JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
King Sunny Adé

Olóyè Sunday Adéníyì Adégẹyè (ọjọ́ọ̀bí- Ọjọ́ kejìlélógún Oṣù Ọ̀wẹwẹ̀, Ọdún 1946), tí a mọ̀ sí King Sunny Adé, jẹ́ olórin jùjú ọmọ Nàìjíríà, òǹkọ̀tàn-orin àti onimọ̀-ọlọ́pọ̀ irinṣẹ́. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olórin tàkasúfèé tí ó ṣe àṣeyọrí káríayé, tí wọ́n sì tún mọ̀ ọ́ bí ọkàn lára àwọn olórin tó làmìlaka nígbà gbogbo.

Sunny Adé dá ẹgbẹ́ olórin àkọ́kọ́ rẹ̀ sílẹ̀ ní ọdún 1967, tí ó pè ní African Beats. Lẹ́yìn tí ó di onílùúmọ̀ọ́nká ni orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí ó dá ẹgbẹ́ akọrin rẹ̀ sílẹ̀ ni àkókò 1970, Sunny Ade bá ilé-iṣẹ́ Island Records ṣiṣẹ́ ní 1982 tí àwọn àwo rẹ̀ Juju Music (1982) àti Synchro System (1983) sì jẹ́ àgbà wọlé ní káríayé. Synchro System yìí ló mu wọlé gẹ́gẹ́ bíi ọ̀kan lára àwọn tí wọ́n du ipò Grammy, tí ó mu jẹ́ olórin àkọ́kọ́ láti Nàìjíríà tí yóò dé irú ipò bẹ́ẹ̀.

Iṣẹ́ àwo rẹ̀ tí ó pè ní Odù náà jẹ́ ìtẹ́wọ́gbà fún Grammy.

Sunny Ade ni ó jẹ́ alága ẹgbẹ́ olórin ti Nàìjíríà ní àkókò yìí.
Abẹ́lẹ

Adé ni a bí ní Òṣogbo sí ìdílé ọba ti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti Ondo. Nítorí náà ṣe ni Ọba Olóyè Ọmọọba ti àwọn ará ìlú Yorùbá.
Bàbá rẹ̀ jẹ́ organist ilé ìjọsìn, tí ìyá rẹ̀ jẹ́ oniṣowo kan.Adé fi ile-iwe grammar silẹ ni Ondo labẹ ete ti lilọ si Ile-ẹkọ giga Eko.

O gba bi ọkan ninu awọn akọrin pop olorin akọkọ ti Afirika lati ni aṣeyọri kariaye, a ti pe ni ọkan ninu awọn akọrin ti o ni agbara julọ ti gbogbo akoko. n Oṣu Kẹta ọdun 2017, o ti yan ajẹkù fun ipolongo Bibẹrẹ Pẹlu Me. minisita fun Alaye ti orilẹ-ede Naijiria Lai Mohammed .King Sunny ni ipa nipasẹ aṣáájú-ọna Juju Tunde Nightingale ati awọn eroja ti o ni agbara alailẹgbẹ lati ‘So wa mbe’ ara ti juju.

O da ipilẹ King Sunny Ade Foundation, agbari ti o ba pẹlu ile-iṣẹ iṣe adaṣe kan, ipinlẹ ti ile-iṣẹ gbigbasilẹ aworan, ati ile fun awọn akọrin ọdọ.

O jẹ olukọni ni abẹwo ni Ile-ẹkọ giga Obafemi Awolowo, Ile-Ife ati olugba ti aṣẹ ti Federal Republic.
Ere ori itage

Ni awọn ọdun 1970 ati ọdun 1980 Adé bẹrẹ irin-ajo irin-ajo ti Ilu Amẹrika ati Yuroopu. Iṣe ipele rẹ ni a ṣe afihan nipasẹ awọn igbesẹ ijó onijagidijagan ati agbara gita.
Itusilẹ agbaye ti Juju Orin ati irin-ajo ti o tẹle ni “o fẹrẹ ṣọkan lapapọ nipasẹ awọn olototo (ti ko ba jẹ awọn alabara) nibi gbogbo”
A ṣàpèjúwe Adé ni The New York Times bi “ọkan ninu awọn oludari ẹgbẹ nla agbaye”, ninu Igbasilẹ bi “ẹmi ti afonifoji titun, ariwo rere ti a yoo nilati fun akoko diẹ lati wa” ati ni Sokoto
Itokasi ==

Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Yorùbá
Ẹ̀ka:Àwọn olórin ará Nàìjíríà
UNICEF

Ki ni UNICEF

UNICEF ní èdè gẹ̀ẹ́sì dúró fún United Nations Children's Fund (Àjọ Ìṣọ̀kan àwon Orílẹ̀-èdè fún àwọn Ọmọdé). Wọ́n sì jẹ́ ara àwọn àjọ tí ań pè ní (NGOs) ní èdèe gẹ̀ẹ́sì. Àwọn àjọ yìí (NGOs) jẹ́ àjọ aládàníi fún ìtẹ̀síwájú ọ̀rọ̀ ìlú tàbí fún ìdáàbòbò àláfíà àti ètò ọmọnìyàn.

