JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Argentina

Argentina (jina rasmi: Jamhuri ya Argentina) ni nchi iliyoko Amerika Kusini. Ni jamhuri ya shirikisho inayojumuisha majimbo 23 na jiji la kujitegemea la Buenos Aires, ambalo ndilo mji mkuu wake na kimojawapo kati ya vituo muhimu vya kitamaduni na kiuchumi katika Amerika Kusini. Argentina inapakana na Chile upande wa magharibi, Bolivia na Paraguay upande wa kaskazini, Brazil upande wa kaskazini-mashariki, Uruguay na Bahari ya Kusini ya Atlantiki upande wa mashariki. Ina wakazi takriban milioni 45, ilishika nafasi ya 32 kwa kuwa na idadi kubwa ya watu duniani.

Argentina ni nchi ya nane kwa ukubwa duniani kwa eneo, ikiwa na kilomita za mraba 2,780,400, jambo linaloifanya kuwa nchi kubwa zaidi miongoni mwa zile zinazozungumza Kihispania. Jiografia yake inajumuisha maeneo mbalimbali kama vile Milima ya Andes, tambarare za Pampas ambazo ni kitovu cha kilimo, na maeneo ya Patagonia yaliyoko kusini. Utajiri huo wa kijiografia umechangia pakubwa katika maendeleo ya uchumi wake, unaojikita katika kilimo, ufugaji, nishati na viwanda, sambamba na sekta ya huduma.

Kiutamaduni, Argentina inajulikana sana kwa mchango wake mkubwa katika fasihi, muziki na michezo. Ni nyumbani kwa tamasha la tango lililopata umaarufu duniani, na fasihi ya Kihispania kutoka kwa waandishi mashuhuri kama Jorge Luis Borges. Katika michezo, taifa hili lina utambulisho imara hasa kupitia soka, likiwa na wachezaji mashuhuri duniani kama Diego Maradona na Lionel Messi. Pia, Argentina ina hadhi kubwa katika siasa za kikanda na kimataifa, ikiwa mwanachama wa mashirika mbalimbali ya kikanda kama Mercosur na Umoja wa Mataifa.

Kuna madai dhidi ya Uingereza juu ya visiwa vya Falkland (Malvina), Visiwa vya South Georgia na South Sandwich na sehemu ya Antaktika.
Demografia

, Papa wa kwanza kutoka Amerika, alitokea Argentina.]]
Wakazi wengi kwa asilimia 79 wana asili ya Ulaya, hasa Italia (karibu 60% ya wakazi wana asili hiyo walau kwa kiasi fulani) na Hispania, 18% asili ya Waindio (63.6% ya wakazi wana asili hiyo walau kwa kiasi fulani), 4.3% ya Afrika, lakini pia Mashariki ya Kati.

Dini rasmi ni Ukristo wa Kanisa Katoliki (63%). Asilimia 9 ni Waprotestanti.
Lugha

.]]
Kihispania ndicho lugha kuu ya taifa nchini Argentina na huzungumzwa na takriban asilimia 95. Nchi bado ina takriban lugha 15 za kienyeji zilizo hai, zikiwemo Kiguarani (~200,000 wazungumzaji), Kiquechua (~65,000), Kiwichi (~53,700) na Kiaymara (~30,000), ingawa wenyeji ni 2.4% pekee ya idadi ya watu (~950,000 mnamo 2010). Uhamiaji pia umeacha alama kubwa ya lugha: Kiingereza huzungumzwa na takriban milioni 2.8, Kiitalia milioni 1.5, Kiarabu milioni 1, Kijerumani 200,000, Kikatalani 174,000 pamoja na jamii ndogo za Kiwelshi, Kiukraini, Kijapani na nyinginezo.
Miji

Miji mikubwa zaidi ni:
* Buenos Aires, ambao ndio mji mkuu
* Córdoba
* Rosario
* Mendoza
* San Miguel de Tucumán
Tazama pia

* Mikoa ya Argentina
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Marejeo
Viungo vya nje

* Tovuti rasmi



Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi za G20
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania
Air Tanzania

Air Tanzania ni kampuni ya ndege ya taifa la Tanzania.

