JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Kigogo (lugha)

Hii ni makala ya lugha ya Kigogo. Kwa maana mengine ya jina hili angalia Kigogo (maana).

Kigogo (pia huitwa Chigogo) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagogo. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigogo imehesabiwa kuwa watu 1,440,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigogo iko katika kundi la G10. Lugha huandikwa na herufi za Alfabeti ya Kilatini.
Viungo vya nje

* Lugha ya Kigogo kwenye Multitree
* makala za OLAC kuhusu Kigogo
* lugha ya Kigogo katika Glottolog
* Ethnologue
* http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
Marejeo

* Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
* Clark, G. J. 1877. Vocabulary of the Chigogo language. London: Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK). Kurasa 58.
* Cordell, Oliver T. 1941. Gogo grammar, exercises, etc. Mpwapwa (Tanganyika). Kurasa 117.
* Preston, W. W. 1946. An outline dictionary of ChiGogo. Manuscript at the Diocese of Central Tanganyika at Dodoma. Kurasa 432.
* Rossel, Gerda. 1988. Een schets van de fonologie en morfologie van het Cigogo. Doctoraalscriptie. Rijksuniversiteit te Leiden.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kigweno

Kigweno (pia huitwa Kighonu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagweno. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigweno iko katika kundi la E60. Lugha ya Kigweno huingiliana na lugha ya Kikamba na lugha ya Kichaga kwa kiasi fulani.

Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigweno imehesabiwa kuwa watu 2200. Lugha inazungumzwa katika Wilaya ya Mwanga hasa katika maeneo ya Kifula, Kikweni, Lambo, Mangio, Masumbeni, Mcheni, Msangeni, Mwaniko, Simbomu, Vuchamana maeneo ya Shighatini kwa kiwango kidogo. Kutokana na uenezaji huu kuna dalili ya kuwa wazungumzaji wa Kigweno ni wengi kuliko ilivyoelezwa katika marejeo ya kitaalamu yaliyotajwa hapo juu. Tarafa yote ya Ugweno huzungumza Kigweno kama Lugha mama na Kiswahili ni lugha ya pili.

Wagweno wakati mwingine huweza kuwa mahiri wa kuzungumza lugha ya Kipare ambapo Wapare wao hawajui Kigweno wao hubakia na lugha moja tu ya Kipare ambacho huzungumzwa Usangi na maeneo ya Mwanga yaani tambarare na maeneo ya Wilaya ya Same.

Wagweno wana ngoma zao zinazoitwa mdumange ambazo huchezwa usiku kwa kutumia mianzi (mirangikwa kwa Kigweno) kama ile inayoitwa "nakuokera karughu vamaie kasembelele..." Sifa kuu ya Wagweno lugha yao haitumiki sana kwenye matambiko maana watambikaji wote hutumia lugha ya Kipare wanapokuwa katika mambo yao ya mila.
Kamusi fupi ya Kigweno kwenda Kiswahili

asante kwa nguo mpya
Viungo vya nje

*lugha ya Kigweno kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kigweno
*lugha ya Kigweno katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/gwe
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kigweno)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Philippson, Gérard; Nurse, Derek. 2000. Gweno, a little known Bantu language of northern Tanzania. In: Lugha za Tanzania/Languages of Tanzania: studies dedicated to the memory of Prof. Clement Maganga (CNWS publications, no 89), uk. 231-284. Kuhaririwa na Kulikoyela K. Kahigi, Yared M. Kihore & Maarten Mous. Leiden: Research School of Asian, African and Amerindian Studies (CNWS), Leiden University.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kiha

Kiha ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waha.

Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiha imehesabiwa kuwa watu 990,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiha kiko katika kundi la D60.
Kiha kinafanana na Kinyarwanda na Kirundi.
Ni lugha inayo kua kwa kasi zaidi ya lugha za kibantu zipatikanazo ndani Tanzania.
Kwa sasa inatumika kama Lugha ya kiungo kwenye muziki wa Bongo Flava.
Viungo vya nje

*lugha ya Kiha kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiha
*lugha ya Kiha katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/haq
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiha)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Harjula, Lotta. 1999. Kiha phonology. Tasnifu ya Shahada ya Pili. Institute for Asian and African Studies, University of Helsinki.
*Mwegerano, Anderson M. J.; Kipfumu, Nestory D.; Chubwa, Pamphili. 1997. Tugaanire mugiha/Tuzumgumwe katika Kiha. Salo (Finland): Salon Painokeskus Reiote. Kurasa 88.
*Nakagawa, Hirosi. 1992. A classified vocabulary of the Ha language. (Bantu vocabulary series, no 9.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wahangaza

Wahangaza ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Kagera, hasa kwenye wilaya za Ngara na Biharamulo. Nje na wilaya hizo wanaishi pia sehemu za Kigoma na Karagwe.

Lugha yao ni Kihangaza.

Kwa sehemu kubwa Wahangaza ni wafugaji na wakulima. Hapo mwanzo chakula chao kikuu kilikuwa ni ndizi kwa maharage, lakini hivi sasa wamejifunza kula vyakula vya makabila mengine pia kama vile ugali.

Wahangaza ni kabila la watu wakarimu sana, wenye upendo na roho za kujali wageni. Wana utamaduni sawia na makabila mengi ya nchini Tanzania yenye kujumuisha mila na desturi zinazoelekeana. Haya yanadhihirika katika sherehe za ndoa, kuzaliwa watoto, vifo, matambiko, mavuno na hata kusimikwa kwa viongozi.

Sherehe hizo hufanyika kila tukio hili linapojitokeza na muktadha wa tukio husika likafanyika na kundi fulani kama vile ukoo na pengine kundi la watu fulani wanaofanya kazi fulani maalum kama tiba, ufinyanzi, kilimo ama ufugaji.
Historia ya jina

Historia ya jina "Hangaza" kwa mujibu wa historia ya mababu wao linatokana na neno la Kirundi/Kinyarwanda la "Hangaaza neza ulibe yo bali" yaani "angalia kwa makini uone walipo". Historia ya maneno haya yalitoka kipindi cha vita kati ya dola la Bugufi na madola ya Urundi na Uruanda.

Kwa mujibu wa simulizi za mababu hao ni kwamba hapo zamani kulikuwa na watemi wawili wa nchi mbili tofauti yaani Burundi na Rwanda kwa sasa; watemi hao walikuwa mtemi Mwambutsa wa Burundi na mtemi Kigeri wa Rwanda ambao waliamua kuunganisha nguvu ili kuvamia dola la Bugufi. Watemi hao wawili walikuja kupigana na mtemi Kinyamazinge wa Ngara, watu wa Ngara walibuni vita Vya kupigania mpakani (boarder defensive) ambapo walishinda mchana kutwa wakikata miti na usiku ambao ndio ulikuwa muda wa vita walikoka moto mkubwa. Sasa wale Warundi na Wanyarwanda walipokuja kupigana vita vya ana kwa ana (full force attack) walishangaa kuona moto mkubwa ukiwaka wakati muda huo wapiganaji wa Ngara wakiwatazama vizuri na kuwapiga mishale kwa urahisi sababu ya mwanga wa moto. Ndipo neno "Hangaaza" lilipozaliwa likiwa na maana ya tazama kwa umakini kwa lugha ya Kiswahili.

Neno hilo lilianzia pale maana Warundi na Wanyarwanda hawakuweza kuwaona vizuri maadui maana walikuwa kando kidogo na moto huo hivyo wakawa wanaambizana "hangaaza neza ulibe yo bali" yaani "angalia kwa makini uone walipo". Na pia kipindi hicho lilitumika zaidi kumaanisha mwanga wa vita kuanzia hapo watu wa Burundi na Rwanda, baada ya kushindwa vita hivyo, ndipo walipoanza kuwaita Wahangaza (yaani walioweza kuona), na ndipo ulipoanzia msemo wa kilugha unaosema "Utazi umhangaza amuhanga amaso".

Toka hapo jina "Hangaza" lilianza kutumika kuwatambulisha kabila lao.
Marejeo

* Padre Joseph B. Kalem'imana, Wilaya ya Ngara 1600-1960 - Historia, Utawale, Uchumi na Utamaduni, Mkuki wa Nyota, Dar es Salaam, 2023, ISBN 978-9987-449-32-3, kur. 27-60


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Kagera
Kihangaza

Kihangaza ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahangaza. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kihangaza imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihangaza iko katika kundi la D60.
Viungo vya nje

*lugha ya Kihangaza kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihangaza
*lugha ya Kihangaza katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/han
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kihangaza)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kihaya

Kihaya ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahaya. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihaya imehesabiwa kuwa watu 1,300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihaya iko katika kundi la E20.
Viungo vya nje

*lugha ya Kihaya kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihaya
*lugha ya Kihaya katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/hay
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kihaya)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Betbeder, Paul; Jones, John. 1949. A handbook of the Haya language. Bukoba (Tanganyika): White Fathers Printing Press.
*Byarushengo, Ernest Rugwa; Duranti, Alessandro; Hyman, Larry M[ichael]. (Eds.) 1977. Haya grammatical structure: phonology, grammar, discourse. (Southern California occasional papers in linguistics (SCOPIL), no 6.) Los Angeles: Department of Linguistics, University of Southern California. Kurasa 213.
*Herrmann, [Kapitän] C. 1904. Lusíba, die Sprache der Länder Kisíba, Bugábu, Kjamtwára, Kjánja und Ihángiro. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 7 (III. Abt.), uk. 150-200.
*Kaji, Shigeki. (Ed.) 1998. Haya. (Textbooks for language training.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.
*Kaji, Shigeki. 2000. Haya vocabulary. (Asian and African lexicon series, no 37.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa 532. [ISBN 4-87297-772-6]
*Kuijpers, Em. 1922. Grammaire de la langue haya. Boxtel (Hollande): Prokuur van de Witte Paters. Kurasa 294.
*Rehse, Hermann. 1912/13. Die Sprache der Baziba in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 3, uk. 1-33, 81-123, 201-229.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kihehe

Kihehe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahehe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihehe imehesabiwa kuwa watu 805,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihehe iko katika kundi la G60.
Viungo vya nje

*lugha ya Kihehe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kihehe
*lugha ya Kihehe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/heh
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kihehe)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Priebusch, Martin. 1935. Bena-Hehe-Grammatik. Berlin: Kommissionsverlag der Buchhandlung der Berliner Missionsgesellschaft.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Waikizu

Waikizu ni watu wa kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kiikizu: lugha hiyo inafanana sana na lugha ya Wazanaki na Wakurya na asili ya lugha hizi tatu ni moja, ila kuna tofauti ndogo za lahaja.

Kabila hilo linapatikana hasa katika wilaya ya Bunda, eneo maarufu linaloitwa Ikizu.

Watu wa jamii hiyo hujihusisha na shughuli za kilimo na ufugaji ingawa pia uwindaji ulikuwa ukifanyika enzi za kale katika mbuga za wanyama. Zao kuu la biashara ni pamba na zao la chakula ni mahindi pamoja na mihogo (ugali wa udaga).

Waikizu ni watu jasiri sana na watu ambao wanajali sana mila zao na kulinda utamaduni wao dhidi ya mabadiliko mbalimbali yanayotokea katika mazingira. Moja ya sifa nyingine za Waikizu ni uvumilivu.

Kuna watu maarufu kama waziri mkuu wa zamani wa Tanzania, ndugu Joseph Sinde Warioba.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Kiikizu

Kiikizu (pamoja na lahaja ya Kisizaki au Kishashi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waikizu. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiikizu-Sizaki imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiikizu-Sizaki iko katika kundi la E40.
Viungo vya nje

*lugha ya Kiikizu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiikizu
*lugha ya Kiikizu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ikz
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiikizu na wa Kisizaki)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Marwa, Sebastiani Muraza. 1988. Mashujaa wa Tanzania. Mtemi Makongoro wa Ikizu: historia ya Mtemi Makongoro na kabila lake la Waikizu mwaka 1894 hadi 1958. Peramiho (Tanzania) & Ndanda (Tanzania): Benedictine Publications. Kurasa 67. [ISBN 9976-63-183-9]
*Johnston, Harry. 1920. The Ki-shashi (Ki-sasi) language (S. E. Victoria Nyanza). Journal of the African Society, 19, uk.210-213.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kizu

Vizu ni ndege mbuai wa jenasi Melierax, jenasi pekee ya nusufamilia Melieraxinae katika familia Accipitridae. Mgongo na mabawa yao ina rangi ya kijivu na tumbo lao ni mweupe na milia kijivu. Spishi zote zinatokea Afrika kusini kwa jangwa la Sahara. Zinapenda mahali pakavu kwenye miti. Hujenga tago lao kwa vijiti juu ya mti na hutaga mayai mawili au matatu, pengine yai moja. Wakati wa majira ya kuzaa huimba kwa milio ya mluzi. Hukamata wanyama na ndege wadogo na wadudu wakubwa.
Spishi

* Melierax canorus, Kizu Kusi (Pale Chanting Goshawk)
** Melierax c. argentior, Kizu Kusi-Magharibi (Southwest African Chanting Goshawk)
** Melierax c. canorus, Kizu wa Afrika Kusini (South African Chanting Goshawk)
* Melierax gabar au Micronisus gabar, Kizu Miguu-myekundu (Gabar Goshawk)
** Melierax g. aequatorius, Kizu Miguu-myekundu ya Kati (Central Gabar Goshawk)
** Melierax g. gabar, Kizu Miguu-myekundu Kisu (Southern Gabar Goshawk)
** Melierax g. niger, Kizu Miguu-myekundu Kaskazi (Northern Gabar Goshawk)
* Melierax metabates, Kizu Domo-jekundu (Dark Chanting Goshawk)
** Melierax m. mechowi, Kizu Domo-jekundu Kusi (Southern Dark Chanting Goshawk)
** Melierax m. metabates, Kizu Domo-jekundu Kaskazi (Northern Dark Chanting Goshawk)
** Melierax m. theresae, Kizu wa Maroko (Moroccan Chanting Goshawk)
* Melierax poliopterus Kizu Domo-njano (Eastern Chanting Goshawk)
Picha


Image:Pale Chanting Goshawk .jpg|Kizu kusi
File:Micronisus gabar -near Kilimanjaro, Kambi ya Tembo, Tanzania-8 (5).jpg|Kizu miguu-myekundu
File:Melierax canorus argentior, Namibia.jpg|Kizu domo-jekundu


Jamii:Vipanga na jamaa
Kiikoma

Kiikoma (pamoja na lahaja za Kinata na Kiisenye) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waikoma. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiikizu-Nata-Isenye imehesabiwa kuwa watu 36,000, yaani Waikoma 15,000, Wanata 11,500 na Waisenye 9,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiikoma-Nata-Isenye iko katika kundi la E40.
Viungo vya nje

*lugha ya Kiikoma kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiikoma
*lugha ya Kiikoma katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ntk
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiikoma)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Mekacha, Rugatiri D. K. 1993. The sociolinguistic impact of Kiswahili on ethnic community languages in Tanzania: a case study of Ekinata. (Bayreuth African studies series.) Bayreuth University. Kurasa 237. [ISBN 3-927510-25-4]


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kiisanzu

Kiisanzu (pia huitwa Kiihanzu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waisanzu. Wengine kama Maho na Sands 2002 wanaiangalia kuwa lahaja tu ya lugha ya Kinilamba. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiisanzu imehesabiwa kuwa watu 32,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiisanzu iko katika kundi la F30.
Viungo vya nje

*lugha ya Kiisanzu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kiisanzu
*lugha ya Kiisanzu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/isn
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kijita

la Agano Jipya kwa Kijita.]]
Kijita (pia huitwa Echijita) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wajita. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kijita ilihesabiwa kuwa watu 205,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kijita kiko katika kundi la E20.
Viungo vya nje

*lugha ya Kijita kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kijita
*lugha ya Kijita katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/jit
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kijita)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Downing, Laura Jo. 1990. Problems in Jita tonology. PhD thesis. University of Illinois at Urbana-Champaign. Pp xiv, 526.
*Downing, Laura Jo. 1996. The tonal phonology of Jita. (Lincom studies in African linguistics, no 5.) München: Lincom Europa. Pp 245. [ISBN 3-89586-032-8]


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wakabwa

Wakabwa (au Wakabhwa, matamshi ambayo ni sahihi zaidi) ni kabila la watu wa Tanzania linaloishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kikabwa.