Wọ́n dá àjọ yî silẹ̀ ní ọjọ́ kọkànlá, oṣù kejìlá, ọduń 1946 (11, December 1946). Àjọ yî tí a ń pè ní UNICEF jẹ́ àjọ kan tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ní Orílẹ̀ èdè igba ó dín mẹ́wàá (190) láti máa dáàbò bo ètò àwon ọmọdé àti àwọn obìnrin ọlómọ tí ìparun Ogun àgbáyé ẹlẹ́ẹ̀kejí (World war II) deba. Ní ọdún 1950, UNICEF fi àfikún sí ìrànlọ́wọ́ wọn, wọ́n sì sun dé ọ̀dọ̀ àwọn ará ìlú tí ìdàgbàsókè ṣẹ̀ṣẹ̀ ń débá. Ní Ọdún 1953, àwọn àjọ ìṣọ̀kan àgbáyé (United Nations) wá gba UNICEF wọlé làti máa ṣe ìrànlọ́wọ́ lábẹ́ ìjoba.
Kì ni Isẹ́ UNICEF.

Ìmójútó aàláfià àti ounjẹ: Wọ́n ṣètò àwọn abẹ́rẹ́ àjẹ-sàra, oúnjẹ tó da, wọ́n sì ń dínà àtànkálẹ̀ àrùn.

Ìpèsè Omi tío mọ: wọ́n ń ṣiṣẹ́ lórí lílékún ìpèsè omi tómọ́ tío sì dára fún ìlò.

Ètò Ẹ̀kó: Ṣíṣe àtìlẹyìn fún ẹ̀kọ́ àwọn ọmọdé.

Àbò: Wọ́n ń dá àbò bo àwọn ọmọdé kúrò nínú ìjànbá àti ìtànjẹ

Ìràlọ́wọ́ ní ásíkó pàjáwìrì: Wọ́n á màa ṣe ìrànlọ́wọ́ àwọn ará ìlú ní ìgbà ìdààmú.
Wiwọle Owo fun Ise wọn.

UNICEF ò ní ẹ̀tọ́ nínú owó ìjoba àgbáyé, ṣùgbọ́n àwọn ẹ̀bùn láti ọwọ́ àwọn ènìyàn, ìjọba, àwọn àjọ àjùmọ̀ni tàbí àwọn àjọ aládàní-in ni wọ́n fi ń ṣiṣẹ́.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn àgbájọ àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn káríayé
Ìwọ̀n Ẹyọ Akáríayé SI

thumb|right

Ìwọ̀n Ẹyọ Akáríayé SI ti a mo bi iwon SI nisoki (lati ede fransi to je Le Système international d'unités) je ona iwon metriki.


Oruko kakiriayeAmiYorubaIsodipupoIpoApere
yottaYyotta1024εφτάκις εκατομμυριάδαγιοτάμετρο
zettaYζέτα1021εξάκις εκατομμυριάδαζετάμετρο
exaEέξα1018πεντάκις εκατομμυριάδαεξάμετρο
petaPπέτα1015τετράκις εκατομμυριάδαπετάμετρο
teraTtera1012T'ọ̀kẹ́-èèrúteramita
gigaGγίγα109δισεκατομμυριάδαγιγάμετρο
megaMμέγα106εκατομμυριάδαμεγάμετρο
kilokọ̀kẹ́ (kilo)103T'okeokemita
hectohεκατό102εκατοντάδαεκατόμετρο
decaDδέκα101δεκάδαδεκάμετρο
- - - 100 = 1μονάδαμέτρο
decidδέκατο10-1δέκατοδεκατόμετρο
centicεκατοστό10-2εκατοστόεκατοστόμετρο
millimχιλιοστό10-3χιλιοστόχιλιοστόμετρο
microμμικρό10-6εκατομμυριοστόμικρόμετρο
nanonνάνο10-9δισεκατομμυριοστόνανόμετρο
picopπίκο10-12τρισεκατομμυριοστόπικόμετρο
femtofφέμτο10-15τετράκις εκατομμυριοστόφεμτόμετρο (φέρμι)
attoaάττο10-18πεντάκις εκατομμυριοστόαττόμετρο
zeptozζέπτο10-21εξάκις εκατομμυριοστόζεπτόμετρο
yoctoyγιόκτο10-24εφτάκις εκατομμυριοστόγιοκτόμετρο


Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Internet

Kini Ayelujara? tabi Intaneeti?

thumb|John Berners-Lee (Eleda ti Intaneeti)
thumb|Amerika Ariwa
thumb|Komputa ati Intaneeti (Ayelujara)
Íńtánẹ́ẹ̀tì jẹ́ asopọ̀ bí ìtakùn àwọn ẹ̀rọ kọ̀m̀pútà káàkiri àgbáyé fún ìpàṣípààrọ̀ ìpolongo àti ìmọ̀. Ní èdè Gẹ̀ẹ́sì ó wá láti orúkọ inter - network, nítorí náà ní èdè Yorùbá à ń pè ní Íńtánẹ́ẹ̀tì.

