JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
तनहुँ जिल्ला

तनहुँ जिल्ला नेपालको गण्डकी प्रदेशमा पर्ने एउटा पहाडी जिल्ला हो। दमौली बजार यसको सदरमुकाम हो। नेपालको साबिकको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत गण्डकी प्रदेशको दक्षिण पूर्वमा अवस्थित तनहुँ जिल्ला मुलत: महाभारत श्रृङखला र मध्य पहाडी भु-भागमा पर्ने विकासोन्मुख जिल्ला हो।
नामाकरण

तनहुँको नामाकरण विषयमा विभिन्न विद्वानहरूले फरक-फरक मत पेश गरेका छन्। यसको नामाकरण बारे सत्यतथ्य प्रमाण प्राप्त गर्न नसकिए पनि प्राप्त जानकारी अनुसार तनहुँको राजधानी तनहुँसुर वरपरका ३ वटा चुचुराहरू जहाबाट तनहुँ राज्यको सुरक्षा व्यवस्था हेरिन्थ्यो सोहि ३ चुचुरालाई आधार मानेर भएर कालान्तरमा तनङ्गु र पछि तनहु हनु गएको हो। "वासुदेव रसानन्द" संस्कृत ग्रन्थमा तनहुको तात्पर्य "त्रितङ्गु राजधन्यो" भनेर लखेको पनि पाइन्छ। यस भेगका प्रमुख स्थानको नाउँको पछाडि "हुँ" ("काहुँ, मान्हुँ आदि) भनिने गरेकोले "तनङ्ग"मा "हुँ" थपिएर "तर्नङ्गहु" हुँदै तनहुँ भएको पनि उत्तिकै पत्यारिलो देखिन्छ। प्राचीन समयमा तनहुँको दुई ठाउँमा तमारे र तामिन भन्ने गाउँ थिए र ती गाउँको नाउँबाट अपभ्रंश भएर पछि तनहुँ रहनुका साथै तनहुँ राजधानी रहेको तनहुँसुरमा र दमौली माथिको मानङ्गु डाडँमा क्रमशः चिउडो सानो भएका (तनहुनु) र चिउँडो ठुलो भएका (महाहनु) श्रृषिले तपस्या गरको हुनाले आज यस रूपमा तनहुँ र मानहुँ नाम बन्न/रहन गएको भन्ने पनि किंबदन्ती छ। अरु पनि मान्यताहरू छन्। मगर भाषामा काहूँ (काट हूँक) एकबाँस, मान्हूँ (मानी न्हूँ) मानीढुङ्गा र तनहूँ (टान न्हूँ) तानढुङ्गाबाट नामाकरण भएको हो। किनभने त्यस वरपर सबै स्थानका नाम पद मगर भाषासंग नजिक छन्। कलेस्ती, रम्घा, चु्दी, ब्यासडी, बुलडी, माँडी, छाप्डी, गुणाडी, खुँदी, कुन्हूँ आदि।
इतिहास

तनहँ जिल्लाको इतिहास हेर्दा यो जिल्ला केवल एउटा जिल्लाको नाम मात्र रहको पाइदैन। नेपाल एकीकरण हुनु पूर्व चौविसे राज्यहरू मध्ये जमिन, धन र जनशक्तिमा सम्पन्न तनहुँ राज्य वर्तमान तनहुँ र चितवन जिल्लाका अतिरिक्त भारतको विहार राज्यको पश्चिमी चम्पारन जिल्ला अन्तर्गत रामनगर तथा वेतियाको भू-भागसम्म फैलिएको थियो। वि.स १६१० देखि १८३९ सम्मको २३० वर्षे अवधिसम्म पृथक अस्तित्वमा रही पाल्पाली राजा मणिमुकुन्द सेनका वंशज ९ जना सेनवंशी राजाहरू द्वारा शासित तनहुँ राज्य श्री ५ रणबहादुर शाह र राजमाता राजेन्द्रलक्ष्मीको शासनकालको एकीकरण अभियानमा नेपाल अधिराज्यमा गाभिन गयो।
जनसङ्ख्या

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार तनहुँ जिल्लाको कूल जनसङ्ख्या ३,२३,२८८ जना मध्ये पुरुष १,४३,४१० जना र महिला १,७९,८७८ रहेका छन्। जनघनत्व २०९ प्रति कि.मि छ भने ग्रामिण जनसङ्ख्या १,८७,८८२ रहेको छ।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा ४ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका गरि १० वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।


अङ्गुठाकार|तनहुँ जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:गण्डकी प्रदेशका जिल्लाहरू
प्युठान जिल्ला

प्यूठान जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित एक पहाडी जिल्ला हो। यस जिल्लाको पूर्वमा अर्घाखाँची र गुल्मी, पश्चिममा रोल्पा र दाङ, उत्तरमा बाग्लुङ र रोल्पा र दक्षिणमा अर्घाखाँची र दाङ जिल्ला रहेका छन्।

समुन्द्र सतहबाट ३०५ मिटर देखि ३६५९ मिटर सम्मको उचाइमा पहाड, पर्वत, टार, वेशी आदि रहेको यो जिल्लामा खासगरी शीत र शमशितोष्ण हावापानी पाइन्छ। यो जिल्ला १३२८९० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। यहाँ सामान्यतया न्युनतम १४.८ देखि अधिकतम २४.१ डिग्री सम्मको ताप र सरदर १३०० मी.मी. वार्षिक वर्षा भएको पाइन्छ। प्यूठान जिल्लामा ७ गाउँपालिका र २ नगरपालिका कायम गरेको छ। प्युठान जिल्लामा प्रदेश सभाका लागि २ निर्वाचन क्षेत्र र प्रतिनिधि सभाका लागि १ निर्वाचन क्षेत्र रहेको छ।
नामाकरण

