JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Pond Sterling van Jersey

duimnael|1/12 Shilling van 1913

Die Pond Sterling van Jersey is die amptelike geldeenheid van die Bailiwick of Jersey, die grootste van die Kanaaleilande. Die Pond van Jersey is saam met die Pond Sterling van Guernsey en banknote van die Bank van Engeland, asook van Skotland, wettige betaalmiddel op die eiland.
Banknote van die State van Jersey

Die Tesourier van die State van Jersey hou vir elke banknoot van 1 £ (Jersey), wat uitgegee word, £1,10 in banknote van die Bank van Engeland. Die Pond van Jersey is gevolglik 'n baie stabiele geldeenheid.

Die banknote, wat tans in omloop is, het 'n beeld van Koningin Elizabeth II op die voorkant en bekende bakens of historiese gebeurtenisse van Jersey op die agtersy. 'n Jersey-bees dien as watermerk.

* 1 Pond-banknoot, groen, Parogiale kerk van Saint Helier
* 5 Pond-banknoot, perskleur, La Corbière vuurtoring
* 10 Pond-banknoot, rooi, Die dood van Majoor Pierson, Slag van Jersey (1781)
* 20 Pond-banknoot, blou, Herehuis van Saint Ouen
* 50 Pond-banknoot, bruin, Regeringsgebou
Muntstukke van Jersey

Die muntstukke van Jersey wys die Koningin se profiel op die voorkant, terwyl daar 'n verskeidenheid ontwerpe op die agtersy is:

* 1p Toring van Le Hocq
* 2p L'Hermitage (woonplek van die Heilige Helier)
* 5p Seymour-toring
* 10p La Pouquelaye de Faldouet (dolmen)
* 20p Vuurtoring van La Corbière
* 50p Kasteel van Grosnez

Alhoewel ook pond-muntstukke uitgegee word, word hulle nie dikwels gebruik nie. Die ontwerpe van die agtersy sluit 'n reeks wapens van die twaalf parogieë van Jersey en historiese skepe, wat op die eiland gebou is, in.

Kategorie:Geldeenhede
Kategorie:Jersey
Melaatse kolonie

duimnael|regs|Spinalonga op [[Kreta, Griekeland, een van die laaste melaatse kolonies in Europa, gesluit in 1957.]]

'n Melaatse kolonie is 'n plek waar melaatse mense in kwarantyn gehou word.

Melaatsheid is 'n aansteeklike siekte wat gekenmerk word deur sere aan die hande, gesig en lyf. Mense wat aan melaatsheid ly word as uitgeworpenes behandel en herstel nie maklik nie - fisies en geestelik.


Kategorie:Bybel
Kategorie:Geneeskunde
Slag van Actium

Die Slag van Actium was 'n seeslag wat plaasgevind het op 2 September 31 v.C., naby die Romeinse kolonie Actium in antieke Griekeland. Die slag was deel van die Romeinse Burgeroorlog tussen Marcus Antonius en Octavianus (later Keiser Augustus, eerste keiser van die Romeinse Ryk). Die vloot van Octavianus is aangevoer deur Marcus Vipsanius Agrippa, en die vloot van Antonius is ondersteun deur die vloot van sy vrou, Kleopatra, die koningin van Egipte. Die slag is gewen deur Octavianus se magte en die datum word dikwels aangehaal as die begin van die Romeinse Ryk.

Die twee kante van die seeslag het net buite die golf van Actium ontmoet, elk ongeveer 200 skepe sterk (totale aangehaal deur antieke bronne wat verskil oor die syfers). Antonius se swaar skepe het gepoog om naby die meer mobiele vaartuie van Octavianus te bly, ten einde hulle te verpletter met swaar artillerie. Die ligter skepe van Octavianus het egter suksesvol gebruik gemaak van ontwykingstaktieke. Die skepe van Kleopatra het skielik uit die seeslag onttrek en Antonius het ontvlug agter haar. Sy ontsnapping het ongemerk verby gegaan en die konflik het grootliks onbeslote gebly, maar Antonius se vloot was in vlamme gehul en is verwoes deur die vuur.