Intaneeti tabi Ayelujara ran wa lowo lati se orisirisi ohun. Pelu Intaneeti awa le ri alaye, iroyin, ati sopo pelu gbogbo èniyàn ni ayika agbayé.
Bawo Intaneeti wa laaye?

Bee ni, INtaneeti wa laaye nitori siseto (coding), pelu siseto Intaneeti wa laaye. Intaneeti je da pelu awon 1, 0. She ti mo be? Nikan pelu 1s ati 0s, Intaneeti wa laaye? Awa n pe be siseto.
Nigba won ti da Intaneeti?

Won ti da Intanéèti ni Osu okan, 1983.
Tani ti da Ayelujara tabi Intaneeti?

Ko si èniyàn okan ti a ti da Intaneeti tabi ayelujara sugbon lapapo, orisirisi èniyàn ti da Intaneeti. Oruko won ni Alagba Timothy John Berners-Lee, Paul Baran (1926-2011), LAWRENCE ROBERTS (1937–2018), LEONARD KLEINROCK (1934–), Leonard KleinRock je laaye nissi, DONALD DAVIES (1924–2000), BOB KAHN (1938–) ati VINT CERF (1943–), PAUL MOCKAPETRIS (1948–) ati JON POSTEL (1943–98), ati orisirisi miiran. O ko ti je ise ti okunrin okan, sugbon ise ti orisirisi okunrin. Nissi, ayelujara ati Intaneeti tesiwaju lati dagba, da, mu gbọ́n ju, ati ran gbogbo èniyàn lowo. Bee ni, Intaneeti je wulo gidigan.
thumb|Oye Atowoda
Intaneeti ran awon omodé wa lati kiko ati kawe. Pelu intaneeti awa ni alaye ti o po ju, o je rorun lati wiwole ati o je ofe! Bee ni, awa ni ohun (audio), fidio ti awon iwe ko ni. Intaneeti je fafa, ati o le gba alaye ti o po ju awon iwe. E le fi kun alaye ailopin si ati ninu Intaneeti (ayelujara)!
Bawo Intaneeti ran wa lowo oni?

Intaneeti ran wa lowo ni orisirisi ona. Intaneeti ran wa lowo lati kiko awon ohun titun, gbogbo èniyàn mo awon ohun ti sele ni awon ile yato. Intaneeti ran wa lowo lati soro pelu awon èniyàn ti awa feran ati nife. Awon aladuugbo wa, obi wa, ebi wa, ore wa, olutojueni wa, ati awon ti wa apa miiran ti agbayé! Ni Naijiria (Nigeria), Canada, Amerika, Ilu Faransé, ati miiran. Pelu Intaneeti awa le soro pelu awon èniyàn ti wa jina lati wa.


Intaneeti le asotele oju ojo. Ti awa ma ni ojo, o ma asotele e, ti awa ma ni iji lile, Intaneeti, o ma asotele e.
Kini ChatGPT ati Oye Atowoda?

ChatGPT je roboti tabi Oye Atowoda ti awon èniyàn lo lati ri awon idahun fun awon ibeere won. ChatGPT ni oye sùgbon ko wa peye nigbagbogbo, e sora! Oye Atowo -
Siseto fun awon omodé

thumb|Scratch fun awon omodé
Won je siseto fun awon omodé, ti awa n pe Scratch. Ati awon miiran: CodeAcademy, Khan Academy, Code.org at miiran.
Kini je Scratch?

Scratch je aaye ayelujara fun awon omodé lati kiko bawo siseto. O je igbadun ati ajọṣepọ fun awon omodé. Bee ni Scratch wa ni awon orisirisi ede, Faransé, Geesi, ede Sipeeni, sugbon ko wa ni ede Yoruba. Boya nigbamii, o ma yipada be, sugbon won nilo awon onitumo Yoruba fun be. Pelu Scratch awon omodé won le kọ́ ati gbadun ni akoko kanna.
Itokasi
Raila Odinga

Raila Amollo Odinga (born January 7, 1945) je oloselu omo ile Kenya, lowolowo o je Alakoso Agba ile Kenya ninu ijoba idarapo.

A bí i ní Maseno, Kizumu District, Nyanza Prorince ní January 1945. Ó rí ẹ̀kọ́-ọ̀fẹ́ ní 1965 èyí tí ó fi lọ kàwé ní Technical University of Magdeburg (tí ó jẹ́ ara Otto von Gueriche University of Magdeburg) ní East Germany. Ní ọdún 1970, ó jáde ó si gba oyè lórí Mechanical Engineening. Nígbà tí ó dé Kenya, ó ṣe olùkọ́ ní University of Naírobì kí ó tó lọ máa ṣe òṣèlú. Ní ọdún 1975, wọ́n sọ ọ́ di Deputy Director of the Kenya Burean of Standards iṣẹ́ tí ó ṣe títí tí wọ́n fi sọ ọ́ sí ìhámọ́ ní 1982. Wọ́n fi i sílẹ̀ ní oṣù kẹfà 1988, wọ́n tún tún un mú ní oṣù kẹ́jọ. Wọ́n fi sílẹ̀ ní ọjọ́ kejìlá oṣù kéfà 1989 wọ́n tún mú un padà ní ọjọ́ karùn-ún oṣù kéje ọdún 1990 pẹ̀lú Keneth Matiba àti Charles Rubia. Bí wọ́ ṣe dá a sílẹ̀ ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹfà ọdún 1991, ńṣe ni ó sá gba Norway lọ Ó ní wọ́n fẹ́ pa òun. Ó padà sí Kenya ní 1992, ó dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú FORD eyí tí baba rẹ, Jaramongi Oginga Odinga ń darí. Nígbà tí bàbá rẹ̀ kú ní oṣù kìíní ọdún 1994 tí Michacl Waimalwa kijana di olórí ẹgbẹ́ náà Raila ta kò ó ṣùgbọ́n ó fidí rẹmi èyí ló mu un (Raila) kúrò nínú ẹgbẹ́ náà tí ó sì lo dara pọ̀ mọ́ National Development Party (NDP).
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Kẹ́nyà
Mwai Kibaki

