JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Thomas Jefferson

Thomas Jefferson (2 Aprili 1743 – 4 Julai 1826) alikuwa Rais wa tatu wa Marekani kuanzia mwaka wa 1801 hadi 1809.

Pia alikuwa mwandishi wa katiba ya Marekani aliyetumia nadharia ya John Locke na kupanga hoja za kupinga Marekani kuendelea kuwa chini ya mfumo wa utawala wa kifalme chini ya Uingereza.
Viungo vya Nje

* White House biography
* Thomas Jefferson Papers: An Electronic Archive
* Thomas Jefferson collection
* The Papers of Thomas Jefferson
* Jefferson, Thomas, Summary View of the Rights of British America (1774), katika World Digital Library
* The Thomas Jefferson Hour
* The Papers of Thomas Jefferson
*
* Collection of Thomas Jefferson Manuscripts and Letters
* http://tjrs.monticello.org/letter/44


Jamii:Waliozaliwa 1743
Jamii:Waliofariki 1826
Jamii:Marais wa Marekani
Jamii:Virginia (jimbo)
John Locke

thumbnail|right|John Locke
John Locke (29 Agosti 1632 – 28 Oktoba 1704) alikuwa mwanafalsafa Mwingereza aliyetoa nadharia ya "Mkataba Jamii": mkataba huu unahusisha watawala na watawaliwa ambapo watawaliwa huwapa watawala madaraka ya kuongoza kwa kufuata matakwa ya watawaliwa. Nadharia hii ilisaidia kwa kiwango kikubwa kujengwa kwa taifa la Marekani kutoka katika utawala wa Kifalme uliokuwa chini ya Uingereza.


Jamii:Waliozaliwa 1632
Jamii:Waliofariki 1704
Jamii:Wanafalsafa wa Uingereza
Kalenda ya mwezi

Kalenda ya Mwezi ni kalenda inayohesabu miezi kufuatana na mwendo wa Mwezi kwenye anga. Mwezi una muda wa siku 29.5 (29 au 30) kutoka mwezi mpya hadi mwezi mpya. Faida yake ni ya kwamba mwezi unaonekana na watu wote. Hali hii inasaidia kuelewana haraka kati ya watu juu ya tarehe fulani katika mazingira ambayo hakuna mitambo wala maandishi. Mwaka wa miezi hii 12 una siku 354.

Kwa sababu hiyo kalenda za kale katika mataifa na tamaduni mbalimbali mara nyingi zilikuwa hasa kalenda za kufuata mwezi.

Kalenda ya mwezi ina mwaka wa siku 354 ambao ni fupi kuliko mwaka wa jua mwenye siku 365 1/4. Kutokana na hiyo kalenda haiwezi kutabiri majira yanayoenda sambamba na mwendo wa jua. Hii ilileta ugumu katika makadirio ya mambo yote yanayohusu mpangilio ya kilimo kinachofuata majira ya joto na baridi au ukame na mvua. Hali hizi zote zinategemea hali ya jua na kukadiriwa katika mwaka wa jua. Ugumu huu uligusa pia mambo ya utawala na serikali kwa sababu uwezo wa wakulima kulipa kodi inategemea mavuno. Kalenda ambayo haisaidii kupanga wakati wa mavuno hivyo kupatikana kwa mapato ya serikali ina faida kidogo tu.

Kutokana na sababu hizo kalenda za mwezi zilirekebihswa mara nyingi kwa njia ya kuingiza siku za nyongeza ili muda wa mwaka ilingane na mwaka wa jua.

Kalenda ya Kiyahudi ni mfano hadi leo jinsi mwaka wa mwezi unasahihishwa kwa kuingiza miezi ya nyongeza. Katika utaratibu wa kipindi cha miaka 19 kuna miaka 12 ya kawaida na miaka saba yenye mwezi wa nyongeza inayobadilishana ili kulinganisha kalenda ya mwezi na mwendo wa jua hivyo mwezi wa mavuno inabaki katika majira yake.