Shirika la Ndege la Tanzania linahudumia vituo kumi na tatu - kumi na viwili ndani ya nchi na kimoja cha kimataifa.

Dar es Salaam hutumika kama kiungio cha safari za anga kati ya viwanja vya ndege vya Entebbe, Hahaya, Johannesburg, Mwanza, Kilimanjaro, Mtwara, Zanzibar, n.k.

Hivyo ndege zote za Air Tanzania hutua Dar es Salaam na zinafungwa huko.
Pichɑ


File:Air Tanzania.jpg
File:Air Tanzania Boeing 767-200ER ET-AIZ LGW 1991-7-6.png
File:Air Tanzania A320-214 5H-MWH (4243233851).jpg
File:Air Tanzania DHC-8-315 ZS-NMA (16569050400).jpg

Viungo vya nje

*tovuti rasmi ya kampuni ya Air Tanzania
*Picha za ndege za Air Tanzania
*Uhakiki ulioandikwa kuhusu Air Tanzania

Jamii:Mashirika ya serikali ya Tanzania
Jamii:Kampuni za Tanzania
Jamii:Kampuni ya ndege
Ndege (uanahewa)

thumb|Jet2
:Kwa wanyama tazama makala ya Ndege (mnyama)
thumb|275px|right|Boeing 767 ni mfano wa ndege kubwa inayosukumwa na injini jeti
thumb|275px|right|Do 27 ni mfano wa ndege ndogo inayosukumwa na parapela. Ndege hii ilitumiwa na profesa [[Bernhard Grzimek kwa kuangalia wanyama katika Serengeti]]
Ndege (au eropleni) ni chomboanga kikubwa kinachoweza kuruka kikiwa na watu au bidhaa ndani.

Tofauti na puto au ndegeputo ni nzito kuliko hewa hivyo inahitaji chanzo cha nguvu kwa kupanda na kusafiri hewani, kwa kawaida enjini ama injini jeti au injini ya parapela pamoja na mabawa.

Ndege zinasafirisha watu na mizigo duniani kote. Ni njia ya haraka ya usafiri kushinda usafiri kama barabara, reli au meli. Ndege huhitaji uwanja wa ndege kwa kuruka au kushuka, isipokuwa aina za pekee kama helikopta zinaweza kushuka au kuruka karibu kila mahali, au ndege za bahari ama ndege za maji zinazoweza kuruka na kutua usoni kwa bahari au maziwa.

Nchi nyingi zina pia ndege za kijeshi kwa ulinzi au vita.

Kati ya makampuni makubwa yanayotengeneza ndege ni Airbus wa Ulaya na Boeing wa Marekani. Kuna makampuni mengi madogo zaidi katika nchi mbalimbali zinazotengeneza aina za ndege pia.

Ndege ya kwanza ilibuniwa na ndugu Orville na Wilbur Wright mwaka 1903. Mwanzoni ndege hazikuwa na uwezo wa kubeba abiria wengi, lakini wanasayansi wameboresha usafiri huo wa anga kwa kutengeneza ndege zenye uwezo wa kubeba abiria wengi na kwenda umbali mrefu kwa kutumia muda mfupi.
Shirika za Ndege muhimu Afrika (mwaka 2014)
Marejeo
Kenya Airways

thumb|right|Kenya Airways Boeing 777-200ER|330px
Kenya Airways ni kampuni ya ndege ya taifa ya Kenya yenye makao makuu jijini Nairobi. Kampuni hii ilianza kufanya kazi zake mwaka 1977 baada ya kuvunjika kwa Jumuiya ya Afrika Mashariki kulikopelekea kuvunjika kwa "East African Airways". Hivi sasa kampuni hii inatoa huduma barani Afrika, Ulaya na India. Kampuni hii ina safari nyingi za ndege nje ya Afrika kuliko kampuni yoyote barani Afrika. Kampuni hii ilikuwa ikimilikiwa asilimia 100 na serikali ya Kenya mpaka mwaka 1996.
Angalia pia