A bí Kìbákì ní ọjọ́kẹ̀ẹ̀ẹ́dógún oṣù kọ́kànlá ọdún (1931-2022) Orúkọ ìbatisi rẹ̀ ni Emilio Stanley ṣùgbọ́n kò pé tí ó fi orúkọ yìí sílẹ̀ tí ó ń jẹ́ orúko kìkúyí. Òjíṣẹ́ Ọlọ́run kan ara Ítálì ni ó sà á lámì. Ọmọ ìjọ Àgùdà (Catholic) ni Kìbákì. History àti Political Science ni ó kà ní Màkéréré University ní Kampala, Uganda. Òun ni ó ṣ eipò kìíní nínú kíláàsì rẹ̀ nígbà tí ó jáde ní 1955. Ó fi ẹ̀kọ́-òfẹ̀ lọ London School of Economics níbi tí ó ti ka Public finance tí ó sì gboye B.Sc ní 1959. Ó pada sí makerere. Ó ṣe iṣẹ́ olùkọ́ díẹ̀ kí ó tó fi iṣẹ́ náà sílẹ̀ lọ máa ṣe òṣèlú. Ó gbé àpótí ó wọlé sí ilé aṣòfin. Wọ́n jọ dá ẹgbẹ́ Kenya African National Union (KANU) sílẹ̀ ni ní 1960 Lẹ́yìn ọdún méjì tí ó ti wà nílé aṣòfin,wọ́n sọ ọ́ di Minister of Commerce and Industry. Nígbà tí Arap Moi di àrẹ lẹ́yìn ikú Jomo Kenyatta ní 1978, ó di igbá kejì àrẹ. Ní ọdún 1990, ó dá ẹgbẹ́ tirẹ̀ tí ó ń jẹ́ Democratic Party sílẹ̀ Ní ọdún 2002, ó di ààrẹ Kenya.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Kẹ́nyà
Emeka Anyaoku

Eleaza Chukwemeka Anyaoku

A bí i ní 18th January, 1932 ní ìpínlẹ̀ Anambra ní ilẹ̀ Nàìjíríà. Ó lọ sí ile-ẹ̀kọ́ ní Merchant of Light School, Oba; University of Ibadan, Institute of Public Administration, London; Cavillam Institute, France. Ó ti ṣe minister of foreign affairs rí. Ó ṣiṣẹ́ ní Foreign Service. Ó jẹ Secretary Commonwealth.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Akọ̀wé-Àgbà Àjọni àwọn Orílẹ̀-èdè
Felix Ohiwerei

Felix Omoikhoje Aizobeoje Ohiwerei hails from Uzebba, Owan west LGA of Edo State,born into the family of late catchiest Jeremiah and Dorcas Ohiwerei born into a family of 9 children (6 boys and 3 girls) he grew up in the anglican church. He attended the reputable university of Ibadan,he is a father of five children with two deceased, he was the former chairman of the Nigerian breweries he is a member of the Redeem Christian church of God board of trustees, he sits on the board of various multinational corporations


Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Herbert Macaulay

Herbert Samuel Heelas Macaulay (November 14, 1864—May 7, 1946) jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

Ọmọ-ọmọ Bíṣọọ́ọ̀bù Samuel Ajayi Crowther ní Herbert Macaulay jẹ́. A bí i ní ọdún 1864. Ó gboyè ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ẹ̀rọ lórílẹ̀-èdè Gẹ̀ẹ́sì. Ó dá ẹgbẹ́-òṣèlú sílẹ̀ lọ́dún 1923. Ó kú ní ọdún 1946 níbi ti ó ti n ṣe ìpolongo ìbò.
Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1864
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1946
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Nnamdi Azikiwe

Benjamin Nnamdi Azikiwe (November 16, 1904 – May 11, 1996) tabi Zik jẹ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, láti ẹ̀yà Igbo. Ọkan ninu awon ólósèlú pàtàkì ni Azikiwe jẹ ni Nàìjíríà, o si jẹ asíwájú fun Ifegbega orile-ede ara ẹni ni Nàìjíríà lodeoni, bẹ sini o tun jẹ Aare ile Naijiria akọkọ ni Ìgbà Òṣèlú Àkọ́kọ́ ilẹ̀ Nàìjíríà leyin igbati Nàìjíríà gba ominira ni odun 1960.
Ìgbà èwe