Kalenda ya mwezi tupu ambayo ni muhimu hadi leo ni kalenda ya kiislamu. Tarehe zake zinabadilika kila mwaka katika kalenda ya Gregori ambayo ni Kalenda ya kimataifa inayofuata jua. Kwa mfano Ramadhani iko mwaka 2006 BK wakati wa Novemba; kila mwaka inasogea mbele itafika miezi ya Agosti, Mei, Januari na kadhalika hadi kurudi tena Novemba katika mwendo wa miaka ipatayo 33.

Jamii:Kalenda
Jamii:mwezi
Itifaki

alt=Pichani kuonesha Itifaki ikifatwa|thumb|Itifaki ikifatwa baada ya Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani John Kerry na Waziri wa Mambo ya Nje wa Ufaransa Jean-Marc Ayrault kuondoka katika Wizara ya Mambo ya Nje ya Ufaransa huko Quai d'Orsay
Itifaki (kutoka neno la Kiarabu; pia "protokali", kutoka Kiingereza "protocol") ni orodha au mpangilio wa visa unaotumika katika kuendesha sherehe, mkutano, mjadala na kadhalika kutokana na utaratibu uliowekwa. Mathalani katika shughuli za mikutano ni kiongozi gani anatakiwa kuingia kwanza, kisha nani afuatie na nani awe wa mwisho kuingia katika sehemu ya mkutano. Mwenyeji wa mkutano anatakiwa kukaa upande gani na mgeni mwalikwa anatakiwa kukaa upande gani. Kama ni shughuli ya kitaifa ni wimbo wa taifa gani unatakiwa uanze, ule wa Rais mwenyeji au wa Rais mgeni? Baada ya mkutano nani anatakiwa kutoka kwanza na nani awe wa mwisho. Mambo kama haya au utaratibu kama huu ndio huitwa itifaki. Ila mwanafunzi afahamu kwamba itifaki ikitumika katika isimujamii inaleta dhana tofauti na maelezo haya.

Pia ni maelewano au maridhiano maalumu kati ya mataifa.

Tena ni programu ya kompyuta.

Jamii:Kompyuta
Jamii:Utamaduni
Jamii:Elimu jamii
Kurow

thumbnail|right|280px|Moja ya Barabara katika Mji wa Kurow

:Ukitafuta mji wa Poland, uone Kurów.

Kurow ni mji mdogo kwenye bonde la Waitaki kwenye kisiwa cha kusini cha New Zealand katika wilaya ya Otago. Mazingira ya Kurow ina miradi mbalimbali ya kutengeneza umeme kwa nguvu ya maji. Kuna kilimo cha matunda hasa mizabibu.

Kuna mvutano kuhusu asili ya jina la mji kama imetokana na neno la Wamaori wazalendo au kutoka kwa mji wa Kurów.
Libya

right|130px|thumb|Ziwa la [[Um el Maa huko Libya]]
Libya ni nchi ya Afrika ya Kaskazini kwenye Bahari ya Mediteranea, inayopakana na Misri, Sudan, Niger, Chad, Algeria na Tunisia. Eneo kubwa la nchi (90%) ni sehemu ya jangwa la Sahara. Chini yake kuna akiba kubwa ya petroli, ambayo ndiyo utajiri wa nchi.
Miji mikuu ni Tripoli, Benghazi na Misratah.
Historia

Wakazi asili walikuwa Waberber. Baadaye wakaja Wafoinike upande wa magharibi na Wagiriki upande wa mashariki.

Hatimaye Libya ikamezwa na Dola la Roma, na Ukristo ukaenea.

Baada ya dola hilo kuanguka, Wavandali waliteka sehemu kubwa ya nchi.

Katika karne ya 7 Waarabu waliingiza Uislamu na utamaduni wao.

Mwaka 1551 Waturuki walifukuza Wazungu kutoka Tripoli wakatawala hadi karne ya 20.

