित्यिक सहिद हुन्। राणा कालमा मकैको खेती नामक पुस्तक लेखे वापत उनलाई थुनियो र कारागारमा नै उनको निधन भयो। कृष्णलाल अधिकारीको जन्म वि.सं. १९४४ माघ २४ गते हालको रामेछाप जिल्लाको कठजोर तिल्पुङ गाउँमा भएको थियो। उहाँ लक्ष्मणराज अधिकारी र इन्द्रकुमारी अधिकारीका माहिला छोरा हुनुहुन्थ्यो। १३ वर्षको उमेरमा कृष्णलालको विवाह रामेछापमा नै धर्मकुमारी सुवेदीसँग भएको थियो। उहाँका १ छोरा २ छोरी थिए। धर्मपत्नीको वि.सं. १९७७ वैशाख २१ गते निधन भयो।
मकैको खेती

उहाँले वि.सं. १९४६ तिर 'मकैको खेती' नामक पुस्तक लेख्न थाली वि.सं. १९७७मा पूरा गर्नुभएको थियो। ६० पृष्ठको उक्त पुस्तक नक्साल भगवती नजीकै पशुपति छापाखानामा १ हजारप्रति छापिएको थियो। पुस्तकको भूमिकामा कृष्णलालले उल्लेख गरेका 'बेलायती कुकुर्'ले तत्कालिन ब्रिटिस समुदायलाई इंगित गरेको रूपमा हेरियो भने पुस्तकमा- "मकै खाने रातो टाउको र कालो टाउको भएको कीरा" भनेर गरिएको उल्लेखलाई राणाहरूले आफूलाई व्यंग्य टानेर पुस्तकलाई प्रतिबन्ध गरे। स्मरण रहोस, चन्द्र शम्शेरले रातो र भीम शम्शेरले कालो फ्रेस क्याप (टोपी) लगाउने गर्दथे। उहाँ वि.सं. १९७७ साउन ११मा पक्राउ परे र ९ वर्षको जेल सजाय तोकियो।

कृष्णलाल अधिकारी त्यस बखत कौशील अड्डाका सुब्बा थिए। राणाकालिन दरवारिया दाउपेचमा उनका बिरोधिहरूको यस सजायमा ठुलै हात रहेको पनि विश्वास गरिन्छ।राणाकालिन समयमा 'सुब्बा' निजामति सेवामा उपल्लो दर्जा थियो। आफ्नो मातहतमा काम गर्ने मानिसबाट नै आफुहरूलाई होच्चाउने काम भएकोले उनलाई झन कडा सजाय भएको विश्वास गरिन्छ। छापिएको १००० प्रति मध्ये ९ सय ९९ पुस्तक जलाईयो र १ प्रति पुस्तक हालसम्म फेला परेको छैन। कुल ९ वर्ष जेल सजाय मध्ये ५ वर्ष हराएको १ प्रति किताबको लागि तोकिएको थियो।
मृत्यु

वि.सं. १९८०मा उहाँको जेलमा नै निधन भयो।जेल मै मृत्यु भएकोले उनलाई प्रथम साहित्यिक सहिद भनिन्छ। जेलमा सुब्बा कृष्णलालको मृत्युले तत्कालीन समाजमा ठुलो सनसनी ल्याइदिएको थियो। लेखपढ गर्ने कार्यप्रती नेपालीहरूको रुचि लाई यो घटनाले कुण्ठित पारेको थियो। राणाशासक हरू प्रति नेपाली को अनास्था भित्र भित्रै बढ्दो गतिमा जान थाल्यो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:नेपाली सहिदहरू
श्रेणी:नेपाली हिन्दुहरू
श्रेणी:रामेछाप जिल्लाका मानिसहरू
तुलसीलाल अमात्य

तुलसीलाल अमात्य नेपालका प्रसिद्ध कम्युनिष्ठ नेता हुन्। उनको जन्म सन् १९१६ मे महिनामा ललितपुरको क्वाँबहाल टोलमा भएको हो।

उहाँ सन् १९३३ देखि राजनीतिमा सक्रिय रहे। भारत स्वतन्त्र भएको खुसीमा सन् १९४७ अगस्ट १५ तारिखमा पाटनमा भएको जुलुसको नेतृत्व गर्दा पहिलो पटक ६ महिना जेल परे।

२०१५ सालको आम निर्वाचनमा ललितपुरबाट प्रतिनिधिसभामा सदस्य निर्वाचित भई नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको संसदीय दलको नेता निर्वाचित भए।

सन् १९४५ मा नेपाल मजदूर किसान सङ्गठनको निर्माण गरी संस्थापक अध्यक्ष, सन् १९६१ मा बनारसमा सम्पन्न नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको तेस्रो महाधिवेशनबाट महासचिव, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको विभाजनपछि 'नेकपा (अमात्य)'को गठन एवम् नेतृत्व सम्हाले। सन् १९७९ मा आम माफीपछि देश फर्के।

२०४६ सालको जनआन्दोलनमा संयुक्त बाम मोर्चाको मानार्थ अध्यक्ष, नेकपा (एमाले)को पाँचौँ अधिवेशनपछि उनी सो दलमा समाहित भए।

सन् १९३८ मा त्रिचन्द्र कलेजबाट स्नातक, सन् १९४३ मा भारतको लखनउबाट अर्थशास्त्रको स्नातकोत्तर गरेका अमात्य राजनीतिक जीवनक्रममा सन् १९४८ मा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यसमितिको सदस्य रहेका थिए। सन् १९६० मा पञ्चायती शासनकालमा उनको सर्वस्वहरण गरियो।

सन् १९५० मा दिल्ली सम्झौताको विरोध गरे बावत उनी मोतिहारी जेलमा आठ महिना बन्दी भए।

'कुन बाटो', 'राष्ट्रिय प्रजातान्त्रिक कार्यक्रम', 'समाजवादी दलको सङ्गठनात्मक समीक्षा' जस्ता पुस्तक लेख्ने
राजदुत

अमात्य नेकपा (एमाले) को पहिलोपटक सरकार बनेका बखत चीनका लागि नेपाली राजदूत थिए।
मृत्यु

उनको निधन २०५४ साल साउन १७ गते भएको थियो।

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:चीनको लागि नेपाली राजदुत
मोतीदेवी श्रेष्ठ

मोतीदेवी श्रेष्ठ नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको एक संस्थापिका हुन् । विक्रम सम्वत २००६ सालदेखि निरन्तर कम्युनिष्ट सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गरी लामो कष्टकर जीवन बिताउन बाध्य मोतीदेवीले आफ्नो अवसानसम्म नेकपा (एमाले)को भातृसङ्गठन अखिल नेपाल महिला सङ्घप्रति राम्रो धारणा व्यक्त गर्न रुचाउनुभएन। उनी सो संघका क्रियाकलापप्रति दुःख व्यक्त गर्थे/गर्थिन् । २००४ सालमा नेपाल महिला संघका सदस्य र सो संघको ललितपुर जिल्लाअध्यक्ष हुनुभएकी छन् ।

मोतीदेवीको जन्म वि.सं. १९६९ ललितपुरको कुम्भेश्वरमा भएको थियो। ललितपुरको तफाल्लो, मानभवनमा ३० वर्षदेखि ऐलानी जग्गामा बस्दै गरेकी मोतीदेवीले ६ आना जग्गामा एउटा झुपडी आफैँ बनाउनुभयो। सो ऐलानी जग्गा उनको नाममा दर्ता गराउने प्रयास कसैले गरेन । कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना गर्ने एक सदस्य कम्युनिष्ट पार्टीकै वर्तमान नेतृत्वसँग असन्तुष्ट रहँदैको अवस्थामा वि.सं. २०५४ साल जेठ ७ गते निधन भयो ।

निरकुश राणा शासनकाल बिरुद्दको आन्दोलनको क्रममा उनी राजनितिमा लागेकि थिईन् । सोहि क्रममा पुष्पलाल श्रेष्ठ गङ्गालाल श्रेष्ठ संगै भारतको कलकत्तामा निर्बासित भएकी थिईन । मोतिदेवी श्रेष्ठ राणा शासन बिरुद्दको आन्दोलनमा सक्रियता पुर्बक सहभागि भएकी थिईन् । उनी सम्पन्न परिवारबाट आएकी थिईन् तर आन्दोलनमा लाग्ने क्रममा औधोगिक मजदुरको रूपमा पनि काम गरेकि थिईन् । उनको जिवनको अन्तिम ईच्छा नेपाली महिलाहरूको साामाजिक र लैङ्गीक स्वन्त्रत्रता थियो
सन्दर्भ सामग्रीहरू
यो पनि हेर्नुहोस्
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:बिबिसी १०० महिला सम्पादन-थनमा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
ग्रीष्मबहादुर देवकोटा

ग्रीष्मबहादुर देवकोटा (वि.सं. १९७३- वि.सं. २०५१) नेपालका सुप्रसिद्ध विद्वान् लेखक हुन्। उनले वि.सं. २०२४ सालमा मदन पुरस्कार पाएका थिए।
जीवनी

देवकोटाको जन्म सन् १९१७ (वि.सं. १९७३ जेठ)मा पिता वसन्तबहादुर र माता आनन्दकुमारीका सुपुत्रका रूपमा काठमाडौंको नरदेवीमा भएको थियो। उनी स्वाध्ययनबाटै विद्वान् बने। शुरुमा राजनीतिमा नलागे पनि बीचमा राजनीतिमा लागिपर्ने देवकोटा पहिले प्रजातान्त्रिक कांग्रेससँग सम्बन्धित थिए भनेपछि वि.सं. २०१२ सालतिर डा. के.आई. सिंहको संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टीसँग सम्बन्धित थिए।

बहुचर्चित सन्दर्भ सामग्री नेपालको राजनीतिक दर्पणका लेखक देवकोटाले नेपालको छापाखाना र पत्रपत्रिकाको इतिहास पनि लेखे। नेपालको छापाखाना र पत्रपत्रिकाको इतिहास नामक ग्रन्थका लागि सामाजिक शास्त्रतर्फको मदन पुरस्कार २०२४ प्राप्त गरेका थिए।
राजसभा स्थायी समिति, गोरखापत्र, शाही प्रेस आयोगलगायतका विभिन्न संघसंस्थामा सदस्य भएर सल्लाह सेवा गर्ने देवकोटा विवाहपश्चात् एक छोरा जन्मेपछि युवावस्थामै विधुर भए। उनका एकमात्र छोरा छन्।
निधन

मधुमेह र श्वास-प्रश्वासमा अप्ठेरो हुने बिमारीबाट पीडित देवकोटा वि.सं. २०५१ साल फागुन २३ गते सिकिस्त भई त्रि.वि. शिक्षण अस्पताल, महाराजगञ्जमा भर्ना भए।
उनको निधन वि.सं. २०५१ साल फागुन २५ गते ७८ वर्षको उमेरमा भयो।

साधना (कामना प्रकाशनको) पत्रिकाको रजत अंकमा उहाँको 'मेरो चासोको विषय घोच्ने सुइरो भयो' भन्ने शीर्षकमा आफ्नो अनुभूति लेखमा प्रश्न गर्नुभएको छ- राणाकालीन वैज्ञानिक गेहेन्द्र शमशेरले नेपालमा बनाएको नेपालको पहिलो प्रेस अहिले कहाँ छ ? यो देवकोटाको जीवनको अन्तिम प्रश्न हो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाहिरी लिङ्कहरू

* मदन पुरस्कार गुठी
* ग्रीष्मबहादुर देवकोटाद्वारा लेखिएका पुस्तकहरू

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:नेपालका इतिहासकारहरू
श्रेणी:मदन पुरस्कार विजेताहरू
सहाना प्रधान

सहाना प्रधान (१९८४-२०७१) नेपालकी राजनीतिज्ञ तथा पूर्व मन्त्री थिइन्। उनले केटीले पनि केटा सरह शिक्षाको अधिकार पाउनुपर्छ भन्ने अभियानबाट राजनीतिक यात्रा सुरू गरेकी थिइन्। विभिन्न समयमा विभिन्न भूमिकामा रहेकी प्रधान २०४६ सालको जनआन्दोलनमा संयुक्त बाम मोर्चाको संयोजक थिइन्। प्रजातन्त्र प्राप्ति पश्चात् पनि लामो समयसम्म उनी राजनीतिमा सकृय रहिन।
जन्म र वाल्यकाल

सहाना प्रधानको जन्म काठमाडौँको अतिव्यस्त टोल, असन, त्यौडको मध्यमवर्गीय व्यापारी-परिवारमा बुबा शंकरलाल प्रधान र आमा रम्भा प्रधानको कोखबाट वि.सं. १९८४ साल असार ३ गते शुक्रवार तदनुसार १९२७ जुन १७ तारिखमा भएको हो। उनी दुई वर्षको हुँदा मातृस्नेहबाट बञ्चित भइन्। त्यसको दुई वर्ष नबित्दै उनी हजुरआमा र बाबाका साथ बर्मा पुगिन्। सातौँ कक्षाको अध्ययन पूरा गरी वि.सं. २००० सालमा काठमाडौँ फर्किइन्।
शिक्षा

उनले वि.स. २००४ सालमा एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण गरेकी थिइन्। त्यस पछिको उच्चशिक्षा सहानाले भारतको लखनऊबाट हासिल गरेकी थिइन्।
राजनीतिक यात्रा

२००४ साल वैशाख १७ गते नेपालमा पहिलोपटक संगठित रूपमा राणाशाही विरोधी नारा लगाउने चार कर्मठ महिला कार्यकर्तामध्ये क्रमशः सहाना प्रधान, कनकलता, स्नेहलता र साधना प्रधान हुनुहुन्थ्यो। उहाँ गिरफ्तार हुनुभयो। १५ दिन आमरण अनसनपछि महिलालाई शिक्षा दिलाउन तत्कालीन प्रधानमन्त्री पद्म शमशेरबाट आश्वासन पाएपछि घर फर्कनुभयो।

२००४ सालमा एस्.एल्.सी. उत्तीर्ण गरी २००५ मा भाइ शंकर प्रधानसँगै लखनऊको इजावेल धोवन कलेज पुग्नुभएकी सहाना आई.एस्सी. पूरा नगरी आई.ए. सक्नुभयो। २००७ सालमा नेपाल फर्केर तीनवटा स्कूल कन्यामन्दिर, शान्तिनिकुञ्ज र सीताराम हाइस्कूलमा पढाउनुभयो।

त्यस पछि उहाँ महिला संघको महासचिव हुनुभयो। २००८ सालमा जिल्ला कमिटी र २००९ सालमा अञ्चल कमिटीको जिम्मेवारी लिँदै भक्तपुर र पाटनको एकसाथ नेतृत्व गर्नुभयो। २००९ सालमा भारतको पटना बोर्डअन्तर्गत नेपालबाट बी.ए. को ७२ जना परीक्षार्थीमध्ये उहाँ एकमात्र महिला हुनुहुन्थ्यो। वि.सं. २०१० माघ २ गतेपुष्पलाल श्रेष्ठसँग उहाँको विवाह भयो।<पुष्पलाल राजनीतिमा सक्रिय हुनुभएकाले २०१३ सालपछि पारिवारिक जिम्मेवारी बढ्यो।

वि.सं. २०१७-०३५ सालसम्म उहाँको राजनीति प्रायः मृत अवस्थामा रह्यो। २०३५ साउन ७ (सन् १९७८ जुलाई)मा पुष्पलालको निधनपश्चात् पुष्पलाल समूहको नेतृत्व बलराम उपाध्यायले गर्दै उहाँ त्यसबखत पार्टी प्रवक्ता हुनुभयो। २०४३ चैत्र १४-१७ मा सहाना र मनमोहन समूहले संयुक्त सम्मेलन गरी नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (मार्क्सवादी) गठन गर्दा उहाँ पार्टीको सचिव हुनुभयो।

२०४७ साल चैत्र २२ गते नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) र नेकपा (मार्क्सवादी) एक भई नेकपा (एमाले)को निर्माण गरियो। उहाँ २०४६ सालको जनआन्दोलन पछिको अन्तरिम सरकारमा उद्योग र वाणिज्य मन्त्री, २०४८ र २०५१ को संसद्को निर्वाचनमा क्रमशः काठमाडौँ क्षेत्र नं. ४ र ६बाट निर्वाचित भई प्रतिनिधिसभा सदस्य हुनुभयो। त्यसअघिको नेकपा (एमाले) - राप्रपा-सदभावनाको मन्त्रीपरिषद्मा उहाँ महिला तथा समाजकल्याण मन्त्री रहनुभएको थियो।

जनआन्दोलन ०४६ मा वाममोर्चा अध्यक्ष हुनुभयो। आन्दोलनपछि अहिलेसम्म पटकपटक मन्त्री हुनुभएको छ। उहाँको आत्मकथाको पुस्तक 'स्मृतिका आँखीझ्यालबाट' प्रकाशित छ।

प्रधानको २०७१ साल असोज ६ गते काठमाडौँको वयोधा अस्पतालमा निधन भयो। उनी लामो समयदेखि मस्तिष्कघातबाट पीडित थिइन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:सन् १९२७ मा जन्म
श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:नेपालका परराष्ट्र मन्त्रीहरू
श्रेणी:नेपाल सरकारका पूर्व मन्त्रीहरू
श्रेणी:नेपाली महिलाहरू
श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपाली राजनीतिज्ञहरू
पुष्पलाल श्रेष्ठ

पुष्पलाल श्रेष्ठ - नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको संस्थापक नेता पुष्पलालको जन्म वि.सं. १९८१ असार १५ गते पूर्व २ नं. रामेछाप जिल्लामा पिता भक्तलाल र माता तुलसीकुमारीको पहिला छोराका रूपमा भएको थियो।

पिता भक्तलाल २००९ सालको अखिल नेपाल न्यून वैतनिक सरकारी कर्मचारीहरूको हडतालको क्रममा एक्सन कमिटीको अध्यक्ष पनि बन्नुभएको थियो। वि.सं. १९९७ सालमा आफ्ना दाजु अमर शहीद गङ्गालाल श्रेष्ठलाई गोली ठोकी मार्नु ठीक एकदिनअघि भद्रगोल जेलमा सपरिवार भेट्न जाँदा गङ्गालालले पुष्पलाललाई "माइला, मैले प्रजातन्त्रका निमित्त बालेको दियोलाई तैँले प्रज्वलित पार्नेछस्" भन्नुभएको थियो र दाजुको यही शब्द नै पुष्पलालको निम्ति राजनीतिमा प्रवेश गर्ने प्रेरणाको श्रोत बन्यो।

वि.सं. १९९८ सालमा पुष्पलाल श्रेष्ठले प्रेमबहादुर कंसाकार, शम्भुराम श्रेष्ठ, सूर्यबहादुर भारद्वाज र राजारामसँग मिलेर नेपाली प्रजातान्त्रिक संघको गठन गर्नुभयो। संघमा रहेका सदस्यले आ-आफ्नो रगतले प्रतिज्ञापत्रमा सही गरेर पार्टीमा लाग्नुपर्ने नियम थियो। संघले राणाशासनको विरोध गर्ने, विद्यालयहरू खोली विभिन्न खालका (सिपमूलक समेत) तालीम दिन्थ्यो। भारतमा पनि राणा विरोधी क्रियाकलाप बढाउने पुष्पलालले वि.सं. १९९७ सालदेखि बन्दीजीवन बिताइरहेका नेपाल प्रजा परिषद्का नेताहरूसित गोप्य रूपले सम्पर्क राखी टंकप्रसाद आचार्यलगायत अरू नेताहरूको नेलसहितको फोटो सन् १९४२मा भारत, पटनाबाट प्रकाशित हुने 'जनता' पत्रिकामा प्रकाशित गर्न मद्दत गर्नुभयो। २००४ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसले नागरिक अधिकारको लागि गरेको आन्दोलनको नेतृत्व पुष्पलाल श्रेष्ठ, शम्भुराम श्रेष्ठ, स्नेहलता श्रेष्ठ, साहना प्रधान आदिले गर्नुभयो। जनताद्वारा गरिएको यही पहिलो जनआन्दोलनका कारण पद्म शमशेरले सुधारको कदम चाल्ने घोषणा गरे।

मार्क्सवाद-लेनिनवादलाई सर्वोत्तम विचारधारा ठानी २००६ सालमा कलकत्तामा पुष्पलालले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना गर्नुभयो। २००६ सालमा भारतको कलकत्तामा भारत कम्युनिष्ट पार्टीका नेता अजय चक्रवर्तीसँगको भेटले उहाँको जीवनमा नयाँ मोड ल्यायो। त्यसबखत पुष्पलाल पश्चिम बङ्गालका वर्तमान मुख्यमन्त्री ज्योति बसुको नजिक हुनुहुन्थ्यो। पुष्पलालले नेपालमा साम्यवादी विचारधाराको व्यापक प्रचार-प्रसार गर्न 'कम्युनिष्ट पार्टीको घोषणापत्र' नेपालीमा अनुवाद गर्नुभयो। सम्भवतः नेपाली भाषाको सबभन्दा पहिलो
साम्यवादी साहित्य यही नै थियो। उहाँको विवाह साहना प्रधान (नेकपा (ऐमाले)की वर्तमान नेतृ) सँग भएको थियो। २०१५ सालको आम चुनावमा बन्दीपुर, २०१७ मा पार्टी प्रभाव बिस्तार गर्न तेह्रथुम (लिम्बुवान) बजारमा पुग्नुभयो। २०१६ सालमा उहाँ तत्कालीन सोभियत सङ्घमा सम्पन्न कम्युनिष्ट अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा भाग लिई सोही वर्ष चीन भ्रमण गर्नुभयो।

२०१७ साल पुष १ गते राजाबाट चालिएको कदम पछि भूमिगत र निर्वासित जीवन बिताउन बाध्य पुष्पलालले चारैतिर छरिएका कम्युनिष्टहरूलाई भेला गराई तेस्रो महाधिवेशन गर्नुभयो।
मृत्यु

नेका र कम्युनिष्टहरू मिलेर संघर्ष गरेमा मात्र नेपालबाट निरंकुश पञ्चायती समाप्त हुन सक्छ भन्ने भविष्यवाणी गर्ने नेता पुष्पलालको २०३५ साल साउन ७ गते भारतको नयाँ दिल्लीस्थित अल इण्डिया मेडिकल इन्स्टीच्युटमा उपचार गराउँदा-गराउँदै निधन भयो।
सन्दर्भ सामाग्री

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:सन् १९७८ मा मृत्यु
श्रेणी:रामेछाप जिल्लाका मानिसहरू
शैलजा आचार्य

शैलजा आचार्य नेपालकी पहिलो महिला उपप्रधानमन्त्री तथा नेपाली कांग्रेसकी वरिष्ठ नेतृ हुन्। उनको जन्म ई.सं. १९४४ मे ८ मा मोरङ जिल्लाको बिराटनगरमा भएको थियो। समाजशास्त्रको स्नातकोत्तर तह सम्म अध्ययन गरेकी आचार्य नेपाली कांग्रेसका नेताद्वय बी.पी. कोइराला र गिरिजाप्रसाद कोइरालाकी भान्जी हुन्।
वाल्यकाल/जन्म

बी.पी. एवं गिरिजाका पिता श्री कृष्णप्रसादकोइरालाले दुई विवाह गर्नुभएको थियो। पहिली पत्नी मोहनकुमारी कोइरालाबाट जन्मनुभएको मातृका प्रसाद कोइराला देशको प्रधानमन्त्री हुनुभयो। कृष्णप्रसादकी पहिली पत्नीकै छोरी इन्दिराकी छोरी शैलजा हुनुहुन्छ। कान्छी श्रीमती दिव्या कोइरालाबाट बी.पी. कोइराला, केशव कोइराला, तारिणीप्रसाद कोइराला र गिरिजाप्रसाद कोइराला जन्मनुभएको हो।
राजनीतिक जीवन

वि.सं. २०१७ सालमा राजा महेन्द्रलाई कालो झण्डा देखाएकाले ३ वर्ष जेल बिताउने आचार्य वि.सं. २०४८ सालको आमनिर्वाचनमा मोरङ जिल्ला क्षेत्र नं. ५बाट प्रतिनिधिसभामा निर्वाचित भई करीब १ वर्ष कृषि वन तथा भू-संरक्षण मन्त्री रहिन्। वि.सं. २०५१ सालको मध्यावधि निर्वाचनमा उहाँ पुनः मोरङ क्षेत्र नं. ७बाट प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भईन्।
पिता डा. पिनाकी र आमा इन्दिराको जेठो सन्तान शैलजाले कोइराला परिवार तथा बीपी कोइरालाको सान्निध्यमा राजनीतिक यात्रा शुरु गर्नुभएको थियो। र, मृत्युपर्यन्त बीपीको विचार र नेपाली काङ्ग्रेस प्रति निष्ठासाथ उभिनुभयो। शान्तिपूर्ण सङ्घर्ष होस् वा सशस्त्र आन्दोलन, शैलजाको उपस्थिति अग्रपङ्क्तिमा हुन्थ्यो। १६ पुस २०३३ मा बीपीको राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति स्वीकार्दै उहाँसँगै नेपाल फर्कने केही व्यक्तिमा शैलजा पनि पर्नुहुन्छ। काठमाडौँ आइपुग्नासाथ गिरफ्तारी र त्यसपछि अनिश्चित भविष्य शुरु हुन्छ भन्ने जान्दाजान्दै पनि उहाँले पहिलो डफ्फामै नेपाल आउन रुचि देखाउनुभयो। उर्लंदो अवस्थाको पञ्चायती व्यवस्थामा सशस्त्र आन्दोलन गरेको दलले राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति अँगालेको तथ्यलाई पत्याउन जो-कोहीलाई कठिनाई थियो। त्यो पृष्ठभूमिमा नेपाल भित्रिनु भनेको साहस, धैर्य र त्यागको अनुपम उदाहरण थियो।
ओहदा र कार्यभार

महत्त्वपूर्ण मन्त्रालयहरू सम्हाल्ने अवसर पाउनुभएकी शैलजालाई मन्त्रालयहरूमा नीतिगत रूपमा ठूलो प्रभाव पार्ने नेताको रूपमा सम्झ्िने गरिन्छ। भ्रष्टाचारको मुद्दा उठाएर कृषिमन्त्रीबाट उहाँँले दिएको राजिनामा नेपाली राजनीतिमा विरलै हुने घटना हो। जलस्रोतमा सामुदाईक बिधुत नीति उनकै देन हो |
योगदान

महिला हकहितको सवालमा पनि शैलजाले प्रेरणादायी भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। मुलुकी ऐनको एघारौँ संशोधन ल्याउनमा शैलजाको योगदान ठूलो छ। आफ्नै संयोजकत्वमा व्यापक छलफल गराएर उहाँ त्यसलाई विधेयकको रूप दिन सफल हुनुभएको थियो।
जीवनमा कहिले सफलता र कहिले असफलता हात लाग्नु स्वाभाविक हो। त्यस मानेमा शैलजा पनि अपवाद हुनुभएन। तर, प्रतिकूल परिस्थितिमा पटकपटक जुन साहस, त्याग र बलिदान शैलजाले देखाउनुभयो त्यो भावी पिँढीका लागि समेत अनुकरणीय छ।
शन्दर्भहरू


श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:महिला राजदुत
श्रेणी:भारतको लागि नेपाली राजदुत
श्रेणी:नेपाली महिला कुटनीतिज्ञ
श्रेणी:कोइराला परिवार
श्रेणी:नेपाल सरकारका महिला मन्त्रीहरू
श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपाली महिला राजनीतिज्ञहरू
श्रेणी:२१औँ शताब्दीका नेपाली राजनीतिज्ञहरू