A bí Azikiwe ní ojo 16 osu kokanla ọdún 1904 ni Zungeru, ni apa ariwa Naijiria botile jepe awon obi re je Ígbò lati apa ilaoorun Naijiria. Nnamdi tumosi "baba mi wa laaye." Leyin eko re Methodist High School ni Èkó o gbera lo si ile Amerika. Nibe o ka we ni Yunifasiti Howard ni Washington, D.C. ko to di pe o pari eko re ni Yunifasiti Lincoln ni Ipinle Penssylvania ni 1930. Ó kàwé ní calabar àti Èkó. Òun ni olóòtu, Morning Post West African Pilot. Ó di ènìyàn dúdú àkọ́kọ́ tí yóò je Gomina-Gbogbogbo fun Nigeria ní 1960. Ó se ìdásílè University of Nsukka. Ó kú ní odún 1996.
Àwọn ìṣe

Siki (ni odun 1961)

Odisse mí :ìwé nípa ayé mi (1971)

I tún ṣe ilẹ̀ Áfríkà (1973)

Liberia ni ayé iselu (1931) ISBN 978-2736-09-0

Ìlànà oselu fun Nàìjíría (1943)

Mo ní igbagbo orile-ede Naijiria (1969)
Eré ìdárayá

Azikiwe kopa ni ère ìjà owó , ère sisa, ìwé do ,ère if ẹsẹ gba àti tẹ́nìsi
Ere agbaboolu je nìkan tí àwọn oyinbo gbé wa si ile Naijiria nígba tí wọn wá goba ni ile Áfríkà.Nígba tí ère yí bẹ̀rẹ̀ àwọn oyinbo yọ àwọn mìíràn kúrò. Nnamdi wá rí kini yí bí búburú, nípa ère agbaboolu àti oselu. Ní ọdún 1934, wọn ò je ki Zik kopa ni èresisa nitori pe wọn kò fẹ́ kí Naijiria kópa ni ère na. Leyin eyi òsì sele pé wọn jẹ ki Zik kópa nítorí pé ó jẹ́ ọmọ ibo, Nnamdi wá dà gbẹ tiẹ̀ sílè ti o je (Zik's Athletic Club ZAC) ẹgbẹ́ yí fún gbó awom on Naijiria ti o ni ifẹ orisirisi ère idaraya to wá. Ní ọdún 1942 ẹgbẹ́ yí ṣe àkókò ni irẹ idaraya tí ìlú Èkó At ère ìrántí ogún. Leyin ti wọn parí ère yí ni odun yẹ.,Nnamdi wá sí ẹka ẹgbẹ́ yí káKírì Nigeria.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ahmadu Bello

Al-Hajji Sir Ahmadu Ibrahim Bello (June 12, 1910 – January 15, 1966) ti òpòlopò mo sí sir Ahmadu Bello jé eni ti o wa nidi dida ariwa Nigeria kalè nipase ominira Nàìjíríà ni odun 1960. Oun si ni adari(Premier) àkókó ati enikan soso ti o di Premier ariwa Nàìjirià, ipò tí o di ipò náà mú títí ti won fi sékúpa ni odun 1966.


Òun tún ni adari Northern People's Congress, egbé òsèlú ti o wa ni ijoba nigba náà, àwon òtòkùlú Hausa-Fulani sì ni wón pò ni egbé òsèlú náà. Won kókó yan láti je asofin ní agbègbè ibi ti o wà kick to padà di minisita ijoba. O gbiyanju láti si Sultan Ìpínlè Sokoto kick to wo inú òsèlú.
Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1910
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1966
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ìkàrẹ́-Akóko

Ìkàrẹ́-Akóko tabi Ìkàrẹ́ ni soki je olú ìlú Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá-Ìlà òrùn Àkókó ní ̀Ipínlẹ̀ Òndó ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ó tún jé olú-ìlú tẹ́lẹ̀-tẹ́lẹ̀ fún gbogbo agbègbè Àkókó lápapò ní Ìpínlè Ondó. Àwọn ìlú tí ó wà ní agbègbè Ìkàrẹ́ tẹ́lẹ̀ ni Ọ̀kà-Àkókó ,Ìṣùà Àkókó , Ọ̀gbàgì-Àkókó, Òkèàgbè-Àkókó, Ìrùn-Àkókó Arigidi-Àkòkò àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ìkàrẹ́-Àkókó ni olú ilé ịṣẹ́ ìjọba ìbílẹ̀ Àkókó North-East Local Government wà. Ìlú náà sì tó iye ọgọ́rùn ún kìlọ́mítà (100 km) sí ìlú Àkúrẹ́ tí ó jẹ́ olú ìlú fún gbogbo Ìpínlẹ̀ Òndó lápapọ̀. Àkókó wà ní agbede-méjì àríwá àti ìlà oòrùn Ìpínlè Ondó.̀ Ohun tí wọ́n fi ń ṣọrọ̀ ajé ní ìlú Ìkàrẹ́ ni ǹkan ọ̀gbìn bíi: obì, kòkó, iṣu àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Àwọn ìlú tí Ìkàrẹ́ bá pààlà ni: Arigidi, Ùgbè, Ọ̀gbàgì,Ọ̀kà-Àkókó ,Àkùngbá-Àkókó àti Ṣúpárè .
Ètò Ẹ̀kọ̣́

Tí a bá ń sọ nípa ẹ̀kọ́ kíkọ́, Ìkàrẹ́ kò gbẹ́yìn láàrín àwọn ìlú tí wọ́n gbé ẹ̀kọ́ lárugẹ ní Ilẹ̀ Yorùbá. Lára àwọn ilé-ẹ̀kọ́ tí wọ́n wà ní ìlú Ìkàrẹ́ ni: Agóló High School, Mount Carmel Secondary School, Ondo State College of Art and Science (tí ó ti di Federal Technical College, Òkegbèé quarters, Ìkàrẹ́); Ansar Ud-Deen Grammar School (AUD) Ikare Akoko, Agbaode Orimolade Grammar school Ikare; Osele High School Ikare Akoko, Victory College Ikare; Lennon Jubilee High School Ikare; Ikare Grammar School Ikare Akoko, Everlasting Premier College Ikare Akoko, Citadel International College, Ikare; Comprehensive high School, Ikare; Greater Tomorrow Primary School àti àwọn ilé-ẹ̀kọ́ aládàáni tí wọ́n wà ní Ìlú Ìkàrẹ́. Bákan náà ni àwọn ọmọ Ìkàrẹ́ kò fi ìwé kíkà ṣeré, tí ó sì ti gbé wọn dé ibi àti ipò gíga ní gbogbo àgbáyé.
Ètò ọrọ̀-ajé

Ìkàre jẹ́ ojúkò ọjà fún ọ̀pọ̀ àwọn ìlú tí wọ́n wà ní agbègbè rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọjà tí wọ́n wà ní ìlú Ìkàrẹ́ bí Ọjà Ọba tí ó wà ní àdojúkọ ilé ìfowó-pamọ́ First Bank tẹ́lẹ̀, Ọjà Ọ̀kọrẹ̀ , Ọjà Òṣèlè ni ó jẹ́ ọjà tí wọ́n ti ń sábà ma ń ta àwọn ǹkan ìṣèmbáyé ìbílẹ̀ jùlọ ní Ìkàrẹ́, Ọjà Jubilee , àti àwọn ọjà míràn tí wọ́n so ìkàrẹ́ pọ̀ mọ́ àwọn ìlú míràn tí wọ́n wà ní agbègbè rẹ̀. Ìlú ìkàrẹ́ tún jẹ́ ìlú tí àwọn tí wọ́n jẹ́ awakọ̀ èrò jẹun pọ̀ sí jùlọ.
Ẹ̀sìn

Àwọn ènìyàn ìkàrẹ́ jẹ́ olùsìn ẹ̀sìn ìbílẹ̀ bí òrìṣà oríṣiríṣi bí :Ògún, Ọya, Ṣàngó Aringíyàn àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Bákan náà ni wọ́n jẹ́ ẹlẹ́sìn Ìmàle, kiristeni.
Ìsesi ilu Ikare

Ìṣesí ìlú náà bá ti àwọn ará ilẹ̀ Pọ́túgà àti ti àwọn Lárúbáwá mu nínú ẹ̀sìn, ìṣesí ti àwọn Potogí ni ó wọ ìlú náà ní àárín ọ̀rùndún Kẹrìndínlógún (16th century) nígbà tí òwò ẹrú bẹ̀rẹ̀ ní agbègbè náà. Nígbà tí ìṣesí àwọn lárúbáwá wọ ìlú náà ní ǹkan bí ọ̀rùndún kọkàndínlógún(19th century) látàrí gbígba ẹ̀sìn Mùsùlùmí tí wọ́n gba ẹ̀sìn náà.
Àwọn ìtọ́kasí

Ikare
Àwọn olórí ilẹ̀ Nàìjíríà ṣáájú òmìnira

Àwon olórí ilè Nàìjíríà sáájú òmìnira ni:

*Sir Fredrick Lugard – Governor General (1914-1919)
*Sir Hugh Clifford - Governor General (1919-1925)
*Sir Greamer Thompson - Governor General (1925-1931)
*Sir Dona Camearan - Governor General (1931-1935)
*Sir Benard Bourdillon - Governor General (1935-1943)
*Sir Arthur Richard - Governor General (1943-1948)
*Sir John Macpherson - Governor General (1948-1958)
*Sir James Robertson- Governor General (1958-1960)
Ẹ̀ka:Naijiria
Jacob Zuma

Jacob Zuma jẹ́ ààrẹ orílẹ̀ èdè Gúúsù Áfíríkà tẹ́lẹ́. Ó wolé ní osù kejìlá odún 2006 gégé bí alága fún egbé African National Congress (ANC) ní Guusu Afrika. Olóyè ni ó jé ní àárín àwọn Zulu. Ní ọjọ́ karùn-ún osù kìíní odún 2007, ó fé Nompumeledo Ntuli, ọmọ ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n gẹ́gẹ́ bí ìyàwó rẹ̀ karin lẹ́yìn ìgbà tí ó ti bí ọmọ méjì fún un. 1943 ni wọ́n bí Jacob Zuma. Ìyàwó rẹ̀ kan tí orúkọ rẹ̀ ní jẹ́ Kate pa ara rẹ̀ ní ọdúin 2000 nítorí pé ó ní ìgbéyàwó tí àwọn ti ṣe fún ọfún mẹ́rìnlélógún kò rọgbọ. Ọmọ ọdún mẹ́rìnlélógójì ni Kate nígbà náà: Ní ọdún 2005 ni President thabo Mbaki yọ Zuma kúrò ní ipò igbákejì àrẹ nítorí ìwà ìbàjẹ́. Ní ọdún 2006 ni wón fi ẹ̀sùn kan Zuma pé ó fi ipá bá obìnrin kan tí ó ní HIV lo pò. Kò jẹ̀bi ẹ̀sùn náà. Ni Oṣu Kẹsan ọdun 2021, idajọ ododo jẹrisi idalẹjọ ti Jacob Zuma si oṣu mẹẹdogun ninu tubu.
Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Gúúsù Áfríkà
Joseph H. Greenberg

Ohun tí òǹkọ̀wé ṣiṣẹ́ lé lórí nínú ìwé yìí ìpín èdè Aáfíríkà sí ẹbí. Orí méje ni ìwé náà ní. Orí kìíní ni ó sọ̀rọ̀ nípa ìlàlà tí a lè tẹ̀lé láti pín èdè kan sí ẹbí. Lẹ́yìn èyí ni òǹkọ̀wé wá bẹ̀rẹ̀ sí ní í ṣe àlàyé àwọn ẹbí tí ó pín èdè Aáfíríkà sí. Orí keyì sọ̀rọ̀ nípa Niger-Cong; ẹ̀kẹ́ta, Afrocasiatic; ẹ̀kẹ́rin; Khoisan; ẹ̀kárùn-ún, Chari-Nile; ẹ̀kẹ́fà; Nilo-Saharan nígbà tí orí kéje sọ̀rọ̀ nípa Niger-Kordofania. Yàtọ̀ sí orí méje yìí, ìwé náà ní index to language classification, key to language classification àti index of languages. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ máàpù ni òǹkọ̀wé yà sínú ìwé yìí. Ní ìparí, òǹkọ̀wé ṣe àfikún díẹ̀ sí ìwé yìí ó sì ṣe àtúnṣe àwọn àṣìṣe tí ó ṣe àkíyèsí nínú ìwé náà. Bí àwọn ohun tí ó wa nínú ìwé náà ṣe lọ ní olóríjorí nì yí:
Iwe ti a yewo

*Joseph H. Greenberg (1966), The Languages of Arica. Bloomingtion; Indian University Press.


Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Àwọn Ọba Ilẹ̀ Nàìjíríà

Ìlú àti Orúkọ Oyè wọn

Abẹ́òkúta - Aláké

Adó-Èkìtì - Èwí

Àkúrẹ́ - Déjì

Arámọkọ - Alárá

Ẹdẹ - Tìmì

Ìlokò - Aloko

Ìkọ̀lé - Ẹlẹ́kọ̀lé

Ìjerò - Ajerò

Ilẹ̀-Olújìí - Jegun

Ìdànrè - Ọwá

Ìkàrẹ́ - Olúkàrẹ́

Ifọ́n - Olúfọ́n

Ifẹ̀ - Ọọ̀ni

Ìbàdàn - Olúbàdàn

Calabar - Obong

Onitsha - Obi

Ilẹ́sà - Ọwá Obòkun

Ìlá - Ọ̀ràngún

Ìlárá - Alárá

Ìjẹ̀bú-Òde - Awùjalẹ̀

Sábẹ - Onísábẹ

Ọ̀gbàgì - Ọwá

Ọ̀wọ̀ - Ọlọ́wọ̀

Oǹdó - Òsemàwé

Ọ̀yọ́ - Aláàfin

Òṣogbo - Àtàọ́ja

Ògbómọ̀ṣọ́ - Ṣọ̀hún

Òwu - Olówu

Ijàrẹ́ - Oníjàrẹ́

Ìrèlè - Ọlọ́fin

Benin - Ọba of Benin

Lagos - Ọba of Lagos

Kaduna - Emir

Kano - Emir

Ìlọ́rin - Emir

Sókótó - Saltan

Borno - Shehu

Warri - Olú

Èjìgbò - Ogìyán


Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Àwòrán ará òwò Nàìjíríà

Àwọn Owó Nàìjíríà àti àwòrán tí ó wà lára wọn.