प्यूठान शव्दको उत्पति बारे मतैक्यता पाईदैन। कर्कपेट्रीकले प्रार्थाना (पूरथाना)बाट अपभ्रंश हुँदै प्यूठान भएको , हयामिल्टनले पुजुठानबाट प्यूठान, ओल्डफिल्डले प्राथानाबाट प्युठान नाम रहन गएको र योगि नरहरिनाथले प्लुथानबाट प्यूठान रहन गएको उल्लेख गरेका छन। अर्थात - प्रतिष्ठाना-प्यूठाना-पिउठाना हुंदै प्यूठान नाम रहन रहन गएको हो। निरज सुवेदीले समय-समयमा लेखेको पत्रहरूमा, पिउठानी, पिउठाना भनी उल्लेख गरेको पाइन्छ। सुरक्षा संवन्धि शव्द- पिउठ बस्ने ठाना भएकोले पिउठानाबाट अपभ्रंश भई पिउठान् नाम रहन गएको थियो भन्ने तर्क पनि पाइन्छ।
इतिहास

प्यूठान जिल्लाको भूमिमा सर्वप्रथम मगर जातिबाट वसोबास गरिएको कुरा यहाँको स्थानहरूको नामाकरणबाट बुझिन्छ। भिंगृ, सारी, कोचीवाङ. तोरवाङ, मर्कावाङ, खवाङ, स्याउलीवाङ बोकेनी डेबिन डाँडा खरिन डाँडाआदी प्राचीन कालमा लिच्छवीहरूको अधिनमा रहेको यो जिल्ला पछि खसिया मल्लहरूको अधिनमा १४औँ शताब्दी सम्म रहयो। पाल्पाली राजा मुकुन्द सेनका समकालीन प्यूठानी राजा रुद्र सिंह पछि मोती चन्द्र प्रथम यहाँका राजा भए। यिनकी छोरी यशोदाको विवाह मुकुन्द सेन प्रथम का नाति कर्ण सेन सँग भएको बताइन्छ। मोति चन्द्र पश्चात रुद्र चन्द्र, गजेन्द्र चन्द्र, गजकेशरी चन्द्र भएको बुझिन्छ। विक्रम संवत् १७६० तिर पृथ्वीपति शाह राजा भएको कुरा उनको ताम्रपत्रमा उल्लेखित छ भने १८३२मा राजा माणिक चन्द्रको ताम्रपत्र देखा पर्दछ। वि.सं. १८३५मा मोती चन्द्र द्वितिय प्यूठानका राजा थिएँ। खुग्री, भिंगृ, इष्मा र मुसिकोट प्यूठान का अनुयायी भएको कुरा अयामिल्टनले उल्लेख गरेको पाइन्छ।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा २ नगरपालिका र ७ गाउँपालिकाहरू गरि ९ वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।


अङ्गुठाकार|प्युठान जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू
रोल्पा जिल्ला

रोल्पा नेपालको एक पहाडी जिल्ला हो। रोल्पा जिल्लाको क्षेत्रफल एक हजार आठ सय ७९ बर्ग किलोमिटर रहेको छ। नेपालको पहाडमा अवस्थित रोल्पा पश्चिम नेपालको लुकेको रत्न हो। ठुला पहाड, घना जङ्गल, धनी संस्कृति र मानिसहरूको परम्परा, धार्मिक स्थल र फराकिलो उपत्यका भएको रोप्लामा यो ठाउँबाट बाहिर निस्कन खोज्ने सबै कुरा छन्। यससँग जोडिएका जिल्लाहरू दक्षिणमा दाङ, पूर्वमा प्युठान, पश्चिममा सल्यान र उत्तरमा पूर्वी रुकुम जिल्ला पर्दछन्।
नामाकरण

"रोल्पा" भनेर चिनिने यो जिल्ला स्थान विशेष "रोल्पाथुम"को कारणले रोल्पा बनेको हो। तर अनौठो कुरा के छ भने अहिले "रोल्पा" भन्ने स्थान रोल्पा जिल्लामा नपरी सल्यान जिल्लामा पर्दछ। सीमाना हेरफेर गर्ने क्रममा रोल्पाथुमको केही भाग रोल्पा जिल्लामा नपरी सल्यान जिल्लामा परेको हो। त्यही क्रममा रोल्पाथुमको केही भाग सल्यान जिल्लामा मिलाउँदा "रोल्पा" पनि सल्यान मै छुट्न गएको हो।
इतिहास

एकीकरण पूर्व अन्य बाइसे-चौबिसे राज्यहरूमा जस्तै यस भेगमा पनि छुट्टै राजाहरूले राज्य गर्दथे। तथापि यहाँका राजाहरूले अन्य राजाहरू जस्तो प्रख्याति पाएको भने सुनिदैनथ्यो। त्यसकोकारण सम्भवतः राज्यको क्षेत्र सानै भएर हुन सक्छ। गजुलकोटमा काठमा लेखिएको वि.सं. १७०३को अभिलेख पाइएबाट त्यहाँ राजदरवार रहेको प्रमाणित हुन्छ। सेन राजा गजुलमा सुरूदेखि नै बसेको भने पाइदैन। गजुल क्षेत्रमा राज्य व्यवस्था त थियो तर त्यहाँ केही समय राजा नभएकोले त्यहाँका काजीहरू राजगुण भएको प्रतिभाशाली व्यक्तित्वको खोजीमा थिएँ भन्ने जनश्रुति छ। उनीहरूले गजुलमा एउटा पोखरी खन्ने क्रममा नजीकैको चौतारीमा शिरको फेटा फुकालेर जो व्यक्ति बस्छ उसैलाई राजा बनाउने गुप्त सल्लाह गरेका थिएँ। यस्तैमा जाजरकोट जक्तिपुरबाट आएका तुथासेन त्यही चौतारीमा आई काजीहरूको गुप्त सल्लाह अनुसारको प्रकृतिबाट बसेपछि उनलाई नै राजा बनाइयो।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा १ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका गरि १० वटा स्थानीय तहहरू रहेका छन्।