Antonius en Kleopatra het 'n jaar later beide selfmoord gepleeg. 'n Verslag van die slag verskyn in Vergilius se Aeneis.
Eksterne skakels

* Die Actiumprojek


Kategorie:Geskiedenis van Griekeland
Kategorie:Romeinse Ryk
Actium
Roemelië

duimnael|Kaart van Roemelië in die jaar 1801
duimnael|links|Oos-Roemeliese posseël (1881)

Roemelië (in Turks Rumeli, die Oos-Romeinse of Bisantynse Ryk), is 'n naam wat algemeen in gebruik was vanaf die 15 de eeu om 'n deel van die Balkanskiereiland, onderwerp deur die Ottomaanse Ryk te beskryf.

Die woord 'Rumeli' word letterlik vertaal as 'die land van die Romeine' verwysende na die Oos-Romeinse Ryk en is gevolglik gedurende die 11de en 12de eeu algemeen gebruik in verwysing na Anatolië aangesien die gebied toe van die Oos-Romeinse Ryk afgeneem is.

Roemelië is begrens in die noorde deur Bulgarye, in die weste deur Albanië en in die suide deur die Morea, of ook bekend as die antieke provinsies insluitende Konstantinopel en Thessalonika. Die naam is uiteindelik gebruik vir 'n provinsie bestaande uit sentraal Albanië en westelike Masedonië, met Monastir as hoofdorp. As gevolg van administratiewe veranderinge ingestel tussen 1870 en 1875, het die naam nie meer op enige spesifieke politieke entiteit verwys nie. Oostelike Roemelië is tot stand gebring as 'n outonome provinsie van die Ottomaanse Ryk in gevolge die Verdrag van Berlyn, 1878, maar op 18 September 1885 is die provinsie na 'n geweldlose revolusie verenig met Bulgarye.
Vandaar word die woord 'Rumeli' somtyds gebruik om te verwys na die Europese deel van Turkye.


Kategorie:Geskiedenis van Albanië
Kategorie:Geskiedenis van Bulgarye
Kategorie:Geskiedenis van Griekeland
Kategorie:Geskiedenis van Noord-Masedonië
Kategorie:Geskiedenis van Turkye
Kategorie:Masedonië
Kategorie:Ottomaanse Ryk
Mennonisme

duimnael|upright|Menno Simons (1496–1561), priester en stigter van die mennonisme

Die Mennonisme (of Anabaptisme, "beweging van wederdopers") is die oudste doopsgesinde Christelike beweging. Die Mennoniete lei hulle naam af van Menno Simons, die eertydse Friese priester wat die beweging om en by 1540 gestig het. Sy leerstellings verbied die doop van kinders, die aflê van ede en militêre diensplig. Die meeste gemeenskappe bestaan vandag in Noord-, Sentraal- en Suid-Amerika. Daar is wêreldwyd sowat een miljoen Mennoniete.

Godsdienstige vervolging in Europa het talle Mennoniete gedwing om eers na die Verenigde State en later veral na Kanada uit te wyk. Die mees konserwatiewe groepering binne die Mennonisme, die Mennoniete van die Ou Orde (Engels: Old Order Mennonites), verwerp moderne tegnologie en verkies om hulle gemeenskappe eerder volgens die ouderwetse leefstyl van die 19de eeu te organiseer. Hulle gebruik perdewaens as vervoermiddel vir kerkbesoek op Sondae en in die landbou.