N1 - Náírà kan (Herbert Macaulay)

N5 - Náírà márùn-ún (Alhaji Tawafa Balewa (1912-1966))

N10 - Náírà mẹ́wàá (Alvan Ikoku (1900-1971)

N20 - Ogún náírà (Murtala Mohammed (1938-1978)

N100 - Ogọ́rùn-ún naira (Chief Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ (1909-1987))

N200 - Igba naira (Alhaji Ahamadu Bello (1909-1966))

N500 - Ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta naira (Dr Nnamdi Azikiwe (1904-1996))

N1000 - Ẹgbẹ̀rún naira (Alhaji Aliyu ma0-Borno àti Dr Clement Isong)
Àwọn olórí ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà

Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà

1st October, 1979 (Ọjọ́ kìíní oṣù kẹwàá 1979) General Olúṣégun Ọbásunjọ́ fi ọ̀pá àṣẹ lé Alhaji Shehu Shagari lọ́wọ́.

26th August 1993: (Ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹ́jọ 1993) General I.B. Babangida yẹ̀bá fún Chief Earnest Shónẹ́kan. Olórí ogun tí ó jẹ́ àrẹ ni Bàbángida náà pe ara rẹ.

9th June 1998: (Ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹfà ọdún 1998) General Abdusalami Abubakar ni wọ́n yàn láti rọ́pò General Sani Abacha.

29th May 1999: (Ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 1999). General Abdusalami Abubakar gbé ìjọba fún Chief Olúsẹ́gun Ọbásanjọ́.

29th May 2007: (Ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2006) Chief Olúṣẹ́gun Ọbásanjọ́ gbé ìjọba fún Alhaji Umaru Yar’Adua.

Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ìpínlẹ̀ Akwa-Íbọm

Abak (Abak), Eastern Obodo, Eket (eket), atai, Essien Udim Afa he ikot, Etim Ekpo, Etinan (Etinan), Ibesikpo Asutan, Ibiono Ibom (Ibiono), Ika, Ikono (Ibiaku Ntokoko Ikot Abasi (Ikot Abasi), Ikot Ekpene, Ini (odoro Ikpe), Itu (Itu), (Enwang), Mkpat Enin (Mpat Enin, Nsit Ibom, Msit Ubium, Akara, Okobo, Onna (Abat), Oron (Oron), Oruk Anam, Udungl Ukanafun, Esit Eket (Uguo), Uruan (Idu), Urue Offong – oruk Offong) (Uyo)


Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Akwa Íbọm
Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Ìpìnlẹ̀ Anámbra

Aguata (Aguata), Anambra East Otuocha), Ananmbra West (Nzam), Aniocha (Neni), Awka North (Achalla), Awka South (akwa), Ayamelum (Anaku), Dunukofia, Ekwusiewo (Ozubu Idemili North (Ogidi), Idemili South (Idemoli), Ihiala (IHIA Njikoka, Nnewi Norh (Nnewi), Nnewi South (Ukp Ogbaru, Onitsha North (Onitsha), Orumiba North (Orumba No, Onisha South (Fegge), Orunmba South (Umueze), Oyi.


Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Anámbra
Kudirat Abiola

Kúdíràtù Abíọ̀lá tí a bí ni ọdún 1951, dágbére fáyé ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹfà ọdún 1996(1951 - 4 June, 1996) jẹ́ òṣèlú àti ajàfẹ́tọ̀ọ́ ọmọ ènìyàn ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Ó tún jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìyàwó M. K. O. Abíọ́lá.
Ayé Rẹ̀

Wọ́n bí i ní ọdún 1951 ní Zaria ní ilẹ̀ Nàìjíríà. Alhaja Kudirat Abiola ni obìnrin kejì tí ó fẹ́ ọkọ rẹ̀. Ní àkókò ikú rẹ̀, ó jẹ́ ìyàwó àgbà rẹ̀.

Wọ́n pa á lákòókò tí ìjọba orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ti fi ọkọ rẹ̀ sí àtìmọ́lé. Ọkọ rẹ̀ ni wọ́n gbàgbọ́ pé ó jẹ́ olúdìje tó jáwé olúború nínú ìdìbò Nàìjíríà tó wáyé lọ́dún 1993, tí wọ́n sì tì mú u láìpẹ́ lẹ́hìn tí ìjọba àpaniláṣẹ Ibrahim Babangida fagi lé wọn. Ìpànìyàn náà jẹ́ kókó-ọ̀rọ̀ ti ìwádìí àti ìdánwò ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún lẹ́hìn náà. Gẹ́gẹ́ bí àwọn àkọọlẹ, ìpànìyàn náà ni àṣẹ àti lẹ́hìn náà wáyé nípasẹ̀ àwọn ọkùnrin mẹ́fà. Abiola kú nínú ọkọ̀ rẹ̀ láti iná ìbọn. Awakọ̀ rẹ̀ tún kú. Olùrànlọ́wọ́ ti ara ẹni, ẹnití ó fi ẹ̀sùn kan pé ó ní ipa pẹ̀lú àwọn apànìyàn rẹ̀, wà nínú ọkọ̀ ayọ̀kẹ́lẹ́ ṣùgbọ́n kò farapa.

Ọkọ rẹ̀ tẹ̀síwájú láti wà ní àtimọ́lé láìsí ẹsùn lẹ́hìn ikú rẹ̀. Ó kú ní àwọn ipò ìfura ní kété ṣáájú kí wọ́n tó sọ pé yóò tú sílẹ̀ ní ọjọ́ keje oṣù keje ọdún 1998.
Àwọn ìtókasí

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1951
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1996
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà