JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Peristaltiese pomp

duimnael|'n Lineêre peristaltiese pomp
duimnael|'n Peristaltiese pomp
duimnael|Animasie van 'n radiale peristaltiese pomp
duimnael|Animasie van 'n lineêre peristaltiese pomp

'n Peristaltiese pomp is 'n soort positiewe verplasingspomp wat vir die pomp van 'n verskeidenheid vloeistowwe gebruik word. Die vloeistof word binne 'n buigbare buis binne in 'n normaalweg ronde (lineêre pompe is egter ook al gebou) pomphulsel gehou. 'n Rotor met 'n aantal nokke op die omtrek daarvan pers die buis saam. Soos die rotor draai, word die deel van die buis onder die nok toegedruk, wat die vloeistof forseer om in die buis af te beweeg soos die nok in die rigting van die vloeibeweging draai. Verder keer die buis terug na sy oorspronklike toestand wanneer die nok daarby verbybeweeg het. Die proses word peristalsis genoem en kom ook in biologiese stelsels voor, soos in die slukderm.

Peristaltiese pompe word tipies aangewend om skoon of steriele vloeistowwe te pomp omdat die pomp nie die vloeistof kan kontamineer nie, of andersins om korrosiewe vloeistowwe te pomp omdat die vloeistof nie in kontak met die pompmateriaal (buiten die buis self) kom nie. Algemene toepassings van hierdie tipe pomp sluit in die pomp van korrosiewe chemikalieë, flodder met 'n hoë vastestoflading en ander materiale waar dit belangrik is om die produk van die omgewing te isoleer of dan andersom.

Hoë druk peristaltiese pompe wat teen drukke van soveel as 16 bar kan bedryf, het tipies skoene en hulsels wat met smeermiddel gevul word om te voorkom dat die buis van die pomp verweer, en ook om hitte te verwyder. Lae druk peristaltiese pompe het tipies droë hulsels en gebruik rollers. Hoë druk peristaltiese pompe gebruik gewoonlik versterkte buise. Lae druk pompe aan die ander kant gebruik onversterkte buise en word ook soms na verwys as buispompe.

Aangesien die enigste deel van die pomp wat in kontak met die vloeier is, die binnekant van die buis is, is dit baie maklik om die binneste oppervlak van die pomp skoon te maak en te steriliseer. Verder omdat geeneen van die bewegende dele met die vloeier kontak maak nie, is peristaltiese pompe ook goedkoop om te vervaardig. Die gebrek aan kleppe, seëls en pakstukke (drukstukke) beteken ook dat die onderhoud van hierdie pomp relatief goedkoop is wanneer dit met ander pompsoorte vergelyk word.
Tipiese aanwendings

* Dialisemasjiene
* Voedselvervaardiging
* Masjiene wat drankies afmeet
* Farmaseutiese vervaardiging
* Rioolflodder (slyk)
* Fontein- en watervalversierings
Sien ook

* Sentrifugale Pomp
* Dompelpomp
* Borrelpomp
Eksterne skakels

* 'n Groot vervaardiger van hierdie soort pomp.


Kategorie:Meganiese toestelle
Kategorie:Pompe
Katapult

duimnael|'n Outydse katapult.
duimnael|'n Boeing ScanEagle, 'n voorbeeld van 'n moderne toepassing van die katapult.

Die katapult kan beskou word as 'n reuseweergawe van die kettie, of voëlrek. Dit is een van die oudste meganiese oorlogswapens bekend, waarmee groot klippe of ander voorwerpe bo-oor fortmure na die vyand geslinger is. Dit is ook later in oorlogvoering gebruik om granate en bomme na die vyand te slinger. 'n Moderne voorbeeld van 'n katapult is op vliegdekskepe, waar dit gebruik word om vliegtuie teen 'n hoë snelheid vanaf die vliegdek te lanseer.
Geskiedenis

Die katapult is in die 5de eeu v.C. in Antieke Griekeland of Magna Graecia uitgevind. Katapulte is vanaf die 12de eeu in China en vanaf die 14de eeu in Europa toenemend deur vuurwapens vervang. Sedert die 16de eeu het kanonne en mortiere die katapult geheel en al as artilleriewapen verplaas. Pneumatiese en stoomkatapulte word soms nog gebruik om vliegtuie te lanseer.