Opvallende klere en kleure word nie goedgekeur nie, die klem word steeds op die godsdiens en werk gelê. Landbou en tradisionele ambagte dien as hul ekonomiese basis. Kinders verlaat op veertienjarige ouderdom die gemeenskapskole, wat naas die basiese kennis van lees, skryf en reken oorwegend godsdienstige onderwys aanbied, en bly gewoonlik op die plaas van hulle ouers. Die vervaardiging van komberse, speelgoed en houtmeubels vind byval in hulle vryetyd.
Eksterne skakels

* Mennoniete-wêreldkonferensie
* Menno Simons.net


Kategorie:Anabaptisme
Kategorie:Christendom in Noord-Amerika
Kategorie:Christendom in Suid-Amerika
Aar

duimnael|regs|250px|Deursnit van 'n aar wat die klep wys wat terugvloei verhoed

In biologie is 'n aar 'n bloedvat wat bloed vanaf die liggaam na die hart terugvoer. Are maak deel uit van die bloedsomloopstelsel. Die vate wat bloed weg van die hart vervoer staan bekend as slagare.
Biologiese aar

Are het eenrigtingkleppe om terugvloei deur swaartekrag te verhoed. In die bloedsomloopstelsel word suurstofarme bloed vanaf die kappilêre bloedvate deur are na die regterkant van die hart vervoer. 'n Uitsondering hierop is met die bloedsomloopstelsel deur die longe waar die longare vanaf die longe, suurstofryke bloed bevat. 'n Ander spesiale aar is die poortaar wat bloed ryk in verteringsprodukte vanaf die dunderm na die lewer vervoer.

Name van belangrike are:
* longare
* Poortaar
* Groter vena cava
* Mindere vena cava
* Femuraar
* Groot beenaar

Are word in die geneeskunde gebruik om toegang tot die bloedstroom te verkry, om bloedmonsters te neem vir toetsdoeleindes, om vloeistowwe soos elektroliete, voedingstowwe en medikasies in te spuit. Laasgenoemde word dikwels na verwys as binne-aarse toediening. Dit kan gedoen word deur gebruik te maak van 'n inspuiting met 'n inspuitnaald of deur die insit van 'n kateter ('n buigbare buis).

As 'n binne-aarse kateter ingesit moet word, word dit gedoen deur dit by 'n oppervlakkige aar in te sit. Sommige hoogs gekonsentreerde vloeistowwe of medikasies wat irritasie veroorsaak moet in die groter sentrale are invloei. Kateters kan in die groter vena cava vir sodanige doeleindes ingestoot word. Vir langtermyn gebruik word meer permanente toegangspunte snykundig voorsien. Die presiese ligging van are wissel baie meer van persoon tot persoon as in die geval van slagare.
Sien ook

* Diep aar
* Diep aar trombose
* Oppervlakkige aar
* Spataar


Kategorie:Hartbloedvatstelsel
Vierkant

duimnael|regs|240px|'n Vierkant.
duimnael|300px|Konstruksie van 'n vierkant met 'n passer en liniaal.

'n Vierkant is 'n vierhoek ('n tweedimensionele voorwerp) met vier sye wat almal ewe lank is en vier regte hoeke tussen die sye.
Eienskappe

* Die oppervlakte van die vierkant word as volg bereken:
:oppervlak = sy × sy (lengte × hoogte)

* Die omtrek volg uit die formule:
:omtrek = 4 × sy

* Die lengte van die diagonaal is:
:diagonaal = \sqrt{2} × sy

* Met 'n vierkant sny die diagonale mekaar in die middel en staan hulle loodreg teenoor elkaar.


Kategorie:Meetkunde
Champlainmeer

duimnael|links|Die Champlainmeer
duimnael|links|Die Champlainmeer teen sononder
Die Champlainmeer (Engels: Lake Champlain [ʃæmˈpleɪn], Frans: Lac Champlain) is die grootste meer in Nieu-Engeland, grotendeels geleë in die VSA-deelstaate Vermont en New York, terwyl die noordelike meergebied deel uitmaak van die Kanadese provinsie van Quebec. Die meer dra die naam van die Franse ontdekker Samuel de Champlain wat dit op een van sy reise in 1609 teengekom het.

Die Champlainmeer is een van talle mere wat soos 'n boog vanuit Labrador in Kanada deur die noordelike Verenigde State tot by die Northwest Territories van Kanada strek. Alhoewel dit nie met die Ontario-, Erie-, Huron-, Bowe- of Michiganmeer vergelyk kan word nie, stoor die Champlainmeer 'n groot hoeveelheid varswater. Die meer met 'n oppervlakte van 1 269 vierkante kilometer is 201 kilometer lank en tot 23 km breed. Die meer beskik oor sowat 80 eilande, waarvan een 'n hele county van Vermont vorm.

Die meer, wat in die Champlainvallei tussen die Groen Berge (Green Mountains) van Vermont en die Adirondack-berge van New York lê, is die sesde grootste varswaterreserwe van die VSA en lê tussen 95 en 100 voet bo seevlak. Die see mond in die noorde met die Richelieurivier in die Sint-Laurensrivier naby Montreal uit, terwyl die watertoevoer in die suide van die riviere Otter Creek, Winooski, Missisquoi en Lamoille in Vermont en van die riviere Ausable, Chazy en Saranac in New York kom. Danksy die La Chute-rivier ontvang die Champlainmeer ook water van die Georgemeer.

Die Champlainmeer se somerse water en winterse ysvlaktes is in die koloniale tydperk 'n belangrike verbindingsweg tussen die Sint-Laurens- en die Hudsonvallei. Die hawens Burlington (Vermont), Port Henry en Plattsburgh (New York) is in die 18de en 19de eeu belangrike handels- en militêre hawens. Vandag doen hier nog van plesier- en veerbote aan.
Volksverhale

Net soos Loch Ness in Skotland en die Lac Memphrémagog in die Estrie-gebied van Quebec beskik ook die Champlainmeer oor sy eie kriptosoölogiese toeriste-aantreklikheid met die naam Champ (Frans: Champie), 'n reusagtige waterdier wat van die meer sy tuiste gemaak het. Champ word deesdae nog maar sporadies raakgesien, verskyn egter gereeld op t-hemde, koffiebekers en ander soeweniers van die streek.

Die Vermont Lake Monsters, 'n plaaslike bofbalspan, gebruik 'n karikatuuragtige weergawe van Champ as hulle gelukbringer.
Eksterne skakels

* Champ, die monster uit die Champlainmeer
* Nessie en ander seemonsters: Champ


Kategorie:Mere in Kanada
Kategorie:Mere in die Verenigde State van Amerika
Kategorie:New York
Kategorie:Nieu-Engeland
Kategorie:Quebec
Kategorie:Vermont
Wêreldhandelsentrum

: Hierdie artikel handel oor die voormalige Wêreldhandelsentrum in New York.

duimnael|Die destydse Wêreldhandelsentrum
Die Wêreldhandelsentrum (Engels: World Trade Center) was 'n kompleks bestaande uit sewe geboue in New York, wat deur die Amerikaanse argitek Minoru Yamasaki ontwerp is. Dit is onder leiding van Larry Silverstein van die Haweowerheid van New York en New Jersey, rondom 'n sentrale plaza aan die suidekant van Manhattan in die hartjie van die finansiële distrik opgerig. Die kompleks was meestal bekend vanweë sy indrukwekkende Tweelingtorings met 110 verdiepings elk. Die geboue het 'n bomaanval op 26 Februarie 1993 oorleef. Al die geboue in die kompleks is egter met die terroriste-aanval op 11 September 2001 vernietig. Twee (die Tweelingtorings, geboue 1 en 2) het ineengestort en die ander (3, 4, 5, 6) is tydens die aanval onherstelbaar beskadig. Gebou 7 van die Wêreldhandelsentrum het ook ineengestort.
Oorsig

duimnael|links|Die Tweelingtorings soos hulle in Julie 2001 daar uitgesien het
Die torings van die kompleks is deur die Amerikaanse argitek van Japannese afkoms, Minoru Yamasaki, in samewerking met Antonio Brittiochi ontwerp, en was een van die treffendste toepassings van die argitektoniese etiek van Le Corbusier asook 'n uitdrukking van Yamasaki se goties-modernistiese neigings. Die Wêreldhandelsentrum is in die vroeë 1970's onder leiding van die semi-onafhanklike Haweowerheid van New York en New Jersey opgerig.
Eksterne skakels

Kategorie:Geboue en strukture in New York (stad)
Kategorie:Wolkekrabbers in die Verenigde State van Amerika
Kategorie:Terrorisme
Alfonso X

Alfonso X (Toledo, 23 November 1221- Sevilla, 4 April 1284), Koning van Kastilië (1252-1284) en León en keiser van die Heilige Romeinse Ryk (1267-1272), ook bekend as El Sabio (Die Geleerde), sluit in die jaar 1265 die Christelike verowering van Andalusië af. Met die ondersteuning van die Emir van Granada bevestig hy sy heerskappy oor die Guadalquivirvallei en poog om Marokko te beset.

In 1267 word hy tot keiser van die Romeins-Duitse Ryk verkies, tog besoek hy Duitsland nooit en kan sodoende hierdie titel nie bevestig nie. Met die verkiesing van Rudolf van Habsburg tot nuwe keiser word hy gedwing om afstand van die troon te doen.

Alfonso is voortdurend lastig geval deur die More en adellikes. Die Huis van Lara kom in 1270 in opstand teen sy heerskappy en eis die afskaffing van 'n aantal belastings en dienste. Die rebellie word eers na vyf jaar onderdruk. Na die dood van sy oudste seun en troonopvolger Ferdinand van La Cerda in 1275 eis sy jongste seun Sancho die erfdeel. As gevolg is die koninkryk in twee partye verdeel. Die Cortes van Valladolid besluit om Alfonso af te sit, terwyl die Cortes van Sevilla Sancho as 'n rebel beskou.

Alfonso staan veral bekend vir sy groot belangstelling in die letterkunde, wetenskap en regspraak. Hy het verskeie Hebreeuse en Arabiese geskrifte oor godsdienstige, sterrekundige en astrologiese onderwerpe vertaal in Latyn. Hy bevorder die uitbou van die Kastiliaanse taal as nuwe skryftaal om Latyn te vervang. Hy het onder andere ook verskeie oosterse Alchemie geskrifte laat vertaal in Kastiliaans deur Joodse vertalers.

Alfonso gee die aanleiding vir die eerste amptelike Spaanse geskiedskrywing, nooi digters en troebadoers na sy hof uit en begin ook self om 'n aantal gedigte te skryf. Sy vernaamste versameling van godsdienstige werke is die Cantigas de Santa Maria, wat uit 427 himnes ter ere van Maria bestaan. Hy is verder bekend vir Die Boek van Skaak, die opstel van die beroemde wetboek "Libro de las leyes" asook sy bevordering en bydrae tot filosofie en astronomie.


Kategorie:Geboortes in 1221
Kategorie:Heilige Romeinse Ryk
Kategorie:Spaanse konings
Kategorie:Sterftes in 1284
Kategorie:Keisers (HRR)
Kastilië

duimnael|Vlag van Kastilië
duimnael|Wapen van Kastilië
duimnael|Kastilië 1492

Kastilië is 'n grensprovinsie van Spanje wat so genoem is na gelang van die vele kastele wat daar opgerig is om die gebied teen die More te beskerm. Die gebied is in 950 deur Graaf Fernán González onafhanklik gemaak. Die gebied was die brandpunt van verskeie oorloë. In 1090 is 'n groot deel verover deur die Almoraviede, in 1195 deur die Almohade en in 1212 deur die More. Ferdinand II verower León en Andalusië in 1250. Die tydperk vanaf 1252 - 1474 is gekenmek deur verskeie burgeroorloë.

Konings wat oor Kastilië geregeer het:
* 866 - 909 Alfonso III, Die Grote
* 1072 - 1109 Alfonso VI
* 1158 - 1214 Alfonso VIII, Die Edele
* 1252 - 1284 Alfonso X, Die Geleerde
* 1312 - 1350 Alfonso XI

Na 1474 word Kastilië die sentrum van Spanje onder die leiding van Isabella toe sy haar broer, Hendrik IV opvolg.


Kategorie:Geografie van Spanje
Kategorie:Geskiedenis van Spanje
Taung

duimnael|links|Die Taung-kopbeen van 'n kind in die Maropeng-besoekersentrum uitgestal.
Taung is 'n dorpie in die Noordwes-provinsie van Suid-Afrika. Die naam beteken plek van die leeu en verwys na Tau, 'n hoof van die Tswanasprekende BaTaungstam. Tau is die Tswana-woord vir leeu.

Die dorpie het bekend geword toe professor Raymond Dart in 1924 die skedel van 'n kind (die sogenaamde Taung-kind) in die Buxton kalkgroef (koördinate S27 37 10 E24 37 59) gevind het. Dié skedel het 'n belangrike bydrae gelewer in die ontwikkeling van die paleontologie van die Homonide en was die oorsponklike spesie wat beskryf is as Australopithecus africanus. Die skedel word nou by die Universiteit van die Witwatersrand bewaar. Die skedel is glo naastenby 2,5 miljoen jaar oud.

Taung is in 2005 deur Unesco as wêrelderfenisgebied gelys.
Sien ook

* Lys van dorpe in Suid-Afrika
* Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika
Verwysings
Eksterne skakels

* Amptelike Unesco-bladsy


Kategorie:Argeologiese vindplekke in Suid-Afrika
Kategorie:Grotte van Suid-Afrika
Kategorie:Nedersettings in Noordwes
Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika
Ekologie

duimnael|regs|180px


Die woord ekologie beteken letterlik "die studie van die huis" (Grieks: oikos = huishouding + logos = diskoers of studie). Letterlik is ekologie dus die wetenskaplike studie van organismes (plante en diere) in hul huis (natuurlike omgewing), dit wil sê die studie van die verwantskappe en die wisselwerkinge tussen lewende organismes onderling en tussen die organismes en die natuurlike omgewing waarin hulle aangetref word. Kernbegrippe in hierdie definisie soos "verwantskap", "wisselwerking" en "omgewing" dui daarop dat 'n organisme nie in algehele isolasie kan leef nie. Daar bestaan 'n verwantskap en wisselwerking tussen organismes wat saamleef, saam voortplant en op mekaar vir voedsel aangewese is. Sulke organismes leef ook in assosiasie met die grond, die water en die lug. Hulle leef dus in 'n bepaalde omgewing, wat omtrent alles in die laag op en om die aarde kan insluit, sowel lewend as dood, en wat as die biosfeer bekend staan. Die kortste definisie kan dus moontlik as die mees geskikste beskou word, naamlik "ekologie is omgewingsbiologie", aangesien die studie met die biologie van organismes in hul omgewing te doen het. In hierdie verband word daar onderskei tussen outekologie en sinekologie. Eersgenoemde het te doen met die studie van 'n individuele organisme of 'n individuele spesie, terwyl sinekologie die studie van groepe of organismes wat as 'n eenheid bestaan, behels.
Die biologiese spektrum

'n Doeltreffende manier om die studiegebied van die ekologie af te baken, is om 'n vereenvoudigde biologiese spektrum te gebruik wat kortliks soos volg saamgevat kan word:


Oor ekologie word daar selde verwys na die biotiese komponente wat die organisme in die algemeen beïnvloed, behalwe waar daar van sekere aanpassings sprake is. Die vlakke wat na die individuele organisme kom, word egter vollediger bespreek, naamlik:
* Populasie (Latyn: populus = die mense). 'n Groep individue wat eenderse kenmerke vertoon, byvoorbeeld 'n swerm bye, leerlinge in 'n klaskamer, en so voorts. Die digtheid van 'n populasie is gewoonlik van groot belang.
* Gemeenskap (ook biotiese gemeenskap). Alle populasies in 'n bepaalde omgewing.
* Ekostelsel. Die gemeenskap en die nie-lewende omgewing wat saam funksioneer. Die ekostelsel is die basiese funksionele eenheid in die ekologie, omdat dit sowel die biotiese gemeenskappe (lewende organismes) as die abiotiese omgewing insluit. Albei hierdie komponente is noodsaaklik, en die wisselwerking daartussen maak die voortbestaan van lewe op 'n planeet moontlik.
* Biosfeer (ook ekosfeer). Die gedeelte van die aarde (grond, water, lug) waarin die ekostelsel suksesvol kan voortbestaan. Die biosfeer omsluit dus alle lewe op aarde, asook die onderlinge wisselwerkinge tussen lewende organismes en hul omgewing. Hierdie wisselwerkinge help om 'n blywende, gestadigde toestand te handhaaf te midde waarvan 'n onafgebroke energievloei vanaf die son deur die biosfeer terug na die ruimte plaasvind.
Sien ook