अङ्गुठाकार|रोल्पा जिल्लाका पूर्व गाविसहरूको नक्सा
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशका जिल्लाहरू
सल्यान जिल्ला

सल्यान जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक जिल्ला हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यस जिल्लाको जनसङ्ख्या २,३८,५१५ रहेको थियो भने यसले क्षेत्र ओगटेको छ। जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्रको तथा सदरमुकाम खलङ्गा हो जुन शारदा नगरपालिकाको भाग हो।
नामाकरण

यस जिल्लाको नाम कसरी सल्यान रहेको हो ठोस रूपले एकिन हुन सकिरहेको छैन। बुढापाकाहरूले यस जिल्लाको नामको बारे अनेक प्रसँग जॊडेको पाइन्छ। जसमध्ये तत्कालिन राजाले यहाँ राज्य गर्दा सल्ले भन्ने स्थानको व्यक्तिलाई आफ्नो सहयोगीका रूपमा राखेका र उसैको नामबाट सल्ले अपभ्रंश हुँदै गएको हो भन्ने प्रसँग प्रचलित रहेको छ। अर्को थरीहरू सल्लै सल्लाका सुन्दर पहाड र थम्काहरूले अत्यधिक मात्रामा ढाकिएको यसलाई सल्लाबाट सल्यान हुन गएको हो भन्ने पनि गर्दछन्।
इतिहास

बाईसे राज्यभित्र पर्ने सल्यान जिल्लाको इतिहास लामो छ। यो सैत्य परिवारले राज्य गरेको सोशान्त राज्य हो यसलाईअत्यन्त गरिव राज्य भनि प्रसिध्द इतिहासकार हे मिल्टन भन्दछन। तापनी नेपाल राष्ट्रको एकिकरण अभियानमा पृथ्वीनारायण शाहसँग यहाँको राजा कृष्ण शाहको घनिष्ट मित्रता थियो। वि.स १८२३ माघ २५ गते सल्यानी युवराज रणभिम शाहसँग पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नी छोरी विलासकुमारीलाई प्रणयसुत्रमा वाँधिदिए। छिल्ली बिजौरीदेखि पश्चिम दाङ्ग क्षेत्र आफ्नी छोरीलाई कुशविर्ता दिए। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो कब्जामा नआउदै कुशविर्ता दिएबाट के देखिन्छ भने सल्यान पृथ्वीनारायण शाहको नजरमा ज्यादै बलियो राज्य रहेछ।

पृथ्वीनारायण शाहको सल्यान प्रतिको नीति कायम राख्दै भीमसेन थापाले पाल्पा विजय गरेपछि सल्यानका विषयमा रुची बढेको थियो। फलतः वि.सं.१८६९ भदौ ३ गते मङ्गलबारका दिन सल्यान पनि नेपाल एकिकरण अभियान भित्र परेको सल्यान जिल्लाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि महत्त्वपूर्ण छ। राणकालिन अबस्थामा सल्यान जिल्ला अन्तर्गत हालको रुकुम, रोल्पा र दाङ जिल्लाको अधिकतम भाग यस जिल्लामा नै थियो। यसको क्षेत्र पनि ठुलो थियो चौथो दर्जाको बडाहाकिमको दरवन्दी थियो। अघि भएका कुराको बयान नै ईतिहास हो ति पुराना दैविक शक्तिका घटनालाई पुराण र मानविय घटना प्रधानलाई ईतिहास छुट्टयाई ईतिहास पराणानी,पञ्चमो वेद उच्येतेः भनेर वेदलाई जसौ गरी इतिहासलाई हाम्रा पूर्वजहरूले आदर भावले हेथ्र्ये।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा १० स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये ३ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

*


श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू
डोल्पा जिल्ला

डोल्पा जिल्ला, नेपालको कर्णाली प्रदेशमा अवस्थित एक जिल्ला हो। यो नेपालको ७७ जिल्लाहरू र कर्णालीका दश जिल्लाहरू मध्ये एक हो। दुनै जिल्लाको सदरमुकाम हो। यस जिल्लाले ७,८८९ वर्ग किलोमिटर (३,०४६ वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ र राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यस जिल्लाको जनसङ्ख्या ४२,७७४ रहेको छ। यो क्षेत्रफलको आधारमा सबैभन्दा ठुलो जिल्ला हो भने यसले नेपालको ५.३६% भू-भाग ओगटेको छ। यो जिल्ला समुन्द्र सतहभन्दा १,५२५ देखि ७,६२५ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। यस जिल्लाको प्रमुख पर्यटकीय आकर्षण फोक्सुण्डो ताल हो।
भूगोल र जलवायु

डोल्पा नेपालको सबैभन्दा ठूलो जिल्ला हो जसले देशको कुल भूभागको ५.३६% ओगटेको छ। यो २८°४३'उत्तर देखि २९°४३'उत्तर अक्षांश र ८२°२३'पूर्व देखि ८३°४१'पूर्व देशान्तरमा अवस्थित छ। उचाइ १,५२५ देखि ७,६२५ मिटर (५,००३ देखि २५,०१६ फिट) सम्म छ। यो जिल्लाको उत्तर र उत्तरपूर्वमा तिब्बत, पश्चिममा जुम्ला र मुगु जिल्ला, दक्षिणमा म्याग्दी, जाजरकोट, पश्चिम र पूर्वी रुकुम र पूर्वमा मुस्ताङसँग सिमाना जोडिएको छ।

जिल्लाको ठुलो भाग शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जद्वारा संरक्षित छ। यो नाम १२ औँ शताब्दीको शे गुम्बा र नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल, फोक्सुन्डो तालबाट लिइएको हो, जुन दुवै यही जिल्लामा अवस्थित छन्। राष्ट्रिय निकुञ्जले हिउँ चितुवा, कस्तुरी मृग र तिब्बती ब्वाँसो जस्ता लोपोन्मुख जनावरहरूको संरक्षण गर्दछ। शे फोक्सुन्डो नेपालको सबैभन्दा ठुलो र एक मात्र हिमालपारी राष्ट्रिय निकुञ्ज हो।

यस जिल्लाको कालिका गाउँ विकास समितिको त्रिवेणीमा रहेको १,५०० मिटर (४,९०० फिट) भन्दा अलि बढी उचाइदेखि चुरेन हिमालको चुचुरोमा रहेको ७,३८१ मिटर (२४,२१६ फिट) सम्मको उचाइ ५,००० मिटर (१६,००० फिट) भन्दा बढी छ। यहाँ कान्जिरोवा (६,२२१ मिटर (२०,४१० फिट)), मुकोट (६,६३८ मिटर (२१,७७८ फिट) र पुथा हिउँचुली (७,२४६ मिटर (२३,७७३ फिट)) सहित अन्य प्रसिद्ध चुचुराहरू हुन्।
जनसाङ्ख्यिकी

डोल्पाका प्रमुख पेशाहरू कृषि (७९.५%) र सेवा (२%) हुन्।


राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, डोल्पा जिल्लाको जनसङ्ख्या ४२,७७४ थियो। जनसङ्ख्याको ८.५१% ५ वर्ष मुनिका छन्। यहाँको साक्षरता दर ६७.०२% छ र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा १००१ महिला छ। जनसङ्ख्याको २२,०९४ (५१.६५%) नगरपालिकाहरूमा बसोबास गर्दछन्।


खस जातिले जनसङ्ख्याको बहुमत ओगटेका छन्, जुन जनसङ्ख्याको ६८% हो। पहाडी जनजातिहरूले जनसङ्ख्याको ३१% ओगटेका छन्, जसमध्ये मगर १२% र गुरुङ ६% छन्।


राष्ट्रिय जनगणना २०७८को अनुसार, ७५.२६% जनसङ्ख्याले नेपाली बोल्दछन् भने ९.७४% मगर खाम, ७.१२% डोल्पाली, २.४४% भोटे, १.९८% मगर काइके, १.४९% मगर ढुट र ०.९६% तिछुरोङ पोइके आफ्नो पहिलो भाषाको रूपमा बोल्दछन्।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा ८ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये २ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

* डोल्पा जिल्लाका पदमार्गको नक्सा



श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू
श्रेणी:कर्णाली प्रदेशका जिल्लाहरू
बझाङ जिल्ला

बझाङ जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित एउटा जिल्ला हो। यस जिल्लामा १० गाउँपालिकाहरू र २ नगरपालिकाहरू छन्।
नामाकरण

यस जिल्लाको नाम कसरी बझाङ रह्यो भन्ने सम्बन्धमा ऐतिहासिक रोचक कथाहरू छन। एक मान्यता अनुसार बझाङ्गी राजाका पूर्वज राना हरूले रानाकोट चौधारी तथा ब्यासी गाविसमा पर्ने एउटा शिखरमा दरवारकोट बनाउने क्रममा त्यहाँ एउटा कालो चिल्लो दर्शनीय शिलाढुङ्गा फेला परेछ। उक्त शिलालाई त्यस कोटबाट तल खोलामा फ्याँक्दा बारम्बार साविककै ठाउमा आएर बसेको देखेपछि राजाले उक्त शिलालाई कालभैरबको रूपमा स्थापित गरी पूजा गरे। अति अग्लो उक्त कोटमा कालान्तरमा चट्याङबाट बज्र परेछ। तर कालभैरबको प्रभावले उक्त वज्र प्रभावहीन भई दरबारमा कुनै क्षति नपुगेकोले त्यस ठाँउलाई बज्रङ्ग भनिएछ। कालान्तर पछि उक्त शब्द अपभ्रंस भै बझाङ हुन गएको हो भन्ने मान्यता भए पनि वास्तविक तथ्यको आधार र पौराणिक धार्मिक मान्यता अनुसार तारकासुर (ताडकासुर) को स्थानीय नाम मष्ट(मष्टो) हो। मष्टो मध्ये सबै भन्दा जेठो मष्ट/मष्टो डंडारमष्टो को जन्म स्थान बझाङ जिल्लाको भाते खोला हो। वर्तमान मष्ट /मष्टो भनिनेको प्राचीन नाम तारकासुर(ताडकासुर) का बाबुको नाम बज्रांग को अपभ्रंसबाट बझाङ्ग जिल्लाको नाम रहेको हो
भूगोल

बझाङको पूर्वमा वाजुरा र हुम्ला जिल्ला, पश्चिममा वैतडी र दार्चुला जिल्ला, उत्तरमा हुम्ला जिल्ला र चीनको स्वाशासित क्षेत्र तिब्बत, दक्षिणमा वैतडी र डोटी जिल्ला अवस्थित छन्। कूल क्षेत्रफल ३४२२ वर्ग किलोमिटर भएको यस जिल्लामा २ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र, ११ वटा इलाका क्षेत्र तथा ४७ वटा गाविस रहेका छन्। जम्मा १६७०२६ जनसङ्ख्या भएको यस जिल्लामा सरदर परिवार सङ्ख्या ५.८ छ भने जनघनत्व प्रति वर्ग किमी ४५ रहेको छ। यस जिल्लाको शैक्षिक स्थिति नियाल्दा प्रा.वि. २८२, नि.मा.वि ५५, मा.वि. ३९, उ.मा.वि. २५, क्याम्पस ५, निजीस्रोत विद्यालय ३२ तथा इङ्गलिस वोडिङ्ग स्कूल ५ रहेका छन्। यस जिल्लाको साक्षारता दर ३९ प्रतिशत छ भने वाषिर्क प्रतिव्यक्ति आय रु.४९३० रहेको छ। यहाँ ठाउँ अनुसार मस्टो का विभिन्न रुप, विभिन्न भवानि र केदार (महादेव को सर्बोच्च रुप) लाई आ-आफ्नो कुल देवता मान्ने गरिन्छ।
प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा १२ स्थानीय तहहरू छन्, जसमध्ये दुई सहरी नगरपालिका र १० गाउँपालिका छन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू

श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू
बैतडी जिल्ला

बैतडी जिल्ला () नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित एउटा जिल्ला हो। यो जिल्ला नेपालको पहाडी प्रदेशमा पर्दछ। बैतडी जिल्लाले १५१९ किमि२ क्षेत्रफल ओगटेको छ। विसं २०६८ को जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या २,५०,८९८ थियो। यो जिल्ला नेपालका अमर सहिद दशरथ चन्दको जन्मभूमि हो। बाइसे, चौबिसे कालमा यो जिल्ला डोटी अन्तर्गत पर्दथ्यो। यो जिल्लामा हाल ५६ गाविस र २ नगरपालिका अवस्थित छन्।

विभिन्न साना ठूला पहाड, खोच बेसीहरूवाट निर्मित यो जिल्लाको पश्चिममा महाकाली नदीले भारतको सिमाना छुट्याएको छ र सो नदीको पारिपट्टी भारतको उत्तराखण्डको पिथौरागढ जिल्ला पर्दछ। यसको उत्तरमा दार्चुला, पूर्वमा बझाङ र डोटी एवं दक्षिणमा डडेल्धुरा जिल्लाहरू पर्दछन्। यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १४५१.१३ वर्ग किलोमिटर छ, जुन नेपाल अधिराज्यको कुल क्षेत्रफलको ०.६८ प्रतिशत भू-भाग पर्न आउँछ।
नामाकरण

यस जिल्लाको नाम बैतडी कसरी रहन गयो भन्ने सम्बन्धमा निम्न भनाइहरू रहेका छन्।
# हाल ग्वाल्लेक केदार भनिने पर्वतलाई पहिले वायोत्तड भनिन्थ्यो, त्यहाँ ज्यादै हावा लाग्ने गर्दछ। वढी हावा लाग्ने भएकोले संस्कृतमा वायोत्तड पर्वत (वायु ‍‌+उत्तड = वायोत्तड) अर्थात् वायु चल्ने ठाउँ भन्ने अर्थमा वायोत्तडबाट अपभ्रंश हुँदै वायोत्तड र बैतड भई अन्तमा बैतडी भएको हो भन्ने परम्परा छ।
# यो जिल्लामा एक वायावड नामको पहाड छ जहाँ जोडले हावा चल्ने हुदा संस्कृत भाषामा त्यसलाई वैतड भन्न थालियो जो पछि बैतडी नामले प्रख्यात भयो यही नाममा जिल्लाको नाम रहन गएको हो।
# बैतडी जिल्लाको वरिपरि पहाडहरूमा चार वटा केदार देवताहरूको देवस्थल छ। ती चारवटा केदार मध्ये दक्षिणमा ग्वाल्लेक केदार पूर्वमा रौलाकेदार उत्तरमा देउलेक केदार र पश्चिममा ध्वज केदार पर्दछन् जुन आराध्यदेव महादेवका रूप हुन भन्ने भनाई छ। यसरी शक्तिशाली देवताको छत्रछाँयामा रहेको यो हिन्दुहरूको आध्यात्मिक तवरले ज्यादै पवित्र र पुण्यभूमी हो भनेर पुराणकालमा वर्णन गरेको पाइन्छ। यी चारैवटै केदारको देवस्थलमा यात्रा गर्न सके चारधाम गरे सरह हुन्छ भन्ने भनाई पनि छ। देवस्थलहरूमा बैतडी सदरमुकामबाट सहज ढङ्गले यात्रा गर्न सकिन्छ। हाल ग्वाल्लेक केदार भनिने पर्वतलाई पहिले वायोत्तड पर्वत भनिने रहेछ र त्यहाँ ज्यादै हावा लाग्ने गर्दछ। बढी हावा लाग्ने भएकोले संस्कृतमा वायोत्तड (वाय+त्तड) अर्थात वायु चल्ने ठाँउ पछि वायुत्तडबाट बायोत्तड र बैतडी पछि शब्दको अपभ्रंस हुँदै गई अन्तमा बैतडी नाम रहेको हो" भन्ने भनाई छ।

बैतडीमा दुई मात्र नगरपालिका छन्। स्रोत साधनले भरपुर्ण भएकोले बैतडीको पाटन क्षेत्रलाई पाटन नगरपालिकाको रूपमा स्थापित भएको छ। पाटनमा आधा दर्जन भन्दा बडी सरकारी कार्यलय, निजी तथा सरकारी स्कुल, कलेज, पक्की बाटो, बेबस्तित बजार , एयरपोट, सिचाई आयोजना, लघु जलविद्‍धत आयोजना रहेका छन
प्रशासनिक विभाजन
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू

श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू
अञ्चल (स्पष्टता)

अञ्चल कुनै राष्ट्रको एउटा भूभाग, क्षेत्र, प्रदेश हो। वि.सं. २०७२ सम्म नेपालमा १४ वटा अञ्चल रहेको थियो।
नेपालका अञ्चलहरू

#मेची अञ्चल
#कोशी अञ्चल
#सगरमाथा अञ्चल
#जनकपुर अञ्चल
#बागमती अञ्चल
#नारायणी अञ्चल
#गण्डकी अञ्चल
#लुम्बिनी अञ्चल
#धवलागिरी अञ्चल
#राप्ती अञ्चल
#कर्णाली अञ्चल
#भेरी अञ्चल
#सेती अञ्चल
#महाकाली अञ्चल
भूगोल

; क्षेत्र वा अञ्चलको नाम
* कोरियाली गैरसैनिक क्षेत्र
* नेपालका अञ्चलहरू
* भारतका प्रशासनिक विभागहरू
* इथियोपियाका प्रशासनिक क्षेत्रहरू
* बहिष्करण क्षेत्र
कञ्चनपुर जिल्ला

कञ्चनपुर जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित एउटा जिल्ला हो। यो जिल्ला नेपालको तराई प्रदेशमा पर्दछ। कञ्चनपुर जिल्लाको प्रमुख आर्थिक र व्यापारिक क्षेत्र महेन्द्रनगर हो।
इतिहास

पहिले नेपालको बाइसे चौबिसे राज्य रहेको बखत यो जिल्ला डोटी राज्यको सीमा क्षेत्रमा पर्दथ्यो। ऐतिहासिक पृष्ठभूमि हेर्दा इस्वी सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म अङ्ग्रेजसँग भएको युद्ध पछि गरिएको सन्धिबाट कालीपारी पश्चिमको सम्पूर्ण भू-भाग ब्रिटिस इन्डियामा गाभिएको पाइन्छ। प्रधानमन्त्री श्री ३ जङ्गको समयमा कञ्चनपुर नयाँ मुलुकको रूपमा नेपाललाई हस्तान्तरण गरिएको थियो। सन् १८६० को सन्धि पछि मात्र यो क्षेत्र अर्थात कैलाली, कञ्चनपुर, बाँके र बर्दिया नयाँ मुलुकको रूपमा नेपालको अङ्ग भएको हो।

नेपालको अङ्ग बनेपछि कैलाली र कञ्चनपुर (कैलाली र कंचनपुर) छुट्टै जिल्ला बन्न पुगेका हुन। कञ्चनपुर जिल्ला बनेपछि सर्वप्रथम यसको सदरमुकाम हाल श्रीपुर गाविसको बेलौरी बजारमा रहेको र सोही बेलौरीको कञ्चनपुर नामक गाउँबाट कञ्चनपुर जिल्लाको नामाकरण हुन गएको हो भन्ने केही इतिहासकारहरूको भनाई रहेको।
भूगोल

जिल्लाको जम्मा क्षॆत्रफल १,६१,७४१ हेक्टरमध्ये ५९,५३२ हेक्टर (३७%) खेतीयोग्य तथा ८८,२०० हेक्टर (५५%) वन-जङ्गल र खोला नालाले ओगटेको अन्य १४,००९ हेक्टर (८%) छ। भौगोलिक विभाजनको आधारमा यस जिल्लालाई चुरे भूभाग भावरको भूभाग र तराईमैदान गरी ३ भागमा विभाजन गरी हेर्न सकिन्छ। जलवायुको दृष्टिकोणले चुरे पर्वतीय शृङ्खलाबाहेक अन्य क्षेत्रमा उष्ण तथा उपोष्ण खालको हावापानी पाइन्छ र तापक्रम औसत अधिकतम ४३ डिग्री सेन्टिग्रेड र औसत न्यूनतम ३० डिग्री सेन्टिग्रेडसम्म पुग्न जान्छ। औसत तापक्रम ३०.५० डिग्री सेन्टिग्रेड रहेको पाइन्छ। औसत वर्षा वार्षिक १७७१.५ मिलि लिटर रेकर्ड गरिएको छ। यहाँको जलवायुमा प्रचूर मात्रामा आर्द्रता पाइन्छ जुन सरदर ७१.१६% रेकर्ड गरिएको छ। ८८,२०० हेक्टर वनक्षेत्रमध्ये आरक्षक्षेत्र ३०,५०० हेक्टर (३५%)रहेको छ। जिल्लाको चुरे तथा भावर क्षेत्रबाहेक अन्य क्षेत्र खेतीयोग्य छ। जिल्लाभित्र जल निकासको हिसावले प्रमुख नदी प्रणालीको रूपमा महाकाली, चौधर, दोधा र मोहना नदीप्रणालीहरू रहेका छन्। राजनीतिक विभाजनको आधारमा हाल जिल्लालाई ३ निर्वाचन क्षेत्रहरू ७ नगरपालिका र २ गाउँपालिकाहरूमा विभाजन गरिएको छ।
प्रशासनिक विभाजन

कञ्चनपुर जिल्लालाई ७ नगरपालिका र २ गाउँपालिकामा विभाजन गरिएको छ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालका जिल्लाहरू

श्रेणी:सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरू
माइक्रोसफ्ट

माइक्रोसफ्ट निगम एक अमेरिकी बहुराष्ट्रिय प्रविधि कम्पनी हो जसले कम्प्युटर सफ्टवेयर, उपभोक्ता इलेक्ट्रोनिक्स, व्यक्तिगत कम्प्युटर, र सम्बन्धित सेवाहरू उत्पादन गर्दछ। यसको प्रधान कार्यालय संयुक्त राज्य अमेरिकाको रेडमन्ड, वासिङ्टनमा अवस्थित छ। यसको सबैभन्दा प्रसिद्ध सफ्टवेयर उत्पादनहरू सञ्चालन प्रणालीको विन्डोज शृङ्खला, माइक्रोसफ्ट अफिस सुइट, र इन्टरनेट एक्सप्लोरर र एज वेब ब्राउजरहरू हुन्। यसको प्रमुख हार्डवेयर उत्पादनहरूमा एक्सबक्स भिडियो गेम कन्सोल र टचस्क्रिन व्यक्तिगत कम्प्युटरहरूको माइक्रोसफ्ट सर्फेस शृङ्खला हुन्। माइक्रोसफ्टले सन् २०२० को फर्च्युन ५०० मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो प्रविधि कम्पनी मध्ये कुल राजस्वको आधारमा २१औँ स्थान प्राप्त गरेको थियो। यो सन् २०१९ सम्ममा आयको आधारमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो सफ्टवेयर निर्माता कम्पनी थियो। यो गुगल, अमेजन, एप्पल र मेटासँगै सबैभन्दा ठूलो ५ अमेरिकी सूचना प्रविधि कम्पनीहरू मध्ये एक हो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

*

*



श्रेणी:अमेरिकी ब्रान्डहरू
श्रेणी:मोबाइल फोन निर्माताहरू
श्रेणी:बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू
श्रेणी:सफ्टवेयर कम्पनीहरू
श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिकाको प्रविधि कम्पनीहरू
श्रेणी:वेब सेवा प्रदायकहरू
मौसम

मौसम वायुमण्डलको अवस्था हो, यो तातो वा चिसो, वर्षायुक्त वा सुख्खा, शान्त वा तुफानी, सफा वा बादलले ढाकेको जस्ता अवस्था जनिन्छ । सामान्यतया मौसम ऋतु अनुसार बदलिन्छ । अधिकांश मौसमका घटनाहरू ट्रोपोस्फेयरमा घट्ने गर्छन । मौसम अन्तर्गत : हुरी, मेघगर्जन वा चट्याङ्, आँधी, वर्षा, असिना, हिमपात, शीतलहर आदि पनि पर्दछन । सामन्यतया मौसमलाई दैनिक तापक्रम तथा वर्षाको गतिविधिको रूपमा लिइन्छ, जबकी हावापानीले वायुमण्डलको लामो अवधिको अवस्थालाई जनाउँछ । सङ्क्षेपमा वातावरणमा हुने क्षण-क्षण को परिवर्तन नै मौसम हो ।
सम्बन्धित लेखहरू

* जलवायु
* ऋतु
सन्दर्भ सूची
बाह्य लिङ्क

* http://www.geography.learnontheinternet.co.uk/topics/weather.html


श्रेणी:भूगोल
श्रेणी:वातावरण विज्ञान
अर्थव्यवस्थाको दोस्रो क्षेत्रको सार

thumb|300px|एक औद्योगिक क्षेत्रको दृश्य

कुनै विशेष क्षेत्रमा भारी मात्रामा सामानको निर्माण/उत्पादन अथवा वृहत रूपले सेवा प्रदान गर्ने मानवीय कर्मलाई उद्योग (industry) भनिन्छ। उद्योगहरूका कारण गुणस्तर भएका उत्पादन सस्तो दाममा प्राप्त हुन्छन । जसले गर्दा मानिसहरूको रहन-सहनको स्तरमा सुधार हुन्छ र जीवन सुविधाजनक हुन्छ।

thumbnail|320px|right|सक्कल घरेलू उत्पादन (Gross domestic product/GDP) हरियो - कृषि, रातो - उद्योग, नीलो - सेवा क्षेत्र

* प्राथमिक क्षेत्र (प्राइमरी सेक्टर)


* द्वितीयक क्षेत्र (सेकेन्डरी सेक्टर)


* तृतियक क्षेत्र (टर्शियरी सेक्टर)


* चतुर्थक क्षेत्र
नेपालमा उद्योगका प्रकारहरू

* ठूला उद्योग
*मझाैला उद्याेग
*साना उद्याेग
*लघु उद्योग
*घरेलु उद्याेग
उद्योगको आधार

* उत्पादनमा आधारित
* उर्जामा आधारित
* कृषि, पशुपन्छी तथा वनमा आधारित
* सुचना तथा प्रविधीमा आधारित
*खनिजमा आधारित
*सेवामा आधारित
*निर्माणामा आधारित
*पर्यटनमा आधारित
उद्योगको लागि आवश्यक सुविधाहरू

* श्रमिक
* उचित जलवायु
* पूजीं
* शक्तिको साधन
* बजारको निकटता
* कच्चामालको निकटता
* परिवहन
* सरकारी सहायता
विश्वका प्रमुख औद्योगिक क्षेत्र

* शिकागो
* न्युईंग्लेण्ड
* हेम्पशायर
* लंकाशायर
* कुज्ने बस्क
* भिलाई
* बोकरो
* फरीदाबाद
* वराणसी
* मोदीनगर
* शिवकाशी
* रामपुर
* फिरोजाबाद
* जमशेदपुर
* आलीगढ
* लुधियाना
* केलिर्फोनिया- होलीवुड
* केंटुकी
उद्योग स्थापनाको सिद्धान्त

* वेबरको सिद्धान्त (आइसोडापेन)
* ग्रोथ पोलको सिद्धान्त
* क्लार्कको सेक्टर मोडल
औद्योगिक उत्पादकताको आधारमा देशहरूको सूची
बाहिरी सूत्रहरू

* SME toolkit India -
* लघुउद्योग निर्देशिका (गूगल पुस्तक ; लेखक - अवधेश चतुर्वेदी)
* सूक्ष्म, लघु एवं मध्यमउद्योग आयुक्त (भारत सरकार)


श्रेणी:अर्थशास्त्र
श्रेणी:भूगोल
श्रेणी:विकास

उद्योग
खेल

thumb|खेल
खेल, खेलकुद वा कृडा शारिरिक गतिबिधि हो जुन रमाईलो वा प्रतिस्पर्धाको निम्ति गरिन्छ। यो दुई किसिमले - घर भित्र र बाहिर - गरिन्छ। A sport is a game, contest, or activity needing physical power र skill. A sport is usually played according to rules.

विभिन्न किसिमका खेलहरू:
* Athletics
** Field athletics
*** Long jump
*** Triple jump
*** Pole vault
*** High jump
*** Hammer throw
*** Discus throw
*** Javelin throw
*** Shot put
** Track athletics
*** Sprint
*** Middle distance race
*** Long distance race
*** Walking race
*** Hurdle race
*** Relay
*** Steeplechase
*** Cross-country race
*** Marathon
* ब्याडमिन्टन
* बेसबल
* बाँस्केटबल
* कोर्फबल (Korfball)
* क्रिकेट
* Fencing
* फुटबल वा भकुण्डो
** संस्थागत फुटबल
** अमेरिकी फुटबल
** Australian rules football
** क्यानेडाली फुटबल
** Gaelic football
** रग्बि फुटबल
*** रग्बि लिग
*** रग्बि सङ्गठन्
* गल्फ
* पोलो
* आइसहक्की
* Netball
* Rowing
* Shinty
* Surfing
* टेबलटेनिस
* टेनिस
* भलिबल
खेलको उदगम स्थल

१. क्रिकेट - बेलायत

२. एथ्लेटिक्स - इजिप्ट

३. अइस हकी ३. अइस हकी - निदरल्याण्ड

४. गल्फ - चीन

५. ग्लाईडिङ - इजिप्ट

६. वाटरपोलो - बेलायत

७. जिम्न्यास्टिक - ग्रीस

८. बिङ्गो - इटाली

९. बेसबल - अमेरिका

१०. टेनिस - बेलायत

११. टेबल टेनिस - बेलायत

१२. जुडो - चीन

१३. कराते - जापान

१४. बास्केटबल - मेक्सिको

१५. स्विमिङ - जापान

१६. चेस - भारत

१७. पोलो - भारत


[[श्रेणी:ख
बुधग्रह

बुधग्रह सौर्यमण्डलमा सूर्यको सबैभन्दा नजीकको ग्रह हो। यस ग्रहको भूमध्यरेखीय अर्धव्यास् २,४३९.७ किलोमिटर रहेको छ। यसको बाहिरी सतह ज्वालामुखी पहाडहरूले ढाकिएको छ।यस ग्रहमा हरेक दिन धेरै गर्मी हुन्छ र हरेक रात धेरै जाडो हुन्छ। बुध सौर्यमण्डलको सबैभन्दा सानो ग्रह हो। अरू ग्रहभन्दा सूर्य नजिक भएकोले यसले सूर्यलाई सबैभन्दा छिठो परिक्रमा गर्दछ। बुधग्रहलाई सूर्यको वरिपरि घुम्न करिब ८८ दिन मात्रै लाग्छ।

यो ग्रह सौर्यपरिवारको धेरै घनत्व भएका ग्रहहरू मध्य दोस्रो ग्रह हो। यसको सतह फलामबाट निर्माण भएको छ जुन अत्यन्त धेरै घनत्वको हुन्छ। यद्यपी, यसको चुम्बकीय क्षेत्र एकदम कम्जोर छ।
बुधग्रहमा अहिलेसम्म पुगेका दुई अन्तरिक्षयान, मध्य म्यारिनर १०ले सन् १९७४ देखि १९७५ सम्म यसको ४५% सतहको नक्शाङ्कन गरेको थियो। त्यसपछि दोस्रो पटक प्रक्षपण गरिएको अन्तरिक्षयान मेसेन्जरले सन् २००८ जनवरी १४ का दिन थप ३०% सतहको नक्शाङ्कन गरेको थियो। मेसेन्जरले २००९ को सेप्टेम्ब‍रमा अन्तिम उडान भरेको थियो।
यो ग्रह सूर्यको वरिपरि धेरै छिटो घुमिरहेकोल धेरै भाषामा यसलाई रोमाली धर्ममा पखेटा भएको देवदुत मेर्कुरियुसको नामले भनिन्छ। नेपालीमा यो ग्रह चन्द्रको छोरोको रूपमा परिचित छ।
तस्वीर सङ्ग्रह


चित्र:M1 M2 M3 M10 Mercury Global thumb.jpg
चित्र:Reprocessed Mariner 10 image of Mercury.jpg
चित्र:Mercury-real color.jpg|म्यारिनर १० अन्तरीक्षयानबाट देखेको बुधको दृश्य

सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:ग्रह
श्रेणी:खगोलशास्त्र
श्रेणी:सौर्यमण्डल