* Kenya Airways Flight 431
Viungo vya nje

* Tovuti rasmi
* Kenya Airways mobile website


Jamii:Usafiri wa Kenya
Jamii:Kampuni za Kenya
Jamii:Nairobi
Jamii:Kampuni ya ndege
Chile

Chile, rasmi Jamhuri ya Chile, ni nchi iliyopo magharibi mwa Amerika Kusini, ikinukia kwenye stripi nyembamba kati ya Milima ya Andes na Bahari ya Pasifiki. Ni nchi ya kusini zaidi duniani na iliyo karibu zaidi na Antarctica. Inao idadi ya watu milioni 17.5 (kulingana na sensa ya 2017) na eneo la kilomita za mraba 756,102. Inapakana na Peru upande wa kaskazini, Bolivia upande wa kaskazini mashariki, na Argentina upande wa mashariki, na inadhibiti visiwa kadhaa vya Pasifiki. Mji mkuu wake ni Santiago, na lugha rasmi ni Kihispania.


Ni sehemu za Chile pia maeneo ya Kisiwa cha Pasaka (Rapa Nui), Kisiwa cha Salas y Gómez, Visiwa vya Juan Fernández (pamoja na kisiwa cha Robinson Crusoe), visiwa vya Desventuradas, Visiwa vya Ildefonso na visiwa vya Diego Ramirez.

Chile inadai ya kuwa sehemu ya bara la Antaktika ni eneo lake.
Jiografia

thumb|300px|right|Ramani ya Chile.
Chile ina urefu wa kilomita 4,200 kufuata pwani ya Pasifiki na milima ya Andes. Umbali huu ni kama kutoka Cape Town kwenda Dar es Salaam. Lakini upana wa wastani wa eneo lake ni kilomita 180 tu: sehemu nyembamba ya nchi ina upana wa kilomita 90, sehemu pana zaidi ina kilomita 240.

Nje ya maeneo yenye uwanja mwembamba wa pwani, nchi yote ni ya milima na mabonde. Sehemu kubwa ya nchi ina safu mbili za milima:
* Andes katika mashariki na
* Cordillera de la Costa (safu ya pwani) katika magharibi.

Katikati ya safu hizo mbili kuna bonde la kati (Valle Central) lenye makazi ya idadi kubwa ya wananchi na ardhi yenye rutuba kwa kilimo.

Kuelekea kusini kimo cha nchi hushuka hadi kufikia chini ya uwiano wa bahari. Milima ya safu ya pwani huonekana sasa kama visiwa.

Kaskazini mwa nchi hakuna bonde kubwa la kati. Nchi inapanda juu kutoka mwambao wa bahari hadi kuwa tambarare yenye kimo cha mita 1,000 - 1,500 inayoendelea mpaka mwanzo wa safu ya Andes.
Milima

Andes za Chile ni kati ya milima ya juu duniani: kuna vilele kadhaa juu ya mita 6,000.

* Volkeno ya Nevado Ojos del Salado, mita 6,880 (Región de Atacama)
* Cerro Tupungato, mita 6,800 (Región Metropolitana)
* Volkeno ya Llullaillaco, mita 6,739 (Región de Antofagasta)
* Volkeno ya Parinacota, mita 6,342 (Región de Tarapacá)
* Volkeno ya Licancábur, mita 5,916 (Región de Antofagasta)
* Descabezado Grande, mita 3,830 (Región del Maule)
* Torres del Paine, mita 2,800 (Región de Magallanes y de la Antártica Chilena)
* Volkeno ya Villarrica, mita 2,840 (Región de la Araucanía)
* Volkeno ya Osorno, mita 2,652 (Región de Los Lagos)
* Volkeno ya Cerro Hudson, mita 1,905 (Región de Aisén)
Demografia

thumb|300px|left|Atacama.
Wakazi wengi (85%) wanaishi mijini. Utafiti juu ya DNA yao unaonyesha kwa asilimia 52% hivi ina asili ya Ulaya, 43% ni ya Kiindio na 5% ni kutoka Afrika. Kwa jumla, wengi wana mchanganyiko wa damu.

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kihispania.