Kategorie:Wapens
Sluipmoord

duimnael|Sluipmoord op Hendrik Verwoerd|dr. Verwoerd tydens die Randse Paasskou in April 1960.
duimnael|Sluipmoordpoging op president Ronald Reagan.

'n Sluipmoord is 'n moord wat in die geheim op 'n verraderlike wyse beplan en uitgevoer word. Sluipmoorde word vir verskeie redes uitgevoer, onder andere vir politieke, ideologiese of finansiële gewin. Feitelik enige wapen of toerusting kan daarvoor gebruik word, onder andere 'n mes, bom of geweer. Baie sluipmoorde word deur skerpskutters oor 'n afstand gepleeg.
Sluipmoordenaar

'n Sluipmoordenaar is 'n persoon wat poog of slaag daarin om 'n lewe of lewens te neem sonder om waargeneem te word voordat dit te laat is. Die sluipmoordenaar hoef nie te ontsnap na die moord of poging daarvan om as 'n sluipmoordenaar bestempel te word nie. Hy hoef ook nie te oorleef nie.

Die straf vir 'n sluipmoordenaar is meestal lewenslange gevangenisstraf. In lande waar die doodstraf steeds gebruiklik is, kan die sluipmoordenaar tereggestel word.
Sien ook

* Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika
Eksterne skakels

*
Kettie

duimnael|regs|240px|'n Goeie kettie

Die kettie of rekker is 'n wapen wat bestaan uit 'n mikstok waaraan 'n "velletjie" met twee rekke (lopers) geheg is en waarmee klippe of ander projektiele geskiet word. Die tradisionele kettie is uit asegaaihout (Curtisia dentata) vervaardig omrede dit baie sterk en stewig is. Die lopers is uit haasingewande gemaak en die velletjie gewoonlik uit beesvel. Die moderne kettie se onderdele word van verskeie sintetiese materiale en allooie gemaak en word kommersieel bemark. Daar word egter ook konvensionele ketties deur straatverkopers en op vlooimarkte in Suid-Afrika verkoop, wat deur die plaaslike bevolking met die hand gemaak word.
Eksterne Skakels

* 404 dooie skakel Storie oor die kettie wat tydens Tweede Vryheidsoorlog teen die Engelse gebruik is.


Kategorie:Wapens
Villeneuve-d'Ascq

Villeneuve-d'Ascq is 'n stad van die département Nord, die région Nord-Pas-de-Calais (Frankryk) en Frans-Vlaandere, naby die Belgiese grens, met sowat 64 000 inwoners. Villeneuve-d'Ascq vorm deel van die metropolitaanse gebied Lille Métropole.

Villeneuve-d'Ascq was een van die gasheerstede tydens die Rugbywêreldbeker 1991 en die Rugbywêreldbeker 2023.


Kategorie:Munisipaliteite in Hauts-de-France
Kategorie:Nedersettings in Hauts-de-France
Wes-Veluws

duimnael|Verspreiding van Wes-Veluws (liggroen)

Wes-Veluws is 'n Nedersaksiese dialek van die Nederlandse provinsie Gelderland. Hierdie dialek word in verskillende Veluwse dorpe en party Utrechtse dorpe gepraat.

Wes-Veluws word meestal tuis gepraat deur ouer mense en sommige jongmense. Veluws is 'n algemeen aanvaarde Nederlandse dialek omdat die meeste mense dit redelik goed verstaan. Kenmerkend van die dialek is dat dit 'n soort oorgangstaal tussen Nederlands en die konserwatiewe Nedersaksies soos Twents is. Daar is ook 'n driedelige temawoordeboek vir die Veluwse dialekte.


Kategorie:Nederduitse tale
Kategorie:Tale van Nederland
Aranees

Aranees (Oksitaans: Aranés Aranees: Aranès) is 'n Pirenese variëteit van die Gascons dialek van die Oksitaanse taal wat in die Aranvallei, Val d'Aran, in noordwes Katalonië in Spanje gepraat word waar dit een van die drie amptelike tale benewens Katalaans en Spaanse is. In Katalonië word dit saam met Spaans en Katalaans as amptelike taal erken, waardeur dit een van die amptelike tale van Spanje is.

Vir lank is daar gevrees vir die voortbestaan van Aranees, maar sedert dit in 1984 op skool aangebied word beleef die taal 'n oplewing. 90% van die inwoners van die Val d'Aran verstaan Aranees terwyl 65% dit aktief gebruik. As gevolg van die mede-amptelike status is die Aranese variëteit tans een van die sterkste spelers in die Oksitaanse sfeer, al het die taal minder as 5000 sprekers. 'n Aranees-Engels/Engels-Aranees woordeboek is in 2006 gepubliseer en 'n Aranese Taalkunde gids (Gramatica aranesa) in Maart 2007.

Meeste Aranese is ook vlot in Katalaans, Spaans, en tot 'n mindere mate in Frans.
Verwysings

* Le Gascon de poche, Jean-Marc Leclercq & Sèrgi Javaloyès, Assimil 2004,
Eksterne skakels

* Wet ter erkenning van Aranees Occitaans


Kategorie:Katalonië
Kategorie:Oksitaanse tale
Kategorie:Tale van Spanje
Aroemeens

Aroemeens of Macedo-Roemeens (limba armãneascã) is 'n taal op die Balkanskiereiland wat behoort tot Balkanromaans. Die sprekers is die Aroemene (ook bekend as Macedo-Roemene, Tsintsare of Koutzowalachers), oorspronklik in Griekeland (veral in die Pindusgebergte), Albanië, Macedonië en Bulgarye (sien: Wallachers) en na relatief onlangse migrasies ook in Roemenië. Slegs in Macedonië geniet dit die status van amptelike minderheidstaal. Aroemeens is nou verwant aan die grootste Balkanromaanse taal, Roemeens, en dit word dan ook nie altyd as aparte taal beskou nie.

Aroemeens word buite Griekeland met die Latynse alfabet geskryf: die naam van die taal lui daar armãneashce. Die ã is die enigste letter wat van 'n diakritiese teken gebruik. Vir die weergee van ander klanke word dan dikwels in Roemeens digrawe (dubbelle letter) gebruik: Aroemeens sh versus Roemeens s¸. In Griekeland is daar geen gestandaardiseerde spelling nie, maar word die Griekse alfabet wel gebruik.

Daar bestaan ook 'n Wikipedia in Aroemeens.
Verwysings
Eksterne skakels

* Council of Macedon-armans
* Macedon-armans Association from France
* Consiliul A Tinirlor Armanj, webpage about Youth Aromanians and their projects


Kategorie:Romaanse tale
Kategorie:Tale van Albanië
Kategorie:Tale van Bulgarye
Kategorie:Tale van Griekeland
Kategorie:Tale van Noord-Masedonië
Kategorie:Tale van Roemenië
Kategorie:Tale van Serwië
Kategorie:Tale van Turkye
Asturies

Asturies (asturianu in Asturies, [astuˈɾjanu]) is 'n Romaanse taal wat in sommige dele van die Spaanse provinsie Asturië gepraat word. In Asturië word die taal deur middel van statutêre reëlings wat verband hou met die Outonome Status van die streek beskerm, en is dit'n keusevak op skool. Vanweë diglossie tussen Asturies en Spaans beskou sommige vakkundiges dit as 'n dialek van Leonees, maar deesdae word dit as 'n afsonderlike taal gereken.

duimnael|links|Chronologiese kaart van die taalkundige evolusie in Suidwes-Europa tussen 1000 en 2000
Die taal het uit Latyn ontwikkel met bydraes van die voor-Romaanse tale wat in die gebied van die Astures, 'n ou stam op die Iberiese Skiereiland, gepraat is. Kastiliaans Spaans bereik die gebied later, in die 14de eeu, toe die sentrale regering gesante en amptenare gestuur het om politieke en kerklike posisies te vul.

Sedert 1980 word daar baie moeite gedoen om Asturies te beskerm en te bevorder. Maar die toestand van die taal is kritiek, met 'n groot daling in die aantal sprekers in die laaste honderd jaar. Portugal het 'n verdere stap ter beskerming geneem deur ook die taal te erken.

Die weiering om Asturies amptelik te erken doen afbreuk aan die taal. Sprekers kan nie die taal in hulle daaglikse lewe gebruik nie omdat nog die regering, nog privaatinstellings dokumente in Asturies aanvaar, en nie aandag daaraan skenk om mense wat in Asturies met hulle wil kommunikeer, te akkommodeer nie. Sommiges beweer dat Asturies oor twee geslagte moontlik sal uitsterf.

Ondanks al die probleme wat die beleid van sowel die Asturiese as die Spaanse regering veroorsaak het, het die aantal jongmense wat Asturies aangeleer het en gebruik (veral as geskrewe taal) in die laaste paar jaar gestyg, veral onder intellektuele en polities aktiewe Asturiane en Leoneze wat trots is op hulle streeksidentiteit.

Aan die einde van die 20ste eeu het die Academia de la Llingua Asturiana aktiwiteite onderneem ter oorlewing van die taal: 'n grammatika, 'n woordeboek en tydskrifte. 'n Nuwe geslag van skrywers is tans aktief in die taal.
Sien ook

* Asturiese Wikipedia
Verwysings
Eksterne skakels

*
* L'Academia de la Llingua Asturiana, die amptelike Asturiese taalkomitee.


Kategorie:Asturië
Kategorie:Iberoromaanse tale
Kategorie:Tale van Spanje
Dalmaties

Dalmaties was 'n Romaanse taal wat aan die ooskus van die Adriatiese See in Kroasië en, op sy hoogtepunt, ook in Montenegro gepraat is. Die taal het in die 19de eeu uitgesterf. Die laaste plek waar die taal gehoor is, is 'n eiland Krk (Veglia in Italiaans, Vikla in Dalmaties); die laaste spreker was Tuone Udaina, wat op 10 Junie 1898 dood is toe hy op 'n landmyn trap. 'n Jaar te vore het die Italiaanse geleerde Matteo Giulio Bartoli hom besoek en alle moontlike inligting oor die taal ingewin vir die skryf van 'n boek oor die onderwerp. Bartoli het duisende woorde stories en lewensgegewe met Italiaanse vertalings opgeskryf. Dit is in 'n boek gepubliseer met baie inligting oor woordeskat, fonologie en taalkunde van die taal. Hy skryf in Italiaans en publiseer in 1906 'n Duitse vertaling onder die titel Das Dalmatische. Die Italiaanse manuskripte het egter verlore geraak, en die werk is eers in 2001 in Italiaans hervertaal.
Dialekte

Die belangrikste dialekte waaroor inligting beskikbaar is:

* Veljoties — 'n noordelike dialek, op die Veglia (Krk) eiland gepraat; Udaina het die noordelike dialek gepraat.
* Ragusaans — 'n suidelike dialek wat in Ragusa (Dubrovnik) gepraat is
* die dialek wat in Zara (Zadar) gepraat is.

Die eerste twee (naamlik die Noordelike en Suidelike dialekte) is die bekendste en dit blyk dat hulle vir 500 jaar geskei was.
Voorbeeld

Hier volg die Onse Vader in Portugees, Dalmaties, Italiaans, Istro-Romeens en Romeens:
Eksterne skakels

* Ethnologue verslag oor Dalmaties
* Dalmatian language
Verwysings

* Bartoli, Matteo Giulio, Das Dalmatische (2 vols), Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, Vienna, 1906
* Bartoli, Matteo Giulio, Il Dalmatico, Istituto della Enciclopedia Italiana, Italy, 2000 (vertaling van die oorspronklike Duitse weergawe)


Kategorie:Uitgestorwe Romaanse tale
Kategorie:Uitgestorwe tale van Europa
Galicies

Galicies (Galicies: galego, [ɡaˈleɣʊ]; Spaans: Gallego; Portugees: Língua galega) is 'n Romaanse taal wat in die Spaanse outonome gemeenskap Galisië, in die mees noordwestelike deel van Spanje, ten noorde van Portugal gepraat word.

duimnael|links|Chronologiese kaart van die taalkundige evolusie in Suidwes-Europa tussen 1000 en 2000
Die taal word deur baie mense as 'n dialek van Portugees beskou. Wat taal betref is die onderskeid maar klein, maar die ortografie (spelling) is verskillend.

Die Spaanse staat erken Galicies as een van die vier amptelike tale (saam met Spaans, Katalaans en Baskies).
Sien ook

* Galiciese Wikipedia
Verwysings
Eksterne skakels

*


Kategorie:Iberoromaanse tale
Kategorie:Tale van Portugal
Kategorie:Tale van Spanje
Kategorie:Galisië
Ladino

Ladino is die taal van die Sefardiese Jode in hulle toenmalige vaderland Sefarad in Spanje van die 8ste tot die 15de eeu. Dit is 'n taal nou verwant aan Spaans waarin baie Hebreeuse woorde voorgekom het (soortgelyk aan die Germaanse taal Jiddisj wat nou verwant is aan Duits).


Tydens die heerskappy van die Arabiere van Spanje in de 7de eeu mag Jode net soos Katolieke en Moslems hulle eie geloof beoefen. Ladino vier hoogty op literêre gebied.

Deur die opkoms van die inkwisisie van die Rooms-Katolieke Kerk word die Jode in 1492 gedwing om hulle tot Katolisisme te bekeer. Baie ontvlug daarom Spanje en vestig hulle onder andere in die Balkan, Turkye, die Midde-Ooste en in Noord-Afrika, waar die taal verder ontwikkel.

In die twintigste eeu neem die aantal sprekers drasties af. Groot groepe Sefardiese Jode word in die Joodse volksmoord (Holocaust) tydens die Tweede Wêreldoorlog vermoor. Oorblywende Sefardiese Jode immigreer na Israel, waar hulle Iwrit ('n moderne vorm van Hebreeus) as die taal van hulle nuwe vaderland aanneem.

Ladino word as minderheidstaal nog in Israel, Marokko en op die Balkan gepraat, maar meestal deur ouer mense, wat die taal nie meer oordra aan hulle nageslagte nie. In enkele Latyns-Amerikaanse lande word Ladino ook nog binne Sefardiese gemeenskappe gepraat.
Verwysings
Eksterne skakels

*
* Ladino
* Socolovsky, Jerome. "Lost Language of Ladino Revived in Spain", Morning Edition, National Public Radio, March 19, 2007.


Kategorie:Joodse tale
Kategorie:Romaanse tale
Napolitaans

Napolitaans (nnapulitano) is 'n Romaanse taal, verwant aan Italiaans.

Napolitaans ( 'o nnapulitano or napulitano) word nie alleen in en rondom Napels gepraat nie, maar ook in 'n groot deel van die res van Suid-Italië, veral in Kampanië, Basilicata en noordelike Kalabrië.

Daar is wel 'n debat of daar sprake daarvan is of dit 'n Italiaanse dialek is, of 'n selfstandige taal. Die verskille met Italiaans is dermate groot, dat 'n Noord-Italianer met moeite Napolitaans kan verstaan.
Uitspraak

Die uitspraak van Napolitaans is moeiliker as Italiaans, veral omdat klinkers dikwels toonloos uitgespreek word, en woorde aan mekaar uitgespreek word wat verandering van medeklinkers kan veroorsaak.

Byvoorbeeld:

'o Sole mio - o 'soole'mieje (en nie: o solee miejo nie)
Verwysings

Kategorie:Romaanse tale
Kategorie:Tale van Italië
Sardies

Sardies of Sardyns (sardu) is 'n taal wat uitsluitlik op die tot Italië behorende eiland Sardinië deur c. 1,3 miljoen mense gepraat word (c. 80% van die eilandbewoners). Hulle is tweetalig Italiaans/Sardies.

In teenstelling tot Italiaans en ander Romaanse tale het Sardies nog baie fonetiese en taalkundige elemente van Latyn bewaar. Dit word dan ook oor die algemeen beskou as die mees konserwatiewe van alle Romaanse tale.

Deur 'n streekswet van 1997 en 'n wet van die Italiaanse Republiek van 1999 word Sardies amptelik met Italiaans gelykgestel, byvoorbeeld as bestuurs- en onderwystaal. In praktyk domineer Italiaans nog die openbare lewe.

Die belangrikste dialekte van Sardies is:

* Galluresies / Sassaresies (Noord-Sardinië), wat meestal tot Italiaans en nie in die eng sin tot Sardies gerekend word nie en wat baie nou aan Korsikaans verwant is.
* Logudoresies / Nuoresies (Noord- en Sentraal-Sardinië), wat dikwels onder die term Logudories saamgevat word.
* Kampidanesies (Suid-Sardinië)

Daar bestaan geen eenvormige spelling. In die afgelope paar jaar word heelwat bespreking oor 'n standaard gevoer.
Taalkunde

Besonder opvallend aan Sardies is die bepaalde lidwoord: anders as ander Romaanse tale gebruik mens nie die Latynse demonstratiewevoornaamwoorde ILLU(M), LLA(M) (byvoorbeeld Italiaans il/lo, la, Frans le, la, Spaans el, la), maar IPSU(M)/ IPSA(M) (Sardies su en sa). Die meervoud in Sardies word gevormd met -s (soos in die Wes-Romaanse tale): sa domo > sas domos, su cane > sos canes.
Verwysings
Eksterne skakels

* Omvangryke Portaal oor Sardies, in Sardies


Kategorie:Romaanse tale
Kategorie:Sardinië
Kategorie:Tale van Italië
Friulaans

duimnael|links|Padteken in Italiaans en Friulaans
Die gebied waar Friulaans of Frioelies (Furlan) gepraat word, Frioelië, lê in die uiterste Noord-Ooste van Italië, maar omvat ook dele van Istrië en Dalmasië in Kroasië, afhangend van hoe ruim die definisie van Friulaans geïnterpreteer word. In Italië word Friulaans in skole in die provinsies Udine en Pordenone aangebied.

Friulaans is 'n Latynse dialek en 'n Retoromaanse variëteit. Die taal word ook Oos-Ladinies genoem aangesien dit dieselfde wortels as Ladinies het. Dit het egter deur die eeue op ander maniere ontwikkel onder die invloed van naburige kulture (Duits, Italiaans, Venesies, Sloweens. Die invloed van Duits is baie minder as op die tale wat in Switserland gepraat word. Die taal word lewend gehou deur die ongeveer 750 000 inwoners van die streek, deur 'n aktiewe filologiese genootskap en deur die honderdduisende Friulane wat oor die hele wêreld, met swaartepunt in die Verenigde State, Argentinië en Venezuela, geïmmigreer het. Oënskynlik is daar ook sprekers in Suid-Afrika (Friulaans: Sudafriche).

Fruili heet in Friulaans Friûl; Friulaans heet Furlân, die Friulane heet Furlâns.

Heelwat letterkunde bestaan in Friulaans, veral streekromans en streekgedigte. Die bekende filmregisseur en digter Paolo Pasolini skryf (ook) in Friulaans. Dit is besonders dat baie literêr hoogstaande tekste nog steeds in Friulaans geskryf word. Die taal bly ook nie agter wat betref kontemporere kultuur nie soos gedemonstreer deur die
Italiaanse Rap groep DLH Posse wat ook in Friulaans musiek maak.
Voorbeelde

*Hallo, my naam is Jaco!
*:Mandi, jo o mi clami Jacum!
*Dit is vandag baie warm!
*:Vuê al è propite cjalt!
*Ek moet nou gaan, totsien
*:O scugni propite lâ cumò, ariviodisi
*Ek kan nie vanaand saam met jou uitgaan nie, ek moet studeer
*:No pues vignî fûr usgnot, o ai di studiâ
Eksterne skakels

* www.sangiorgioinsieme.it/librionline.html
* Internettydskrif in Friulaans
* Internettydskrif en hulpbronne
* Friuliaanse Wetenskap-vaktydskrif – 'n Vereniging wat hom beywer vir die gebruik van Friuliaans in die wetenskapswêreld
* Fogolâr furlan van Toronto
* Italiaanse Rap groep DLH Posse se amptelike webwerf


Kategorie:Romaanse tale
Kategorie:Tale van Italië
Ladinies

Ladinies is 'n taal wat in sekere Europese lande gebruik word.

duimnael|links|Opskrif in Ladinies. Vertaling: "'n Goeie herberg, goeie geselskap, almal besoek hom graag, oud en jong."
Die naam Ladinies word soms gebruik as sinoniem vir Retoromaans, meestal word dit egter gebruik vir die westelike variante van Retoromaans, dus met uitsluiting van Friulaans.

Ladinies word in Belluno, Bolzano (Bozen), St. Christina in Gröden, Val Gardena in Suid-Tirol en Trient in Italië gepraat. Die Europese Buro vir Minderheidstale skat die aantal sprekers in Italië op 28 000. Die Freie Universität Bozen/Libera Università di Bolzano het sedert 2001 'n Ladiniese afdeling wat op taalkunde, filologie en meertalige opvoedkunde fokus.
Verwysings
Verdere leesstof

*
Eksterne skakels

* News – Noeles.net die eerste internet-nuus-portaal in Ladinies (Dolomite Ladinies / Standaard Ladinies). Die inhoud is meestal oor Ladiniese kultuur, politiek, samelewing, ens.
* Weekly Paper – La Usc Di Ladins (Die stem van die Landiniërs – in Ladinies – verskillende afdelings in al die sub-dialekte geskryf.


Kategorie:Romaanse tale
Kategorie:Tale van Italië
Kategorie:Tale van Switserland
Kategorie:Trentino-Suid-Tirol
Retoromaans

duimnael|links|Verspreiding van Retoromaanse dialekte in Italië en Switserland
Retoromaans is 'n Romaanse taalgroep wat 'n aantal tale uit Switserland en Noordoos-Italië met altesaam sowat een miljoen sprekers insluit:
* Friulaans, soos gepraat in die Italiaanse provinsie Friuli-Venezia Giulia
* Ladinies, soos gepraat in die Alpynse Dolomiete-gebergte in Italië
* Romansch, soos gepraat in die kanton Groubunderland (Retoromaans: Grischun), Switserland
Retiese Taal

Sien ook Retiese taal 'n onverwante taal wat in antieke tye in die gebied gepraat is waar Retoromaans nou gepraat word.
Eksterne skakels

*
*
* Retoromaanse televisienuus van SF1 / RTR



Kategorie:Taalfamilies
Kategorie:Tale van Italië
Kategorie:Tale van Switserland
Kettingreël

Die kettingreëel is 'n formule vir die bepaling van die afgeleide van 'n funksie wat die samestelling is van twee funksies. Die meeste funksies is saamgestel uit 'n aantal eenvoudige funksies, waarvoor die afgeleide makliker bepaal kan word.

As 'n funksie f geskryf kan word as f(x) = g(h(x)), en van die funksies g en h bestaan die afgeleide, dan is:

:\frac{}{}f'(x) = g'(h(x)) \cdot h'(x)
Die kettingreël in saamgestelde funksies van een veranderlike

Die kettingreël maak dit moontlik om van ingewikkelde funksies die afgeleide te neem. Stel ons het die volgende funksie:

f(x)= sin(e^{cos(2 \cdot x)})

Dit is moontlik bostaande funksie te ontleed in 'n ketting van funksies:


Hieraan dank die kettingreël sy naam. Danksy die kettingreël kan ons naamlik van elke afsonderlike skakel in die ketting die afgeleide neem:


Die afgeleide van die funksie word dan bepaal deur alle afsonderlike afgeleides te vermenigvuldig:

f'(x)=a'(t) \cdot b'(a) \cdot c'(b) \cdot f'(c)

f'(x)=2 \cdot -sin(a) \cdot e^b \cdot cos(c)

f'(x)=-2 \cdot sin(2 \cdot x) \cdot e^{cos(2 \cdot x)} \cdot cos(e^{cos(2 \cdot x)})
Die kettingreël in meerveranderlike saamgestelde funksies

Soos reeds daar reeds gesien is, speel die kettingreel 'n belangrike rol in die bepaling van die afgeleides van eenveranderlike saamsgestelde funksies. Hierdie is ook die geval vir funksies van twee of meer veranderlikes, waar die parsiële afgeleides van die funksies bereken kan word.
Stelling:

As ℝ \rightarrow ℝ² n differensieerbare vektorfunskie is en f : ℝ \rightarrow ℝ² 'n differensieerbare funksie is van twee veranderlikes, is die saamgestelde funksie F = f \circ r: ℝ \rightarrow ℝ differensieerbaar vir alle reële waardes van t:

F'(t) = \nabla f(}\vec{r(t))\cdot}\vec{r'(t)
Kyk ook

* Integraalrekening


Kategorie:Wiskunde