Idadi yao ni takribani watu 6000.

Wanapatikana katika vijiji vya Bukabwa, Mmazami (hapa wamechanganyika na Wazanaki, au 'Abhazanake', au 'Abhashanake'), Kamugendi (hapa wamechanganyika na Wazanaki na Wairege), na Kirumi (hapa wamechanganyika na Wakiroba au 'Abhakerobha').

Kama ilivyo kwa wakazi wengi wa Mkoa wa Mara, Wakabwa ni jamii au ukoo wa kabila kubwa la Wakurya. Mila na desturi zao zinaelekeana na koo nyingine za Kikurya. Lugha yao haina tofauti na makabila yanayojiita makabila ya Kikurya ijapokuwa ni koo tu. Matamshi yao yanaelekeana na Wasweta ambao hupatikana kwa wingi wilaya ya Tarime kando ya ziwa Victoria, jirani na Wasimbiti (Abhasimbete).

Kuna koo kubwa za Warimba, Washora na Waruhu.

Shughuli zao kubwa ni ukulima wa uwele, mtama, mhogo na ufugaji wa wanyama mbalimbali kama ng'ombe, mbuzi na kondoo.

Ni watu wanaomini sana kuhusu uchawi, ndiyo maana hata vijiji vyao vimeshindwa kufanya maendeleo ya haraka kwa kuhofia kulogwa.

Wengi wao wanapatikana katika kijiji cha magana na kirumi. Wanatahiri wanaume na kukeketa wasichana, ingawa mila hii ya kukeketa wasichana inaelekea kwisha.

Kuna milima kama Kimange, Magana, Misisya na Kweswa na kuna mito kama Nyamirama.
Watu maarufu katika jamii ya Wakabwa

Miongoni mwa watu maarufu katika jamii ya Wakabwa ni yule aliyekuwa "Chifu/Mwanangwa" wao, Matambalya wa Wandibha. Kutokana na uchache wao, 'Mwanangwa' ndiye aliyekuwa kama 'Chifu' wa Wakabwa, na aliripoti kwa Chifu wa Wazanaki.

Jina la mama mzazi wa Matambalya ni Nyesa. Ndugu zake walikuwa Makongoro (kaka zake), na Nyakubhoga (dada yake). Hata hivyo Matambalya wa Wandibha alifariki dunia bila kufikia umri mpevu.

Mtawala huyo, yaani Matambalya wa Wandibha, ndiye babu wa kibiolojia (kwa upande wa baba) wa msomi maarufu kutoka Mkoa wa Mara, Prof. Francis Shasha (hutamkwa pia Chacha) Matambalya, aliyepata kufundisha Chuo kikuu cha Dar es Salaam, Chuo Kikuu cha Bonn (Ujerumani), Chuo Kikuu cha Leipzig (pia Ujerumani), n.k.

Pia mchezaji maarufu wa timu za Taifa (Tanzania) za netiboli na Basketball kwa wanawake, na pia timu za jeshi Stars katika michezo hiyo, Bhoke Matambalya ni mjukuu wa "Chifu/Mwanangwa" Matambalya wa Wandibha.

Kadhalika, babu wa Prof. Sarungi, msomi na daktari maarufu wa mifupa ni Mkabwa, aliyehamia Wilaya ya Rorya, Mara Kaskazini.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Mara
Kikabwa

Kikabwa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakabwa. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kikabwa imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikabwa iko katika kundi la E40.
Viungo vya nje

*lugha ya Kikabwa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikabwa
*lugha ya Kikabwa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/cwa
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kikaguru

Kikaguru (pia huitwa Chikagulu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakaguru. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikaguru imehesabiwa kuwa watu 241,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikaguru iko katika kundi la G10.
Viungo vya nje

*lugha ya Kikaguru kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kikaguru
*lugha ya Kikaguru katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/kki
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Beidelman, Thomas O[wen]. 1961. Hyena and rabbit: a Kaguru representation of matrilineal relations. Africa, 31 (1), pp 61–74.
*Last, Joseph T. 1886. Grammar of the Kagúru language, eastern equatorial Africa. London: Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK). Pp 147.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu