JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
बर्दिया जिल्ला

बर्दिया नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एक जिल्ला हो। यो जिल्लाको पूर्वमा बाँके, पश्चिममा कैलाली, उत्तरमा सुर्खेत र सल्यान तथा दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश पर्दछ। कुल क्षेत्रफल २०२५ वर्ग किलोमिटर मध्ये अधिकांस भू-भाग (६८.७६%) तराईको समतल जमिनले ओगटेको छ भने बाँँकी भाग (३१.२७%) चुरे पर्वत पर्दछ। पहिले आदिवासी थारुहरूको बाहुल्यता रहेको यो जिल्लामा पछिल्ला दिनहरूमा वाह्य जिल्लाहरूबाट बसाई सराई गरी आउनेको भिडले गर्दा जातीय विविधता रहेको छ।
नामाकरण

यस जिल्लाको नाम बर्दिया रहनुको पछाडी विभिन्न जनश्रुति धार्मिक एवं पौराणिक आख्यानहरू रहेको पाइन्छ। ती मध्ये केही यस प्रकार छन -
*स्थानीय थारुभाषामा गाई गोरुलाई वलिबर्द भनिने र यहाँका गाई गोरु राम्रा मोटाघाटा र बलिया हुनेहुँदा यो ठाउँलाई वलिबर्द भनिएकोमा पछि अपभ्रंस भई बर्दिया भएको र यसै आधारमा जिल्लाको नामाकरण गरिएको मानिन्छ। ऐश्वर्य र समृद्धिका प्रतिकका रूपमा रहेको गोरुलाई संस्कृत भाषामा पनि वलिबर्द नै भनिन्छ।
*पदनाह गाविसमा वारवर्दिया भन्ने गाँउ छ पहिले यसै ठाउँमा हरिहर राजाको दरबार थियो। बारबर्दियामा खेतिको लागि उन्नत जमीन भएको कारण बाहिरवाट बसाई सराई गरी यसै ठाउँमा आउन थाले र यो ठाउँ प्रसिद्ध हुन थाल्यो अन्तमा यसै ठाउँको नामबाट बर्दिया जिल्ला नामाकरण रहन गएको हो भन्ने भनाई छ।
*थारु भाषामा गाईगोरु पाल्नेलाई वर्दवा भनिन्छ। वर्दिया जिल्लामा गाईगोरुलाई प्रशस्त चरण क्षेत्र भएकोले धेरै गाई गोरु पाल्ने र वर्दवाहरू धेरै बसोबास गर्ने भएकाले पछि वर्दवाबाट अपभ्रंस भई बर्दिया जिल्ला नामकरण रहेको हो भन्ने पनि भनाई छ
प्रशासनिक विभाजनहरू

जिल्लामा ६ नगरपालिका र २ गाउँपालिका गरि ८ वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू
कैलाली जिल्ला

कैलाली जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित एक जिल्ला हो। यस जिल्लाको सदरमुकाम धनगढी रहेको जिल्लाले ३,२३५ वर्ग किलोमिटर (१,२४९ वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ र जनसङ्ख्या ९११,१५५ (२०७८) छ। कैलाली जिल्लाको पूर्वमा-कर्णाली नदी, बर्दियार सुर्खेत, पश्चिममा-कञ्चनपुर र डडेलधुरा, उत्तरमा-डोटीडडेलधुरा र सुर्खेत, दक्षिणमा- मोहना नदी र भारतको उत्तर प्रदेश राज्यहरू रहेका छन्।
नामाकरण

कैलाली जिल्लाको नामाकरण सम्वन्धमा विभिन्न मतहरू रहेका छन्। ती मध्य प्रमुख मतहरू यसप्रकार रहेका छन्। परापूर्व कालमा कैलाली जिल्लामा कालाबन्जारको राज्य थियो र उनीहरूको सदरमुकाम आजको कैलाली नाम गरेको गाउँमा थियो। त्यस ठाउँलाई पहिले कालापानी भन्ने गरिन्थ्यो। पहिलेको समयमा कसैले अपराध गरेको खण्डमा अपराधिहरूलाई यसै ठाउँमा पठाएर सजाए दिने गरिन्थ्यो। माथि कालापानी नामले बग्ने नदी तल आएर खुटिया खोलाको नामले प्रसिध्द्ध छ। सम्भवत यही कारणले पनि शव्दको अपभ्रंस हुँदै गएर यसको नाम कैलाली रहेको हुन सक्छ।प्रधानमन्त्री श्री ३ जङ्गको समयमा कैलाली नयाँ मुलुकको रूपमा नेपाललाई हस्तान्तरण गरिएको थियो।
भूगोल

* अक्षांस: २८.२२" उत्तर देखि २९.५" उत्तर सम्म
* देशान्तर: ८०.३०" पूर्व देखि ८१.१८" पूर्व सम्म
* सिमाना: पूर्व-कर्णाली नदी, बर्दियार सुर्खेत, पश्चिम-कञ्चनपुर र डडेलधुरा, उत्तर-डोटीडडेलधुरा र सुर्खेत, दक्षिण- मोहना नदी र भारतको उत्तर प्रदेश राज्य
* क्षेत्रफल: ३,२३५ वर्ग किलोमिटर(पहाड ४०.३% र तराई ५९.७%)
* सबभन्दा अग्लोस्थान: १,९५० मिटर
* सबभन्दा होचोस्थान: १०९ मिटर
* धरातल: चुरे पहाडी प्रदेश र तराई प्रदेश
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा १३ स्थानीय तह छन्, जसमध्ये एउटा उपमहानगरपालिका, ६ नगरपालिका र ६ वटा गाउँपालिका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू
दाङ जिल्ला

दाङ जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने एउटा जिल्ला हो। दाङ उपत्यका एशियाकै पहिलो ठुलो र विश्वको दोस्रो ठुलो उपत्यका हो। यस जिल्लाको दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश,पूर्वमा प्युठान, अर्घाखाँची र कपिलवस्तु जिल्ला, उत्तरमा सल्यान, प्युठान, रोल्पा जिल्ला र पश्चिममा बाँके र सुर्खेत जिल्ला पर्दछन्। विभिन्न धरातलीय बनावटले घेरिएको यो जिल्ला समुद्र सतहदेखि २१३ मिटर उचाइबाट शुरु भई २०५८ मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यो जिल्लाको कूल क्षेत्रफल ३०५९.८१ वर्ग किलोमीटर रहेको छ। यस जिल्लामा कूल २ उपमहानगरपालिका १ नगरपालिका एवम् ७ गाउँपालिका छन्।
नामाकरण

हापुर रतनपुर बगिया निवासी श्री टेकनाथ गौतमका अनुसार दाङ देउखुरी जिल्ला भन्नाले दाङ र देउखुरी दुबै उपत्यका र पानी ढली बुझिन्छ। पहाडका मैदानलाई बुझाउने संस्कृतको “द्रोण” शब्दबाट दाङ र पहि– लो बस्ती दवपुरबाट देवपुरी भन्दा भन्दै देउखुरी बनेको हो।
इतिहास

अघिदेखि दाङको उत्तरी काँठ पहाडी राजाहरूका अधिनमा र दक्षिणको मैदान भाग थारु राजाका अधिनमा थियो। बिक्रमको चौधौँ शताब्दीको आखिरतिर यो जुम्लाको अधिनमा थियो। वि.सं.१४८० तिर सवारी कोटका राजा रतन पाण्डेले थारु राज्यलाई आफ्नो राज्यमा मिलाएर रत्न परिक्षित नामले दाङका राजा भए।

केही समयपछि उनले बझाङबाट राजकुमार झिकाई आफ्ना ठाँउमा राजा बनाएर आफुले नाथ संप्रदायको दीक्षा लिई त्यसको प्रचारमा पश्चिमोत्तर भारततिर लागे। रतननाथले छाड्दा दाङ राज्यको विसतार शिवराज इलाकाको अर्रासोता देखि पश्चिम राप्तीसम्मको तुलसिपुर भनिने इलाकामा पनि थियो। नेपालको एकिकरणका बेला सम्वत् १८४३ मा दाङका राजा नवल सिंहले तापाका लडाईमा विरगति प्राप्त गरे।

पछि उनका राजकुमार दिलेर सिंहले पूरा दाङ देउखुरीको रक्षा गर्न सकेनन्। आफ्नो आधा राज्य तल्सीपुरको तराई मात्र बचाई त्यहीका मात्र राजा भै बसे। गोर्खालीले जितेको दाङको देउखुरी पृथ्वीनारायण शाहकी छोरी सल्यानका युवराज्ञीलाई विर्ता भनी दिए। वि. सं. १८६५ मा सल्यानको राज्य नेपालमा मिल्दा दाङ देउखुरी पनि नेपालमा मिल्यो। वि.सं. १८९४ सालमा दरबारका कुनै कुमारीको विवाह गरिदिंदा सल्यानी राजा बंशज तेजबहादुर शाहलाई राजा पद र पश्चिमी दाङ फलाबाङ राजाका नामले प्रदान गरियो र दाङ देउखुरी खण्डीत भयो।

फलावाङ राज्य वि.स. २०१८ सालमा उन्मूलन भएपछि दाङको पश्चिमी भाग र अघिदेखि सल्यानतर्फ रहेको दाङको उत्तरी पानी ढली २०३० सालतिर दाङ देउखुरीमा मिलेपछि दाङ देउखुरी आजको अवस्थामा आयो।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा २ उपमहानगरपालिका र १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका गरि १० वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।


अङ्गुठाकार|दाङ जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू

श्रेणी:भित्री मधेशका जिल्लाहरू
सुर्खेत जिल्ला

सुर्खेत नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक जिल्ला हो। यस जिल्लाको क्षेत्रफल २,४५१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। वीरेन्द्रनगर जिल्लाको सदरमुकाम तथा कर्णाली प्रदेशको राजधानी तथा प्रमुख व्यापारिक केन्द्र समेत हो। बाह्र बण्डाल १८ खण्डालको नामले परिचित यो क्षेत्रको नाम सुर्खेत हुनु पहिले दोभानचौरका रूपमा परिचित थियो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या ४,१५,१२६ रहेको थियो।
भूगोल र जलवायु

सुर्खेत उपत्यका नेपालको भित्री तराई उपत्यकाहरू मध्ये एक हो। यसको सिमाना सुदूरपश्चिमको अछाम जिल्ला, उत्तरमा दैलेख र जाजरकोट जिल्ला, पूर्वमा सल्यान जिल्ला, दक्षिणमा लुम्बिनीको बाँके र बर्दिया जिल्ला र सुदूरपश्चिमको कैलाली जिल्ला र पश्चिममा सुदूरपश्चिमको डोटी जिल्लासँग सिमाना जोडिएको छ। सुर्खेत जिल्लाको सबै सिमानामा भेरी र कर्णाली नदी बग्दछन्।


कर्णाली पहाडी क्षेत्रको चिसो मौसम र बाहिरी तराई क्षेत्रको तातो मौसम भन्दा फरक, सुर्खेतको हावापानी मध्यम छ। जाडोको तापक्रम लगभग ५ डिग्री सेल्सियसमा झर्छ र गर्मीमा यो ३८ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ। वर्षायाममा मनसुनले पर्याप्त वर्षा ल्याउँछ। समग्र जलवायु परिवर्तनमा सुर्खेत सबैभन्दा कम स्थानमा छ। ४२% भूभाग समतल उर्वर भूमि र ४३% महाभारत पर्वत शृङ्खलाले ढाकिएको छ।
नामाकरण

*सुर्खेतको पूर्वी भेगबाट भेरी र पश्चिमबाट कर्णाली नदी बगेर यस क्षेत्रलाई सुरक्षित राखेकाले यसको नाम सुर्खेत रहन गएको भन्ने पाइन्छ।
*सुर्खेत उपत्यकाको खेतमा सिरु एक प्रकारको झार धेरै पाइने भएकाले सिरु-खेतबाट सुर्खेत नाम रहन गएको भन्ने पाइन्छ।
*सुर नामका देवताले सुर्खेत उपत्यकाको पानी बाहिर फाली बस्ति बसालेकोले सुर्खेत नाम रहन गएको अनुश्रुति पाइन्छ।
पर्यटकीय क्षेत्र

बराह ताल, चमेरो गुफा, बिजौरा, भेरी नदि
कर्णाली नदि, र्याफटीङचौकुखानी, पन्चपुरि: मन्दिर, कोटको थुम्को(सिम्ता [बजेडीचौर]),भोटेचुली(खानीखोला),
सिम्ताउपत्यका
काँक्रेबिहार, बुलबुले ताल आदी।

सहारे को कोट माझखर्क ठाँउ बाइसे चौबिसे राज्य हुँदा राजा बस्ने ठाउँ र त्यही ले गर्दा पन्चायत मा हाल्को गुर्भाकोट र भेरिगङा कोट्माझखर्क पन्चायत नामाकरन गरिएको हो।

देउतिबज्यै सुर्खेतको ऐतिहासिक मन्दिर मध्येको एक हो। बिषेशगरि शिबरात्रीमा यो मन्दिरमा ‍‍‍ठुलो मेला लाग्ने भएपनि दैनिक जसो पुजाआजा गर्नेहरूको निकै घुईचो लाग्ने गर्दछ।
जनसाङ्ख्यिकी

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, सुर्खेत जिल्लाको जनसङ्ख्या ४,१५,१२६ थियो। जनसङ्ख्याको ८.८६% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ८२.७१% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा १०७८ महिला रहेको छ। ३१७,८३१ (७६.५६%) नगरपालिकाहरूमा बसोबास गर्दछन्।


७७% जनसङ्ख्या सहित खस जातिहरूले जनसङ्ख्याको बहुमत ओगटेका छन्। क्षेत्रीजनसङ्ख्याको ३२% सहित सबैभन्दा ठुलो जाति हो, जबकि खस दलितहरूले जनसङ्ख्याको २५% ओगटेका छन्। पहाडी जनजातिहरूले जनसङ्ख्याको १९% ओगटेका छन्, जसमध्ये मगरहरू जनसङ्ख्याको १७% रहेको छ। भित्री मधेश उपत्यकाहरूमा थारूहरूको जनसङ्ख्या थोरै छ।


राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, ९२.१४% जनसङ्ख्याले नेपाली, ४.०५% मगर र १.७३% थारुलाई आफ्नो मातृभाषाको रूपमा बोल्दछन्।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा ९ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये ५ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू
श्रेणी:भित्री मधेशका जिल्लाहरू
डोटी जिल्ला

डोटी जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित एउटा जिल्ला हो। सिलगढी सदरमुकाम भएको यस जिल्लाले क्षेत्रफल ओगटेको छ। डोटी जिल्लाको पूर्वमा अछाम र सुर्खेत, पश्चिममा डडेल्धुरा र वैतडी, उत्तरमा बझाङ र दक्षिणमा कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लाहरू रहेका छन्।
इतिहास

बाइसे-चौबिसे राज्यकालमा बाइसे राज्य भन्दा परको विशाल तथा शक्तिशालि मानिएको रैका राज्य या डोटी राज्य पूर्वमा कर्णाली नदी पश्चिममा रामगङ्गा (कुमाउँ) उत्तरमा ठाकुरजी देखि दक्षिणमा तराईसम्म फैलिएको थियो। डोटीमा दुई राजवशको राज्य स्थापित थियो | जसमध्ये कत्युरी र जुम्ला नागराजका वंशजका रैका राजा थिए। डोटीका शासक कत्युरवंशी (कत्युरी राजवंश)का राजा सुभिक्षराज सन् (१०४५-१०६५) डोटीका अतिरिक्त अल्मोडा र गढवालका समेत शासक थिए। कत्युरी राजाको वंशजलाई बि.स १४२० पश्चातको युद्दमा रैका राजाले विजय गरेपछि डोटी बि.स १४४१ पछि रैका राजाको राज्यको रूपमा परिचित/चर्चित बन्यो। डोटीका राजालाई महाराजाधिराको उपाधिको स्थानीय नाउ रैकाज्यू भनिन्थ्यो। यहाका रैका राजवंशको राज्य बि.स १४४१ पछि रैका राजा दीपशाहीको पालामा कप्तान रणवीर खत्रीको नेतृत्वमा गएको नेपाली फौजले डोटीमाथि आक्रमण गरी विसं १८४७ सालमा विशाल नेपाल राष्ट्र अन्तर्गत बिजय गरेको थियो। राणाकालमा प्रशासनिक केन्द्रको रूपमा तोकिएको डोटी गौंडाको नियन्त्रणमा अछाम, बाजुरा बझाङ, जुम्ला र बैतडी थिए।
भूगोल

डोटी जिल्लाको पूर्वमा अछाम र सुर्खेत, पश्चिममा डडेल्धुरा र वैतडी, उत्तरमा बझाङ्ग र दक्षिणमा कैलाली र कंचनपुर जिल्लाहरू रहेका छन्। २०२५ बर्ग किमिमा फैलिएको यो जिल्ला २८० ५४' उत्तर देखि २९० ५४' उत्तर अक्षांश र ८०० ३०' पूर्वदेखि २१० १४' पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। भौगोलिक दृष्टिले अत्यधिक विविधता भएको यो जिल्ला उचाइको दृष्टिले ३०० मिटर (घाङल गा वि स को पिपलकुण्टा ) देखि ४००० मिटरसम्म फैलिएको भए तापनि यसको अधिकांश भू-भाग भने ३०० मिटर देखि २००० मिटरको उचाइ क्षेत्रमा पर्दछ। अर्थात उत्तरमा उच्च हिमाली क्षेत्र देखि दक्षिणमा चुरे पर्वत शृङ्खलासम्म फैलिएको यो जिल्लाको अधिकांस भू-भाग भने मध्य पहाडी क्षेत्रमा नै पर्दछन। यस जिल्लामा खप्तड लेक,सकार लेक,महाभारत लेक तथा गोलेदेउ लेक जस्ता उच्च पहाडी स्थानका साथै दिपायल,वानेडुग्रीसैन तथा नारीदाङ्ग जस्ता अर्ध उष्ण हावापानी भएका नदी किनारामा अवस्थित समथल भू-भाग पनि रहेका छन्।
हावापा‍नी

यस जिल्लाको भू-बनोट असमान उचाइ र विविध धरातलिय स्वरूप भएको कारण हावापानीमा निकै विषमता छ। यस जिल्लाको ६०% भू-भाग समशितोष्ण,१७% भू-भाग अर्द्योष्ण र २३% भू-भाग शीत प्रदेशमा पर्दछ। भू-वनोटीय उचाइमा भएको विविधताको कारण यँहाको हावापानी तथा जलवायुमा पनि विविधता पाइन्छ। यहाँ खासगरी समशितोष्ण देखि शितोष्ण हावापानी पाइन्छ। सन् १९७६-८६सम्मको सिलगढी स्टेशनको रेकर्ड अनुसार यँहाको वार्षिक औषत वर्षा १,३४७ मिलिमिटर पाइएको छ। जिल्लाको वर्षैभरि हुने वर्षाको वितरण एकनाशको पाइदैन। हिउँदमा कम वर्षा हुन्छ भने करीब ७०% वर्षा जुन देखि सेप्टेम्बर महिनामा हुन्छ। त्यस्तै सिलगढी स्टेशनको रेकर्ड अनुसार अत्यधिक तापक्रम ३६.३ डिग्री सेन्टिग्रेड (मे १९९७) र न्यूनतम तापक्रम २.९ डिग्री सेन्टिग्रेड (जनवरी १९८५) रेकर्ड गरिएको छ।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा ९ नगरपालिका छन्, जसमध्ये २ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका छन्।
चित्र दीर्घा


चित्र:डोटी जिल्लाको खेतका फाँट.jpg|thumb|डोटी जिल्लाको खेतका फाँट
File:Gadsera Gau1.jpg|thumb|गडसेरा गाउँ
File:Pani Ghatta.jpg|डोटी जिल्लाको गडसेरा गाउँमा प्रयोग भएको पानी घट्ट

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू

श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू
गोरखा जिल्ला

गोरखा जिल्ला नेपालको गण्डकी प्रदेशमा अवस्थित एक जिल्ला हो। गोरखाको सदरमुकाम गोरखा बजार हो जुन गोरखा नगरपालिकामा पर्दछ। गोरखा जिल्लामा ११ स्थानीय निकाय अन्तर्गत २ नगरपालिका, ९ गाउँपालिका र २ निर्वाचन क्षेत्र रहेको छ। यस जिल्लाको पूर्वतिर धादिङ जिल्ला र तिब्बत (चीन); पश्चिम सीमानामा तनहुँ जिल्ला, लमजुङ जिल्ला, मनाङ जिल्ला र तिब्बत (चीन), उत्तर सीमानामा तिब्बत (चीन) तथा दक्षिण सीमानामा चितवन जिल्ला, तनहुँ जिल्ला र धादिङ जिल्ला पर्दछन्।

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार गोरखा जिल्लाको कूल जनसङ्ख्या २,७१,०६१ जना मध्ये पुरुष १,२१,०४१ जना र महिला १,५०,०२० रहेका छन्।
इतिहास

यहाँ वि. सं. १७७९ मा राष्ट्रनिर्माता श्री ५ वडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहको जन्म भएको थियो। गोरखामा जगतमाता भगवती कालिको मन्दिर र जगतगुरु मानिने गुरु गोरखनाथको गुफा पनि छ। यहाँ हजारौँ भक्तजनहरू दर्शन गर्न र आफ्नो मनोकामना पूराको लागि आउने गर्छन्। साथै प्रत्येक अष्टमीका दिन बलि पूजा चढाइन्छ। दैनिक नित्य पूजाआजा र भजनकीर्तन हुन्छ। कालिका र गुरु श्री गोरखनाथलाई हिन्दुहरूको आराध्य वा नेपालको राष्ट्रदेवता मानिन्छ। नेपाली सिक्कामा पनि श्री भवानी र श्री श्री श्री गोरखनाथ लेखेको पाइन्छ। साथै नेपालको राष्ट्रिय निसाना छापमा पनि गुरु श्री गोरखनाथको चरण अङ्कीत थियो। यसबाट थाहा हुन्छ कि यिनीहरू हामी सबै नेपाली आरध्यदेव हुन्।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा २ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका गरि ११ वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।


अङ्गुठाकार|गोरखा जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका जिल्लाहरू
रुपन्देही जिल्ला

रुपन्देही नेपालको लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक जिल्ला हो। यस जिल्लाको पूर्वमा नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम), पश्चिममा कपिलवस्तु जिल्ला, उत्तरमा पाल्पा जिल्ला र दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश पर्दछ। गौतम बुद्धको पवित्र जन्मस्थलको रूपमा विश्वमा नै परिचित यो जिल्ला ऐतिहासिक भौगोलिक एंव पर्यटकीय दृष्टिले ज्यादै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
नामाकरण

यस जिल्लाको नामाकरणको सम्वन्ध भगवान गौतम बुद्धसँग जोडिएको छ। गौतम बुद्धको आमा माया देवी यसै जिल्ला देवदहको भवानीपूरमा जन्मिएकी थिइन। उनी अत्यन्त सुन्दरी भएकोले उनलाई रूपिदेवी भनिन्थ्यो र त्यही शब्द रूपिदेवीवाट रूपिन्देही र रुपन्देही भएको हो भन्ने भनाई छ।
जनजीवन

यहाँका प्रमुख जनजातिमा ब्राहमण,क्षेत्री, थारु, मसुलमान, यादव, लोध, गुरुङ्ग, पासी, तेली, मल्लाह, धोवी आदि हुन। राष्ट्रिय भाषा नेपाली भएपनि यस जिल्लामा ६१%ले भोजपुरी, २४%ले नेपाली, ९% लेथारु र ६%ले विभिन्न भाषाहरू बोल्ने गरेके पाइन्छ।

यस जिल्लाको मुख्य पेशा कृषि नै हो र कुल क्षेत्रक्रल मध्ये ८५९२२२ हेक्टर जमिन खेतीपातीको लागि उपयुक्त रहेको छ। यस जिल्लामा सतह सिंचाई, भूमिगतसिंचाई र लिफ्ट सिंचाईको माध्यमबाट ४८% खेती योग्य जमिनका सिंचाई सुविधा उपलब्ध छ। सिंचाईको मूख्य स्रोत नदि नाला भएपनि वर्षा याममा अध्यधिक पानीका बहावले गर्दा भू-क्षय, बाढी पहिरोर नदि कटान जस्ता गम्भीर समस्याहरू उत्पन्न हुने गर्दछन्। समतल भू-भाग, यातायातको सुविधा (सिर्द्धार्थ र महेन्द्र राजमार्गको मुख्य योगदान), कच्चा पर्द्धार्थ उपलब्धता, मेशिनरी औजारहरूको पैठारीमा सुगमता र उपलब्ध बजारको कारणले गर्दा यस जिल्लामा ठुला, मझौला र स(साना विविध उद्योगहरू स्थापना भएका छन्। बुटवल र सिर्द्धार्थनगर यस जिल्लाका महत्त्वपूर्ण औधौगिक एंव व्यापारी क्षेत्र हुन्।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा १ उपमहानगरपालिका ५ नगरपालिका र १० गाउँपालिकाहरू गरि १६ वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।


अङ्गुठाकार|रुपन्देही जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

*जिल्ला विकास समिति, रुपन्देही
यो पनि हेर्नुहोस्

* नेपालको क्षेत्रीय वर्गीकरण


श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:रुपन्देही जिल्ला
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू
बाँके जिल्ला

बाँके नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एक जिल्ला हो। आर्थिक दृष्टिकोणले समग्र मध्य तथा सुदुर नेपालको मेरुदण्डको रूपमा यो जिल्ला रहिआएको छ। यातायात, विद्युत, उद्योग तथा विकासका हरेक पूर्वाधारको राम्रो विकास भएको यो जिल्लामा पश्चिम नेपालको ठुलो शहर नेपालगन्जको नाका भारत सँग जोडिएको छ। यो जिल्लाको मुख्य विशेषता भनेको सदीयौं देखि हरेक धर्म र जातजातिका मानिसहरू मिलेर बसोबास गरी भाइचाराको सन्देश दिनु हो।
नामाकरण

यस जिल्लाको नाम बाँके रहनुको पछाडी विभिन्न जनश्रुति धार्मिक एवं पौराणिक आख्यानहरू रहेको पाइन्छ। ती मध्य केही यस प्रकार छन् :-
*परापूर्वकालमा तराई क्षेत्रमा औलो कालाजार जस्ता रोगहरूको प्रकोपले गर्दा यस क्षेत्रमा वसोवास गर्ने अधिकांश मानिसहरूको मृत्यु हुन गइ थोरै मानिसहरू मात्र यस क्षेत्रमा बाँकी रहेकोले "बाँकी मानिसले बसोवास गरेको ठाउँ" भन्दै जाँदा पछि अपभ्रंस भइ यस ठाँउलाई बाँके भन्न थालिएको पाइन्छ।
*सत्ययुगमा सतीदेवीको जीव्रो पतन भइ त्यस ठाँउमा वाक्यस्वरी देवी उत्पन्न भइ स्थापित वाक्यस्वरी हाल वागेस्वरी मन्दिर रहेको स्थानलाई छोटकरीमा "वाक्य" भनिदै जाँदा पछि बाँकेमा परिणत भएको भनाइ पनि रहेको छ।
*परापूर्वकालमा यहाँका मानिसहरूले घाम, पानी, हुरी, वतास आदिबाट सुरक्षित रहन वरिपरी घुमाएर बाँके खालका घरहरू निर्माण गर्ने गर्थे रे। अधिकांश बाँके घरहरू रहेको बस्तीलाई "बाँके बस्ती" भन्दै जाँदा पछि जिल्लाको नाम नै बाँके रहन गएको हो भन्ने जनश्रुति पनि पाइन्छ।
*कतै कतै यो जिल्लालाई बागेश्वरी जिल्ला पनि भन्ने गरीन्छ।
प्रशासनिक विभाजनहरू

जिल्लामा १ उपमहानगरपालिका, १ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका गरि ८ वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू
दैलेख जिल्ला

दैलेख जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक जिल्ला हो। यो जिल्लाको सदरमुकाम दैलेख बजार हो जुन नारायण नगरपालिकामा पर्दछ। यसको दैलेख जिल्ला कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पूर्वमा जाजरकोट उत्तरमा कालीकोट पश्चिममा अछाम र दक्षिणमा सुर्खेत जिल्ल्लाका पर्दछ। यो जिल्लाको सदरमुकाम दैलेख बजार काठमाडौँबाट करिब ६५० किलोमिटर पश्चिम, कोहलपुरबाट १५० किलोमिटर र सुर्खेत उपत्यकाबाट ६५ किलोमिटर उत्तरमा रहेको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या २,५२,३१३ रहेको थियो भने यसको क्षेत्रफल १४८५.५७ वर्ग किलोमिटर रहेको छ।
शब्दको उत्पत्ति

दैलेख नाम दधी लेखबाट आएको हो। दधीको अर्थ दधीची हो। दधीची प्राचीन समयमा एक ऋषि थिए र लेखको अर्थ पहाड हो। व्युत्पत्तिको रूपमा 'दधी लेख' को अर्थ त्यो पहाड हो जहाँ ऋषि दधीचीले ध्यान गरेका थिए। नामको बारेमा अर्को किंबदन्ती अनुसार प्राचीन समयमा यो देवताहरूको स्थान थियो, त्यसैले यसलाई "दैवलोक" भनिन्थ्यो जुन पछि 'दैलेख' हुन पुगेको थियो।
इतिहास

१२औँ देखि १४औँ शताब्दी सम्म दैलेख जिल्ला खस राज्यको एक भाग थियो। सिंजा उपत्यका खस राज्यको प्राचीन राजधानी तथा शक्तिशाली सहर थियो। खस राज्यको पतन पछि यो धेरै साना राज्यहरूमा विभाजित भएको थियो। आधुनिक नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा पहिले, कर्णाली क्षेत्रको क्षेत्रमा बाइसे राज्यहरू नामक संयुक्त राज्य थियो। दैलेख राज्य बाइसे राज्यहरू मध्ये एक थियो।
भूगोल र जलवायु

दैलेख कर्णाली प्रदेशका दस जिल्लाहरूमध्ये एक उच्च, पहाडी जिल्ला हो। यो २८° ३५' ००" उत्तर देखि २९° ०८' ००" उत्तर अक्षांश र ८१° २५' ००" पूर्व देखि ८१° ५३' ००" पूर्व देशान्तरको निर्देशाङ्कमा अवस्थित छ। सबैभन्दा कम उचाइ ५४४ मिटर र उच्चतम उचाइ ४,१६८ मिटर छ। यसको सदरमुकाम १,४४८ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। जिल्लाले मध्य-पहाडी जमिनको ८०% र उच्च-पहाडी जमिनको २१% ओगटेको छ।

उचाइको आधारमा, यस जिल्लालाई ४ विभिन्न उप-वर्गहरूमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ:
यातायात

दैलेख कर्णाली प्रदेशको राजधानी वीरेन्द्रनगरसँग दैलेख सडक नामक सडकले जोडिएको छ। दैलेख सडक वीरेन्द्रनगर (सुर्खेत) मा रत्न राजमार्गसँग जोडिएको छ। रत्न राजमार्ग कोहलपुरमा महेन्द्र राजमार्गसँग जोडिएको छ। महेन्द्र राजमार्ग हुँदै काठमाडौँ, पोखरा र नेपालका अन्य सहरहरूमा पहुँच गर्न सकिन्छ।

दैलेखलाई दुल्लु हुँदै कर्णाली राजमार्गलाई जोड्ने अर्को सडक छ। राष्ट्रिय राजधानी काठमाडौँ दैलेखबाट ६४७.४१ किलोमिटर (४०२.२८ माइल) को दूरीमा अवस्थित छ।

दैलेखको लागि सबैभन्दा नजिकको विमानस्थल सुर्खेत विमानस्थल हो जुन दैलेखबाट लगभग ७० किलोमिटर (४३ माइल)को दूरीमा अवस्थित छ।
जनसाङ्ख्यिकी

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, दैलेख जिल्लाको जनसङ्ख्या २,५२,३१३ थियो। जनसङ्ख्याको १०.६२% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ७५.५% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १०८९ महिलामा १००० पुरुष छ। १,२२,९०५ (४८.७१%) नगरपालिकाहरूमा बसोबास गर्दछन्।


८८% जनसङ्ख्याको साथ जिल्लामा खस मानिसहरूको बाहुल्यता रहेको छ। क्षेत्रीहरू ३५.३०% जनसङ्ख्या सहित जिल्लामा बहुसङ्ख्यक छन्, जबकि खस दलितहरू जनसङ्ख्या २८% रहेको छ। पहाडी जनजातिहरूले जनसङ्ख्याको ११% ओगटेका छन्, जसमध्ये मगरहरू जनसङ्ख्याको ९% रहेको छ।


राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, जनसङ्ख्याको ९५.९०% नेपाली र २.९६% मगरलाई आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दछन्।
प्रशासनिक विभाजनहरू

जिल्लामा ११ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये ४ नगरपालिका र ७ गाउँपालिकाहरू रहेका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:दैलेख जिल्ला
श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू
जाजरकोट जिल्ला

जाजरकोट जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक जिल्ला हो। यो जिल्लाको सदरमुकाम खलङ्गा हो। यस जिल्लाको क्षेत्रफल २,२३० वर्ग किलोमिटर (८६० वर्ग माइल) रहेको छ भने राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या १,८९,३६० रहेको छ।

ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट महत्त्वपूर्ण मानिने बाईसे राज्यहरू मध्येको एक राज्य जाजरकोट पनि हो। यहाँ समशितोष्ण किसमको हावापानी पाइने गर्दछ।
नामाकरण

झारकोट शब्दको अपभ्रंश भै जाजरकोट नाम दिइएको जनश्रुती रहेको पाइन्छ। पहिले यो ठाउँमा चारैतिर बाक्लो झारजङ्गल भएको र बिचमा कोट जस्तो परेको डाँडा भएकोले यसलाई झारकोट भन्दा भन्दै जाजरकोट भएको भन्ने भनाइ छ।
इतिहास

पौराणिक कालमा कर्णाली भेगमा (हाल जुम्ला जिल्लाको सिंजा क्षेत्रमा) खस जातीका मल्ल राजाहरूले एउटा विशाल राज्यको स्थापना गरेको पाइन्छ। अहिलेको जाजरकोट जिल्लाको क्षेत्रपनि त्यसताका सोहि राज्यमा थियो। धेरै राजाहरूले राज्य गरिसकेपछि ई.स. १८३३ ताका जुम्ला राज्य टुक्रिएर स साना बाईसे चौबिसे राज्यको उदय भएको थियो। सोहि समयमा शाके सम्वत १३००–१४५५ को आसपासमा भेरी नदीको पश्चिमी किनारा स्थित जगतीपुरलाई जगतीसिंह भन्ने राजाले राजधानी बनाई जाजरकोटमा राज्य सञ्चालन गरेका थिए। ईतिहास अनुसार त्यतिबेलाको जाजरकोट एउटा साम्राज्यको रूपमा विकसित भएको साथै त्यसको सिमाना जुम्लाबाट दक्षिण गङ्गा नदीसम्म, पश्चिममा दैलेख र पूर्वमा गण्डकी नदीसम्म फैलिएको थियो। पृथ्वी नारायण शाहले नेपाल एकीकरण गरेको बेलामा समेत जाजरकोटलाई हमला नगरी छुटै राज्यको रूपमा मान्यता दिएको र राज्य रजौटा ऐन २०१७ अनुसार पनि जाजरकोटी राजाको अस्तित्व कायम रहेको अभिलेखबाट देखिन्छ।
जनसाङ्ख्यिकी

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, जाजरकोट जिल्लाको जनसङ्ख्या १,८९,३६० थियो। जनसङ्ख्याको ११.४१% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ७५.५०% रहेको छ भने र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा १०१३ महिला छन्। नगरपालिकाहरूमा १०४,६९१ (५५.२९%) बसोबास गर्दछन्।


खस जातिले जनसङ्ख्याको बहुमत ओगटेका छन्, जुन जनसङ्ख्याको ९०% हो। क्षेत्रीहरूले जनसङ्ख्याको ३९% ओगटेका छन्, जबकि खस दलितहरूले जनसङ्ख्याको २९% ओगटेका छन्। मगरहरूले जनसङ्ख्याको ९% ओगटेका छन्।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, ९८.३५% जनसङ्ख्याले नेपालीलाई आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दछन्।
प्रशासनिक विभाजन

जाजरकोट जिल्लामा ७ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये ३ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

*


श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू
हुम्ला जिल्ला

हुम्ला जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेशका १० जिल्लाहरू मध्ये एक हो। यस जिल्लाको सदरमुकाम सिमिकोट हो। यस जिल्लाको क्षेत्रफल ५,६५५ वर्ग किलोमिटर रहेको छ भने यस जिल्ला नेपालमा डोल्पा पछिको दोस्रो ठुलो क्षेत्रफल भएको जिल्ला हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या ५५,३९४ रहेको छ। जिल्लामा ७ वटा स्थानीय तहहरू रहेका जसमध्ये सबै गाउँपालिकाहरू हुन्।। हुम्ला जिल्लाको दक्षिणी र मध्य भागमा सिंजा उपत्यकाबाट उत्पत्ति भएका खस समुदायको बसोबास छ भने हुम्लाको उच्च र उत्तरी भागमा प्रायः सांस्कृतिक रूपमा तिब्बती समुदायको बसोबास छ।

शाके सन् १३९३ मा मेदनी बर्मा जुम्लाका शासक भएपछि जुम्लाको शासित प्रदेश हुम्लालाई आफ्ना जुवाइँ बलिराज शाहीलाई दिएका थिए। यिनैको वंशजले सन् १७३६ सम्म यस प्रदेशमा शासन गरेका थिए। बहादुर शाहको कालमा वि. सं. १८४६ मा जुम्लालाई गोर्खाली फौजले विजय गरेपछि जुम्ला शासित थियो। भक्ति थापाको नेतृत्वमा आएको फौजले यो विद्रोह दवाउनुका साथै तिब्बत सम्मको भू-भागलाई नेपालको प्रशासकीय क्षेत्रको रूपमा मिलाएका थिए। वि. सं. २०१८ सालमा भएको नेपालको राजनीतिक विभाजनमा हुम्ला एउटा स्वतन्त्र जिल्लाको रूपमा स्थापित हुन पुगेको थियो।
नामाकरण

जिल्लामा अवस्थित प्रसिद्ध तीर्थस्थल खार्पुनाथमा प्राचीनकालमा कोटी होम लगाएको हुनाले यहीं होम लगाएको अर्थात होम+ला बाट अपभ्रंस भई हुम्ला भएको भन्ने भनाई रहेको छ भने अर्का थरीको भनाई अनुसार हुल्म लङरिंग अर्थात साँगुरो नदीबाट अपभं्रस भई हुम्ला भएको हो भन्ने भनाई रहेको छ। यसका अतिरिक्त हुण जातिहरुको यहीं बाटो भएर ल्हा भञ्ज्याङ काटेर तिब्ब्त क्षेत्रमा प्रवेश गरेको हुनाले हुण र ल्हाबाट हुम्ला भएको भन्ने पनि भनाई रहेको छ।
भूगोल र जलवायु

भौगोलिक अवस्थिति हेर्दा हुम्ला जिल्ला २९º ३५ देखि ३०º ५७ उत्तरी अक्षांश र ८१º १८ देखि ८२º १० मिनेट पूर्वी देशान्तर सम्म फैलिएको छ। हुम्ला समुद्र सतहबाट १५२४ मिटर देखि ७३३७ मिटरमा उचाइमा अवस्थित रहेको यस जिल्लाको पूर्वमा मुगु, दक्षिणमा बाजुरा र मुगु, उत्तरमा चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत र पश्चिमा बझाङ र चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत पर्दछन्। भौगोलिक क्षेत्र र बनौटको हिसावले हेर्दा यस जिल्लालाई उच्च हिमाली क्षेत्र, उच्च पहाडी क्षेत्र र पहाडी तथा नदीको बेसी क्षेत्र गरी ३ भागमा बाँडिएको छ। राष्ट्रिय सडक सञ्जाल हालै मात्र पुगेको छ।
जनसाङ्ख्यिकी

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, हुम्ला जिल्लाको जनसङ्ख्या ५५,३९४ थियो। जनसङ्ख्याको १०.९६% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ७५.७४% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा ९८६ महिला छ। सम्पूर्ण जनसङ्ख्या ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन्।


जनसङ्ख्याको बहुमत खस जातिले ओगटेको छ, जुन जनसङ्ख्याको ७८% हो। क्षेत्रीहरू, जसमध्ये खस दलितहरू जनसङ्ख्याको १७% छन्। पहाडी जनजातिहरूले जनसङ्ख्याको २१% ओगटेका छन्, मुख्यतया उत्तरमा भोटियाहरू बस्दछन्। ब्याँसीहरूको जनसङ्ख्याको ६% रहेको छ।


राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, ८१.८२% जनसङ्ख्याले नेपाली, ९.१४% भोटे, ५.७३% खस र १.३५% मगर खामलाई आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दछन्।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा ७ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये ७ वटै गाउँपालिकाहरू हुन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू
श्रेणी:हुम्ला जिल्ला