Nchi ilitawaliwa na Waitalia tangu mwaka 1911 hadi 1941 ilipotekwa na Waingereza ambao, baada ya Vita vikuu vya pili kwisha, waliacha nchi mwaka 1951 mikononi mwa mfalme mwenyeji, Idris I, aliyekuwa amepinga ukoloni tangu mwaka 1920 (Vita vya Libya dhidi ya Italia).

Kisha kumpindua mfalme huyo, Muammar al-Gaddafi alitawala kidikteta tangu mwaka 1969 hadi alipopinduliwa na kuuawa mwaka 2011 kwa mkono wa N.A.T.O.

Baada ya hapo wananchi wanazidi kupigana katika vita vya wenyewe kwa wenyewe. Mwaka 2020 kulikuwa na makubaliano ya kusimamisha vita na kuunda serikali ya pamoja ili kuandaa uchaguzi mkuu.
Homonimu

Jina "Libya" ni jina la kiasili na pia linaonekana katika maandishi ya Misri ya kale kama "R'bw" au "Liboe", likirejelea mojawapo ya makabila ya Waberber wanaoishi magharibi mwa Mto Nile. Jina la Kigiriki la makabila haya lilikuwa "Libyas", na jina la nchi likawa "Lybia", lililotafsiriwa kama "Libuee." Katika Ugiriki ya kale, neno hilo lilikuwa na maana pana zaidi, ikijumuisha Afrika Kaskazini Magharibi mwa Misri.
Watu

Wakazi wa Libya ni hasa mchanganyiko wa Waberberi, Waarabu na Waturuki (74%), mbali na Waberberi (25%) ambao ndio wakazi asilia, lakini wengi wao wameanza kutumia lugha ya Kiarabu pia. Kuna pia wahamiaji kutoka nchi za jirani, za kandokando ya Bahari ya Kati na kutoka Bara Hindi.

Wakazi wameongezeka tangu mwaka 1970 kutoka milioni 2.5 hadi kuwa karibu milioni 7 mwaka 2022. Nusu ya wakazi wote ni vijana chini ya umri wa miaka 16. Sehemu kubwa kabisa (80%) huishi sehemu za pwani.

Lugha kuu ni Kiarabu pamoja na lugha kadhaa za Kiberberi.
Ndizo:
* Kinafusi (wasemaji 101.000)
* Kighadames (wasemaji 42.000)
* Kitamascheq (Tuareg; wasemaji 17.000)

Upande wa dini, unatawala Uislamu (97%). Wakristo ni zaidi ya 100,000, wakiwemo hasa Wakopti (60,000) na Wakatoliki (40,000).
Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika
Viungo vya nje

*
*
* Libya profile from the BBC News.
* www.breitbart.com
*
Marejeo

*
Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika
Jamii:Nchi za Kiarabu
Jamii:Nchi za Waberber
Jamii:Maeneo ya Biblia
Tripoli

thumb|Muonekano wa mji wa Tripoli
Tripoli ni neno la asili ya Kigiriki (Τρίπολις - Trípolis au Τρίπολη - Trípoli) linalomaanisha "miji mitatu" au "mji mwenye sehemu tatu". Asili yake ni maungano ya miji mitatu ya jirani kuwa mji au dola moja. Katika lugha ya Kiarabu neno limekuwa "Trablus" au "Tarablus" (طرابلس).

Neno linataja miji mbalimbali ya kisasa au ya kihistoria ndiyo hasa

* mji mkuu wa Libya, Tripoli (Libya) au Trablus/Libya
* mji wa pili wa Lebanon Tripoli (Lebanon) au Trablus/Lebanon
* mji wa Ugiriki, Tripoli (Ugiriki)
* mji wa Marekani, jimbo la Iowa, Tripoli (Iowa)
* mji wa Marekani, jimbo la Pennsylvania, Tripoli (Pennsylvania)
* jina la kihistoria la mji wa Tirebolu, Uturuki
* jina la kihistoria kwa dola ndogo katika Syria/Lebanon wakati wa vita za msalaba
* meli ya kijeshi ya Marekani USS Tripoli


Jamii:Makala zinazotofautisha maana
Maore (kisiwa)

Kwa kata ya Tanzania yenye jina hili, angalia Maorethumb|right|300px|Ramani ya Maore na Pamanzi
Maore (Kifaransa: Grande-Terre) ni kisiwa kikubwa cha eneo la ng’ambo la Ufaransa la Mayotte. Kisiwa cha pili ni Pamanzi (Kifaransa: Petite-Terre).

Maore ina urefu wa km 39 na upana wa km 22.

Milima yake ni Mlima Benara (m 660), Mlima Choungui (m 594), Mlima Mtsapere (m 572) na Mlima Combani (m 477).

Mji mkubwa ni Momoju. Kitovu cha kiuchumi ni Kaweni.

Kijiografia kisiwa ni sehemu ya funguvisiwa la Komori.

Maore
Maore
Maore
Maulid

thumbnail|right|200pax|Maulidi nchini Malaysia
Maulid (pia: maulidi, kwa kirefu: Maulid an-Nabii) ni sikukuu ya dini ya Uislamu ya kuadhimisha kuzaliwa kwake Mtume Muhammad takriban mwaka 570 BK.

Neno lenyewe ni la asili ya Kiarabu kutokana na مولد النبي , maulid an-nabi, au ميلاد النبي , milaad an-nabi). Sikukuu inafuata kalenda ya Kiislamu. Waislamu wa dhehebu la Sunni husheherekea tarehe 12 Rabi'-ul-Awwal kwa mujibu ya kalenda ya Kiislamu ya Alhijria na Waislamu wa dhehebu la Shia husheherekea tarehe 17 Rabi'-ul-Awwal.

Wataalamu wa historia wengine wanasema ya kwamba sherehe ya Maulid imeanzishwa mnamo karne ya 12 BK. Kuna Waislamu kadhaa wanaokataa sherehe hiyo kwa sababu hakuna sunna wala hadith ya Muhammad mwenyewe kuhusu kusheherekea maulid yake. Lakini kwa ujumla ni sikukuu inayopendwa sana na Waislamu wengi duniani. Misri maulid ni kati ya sikukuu za Kiislamu zinazokumbukwa sana na Waislamu. Katika Afrika ya Mashariki sherehe ya maulid huko Lamu imejulikana hasa ikivuta wageni kutoka pande zote za Afrika ya Mashariki hadi Uarabuni.

Kati ya desturi ni mikutano, kusikia mashairi juu ya maisha ya mtume a mengine.
Tarehe za Maulid katika kalenda ya Gregori

Maulid kama vile sikukuu zote za Kiislamu inafuata kalenda ya Kiislamu ambayo ni kalenda ya mwezi. Kwa sababu hiyo tarehe yake hubadilikabadilika katika kalenda ya Gregori iliyoenea kimataifa.

Kalenda ya kiislamu hubadilika kulingana na kuandama kwa mwezi.

Zifuatazo ni tarehe za maulid kwa ajili ya miaka 2006 - 2021. Tarehe ya kwanza ni ile ya Wasunni (12 Rabi'-ul-Awwal) na tarehe ya pili katika mabano ni ile ya Washia (17. Rabi'-ul-Awwal). Tarehe hizo zinaweza kuwa tofauti na tarehe halisi kwa sababu kuna tofauti kati ya nchi na vikundi vya Waislamu jinsi gani kukubali kuhusu mwanzo wa miezi.

* 2006: 12 Aprili, (17 Aprili)
* 2007: 31 Machi, (5 Aprili)
* 2008: 20 Machi, (25 Machi)
* 2009: 9 Machi, (14 Machi)
* 2010: 26 Februari, (3 Machi)
* 2011: 15 Februari, (20 Februari)
* 2012: 4 Februari, (9 Februari)
* 2013: 24 Januari, (29 Januari)
* 2014: 13 Januari, (18 Januari)
* 2015: 2 Januari, (7 Januari)
* 2016: 22 Desemba, (27 Desemba)
* 2017: 11 Desemba, (16 Desemba)
* 2018: 30 Novemba, (5 Desemba)
* 2019: 19 Novemba, (24 Novemba)
* 2020: 8 Novemba, (13 Novemba)
* 2021: 28 Oktoba, (2 Novemba)
Viungo vya nje

* Islamic Holy Days
* Mawlid
* Video Russian Mawlid
* Turkish Mawlid

Jamii:Sikukuu za Uislamu
Mayotte

Mayotte ni eneo la ng’ambo la Ufaransa (kwa Kifaransa: Départment de Mayotte). Linaundwa na visiwa vya Maore na Pamanzi pamoja na vingine vidogo. Eneo hili kijiografia ni hasa muungo wa funguvisiwa la Komori lakini si kisiasa.
Mayotte iko katika kaskazini ya Mfereji wa Msumbiji kwenye Bahari Hindi, kati ya Madagaska upande wa mashariki-kusini na Msumbiji bara upande wa magharibi. Iko kilometa 295 magharibi kwa Madagaska na km 67 kusini mashariki mwa Nzwani.Ina eneo la takriban km² 374. Ni mwamba wa matumbawe.
Mji mkuu ni Mamoudzou tangu mwaka 1977. Mji mkuu wa zamani ni Dzaoudzi kwenye kisiwa cha Pamanzi.
Historia

Mayotte inaonekana kuwa imekaliwa na watu kutoka karne ya 7, wakitokea Madagaska, wengine wenye asili ya Asia na wengine wenye asili ya Afrika.

Kati ya karne ya 8 na karne ya 11 wakazi walisilimu, na kuna msikiti mkongwe (katika Tsingoni) wa karne ya 14, pamoja na mirhab ya matumbawe (1532). Visiwa vyote vya Komori vinafuata utamaduni wa Kiswahili vikiwa pamoja na Mayotte.

Mwaka wa 1841, wakati idadi ya watu ilipungua kwa wakazi chini ya 3000, sultani wa mwisho Andriansoly (kutoka Madagaska) aliuza kisiwa kwa Ufaransa kwa kubadilishana ya ulinzi wa nchi hiyo, hivyo Mayotte ikawa koloni la Kifaransa.

Mwaka 1974, wakati visiwa vingine vitatu vya Komori walidai uhuru na kuunda Umoja wa Komori, Mayotte iliomba kubaki na Ufaransa, na mwaka 2011 ilipewa hali ya eneo la ng'ambo la Ufaransa kwa kura ya maoni.


Polé.JPG|Ziara ya Polé (karne XV – XIX).
Mausoléeshirazi.jpg|Kaburi la Kiswahili sawa na yale ya Lamu.
Dzaoudzi1855.JPG|Dzaoudzi katika 1855.
Flag of Mayotte (local).svg|Bendera ya eneo la Mayotte.

Lugha na dini

Kuna lugha tatu ambazo huzungumzwa kisiwani Mayotte, yaani Kifaransa (lugha rasmi), Kimaore ya Komori (55.1%), na Kibushi ya Madagaska.

Upande wa dini, asilimia 97 ni Waislamu na 3% ni Wakristo.
Utalii

Kisiwa cha Mayotte kina mchanga wa pwani ya rangi tofauti (nyeusi, kahawia, kijivu, nyekundu, beige, nyeupe). Rasi yake ni kubwa (km² 1500).


Chissioua Mtsamboro – Mayotte 2.jpg|Mchanga wa Mstamboro
Passe en "S" 2.jpg|Mpito wa Longogori
Îlot de Sable Blanc 2.jpg|Mchanga wa Tsohole
Tortue N'Gouja.jpg|Nyamba
Lac Dziani Dzaha.jpg|Ziwa Dziani

Usafiri

right|thumb|Bahari karibu na Mamoudzou.
* Reli: kilomita 0
* Barabara:
* Jumla: kilomita 93 (mi 58)
** za lami kilomita 72 (45 mi)
** za vumbi: kilomita 21 (13 mi)
* Vilindi vya kung’oa tanga: hakuna
* Bandari: Dzaoudzi
* Uwanja wa ndege: 1 (2002)
** Viwanja vya lami: 1
Tazama pia

* Jiografia ya Mayotte
* Watu wa Mayotte
* Siasa ya Mayotte
* Uchumi wa Mayotte
* Mawasiliano ya Mayotte
* Maeneo ya ng’ambo ya Ufaransa
* Wizara za serikali ya Ufaransa
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika
Viungo vya nje

* CIA World Factbook - Mayotte
* cha maelezo, Mayotte - Mayotte
*
* Shimaore (na Kifaransa)
* Ramani ya Mayotte na majina ya Kikomori ya maeneo ya Mayotte


Jamii:Komori
Jamii:Visiwa vya Afrika
Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Jamii:Eneo la ng'ambo la Ufaransa
Funguvisiwa

thumbnail|300px|Funguvisiwa la Galapagos katika [[Pasifiki]]
Funguvisiwa ni kundi la visiwa vinavyokaa sehemu pamoja baharini. Mara nyingi kundi la namna hiyo lina asili moja, kama vile kuwa mabaki ya kisiwa kikubwa zaidi kilichogawika kutokana na mmomonyoko wa ardhi yake au kuwa na asili ya volkeno.

Atolli inaweza kuonekana pia kama kundi la visiwa lakini huhesabiwa zaidi kama kisiwa kimoja hata kama sehemu kadhaa ziko chini ya maji. Katika Bahari ya Pasifiki na Bahari Hindi kuna mafunguvisiwa ya atolli.

Funguvisiwa kubwa kabisa duniani ni lile la Indonesia pamoja na Ufilipino linaloitwa pia Funguvisiwa la Malay.

Bahari ya Pasifiki ina mafunguvisiwa mengi, pia sehemu ya Karibi ya Bahari ya Atlantiki karibu na Amerika ya Kati.

Mafunguvisiwa muhimu ya Afrika ni Zanzibar, Shelisheli na Komoro katika Bahari Hindi, halafu Visiwa vya Kanari na Visiwa vya Madeira katika Atlantiki.

Mafunguvisiwa madogo karibu na pwani ya Afrika ya Mashariki ni kama vile ya Lamu, Kilwa na Kirimba.

Jamii:Visiwa
Jamii:Jiografia
Jamii:Bahari
Lamu (maana)

Lamu ni neno la kutaja mahali pafuatapo katika Kenya:

* Lamu (mji) - ni kati ya miji ya kale sana ya Waswahili kwenye pwani ya Afrika ya Mashariki; uko kwenye orodha ya UNESCO ya "Urithi wa Dunia"
* Lamu (kisiwa) ni kisiwa chenye mji wa Lamu
* Lamu (funguvisiwa) ni funguvisiwa lenye visiwa vya Lamu, Pate, Manda, Kimayu na vingine
* Lamu (wilaya) ilikuwa wilaya ya kiutawala wa Jamhuri ya Kenya iliyounganisha funguvisiwa pamoja na sehemu za bara jirani nayo
* Kaunti ya Lamu ndiyo sehemu ya utawala tangu mwaka 2010
Wilaya

Wilaya ni mgawanyo wa kiutawala au eneo lililotengwa kwa ajili ya utawala. Mikoa ya Tanzania na Kenya imegawiwa kwa wilaya.

Asili ya neno ni Kiarabu "ولاية" (wilaayatun - Kituruki: vilayet). Katika Dola la Osmani "vilayet" ilikuwa ngazi ya kwanza ya mgawanyo wa kiutawala ikimaanisha jimbo au mkoa. Mkuu wake au gavana alikuwa na cheo cha "Wali". Neno hili la "wilaya" limepatikana katika nchi nyingi zilizoathiriwa na utamaduni wa Uislamu au lugha ya Kiarabu kama vile Uturuki, Algeria, Tunisia, Oman, Mauritania, Sudan, Malaysia, Indonesia, Afghanistan, Tajikistan, Turkmenistan na Uzbekistan.

Katika Kiarabu cha Kisasa "wilaayatun" inamaanisha pia dola ndani ya shirikisho - kwa mfano madola kama vile Texas ndani ya Marekani.

Katika matumizi ya Kiswahili huko Kenya na Tanzania "wilaya" imekuwa mgawanyo wa ngazi ya pili yaani ni kitengo chini ya ngazi ya kwanza ya mikoa. Vitengo vya wilaya ni tarafa. Na vitengo vya tarafa ni kata zinazoitwa shehia katika Zanzibar na chini yake vijiji au mitaa.

Algeria ni nchi nyingine ambako wilaya inamaanisha ngazi ya pili ya kiutawala.
Liwali

Kwa "wali" kama chakula tazama wali (chakula)

mnamo 1961.]]
Liwali au wali ni cheo cha msimamizi wa eneo fulani.
Cheo cha Kiarabu

Asili ni neno la Kiarabu "الوالي" al-wali linalomaanisha mtawala wa mahali au eneo asiyejitegemea bali aliyeteuliwa na serikali kushughulikia mambo ya utawala katika eneo fulani. Mara nyingi katika nchi za utamaduni wa Uislamu Wali alisimamia "wilaya". Kazi yake ililingana na "gavana".
Cheo cha Uswahilini

Katika eneo la Waswahili neno al-wali lilikuwa "liwali" na lilimtaja mkuu wa mahali au wa mji. Masultani wa Zanzibar waliteua maliwali kwa ajili ya miji ya pwani waliokuwa wawakilishi wa sultani mahali walipo.

Mwaka 1886 kulikuwa na maliwali wafuatao wa Zanzibar kwenye pwani ya Afrika ya Mashariki: Tungi, Mikindani, Lindi, Kilwa Kivinje, Kikunye, Kisiju
Cheo cha kikoloni

Katika mfumo wa utawala wa Kiingereza katika Afrika ya Mashariki liwali ilikuwa cheo cha afisa wa ngazi ya juu zaidi kilichopatikana kwa wazawa katika utawala wa miji.

Cheo hiki kiliendelezwa kwenye pwani ya Kenya baada ya Uingereza kuchukua mamlaka juu ya pwani kutoka Sultani wa Zanzibar; liwali alipaswa kuwa Mwislamu. Alisimamia mahakama ya liwali iliyokuwa ngazi ya juu za mahakama za Kiislamu zilizoamua kesi za mali, ndoa na urithi baina ya Waislamu waliokuwa Waafrika wazalendo au kutoka nchi nyingine, Waarabu au Wahindi.

Katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani Wajerumani waliendelea mwanzoni na maliwali waliorithi kutoka kwa Sultani lakini baadaye nafasi yao ilichukuliwa na afisa Mjerumani. Baada ya eneo kutekwa na Uingereza na kuitwa Tanganyika cheo cha liwali kilirudishwa mwaka 1921 kama cheo cha "native administration" ya miji. Kwa mfano mjini Dar es Salaam liwali alikuwa daima Mwislamu kutoka ukoo wa Kiarabu hadi uhuru. Aliwajibika na usimamizi wa mahakama yake alikoshika pia nafasi ya jaji akasimamia pia ukusanyaji wa kodi. Alikuwa na haki ya kuamulia adhabu ya kiboko "hadi viboko sita".
Tanbihi


Marejeo

* James Norman Dalrymple Anderson, Islamic Law in Africa, reprint Routledge, 2008, ISBN 0415426006, 9780415426008
* James R. Brennan & alii, Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis, African Books Collective, 2007, ISBN 9987449700, 9789987449705
* James R. Brennan, Taifa: Making Nation and Race in Urban Tanzania, Ohio University Press, 2012, ISBN 0821444174, 9780821444177
Azimio la Dodoma

alt=Picha ya Jiji la Dodoma|thumb|Jiji la Dodoma
Azimio la Dodoma ni makubaliano ya wanablogu wa Kiswahili wa Tanzania waliokutana jijini Dodoma kuhusu njia za kuendeleza blogu za wanablogu wa Tanzania kwa kuwa na maadili yanayoendana na utu, heshima, na kanuni za uandishi wa habari. Mkutano huo ulifanyika 7 Aprili 2006.
Viungo vya nje

* Azimio la Dodoma
* Blogu za Kiswahili
* Blogu za Watanzania
* Blogu za Wakenya
* Mradi wa Global Voices
* Masomo kwa wanablogu wapya

Jamii:Blogu
Jamii:Dodoma
Urithi wa Dunia

250px|thumb|Nembo ya Kamati ya Urithi wa Dunia ya UNESCO.
Urithi wa Dunia ni maeneo yenye thamani kubwa ya kiutamaduni au kimazingira duniani yanayoangaliwa na shirika la UNESCO.

Hadi Septemba 2023 sehemu 1,172 katika nchi 166 zimekubaliwa. Nchi zinazoongoza kwa wingi wa mahali ni Italia (59) na China (57) zikifuatwa na Ujerumani (52), Ufaransa (51) na Hispania (50).

Afrika ina mahali 147 (8.56%) katika nchi 46, zikiongoza Afrika Kusini (10), Ethiopia na Moroko (9), Tunisia (8), Algeria, Misri, Senegal na Tanzania (7).

Orodha rasmi ya UNESCO ina mahali 913 pa urithi wa dunia wa kiutamaduni na mahali 220 pa urithi wa dunia wa kimazingira, mbali ya 39 pa mseto.

Mwanzo wa jitihada za kuhifadhi urithi wa dunia ulikuwa ujenzi wa bwawa la Assuan lililoelekea kuzamisha majengo mbalimbali ya utamaduni wa Misri na Nubia wa kale chini ya maji. Wakati ule UNESCO ilifaulu kukusanya pesa ili hekalu la Abu Simbel liweze kuhamishwa mlimani kabla ya kujaa kwa bwawa.

Tangu 1972 kuna mkataba wa kimataifa wa Stockholm kuhusu hifadhi ya urithi wa dunia kiutamaduni na kimazingira.

Kila mahali panapopendekezwa ili pakubaliwe panahitaji angalau sifa moja kati ya sita zifuatazo:
* kuwa na thamani ya pekee ya kisanii
* kuwa na athira muhimu katika eneo fulani au kipindi cha historia
* kuwa kitu cha pekee kisichopatikana tena au kuwa na umri mkubwa
* kuwa mfano bora wa kipindi fulani cha historia ya ujenzi
* kuwa muhimu katika uhusiano na fikra muhimu au watu muhimu wa historia

Kamati ya Urithi wa Dunia hukutana kila mwaka na kuangalia maombi ya kupokelewa katika orodha ya urithi wa dunia. Kamati inapokea taarifa kuhusu hifadhi na hali ya urithi uliopo tayari orodhani. Kila baada ya miaka miwili orodha inatolewa upya.
Viungo vya nje

* Tovuti rasmi kwa Kiingereza


* UNESCO World Heritage portal – Official website (in English and French)
** The World Heritage List – Official searchable list of all Inscribed Properties
** KML file of the World Heritage List – Official KML version of the list for Google Earth and NASA Worldwind
** UNESCO Information System on the State of Conservation of World Heritage properties – Searchable online tool with over 3.400 reports on World Heritage sites
** Official overview of the World Heritage Forest Program
** Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage – Official 1972 Convention Text in 7 languages
*** The 1972 Convention at Law-Ref.org – Fully indexed and crosslinked with other documents
* Protected Planet — View all natural world heritage sites in the World Database on Protected Areas
* World Heritage Site – Smithsonian Ocean Portal
* Time magazine. The Oscars of the Environment – UNESCO World Heritage Site
* UNESCO chair in ICT to develop and promote sustainable tourism in World Heritage Sites

Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:UNESCO
!