* Biologie
* Ekostelsel
* Ekosisteemekologie
Eksterne skakels

*
*
Ingewandskoors

duimnael|400px|Voorkoms van ingewandskoors:


Ingewandskoors (ook bekend as buiktifus wat egter verwarring skep deurdat dit soos 'n onverwante siekte Tifus klink) is 'n siekte wat veroorsaak word deur die bakterium Salmonella typhii.
Verspreiding

Dit kom wêreldwyd algemeen voor en word versprei deur water of voedsel wat besmet is met die ontlasting van 'n persoon wat daarmee aangesteek is.
Simptome

Na 'n persoon aangesteek het kry hy simptome wat 'n hoë koors van 39 ° tot 40 °C wat stadig styg, 'n stadige polsslag (bradikardie), swakheid, kopsere, gebrekkige aptyt, ernstige diarree, maagkrampe, en 'n uitslag wat bestaan uit plat, rooskleurige vlekke – ook roosvlekke genoem. Uiterste simptome soos gaatjies in die ingewande of bloeding, hallusinasies en verwarring is ook moontlik.
Diagnose

Diagnose word gemaak deur bloed-, beenmurg- of stoelgangkulture saam met die Widal-toets (wys teenwoordigheid van salmonella teenliggaampies teenoor antigene O-somaties en H-flagellaar) of in armer lande met die diazo-urinetoets.
Behandeling

In minder welgestelde lande word, nadat malaria, disenterie of longontsteking as oorsake uitgeskakel is, 'n terapeutiese toediening van chlooramfenikol gegee terwyl daar gewag word op die resultate van die Widal-toets en bloedkulture. Ingewandskoors kan noodlottig wees. Antibiotika soos ampisillien, chlooramfenikol, trimetopriem-sulfametoksasool en siprofloksasien word algemeen ingespan om ingewandskoors te behandel.
Asimptomatiese draers

Dit kan ook gebeur dat mense asimptomatiese draers van ingewandskoors kan word, wat geen uiterlike simptome vertoon nie, maar in staat is om ander aan te steek.

In 1907 het Mary Mallon die eerste Amerikaanse draer geword om geïdentifiseer te word. Tussen 1901, toe Mary haar eerste aanval van ingewandskoors gehad het, en 1907 het sy in vier verskillende huishoudinge gewerk as kok. In elk van die huise het sy lede van die gesin aangesteek, soms met noodlottige gevolge. Sy het by hospitale as kok gewerk en was dan ook verantwoordelik vir ingewandskoors wat skielik uitbreek. Daar word vermoed dat sy tot 2 000 mense in haar lewe besmet het met die kiem.

Ongeveer 5% van die mense wat ingewandskoors opdoen, word as sulks draers van die siekte nadat hulle herstel het.
Tydsduur

As ingewandskoors nie behandel word nie kan dit aangaan vir drie weke tot 'n maand. Sterfgevalle kom voor in tussen 10% tot 30% van onbehandelde gevalle. Inentings vir ingewandskoors is beskikbaar en word aanbeveel vir mense wat in streke reis waar die siekte algemeen voorkom (veral Asië, Afrika en Latyns-Amerika).

Ingewandskoors het al die lewens van verskeie beroemde mense geëis, onder andere Franz Schubert, Mark Hanna en Wilbur Wright.
Bronnelys

* KENNIS, vol 9, 1980, bl. 1710, ISBN 0 7981 0828 2
Verwysings

* Inligting vanaf CDC: http://www.cdc.gov/ncidod/dbmd/diseaseinfo/typhoidfever_g.htm
Eksterne skakels

Kategorie:Bakteriële siektes