Upande wa dini, 66.6% ni Wakatoliki na 17% ni Waprotestanti. Asilimia 12.4 haina dini yoyote.
Tazama pia

* Mikoa ya Chile
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Viungo vya nje

* Serikali ya Chile tovuti rasmi



Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania
Uruguay

thumb|300px|right|Ramani ya Uruguay.
Uruguay, rasmi kama Jamhuri ya Mashariki ya Uruguay (Kihispania: República Oriental del Uruguay), ni nchi iliyoko Amerika Kusini. Inapakana na Argentina upande wa magharibi na kusini-magharibi, Brazil upande wa kaskazini na kaskazini-mashariki, huku ikipakana na Río de la Plata upande wa kusini na Bahari ya Atlantiki upande wa kusini-mashariki. Ni sehemu ya eneo la pembe la Amerika Kusini. Uruguay inashughulikia eneo la takriban kilomita za mraba 176,215 (maili za mraba 68,037). Ina idadi ya watu takriban milioni 3.4, ambapo karibu milioni 2 wanaishi katika eneo la mji mkuu wake na jiji lake kubwa zaidi, Montevideo.
Watu

Wakazi wengi (87.7%) wana asili ya Ulaya, hasa Hispania na Italia. Wenye asili ya Afrika ni 4.6% na Waindio 2.4% tu.

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kihispania.

Upande wa dini, nchi haina dini rasmi. Wakazi wengi (54.3%) ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki (44.8%).
Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Marejeo

*Andrew, G. R. (2010) Blackness in the White Nation: A History of Afro-Uruguay, The University of North Carolina Press
*Behnke, A. (2009) Uruguay in Pictures, Twenty First Century Books
*Box, B. (2011) Footprint Focus: Uruguay, Footprint Travel Guides
*Burford, T. (2010) Bradt Travel Guide: Uruguay, Bradt Travel Guides
*Canel, E. (2010) Barrio Democracy in Latin America: Participatory Decentralization and Community Activism in Montevideo, The Pennsylvania State University Press
*Clark, G. (2008) Custom Guide: Uruguay, Lonely Planet
*Jawad, H. (2009) Four Weeks in Montevideo: The Story of World Cup 1930, Seventeen Media
*Lessa, F. and Druliolle, V. (eds.) (2011) The Memory of State Terrorism in the Southern Cone: Argentina, Chile, and Uruguay, Palgrave Macmillan
*Mool, M (2009) Budget Guide: Buenos Aires and Montevideo, Cybertours-X Verlag
Viungo vya nje

* Lango rasmi la Serikali
*
*Uruguay from UCB Libraries GovPubs
*
*Uruguay profile from the BBC News
*
*
*Development Forecasts
*World Bank Summary Trade Statistics Uruguay



Jamii:Nchi za Amerika Kusini
Jamii:Nchi zinazotumia Kihispania
Bendera ya Uruguay

thumb|250px|right|Bendera ya Uruguay

Bendera ya Uruguay ina milia ya nyeupe na buluu pamoja ya eneo katika kona ya juu linaloonyesha jua la njano (dhahabu). Idadi ya milia ni tisa kulingana na mikoa ya nchi wakati wa kuanzishwa.

Bendera ina tabia kadhaa za pamoja na bendera ya Argentina: rangi za buluu na nyeupe pia jua la dhahabu. Lakini idadi ya milia ni tofauti pia idadi ya mishale ya jua.

Kuna asili ya pamoja ya kihistoria kwa sababu Argentina na Uruguay zilikuwa zote sehemu za koloni ileile ya Hispania ya Ufalme mdogo wa Rio Plata baadaye ya Maungano ya mikoa ya Río de la Plata (Provincias Unidas del Río de la Plata).

Jamii:Uruguay
Uruguay
Montevideo

thumb|260px|Mji wa Montevideo.
thumb|Montevideo
Montevideo ni mji mkuu wa Uruguay na mji mkubwa nchini. Uko kwenye mdomo mpana wa mto Rio de la Plata. Karibu nusu ya watu wote wa Uruguay hukaa jijini; milioni 1.35 mjini wenyewe na milioni 1.9 katika rundiko la jiji.

Jina "Montevideo" linamaanisha "Naona mlima".
Historia

Wareno walijenga boma katika eneo la mji wa baadaye mnamo mwaka 1724. Walifukuzwa na Wahispania na tarehe 24 Desemba 1726 gavana Mhispania wa Buenos Aires Bruno Mauricio de Zabala aliunda mji wa Montevideo.

Tangu mwaka 1828 mji umekuwa mji mkuu wa nchi ya Uruguay.

Mji ulikua kutokana na uhamiaji mkubwa kutoka Ulaya hasa Italia. Wakazi wengi wa Montevideo wana asili ya nchi hiyo.
Viungo vya nje

* Montevideo official website
* Panoramic pictures of Montevideo
* Montevideo Hotels

Jamii:Miji ya Uruguay
Jamii:Miji Mikuu Amerika
Jamii:Río de la Plata
Rio de la Plata

thumb|270px|Río de la Plata kati ya Uruguay and Argentina
thumb|right|270px|Rio de la Plata inavyoonekana kutoka angani; rangi ya kahawia inaonyesha maji ya mto Parana
Rio de la Plata (kihisp.: "mto wa fedha") ni mdomo wa pamoja wa mito ya Uruguay na Parana katika Amerika Kusini. Mito hii miwili inakutana takriban 290 km kabla ya kufikia pamoja katika bahari ya Atlantiki. Sehemu ya mwisho ya miendo yao ina umbo la kijazio kipana. Kutoka Atlantiki inaonekana kama hori ya bahari inayoingia ndani ya nchi na na kupokea mito hii miwili lakini inahesabiwa kuwa mto.

Uruguay na Parana inapokutana ina upana wa 48 km; mwishoni ambako maji ya mto unafika baharini upana ni 220 km.

Jina la "Rio de la Plata" au "Mto wa Fedha" limetokana na historia ya kikoloni ambako fedha kutoka migodi ya Bolivia ilidafirishwa Ulaya kupitia njia hii ya maji.

Buenos Aires na Montevideo miji mikuu ya Argentina na Uruguay ambayo ni pia mabandari makuu ya nchi hizi iko pande mbili za mdomo wa mto.

Upande wa Montevideo maji yana kina cha kutosha kwa meli kubwa lakini bandari ya Buenos Aires inahitaji uchimbaji wa mara kwa mara kwa sababu upande wake maji si parefu sana.

Rio de la Plata ni mazingira ya pomboo aina ya "Franciscana" (au: "pomboo wa Rio Plata") ambaye ni pomboo wa mtoni wa pekee duniani ya kuingia baharini pia.
Viungo vya Nje

* Hydrological report published by the OAS
* Treaty between Uruguay and Argentina concerning the Rio de la Plata and the Corresponding Maritime Boundary (19 November 1973)
* Aquatic Habitat Modifications in La Plata River Basin, Patagonia and Associated Marine Areas
* Water and Land Management on the Uruguayan Coast of the Río de la Plata


Plata, Rio de la
Plata, Rio de la
Uruguay (mto)

thumb|Mto Uruguay
Uruguay ni mto wa Amerika Kusini. Pamoja na mto Parana unaishia katika Rio de la Plata.
Jina Uruguay linamaanisha "mto wa ndege ya rangi nyingi".

Chanzo chake ni Brazil ya Kusini kwenye jimbo la Santa Catarina. Mwanzo wake ni mpaka kati ya majimbo ya Santa Catarina na Rio Grande do Sul ndani ya Brazil; baada ya mpaka kati ya Brazil na Argentina, halafu kati ya Argentina na Uruguay.

Jina la nchi ya Uruguay limetokana na mto huo na ni "Jamhuri upande wa magharibi ya mto Uruguay".

Meli haziingii sana ndani ya Uruguay kutokana na maporomoko yake.

thumb|left|200px|Ramani ya njia ya mto Uruguay
Viungo vya Nje

* Salto Grande Hydroelectric System (Kihisp.)
* Trivia about Uruguay (Kihisp.)
* From Uruguay Blog about everything uruguayan (Kiing.)

Jamii:Mito ya Uruguay
Jamii:Mito ya Argentina
Jamii:Mito ya Brazil
Jamii:Río de la Plata
Parana (mto)

:Tazama pia Paraná, majimbo za Brazil.

Río Paraná (mto Parana) ni mto mrefu wa pili wa Amerika Kusini. Chanzo kipo nchini Brazil kwenye bwawa la Ilha Solteira inapokutana mito ya Paranaíba na Rio Grande.

Inapotoka katika eneo la Brazil unakuwa mpaka kati ya Brazil na Paraguay, baadaye kati ya Paraguay na Argentina.

Kilomita 500 km za mwisho unapita Argentina na kukutana na Río Uruguay halafu kuingia pamoja naye katika Rio de la Plata.
Viungo vya Nje

*Information and a map of the Paraná's Watershed


Parana
Parana
Parana
Jamii:Río de la Plata
Andes

thumb|Safu za milima ya Andes zinavyoonekana kutoka angani
Andes ni safu ya milima kunjamano na safu ndefu kabisa ya milima duniani. Inaendana na urefu wote wa Amerika Kusini upande wa magharibi wa bara hili, ikiongozana na mstari wa pwani ya Pasifiki kutoka Kolombia katika kaskazini hadi Chile katika kusini. Urefu wa safu yote ni takriban km 7,500. Milima ya juu inafikia kimo cha m 6,962 na wastani wa milima yote uko kwenye m 4000. Upana wa milima hii ni kati ya km 200 na 600.
Safu za milima na nyanda za juu

Ndani ya Andes kuna hasa safu mbili zinazokwenda sambamba kandokando lakini kuna pia sehemu ambako safu zimeongezeka kuwa zaidi ya mbili. Hizi safu kuiu ni "Cordillera Oriental" (kwa Kihispania maana yake ni safu ya mashariki) na "Cordillera Occidental" (safu ya magharibi); kati ya safu za pembeni kuna ile ya Cordillera de la Costa (safu ya pwani) nchini Chile. Katika sehemu ya katikati safu hizi zinazunguka nyanda za juu za Altiplano za Peru na Bolivia.
Nchi za Andes

Nchi saba za Amerika kusini zina sehemu za maeneo yao katika Andes: Kolombia, Ekuador na Venezuela katika kaskazini; Peru na Bolivia katikati, halafu Argentina na Chile katika kusini.
thumb|right|200px|Licancabur, Bolivia/Chile
thumb|right|200px|Llullaillaco, Chile/Argentina
thumb|right|200px|Chimborazo (volcano)|Chimborazo, Ecuador
thumb|right|200px|Cono de Arita, Salta (Argentina)
Milima mirefu

Milima mirefu zaidi iko katika kaskazini ya Chile na Argentina, halafu katika Peru, Bolivia na Ekuador.

Mlima mrefu kabisa ni Aconcagua katika Argentina kwenye mpaka wa Chile ambao ni mlima mrefu wa Amerika yote.
* Cerro Mercedario, m 6.770 (Argentina)
* Nevado Huascarán, m 6.768 (Peru)
* Cerro Bonete, m 6.759 (Argentina)
* Tres Cruces, m 6.758 (Argentina)
* Volcán Llullaillaco, m 6.739 (Argentina)
Volkeno

Andes zina volkeno nyingi kwa sababu ziko sehemu ya "mviringo wa moto" unaozunguka Pasifiki yote. Bamba la Nazca linajisukuma chini ya bamba la Amerika Kusini na kusababisha kukunjwa juu kwa safu za Andes. Magma hupanda juu kwenye mstari wa kuzama kwa bamba la Nazca hulisha volkeno. Andes ni mahali pa volkeno za kimo kikubwa duniani.

* Monte Pissis, m 6,882 (Argentina)
* Ojos del Salado, m 6,864 (Argentina - Chile)
* Llullaillaco, m 6.723 (Argentina/Chile)
* Nevado Coropuna, m 6.426 (Peru)
* Chimborazo, m 6.310 (Ekuador)
* Sierra Nevada de Lagunas Bravas m 6.127 (Chile/Argentina)
* Uturunco, m 6.010 (Bolivia)
* Licancabur, m 5.916 (Bolivia/Chile)
* Cotopaxi, m 5.897 (Ekuador)
* Misti, m 5.822 (Peru)
* Ubinas, m 5.675 (Peru)
* Tungurahua, m 5.010 (Ekuador)
* Pichincha, m 4.784 (Ekuador)
* Lanín, m 3.747 (Argentina)
* Osorno, m 2.652 (Chile)

* Volkeno nyingi ndogo katika Bonde la Volkeno - (Peru)
Tazama pia

* Orodha ya milima
* Orodha ya milima ya Andes


Jamii:Milima ya Argentina
Jamii:Milima ya Bolivia
Jamii:Milima ya Chile
Jamii:Milima ya Ekwador
Jamii:Milima ya Kolombia
Jamii:Milima ya Peru
Jamii:Milima ya Venezuela
Jamii:Milima ya Amerika Kusini
Jamii:Amerika Kusini
Ghuba ya Meksiko

thumb|220px|Ramani ya Ghuba ya Meksiko ionyeshayo kimo cha milima na kina cha bahari
thumb|220px|Mtambo wa mafuta ya petroli katika maji ya Ghuba ya Meksiko
Ghuba ya Meksiko ni hori kubwa au bahari ya pembeni ya Atlantiki inayozungukwa pande tatu na nchi kavu ya
Amerika Kaskazini. Kina cha maji hufikia hadi mita 4,375.

Pwani ya ghuba linapakana na nchi zifuatazo:

* upande wa mashariki, kaskazini na kaskazini-magharibi ni la Marekani na majimbo yake ya Florida, Alabama, Mississippi, Louisiana na Texas);
* upande wa kusini na kusini magharibi ni la Meksiko (majimbo ya Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatán na Quintana Roo);
* upande wa kusini-mashariki ni la kisiwa cha Kuba.

Mlango wa bahari wa Florida Straits (kati ya Marekani na Kuba) unafungua njia kwenda Atlantiki na mfereji wa Yucatan (kati ya Meksiko na Kuba) unaiunganisha ghuba na Bahari ya Karibi.

Ghuba yote ina eneo la takriban 1,600,000 km². Maji yake ni ya halijoto ya vuguvugu hata juu ya 26 °C wakati wa miezi ya joto. Hali hii husababisha kutokea kwa dhoruba na tufani za mara kwa mara zinazoleta uharibifu mwingi kwenye visiwa na nchi kavu ya jirani.

Ghuba ya Meksiko ni asili ya mkondo mkubwa wa maji ya vuguvugu unaoelekea kaskazini hadi Ulaya unaojulikana kama mkondo wa Ghuba. Mkondo huu ni msingi kwa hali ya hewa ya Ulaya.

Msingi wa bara chini ya bahari ni mpana. Kuna akiba za mafuta ya petroli ndani yake zinazovutwa na mitambo mingi inayosimama katika maji yenye kina kidogo cha msingi wa bara.

Jamii:Atlantiki
Mkondo wa Ghuba

thumb|300px|Mkondo wa Ghuba
Mkondo wa Ghuba (kwa Kiingereza gulf stream) ni mkondo wa bahari unaopita katika Atlantiki kuelekea kaskazini.

Mkondo wa Ghuba ni sehemu ya utaratibu wa mikondo ya bahari inayozunguka dunia yote.
Njia ya mkondo wa Ghuba

Unaanza katika ghuba ya Meksiko, unapita katika mlango wa bahari wa Florida kufuata pwani ya mashariki ya Marekani, halafu unavuka Atlantiki kuelekea Ulaya.

Kabla ya kufikia visiwa vya Britania unajigawa, na mkono wa kusini unapita pwani za Hispania / Ureno hadi Afrika ya Magharibi. Mkono wa Kaskazini unapita funguvisiwa ya Britania (Ueire, Britania) na Bahari ya Kaskazini hadi Skandinavia. Mkono huu wa Kaskazini huitwa "Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini".
Vipimo vyake

Mkondo ya Ghuba husukuma katika kila sekondi m³ milioni 30 - 80 za maji - ni mara mia jumla ya mikondo ya mito yote duniani.

Mkondo una upana wa km 80–150 na kina cha m 800–1200. Mwendo wake ni hadi 2 m/s.
Athari kwa tabianchi ya Ulaya

Mkondo wa Ghuba husukuma maji vuguvugu Kaskazini, hivyo ni kama jiko kwa ajili ya tabianchi ya Ulaya ya Kaskazini. Kwa njia hi tabianchi ya Ulaya ya Kaskazini na magharibi si baridi jinsi ilivyo katika Amerika kwenye latitudo ileile. Kwa mfano latitudo ya Norwei inalingana na sehemu za Kaskazini za Kanada lakini tabianchi ni ya kupoa: Norwei hakuna baridi kali jinsi ilivyo Kanada ya Kaskazini. Maji ya mkondo wa ghuba husababisha bandari za Ulaya ya Kaskazini hadi Murmansk kuwa bila barafu hata wakati wa baridi.

Tabianchi ya Ulaya inaruhusu kustawi kwa mazao ya kutosha kulisha watu wengi - wakati huohuo maeneo ya Kanada katika latitudo ileile hazina watu kutokana na vipindi virefu vya baridi na muda mfupi wa kustawi wa uoto. Katika Kanada kwenye latitudo ya 60 hakuna miti tena kwa sababu ya kipindi kirefu cha baridi - kumbe Ulaya miji mikubwa kama Sankt Petersburg, Helsinki, Stockholm na Oslo iko kwenye latitudo ileile.
Hatari ya mabadiliko ya hali ya hewa duniani

Kuna dalili ya kwamba mkondo wa ghuba umeanza kubadilika kutokana na kuongezeka kwa halijoto duniani. Wataalamu wengine wanahofia ya kwamba kuyeyuka kwa barafu kwenye ncha ya kaskazini kunaweza kuvuruga mwendo wa mkondo. Hii ingeweza kusababisha mabadiliko ya ghafla ya hali ya hewa hasa Ulaya, kwa kuongezeka kwa baridi na kupunguza mno kiasi cha chakula kinachokua katika bara hii.

Jamii:Mikondo ya Bahari
Jamii:Atlantiki
Jamii:Jiografia ya Ulaya
Latitudo

thumb|300px|Ramani ya [[dunia inayoonyesha mistari ya longitudo (toka juu kuelekea chini) na latitudo (toka kushoto kuelekea kulia).]]
350px|thumb|Maelezo ya latitudo na longitudo.
Latitudo (kwa ing.: latitude) ni mahala pa mchoro wa dunia au ramani huonyesha kwa mistari iliolazwa ni njia ya kuonyesha mahali duniani kwa kutaja umbali wake kutoka ikweta kwa kipimo cha digrii (°).

Mahali penye ikweta kamili (kwa mfano Nanyuki katika Kenya) ina latitudo ya "0". Mahali pa mbali ni ncha ya kaskazini au ya kusini zinazotajwa kwa 90°. Pamoja na kipimo cha longitudo inataja mahali kamili duniani.

Latitudo za kaskazini na kusini ya ikweta zinatofautishwa ama kwa kuongeza herufi "N" (=north) na "S" (south) au kwa alama za "+" (kaskazini) na "-" (kusini).

Digrii za latitudo hugawiwa katika umbali wa 60 dakika au minuti; dakika ya latitudo ni mita 1852 au maili moja ya kibahari. Dakika hugawiwa katika nukta au sekondi. Mfano: 13°19.717′ N.

Latitudo muhimu ni:

1. Ikweta (0°)

2. Tropiki ya kansa (23½°Kas)

3. Tropiki ya kaprikoni (23½°Kus)

4. Duara la aktiki (66½°Kas)

5. Duara la antaktika (66½°Kus)

Pamoja na namba ya longitudo inaonyesha mahali kamili kwenye uso wa dunia.

Jamii:Jiografia
Jamii:Vipimo