JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Limpopo (mto)

Limpopo ni mto wa kusini mwa Afrika unaoishia katika Bahari Hindi.

Chanzo kipo katika milima ya Witwatersrand, kati ya Pretoria na Johannesburg, nchini Afrika Kusini. Sehemu ya kwanza inaitwa "Krokodil" (Kiafrikaans kwa mamba). Baada ya kupokea mto wa Marico jina linabadilika na kuwa Limpopo. Hapo unapita mwendo wa upinde mkubwa ukielekea kwanza kaskazini-magharibi halafu mashariki hadi Bahari Hindi. unafuata mpaka kati ya Afrika Kusini na Botswana, halafu mpaka wa Afrika Kusini na Zimbabwe.

Tawimto mkubwa ni mto Olifants (Limpopo) (Kiafrikaans kwa tembo) unaojiunga na Limpopo katika Msumbiji km 200 kabla ya mdomo wake. Mto unafikia Bahari Hindi kwenye mji wa Xai-Xai (Msumbiji).
Tazama pia

* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini
* Orodha ya mito ya Botswana
* Orodha ya mito ya Msumbiji
* Orodha ya mito ya Zimbabwe


Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Jamii:Mito ya Botswana
Jamii:Mito ya Zimbabwe
Jamii:Mito ya Msumbiji
Jamii:Mito ya Afrika
Msumbiji (kisiwa)

thumb|Kanisa la Mt. Antonio
thumb|Daraja la Kisiwa cha Msumbiji linalounganisha kisiwa na bara
Kisiwa cha Msumbiji (kwa lugha ya Kireno: "Ilha de Moçambique") ni kisiwa kidogo (na pia mji) kilichopo km 3 mbele ya mwambao wa Msumbiji ya kaskazini. Urefu ni km 3 na upana kati ya m 500 hadi 200. Kisiwa ni sehemu ya mkoa wa Nampula.

Kisiwa kilikuwa chanzo cha koloni la Kireno la Msumbiji na mji ulikuwa mji mkuu wa nchi kwa karne kadhaa hadi mwaka 1898 BK. Leo hii mji umepanuka kote kisiwani. Kuna wakazi 60,000 wanaoishi katika mji wenye sehemu mbili: mji wa mawe upande wa kaskazini na mji wa makuti upande wa kusini.
Historia

Habari za kwanza za Kisiwa cha Msubiji zimetokana na Wareno. Alipofika Vasco da Gama mwaka mwaka 1498 BK kisiwa kilikuwa na mji wa Waswahili na Waarabu kikiwa kituo muhimu cha biashara ya kimataifa katika Bahari Hindi.

Mwaka 1507 Wareno walijenga kituo cha kijeshi. Jengo la kale kisiwani ni kanisa dogo la Nossa Senhora de Baluarte lililojengwa mwaka 1522 BK.

Tangu mwaka 1558 hadi 1620 Wareno walijenga boma kubwa la Mtakatifu Sebastiano kwa gharama kubwa. Mawe yote yalichukuliwa kwa meli kutoka Ureno, Goa (Uhindi) na pia pwani ya Msumbiji yenyewe. Umuhimu wa Msumbiji machoni pa Wareno ulikuwa nafasi ya kituo chenye usalama cha safari ndefu kati ya Ureno na Bara Hindi.

Kisiwa kilikua kituo kikuu cha Wareno katika Afrika ya mashariki hasa baada ya kupotea Boma la Yesu huko Mombasa. Waholanzi na Wafaransa walishambulia kisiwa lakini walishindwa kuteka boma lenyewe.

Mwanzoni Msumbiji ilitawaliwa kama sehemu ya Uhindi ya Kireno kutoka mji mkuu wa Goa. Mwaka 1720 Msumbiji ilipata kuwa kama jimbo la pekee na kisiwa cha Msumbiji kikawa mji mkuu. Kisiwa kilikuwa bandari muhimu katika biashara ya watumwa kwa visiwa vya Bahari Hindi na pia hadi Brazil ya Kireno.

Mwaka 1898 mji mkuu ulihamishwa kwenda Lourenco Marques (leo Maputo). Kisiwa kilianza kurudi nyuma.

Katika miaka ya 1960 daraja lilijengwa kati ya kisiwa na bara. Idadi ya watu kisiwani imezidi kukua. Walio wengi wanaishi bila maji wala choo. Nafasi ya kila mtu ni m² 27,6 pekee.
Urithi wa dunia

Kabla ya kuhamishwa kwa mji mkuu kisiwa kilikuwa makao ya Gavana Mkuu wa Msumbiji, wa askofu, wa balozi za nchi kadhaa na wafanyabiashara kutoka India, Ujerumani, Uswisi, Ufaransa na Uingereza. Mabaki yao ni majengo ya kihistoria ambayo ni mfano wa pekee wa mji wa kikoloni hasa kwa sababu ujenzi mpya haukutokea baada ya kuondoka kwa makao ya serikali.

UNESCO imeandikisha mji wa mawe katika orodha ya Urithi wa Dunia.
Tazama pia

* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika
Viungo vya nje

* Habari za Unesco kuhusu Kisiwa cha Msumbiji

Jamii:Visiwa vya Msumbiji
Jamii:Miji ya Msumbiji
Jamii:Visiwa vya Bahari ya Hindi
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Kasubi

thumb|right|300px
Kasubi ni jina la kilima ndani ya mji wa Kampala mji mkuu wa Uganda. Kasubi imejulikana hasa kama mahali pa Makaburi ya Kasubi ya wafalme wa Buganda.

Mwaka 1882 ikulu ya Kabaka Mutesa I. ilijengwa kwenye kilima cha Kasubi. Alipokufa ikulu ikawa kaburi lake jinsi iliyvokuwa kawaida kati ya makabaka wa Buganda. Kuna desturi kwa makabila mbalimbali ya Afrika ya Mashariki ya kuwa mtu atazikwa nyumbani kwake hakuna atakeyeikalia tena.

Kutokana na kuja kwa ukoloni hapakuwa tena na nafasi ya kumjengea kila Kabaka ikulu mpya hivyo Kasubi ikawa mahali pa kaburi wa makabaka waliomfuata Mutesa I. yaani Mwanga II., Daudi Chwa II. na Mutesa II..

Jengo kuu ni Muzibu Azaala Mpanga ambalo ni kuba kubwa lililojengwa kwa ubao na matete lenye ujuu wa 12 m na kipenyo cha 31m. Ujenzi huu ni namna ya kiutamaduni kwa ajili ya majengo ya kifalme katika Afrika ya Mashariki na Kati.

Majengo mengine hukaliwa na wanawake hasa wajane wa familia ya kifalme wenye wajibu wa kuyatunza makaburi.

Majengo yamo ndani ya eneo pana la hektari 30 ambalo sehemu kubwa hulimwa na wakina mama wanaotunza makaburi.

Kwa Waganda wengi makaburi ni kitovu cha kiroho. Tangu mwaka 2001 yameingizwa katika orodha la UNESCO la Urithi wa Dunia.

Mwaka 2010 jengo kuu lenye makaburi yenyewe lilichomwa motoni lililowaka kwa sababu zisizojulikana. Mabaki ya wafalme hayakuharibiwa. Kuna mipango ya kulijenga upya jinsi ilivyokuwa.
Tazama pia

* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika
Viungo vya Nje

*Tovuti rasmi
*Maelezo ya kamati ya UNESCO kuhusu makaburi ya Kasubi

Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Jamii:Uganda
Jamii:Kampala
Jamii:Buganda
Bustani ya wanyama

thumb|right|300px|Chui milia wa [[Siberia kwenye bustani ya wanyama huko Amersfoort.]]
thumb|right|300px|Kitengo cha Panda kwenye bustani ya wanyama ya [[Chiang Mai (Uthai).]]
thumb|right|300px|Wageni wanalisha na kushika panyabuku waliozoea binadamu kwenye bustani ya wanyama "Parc Animalier des Pyrenées", [[Ufaransa]]
thumb|right|300px|Twiga kutoka [[Afrika huko Melbourne, Australia.]]
thumb|300px|Mtoto akiwa katika bustani ya wanyama
Bustani ya wanyama ni mahali ambapo wanyama, hasa wanyamapori wa aina mbalimbali, wanatunzwa ili watu wapate kuwatazama. Siku hizi bustani Za wanyama zimekuwa pia mahali pa kutunza spishi au aina za wanyama walioko hatarini kutokomea. Vile vile bustani za wanyama zimewekwa kwa ajili ya maonyesho.

Miji mingi mikubwa duniani ina bustani za wanyama. Katika baadhi ya bustani hizo watu hulipa kiingilio wakitaka kuingia. Hata hivyo bustani hizo hazipokei mapato ya kutosha, hivyo hazina budi kupokea pia misaada kutoka serikali.

Umuhimu wa bustani za wanyama ni katika
* kuwapatia watu nafasi ya kuona kwa macho yao wanyama wa nchi zilizo mbali
* kuwaelimisha watu juu ya wanyama wa dunia, pia kuhusu mazingira yao
* kuwa kituo cha utafiti wa kisayansi kuhusu wanyama
* kuhifadhi na kufuga aina za wanyama hatarini kutokomea, hasa wasio na mazingira asilia tena.
Marejeɒ
Viungo vya Nje

* Tovuti ramsi Bustani ya Wanyama Johannesburg
* Tovuti rasmi Bustani ya Wanyama [[Pretoria]
* Bustani ya wanyama Giza ([[Kairo] -Misri)]
* Association of Zoos and Aquariums (AZA) North American Association of Zoos and Aquariums
* Zoos Worldwide Zoos, aquariums, animal sanctuaries and wildlife parks
* World Association of Zoos and Aquariums
* Zoological Gardens keeping Asian Elephants
* AIZA

Jamii:Biolojia
jamii:Zoo
Kabaka

.]]
Kabaka ni cheo cha mfalme wa Buganda ambayo ni ufalme ndani ya jamhuri ya Uganda. Cheo kingine pamoja na Kabaka ni Ssebataka.

Tangu mwisho wa karne ya 19 Makabaka wamekuwa Wakristo Waanglikana wakipokea taji katika kanisa kuu la Kianglikana la Kampala. Makabaka wa mwisho wamezikwa katika makaburi ya Kasubi mjini Kampala.

Serikali ya kwanza ya Milton Obote ilifuta falme zote nne za Uganda na kumlazimisha Kabaka Mutesa II kuondoka Uganda akipata kimbilio lake Uingereza.

Kati ya 1967 hadi 1993 cheo cha Kabaka hakikuwepo kisheria nchini Uganda lakini Waganda wengine walisikitikia. Serikali ya Yoweri Museveni ilirudisha falme za kale kama enzi za kiutamaduni.

Tarehe 24 Julai 1993 Ronald Muwenda Mutebi II aliruhusiwa kurudi Uganda kutoka Uingereza alikokuwa amemfuata baba yake akapokea rasmi taji la Kabaka mjini Kampala.
Makabaka wa Buganda

*Kintu Kato, mwisho wa karne ya 14 BK
*Chwa I, mwanzo wa karne ya 15
*Kimera, takriban 1420 - takriban 1447
*Ttembo, takr. 1447 - takr. 1474
*Kiggala, takr. 1474 - takr. 1501
*Kiyimba, takr. 1501 - takr. 1501
*Kayima, takr. 1528 - takr. 1528
*Nakibinge, takr. 1555 - takr. 1582
*Mulondo, takr. 1582- mwisho wa karne ya 16
*Jjemba, mwisho wa karne ya 16
*Ssuuna I, mwanzo wa karne ya 17 - takr. 1609
*Ssekamanya, takr. 1609 - sehemu ya kwanza ya karne ya 17
*Kimbugwe, sehemu ya kwanza ya karne ya 17
*Kateregga, takr. 1636 - takr. 1663
*Mutebi I, Jjuuko, na Kayemba takr. 1663 - takr. 1690
*Tebandeke na Ndawula, takr. 1690 - takr. 1717
*Kagulu, Kikulwe na Mawanda. takr. 1717 - takr. 1744
*Mwanga, Namugala, na Kyabaggu, takr. 1744 - takr. 1771
*Jjunju na Ssemakokiro, takr. 1771 - 1797
*Ssemakokiro (pekee yake), takr. 1797 - 1814
*Kamanya, 1814 - 1836
*Suna II, 1836 - 1856
*Mutesa I, 1856 - 1884
*Mwanga II, 1884 - 1888
*Kiwewa Mutebi II, 1888 - alijiita kabaka bila kukubaliwa na wote wakati wa Mwanga II kukaa nje
*Kalema. 1888 - 1889 - alijiita kabaka bila kukubaliwa na wote wakati wa Mwanga II kukaa nje
*Mwanga II (mara ya pili) 1889 - 1897 – aliporudi kutoka nje baada ya kuuawa kwa Kiweewa Mutebi na Kalema na wafuasi wake
*Daudi Cwa II, 1897 - 1939
*Mutesa II, 1939 - 1969
*Miaka bila Kabaka 1969 - 1993
*Muwenda Mutebi II, 1993 – Kabaka aliyeko
Viungo vya nje

* en: Maelezo maupi juu ya Buganda kwa www.myuganda.co.ug
* en: Buganda.com
* en: Utamaduni wa Uganda


Jamii:cheo
Lomami (mto)

thumbnail|right|1000px|Muonekano wa Mto Lomami

Lomami ni tawimto kubwa la mto Kongo katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wenye mwendo wa takriban km 1500.

Chanzo chake kiko katika kusini ya nchi kwenye jimbo la Katanga karibu na mji wa Kamina.

Lomami inajiunga na mto Kongo karibu na Isengi, takriban km 150 baada ya mji wa Kisangani kuelekea mdomo wa Kongo. Sehemu ya mwisho kabla ya mdomo wa Lomami inapitika kwa meli.

thumb|ramani ya Mto Lomami
Tazama pia

* Mito mirefu ya Afrika


Jamii:Mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
jamii:mto Kongo
Jamii:Atlantiki
UNESCO

thumb|Bendera ya UNESCO

UNESCO ni kifupisho cha United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization yaani Shirika la Elimu, Sayansi na Utamaduni la Umoja wa Mataifa.

Ni kitengo cha Umoja wa Mataifa ambacho kinashughulika habari za elimu, sayansi na utamaduni duniani.

Kisheria UNESCO ni shirika la kujitegemea lenye madola wanachama 191.

Kati ya shughuli muhimu za UNESCO mojawapo ni Orodha la Urithi wa Dunia linalojumlisha mahali penye umuhimu wa pekee kihistoria, kisayansi au kiutamaduni.

Nchi zote zina mahali angalau moja orodhani, nyingine zina pengi, hasa Italia na Hispania.
Viungo vya nje

* Tovuti rasmi kwa Kiingereza
* Tovuti rasmi ya Redio ya UM kwa Kiswahili
* Kenya sacred sites listed by Unesco (online video 15 min)

Jamii:Kifupi
Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:UNESCO
Jamii:1Lib1Ref2020 Tanzania
Kofi Annan

thumb|right|Kofi Annan mnamo 2003
Kofi Atta Annan (8 Aprili 1938 - 18 Agosti 2018) alikuwa Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa 1996 - 2006. Annan na Umoja wa Mataifa walipata Tuzo ya Amani ya Nobeli mwaka 2001. Alikuwa mwanzilishi na mwenyekiti wa Kofi Annan Foundation na pia mwenyekiti wa Elders, shirika la kimataifa lililoanzishwa na Nelson Mandela.
Maisha

Alizaliwa huko Kumasi, Ghana. Alipewa jina Kofi kuonyesha kuwa alizaliwa siku ya Ijumaa kuendana na utamaduni wa Ashanti. Jina Annan linamaanisha kuwa alikuwa ni mtoto wa nne kuzaliwa.
Elimu

Annan alienda shule ya Mfantsipim katika mji wa Cape Coast, Ghana (1954-1957). Baadaye, alienda Kumasi shule ya sayansi na teknolojia (sasa ni Kwame Nkruma Shule ya sayansi na teknolojia) kwa mwaka mmoja. Msaada kutoka Taasisi ya Ford ulimwezesha kusoma uchumi katika chuo kikuu cha Macalester, Saint Paul, Minnesota. Alipomaliza shahada ya kwanza mwaka 1961, alisoma mahusiano ya kimataifa katika chuo kikuu cha kimataifa masomo katika Geneva, Switzerland (1961-62). Alisoma katika chuo kikuu cha MIT, shule ya Sloan, na alipata shahada ya M.S.
Mtumishi wa Umoja wa Mataifa

Baada ya masomo ya uchumi alijiunga na huduma ya Umoja wa Mataifa mwaka 1962 katika WHO. 1974-1976 alifanya kazi Ghana halafu akarudi tena huduma ya UM. Akapanda ngazi kuwa Makamu wa Katibu Mkuu mhusika wa usalama aliwajibika kusimamia shughuli za wanajeshi walio chini ya UM.

Alihusika na vita ya Rwanda pia ya Yugoslavia ambako wanajeshi chini ya bendera ya UM walishirikiana.
Katibu Mkuu

Mwaka 1996 alichaguliwa kuwa Katibu Mkuu wa UM, akarudishwa cheo mwaka 2001. Tangu 1 Januari alifuatwa ofisini na Ban Ki-moon.
Mpatanishi nchini Kenya

Mwaka 2008 Annan alirudi katika habari za kimataifa alipofika Kenya kwa shabaha ya kupatanisha viongozi wa kisiasa waliopigana juu ya matokeo ya uchaguzi wa rais wa Kenya 2007. Akisaidiana na Grace Machel na rais mstaafu wa Tanzania Benjamin Mkapa aliendesha majadiliano kati ya wawakilishi wa ODM na PNU kwa muda wa wiki 5. Akafaulu kuleta mapatano ya ushirikiano kati ya pande zote mbili.
Maisha ya binafsi

Kofi Annan ameoa mara ya pili. Mke wake Nane Maria Annan anatoka Uswidi. Ana watoto watatu.


Jamii:Umoja wa Mataifa
Jamii:Watu wa Ghana
Jamii:Viongozi wa Afrika
Eswatini

Eswatini (jina rasmi: Ufalme wa Eswatini, pia Uswazi) ni nchi ndogo isiyo na pwani Kusini mwa Afrika. Imepakana na Afrika Kusini pande zote isipokuwa kaskazini mashariki inapopakana na Msumbiji. Mnamo 2023, Eswatini ilikuwa na idadi ya watu takriban milioni 1.2 na kuwa nchi ya 155 duniani kwa idadi ya watu. Miji mikuu ni Mbabane na Lobamba huku Mbabane ukiwa pia mji mkubwa nchini humo. Kiingereza na Kiswazi ndizo lugha rasmi.
Historia

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani.

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Waswati walianzisha ufalme wao katikati ya karne ya 18 chini ya Ngwane III; mipaka ya sasa ilikubalika mwaka 1881.

Baada ya vita kati ya Waingereza na Makaburu, Swaziland ilukuwa nchi lindwa ya Uingereza tangu mwaka 1903 hadi 1967.

Chini ya mfalme Sobhuza II aliyetawala kwa muda mrefu sana (1921-1982), Swaziland ilipata uhuru tarehe 6 Septemba 1968.
Siasa

Eswatini inatawaliwa tangu mwaka 1986 na mfalme Mswati III. Mfalme anapingwa mara nyingi kwa sababu anatumia pesa nyingi kwa ajili yake binafsi ilhali wananchi ni maskini sana. Kwa muda mwingi wa uhuru wa nchi katiba imesimamishwa, na mfalme ametawala peke yake.
Watu

Wakazi wengi ni wa kabila la Waswati na kuongea lugha ya Kiswati ambacho ni lugha rasmi pamoja na Kiingereza. Shuleni kinafundishwa pia Kireno.

Upande wa dini, 89.3% ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, hasa Waprotestanti, lakini pia Wakatoliki (5%). Wanaoendelea kufuata dini asilia za Kiafrika ni 0.5% na Waislamu ni 1%.
Afya

Eswatini ni kati ya nchi duniani zilizoathiriwa zaidi na Ukimwi; umri wa wastani unafikia miaka 22 pekee kwa sababu ya vifo vingi (64%) vinavyotokana na ugonjwa huo uliopata 26% ya watu wazima wote.
Tanbihi


Tazama pia

* Orodha ya Wafalme wa Uswazi
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika
Viungo vya nje

* Government of Eswatini
* The Kingdom of Eswatini – a royal experience, official Eswatini tourism website (richly illustrated)
* Eswatini National Trust Commission – Conserving Eswatini's Natural and Cultural Heritage, (very extensive descriptions of history, culture and nature)
* The Kingdom of Eswatini's Big Game Parks (website about the three big game parks)
* Eswatini entry at World Fact Book
* eSwatini country profile from the BBC News
* Key Development Forecasts for Eswatini from International Futures
* Photographs of Swaziland Wildlife – Hlane Royal National Park, Mkhaya Game Reserve


Jamii:Eswatini
Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika
Jamii:Jumuiya ya Madola
Jamii:Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika
Jamii:Kusini mwa Afrika
Mto Vaal

thumbnail|right|200px|Mto Vaal
Mto Vaal ni tawimto mrefu wa mto Oranje katika Afrika Kusini.

Chanzo chake ni katika milima ya Drakensberg mkoani Mpumalanga mashariki kwa mji wa Johannesburg.

Inaelekea kusini-magharibi hadi kuungana na mto Oranje karibu na mji wa Kimberley mkoani Northern Cape.

Urefu wake ni km 1120.

Jina la mto limetoka katika lugha ya Kiholanzi; walowezi wa kwanza Waholanzi walitaka kukumbuka mto Waal wa nyumbani kwao.

Vaal ni mto muhimu kwa ajili ya kilimo, viwanda na matumizi ya nyumbani eneo la Johannesburg.

Katika historia ya Afrika Kusini mto Vaal ulikuwa mpaka kati ya koloni la Uingereza kusini kwa mto na jamhuri za Makaburu kaskazini kwa mto. Jina la kihistoria "Transvaal" limemaanisha "ng'ambo ya mto Vaal".
Tazama pia

* Mito mirefu ya Afrika
* Orodha ya mito ya Afrika Kusini


Jamii:Mito ya Afrika Kusini
Kodivaa

ni mji mkubwa na muhimu zaidi kiuchumi wa Ivory Coast .]]
Kodivaa (kwa Kifaransa: Côte d'Ivoire, rasmi Jamhuri ya Kodivaa ni nchi ya Afrika ya Magharibi. Imepakana na Liberia na Guinea upande wa magharibi, Mali na Burkina Faso kaskazini, Ghana mashariki na Ghuba ya Guinea ya Atlantiki upande wa kusini. Ikiwa na idadi ya watu milioni 32 ni nchi ya 32 kubwa duniani kwa idadi ya watu. Yamoussoukro ndio mji mkuu na Abidjan ndio mji mkubwa.
Historia

Baada ya uhuru (7 Agosti 1960) iliwahi kuwa kati ya nchi tajiri zaidi za Afrika lakini tangu mwaka 2002 uchumi na hali ya maisha kwa jumla vimeharibika kutokana na vita vya wenyewe kwa wenyewe (2002-2011).
Watu

Wakazi walikadiriwa kuwa 29,344,847 mwaka 2023, lakini sensa ya mwaka huo ilihesabu idadi ndogo zaidi: 29,389,150.

Kabila kubwa ni lile la Waakan (38%). Asilimia 22% ni wahamiaji, hasa kutoka nchi jirani (Liberia, Burkina Faso na Guinea). Asilimia 4 wana asili tofauti, hasa Ufaransa, Lebanoni, Vietnam na Hispania.

Lugha zinazotumika kawaida ni 68, lakini lugha rasmi ni Kifaransa.

Upande wa dini, Uislamu una 42.5%, Ukristo 39.8% (Kanisa Katoliki peke yake 24.9%), dini asilia za Kiafrika 2.2% na dini nyingine 0.5%. Wasio na dini ni 12.6%
Tazama pia

* Wilaya za Cote d'Ivoire
* Mikoa ya Cote d'Ivoire
* Tarafa za Cote d'Ivoire
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
* Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
* Demografia ya Afrika
Tanbihi
Marejeo

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Viungo vya nje

*
*
*
Serikali
*
* Embassy of Côte d'Ivoire in Japan Government information and links

Habari
* allAfrica - Côte d'Ivoire News headline links
* Abidjan.Net News forums links

Overviews
* BBC News - Country Profile: Ivory Coast
* CIA World Factbook - Côte d'Ivoire
* Library of Congress Country Study - Ivory Coast data as of Novemba 1988

Biashara
*Ivory Coast 2012 Trade Summary

Orodha
* The Index on Africa - Côte d'Ivoire directory category
* Open Directory Project - Côte d'Ivoire directory category
* Stanford University - Africa South of the Sahara: Côte d'Ivoire - Ivory Coast directory category
* University of Pennsylvania - African Studies Center: Côte d'Ivoire directory category
* Yahoo! - Côte d'Ivoire directory category

Utalii
* Travel Overview of Côte d'Ivoire
* Lonely Planet - Côte d'Ivoire

Mengineyo
* Map of Côte d'Ivoire
* Parti ivoirien du Peuple
* Global Security - Ivory Coast Conflict
* Akwaba ya Kodivaa



Jamii:Nchi za Afrika
Jamii:Umoja wa Afrika
Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa
Abidjan

left|80px
Abidjan ndio mji mkubwa zaidi nchini Cote d'Ivoire pia ni bandari kuu ya nchi kwenye Ghuba ya Guinea ya bahari ya Atlantiki. Abidjan haiko baharini moja kwa moja lakini kwenye wangwa ya Ebrie inayotengwa na bahari kwa kanda nyembamba ya mchanga.

Ilikuwa pia mji mkuu rasmi tangu mwaka 1934 hadi 1983. Kwa sasa imetambulika rasmi kama mji mkuu kiuchumi na bado ofisi nyingi za serikali na balozi za nchi nyingine ziko Abidjan.

Abidjan imekua haraka kuanzia wakazi 65,000 mwaka 1950 hadi 4,707,000 mwaka 2014.

Kuna viwanda vya ngozi, nguo, vyakula na mafuta.
left|thumb|Usafiri jijini Abidjan.
thumb|Eneo la Plateau na wangwa wakati wa usiku.
Historia

Abidjan ilikuwa kijiji tu hadi mwaka 1904. Wakati ule iliteuliwa kuwa mwanzo wa reli ya kuelekea bara. Reli ilianzishwa huko kwa sababu ng'ambo ya wangwa ilikuwepo bandari ndogo ya Port-Bouët. Tangu reli kujengwa Abidjan ilikua haraka. Mwaka 1934 ilitangazwa kuwa mji mkuu wa koloni la Ufaransa la Cote d'Ivoire.

Mwaka 1950 mfereji wa Vridi ulikata kanda la mchanga na kufungua wangwa kwa meli kutoka bahari; wangwa ikawa bandari kubwa yenye usalama mzuri kwa meli, na Abidjan ikawa mji wa bandari iliyosababisha kukua kwa uchumi na kuongezeka kwa watu.

Abidjan kuna chuo kikuu tangu mwaka 1964.

Wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe miaka 2002-2007, na hasa 2010-2011 hali ya usalama mjini ilipungua sana.

Mnamo 2025, marekebisho makubwa ya majina kutoka enzi ya ukoloni yatapangwa upya kwa majina zaidi ya Kiafrika.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Cote d'Ivoire
Marejeo
Viungo vya nje

* Photos from Abidjan
* More photos
* Akwaba in Ivory Coast
* Map of Abidjan

Jamii:Miji ya Cote d'Ivoire
Freetown

thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa Freetown
Freetown ni mji mkuu pamoja na bandari kubwa na kitovu cha uchumi wa nchi ya Sierra Leone. Uko kando ya Atlantiki kwenye rasi ya Freetown. Idadi ya wakazi ni 1,070,000.
Historia

Mji uliundwa mwaka 1787 kwa ajili ya watumwa wenye asili ya Afrika waliowekwa huru. Ndiyo asili ya jina "Freetown" linalomaanisha "Mji wa watu huru".

Ulikuwa mji mkuu wa koloni la Uingereza katika Afrika ya Magharibi kati ya miaka 1808 hadi 1874.

Hadi leo Wakreoli ambao ni wazao wa watumwa waliopewa uhuru kama walowezi ni tabaka la pekee Freetown wakionekana kwa utamaduni na lugha ya pekee.

Katika miaka ya 1990 mji ulikuwa mahali pa mapigano kati ya wanamgambo na askari za ECOWAS.
Uchumi

Uchumi wa Freetown unategemea hasa bandari. Kuna pia viwanda vya sigara, vya kutengeneza petroli, vya chakula na za kusafisha almasi.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Sierra Leone

Jamii:Sierra Leone
Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Sierra Leone
Brazzaville

thumb|left|upright|Brazzaville.
thumb|right|Kinshasa, Brazzaville na [[mto Kongo.]]
Brazzaville ni mji mkuu wa Jamhuri ya Kongo. Una wakazi 2,308,000 (mwaka 2019) ambao ni sawa na 40% ya wananchi wote.

Uko kando ya mto Kongo ukitazamana na mji wa Kinshasa ng'ambo ya mto.

Brazzaville una bandari kwenye mto Kongo na mwanzo wa reli kuelekea pwani.
Historia

Jina la Brazzaville limetokana na Mfaransa Pierre Savorgnan de Brazza aliyenunua hapa ardhi kutoka kwa chifu Makoko na kujenga kituo kilichokua na kuwa mji baadaye.

Tangu mwaka 1898 Brazzaville ulikuwa mji mkuu wa Kongo ya Kifaransa ukawa na wakazi 5,000 mnamo 1900 walioongezeka kuwa lakhi moja mwaka 1950.

Mwaka 1940 Brazzaville ulikuwa kwa muda mfupi mji mkuu wa Ufaransa Huru yaani Ufaransa usio chini ya Ujerumani hadi kuhamia kwa serikali hiyo kwenda Algiers.
Vitabu

* Maria Petringa. Brazza, A Life for Africa (2006). ISBN 978-1-4259-1198-0

Jamii:Miji Mikuu Afrika
Jamii:Miji ya Jamhuri ya Kongo

jamii:mto Kongo
Tiba

thumb|Binadamu akipewa tiba na Daktari|madaktari
Tiba (au: Uganga) ni elimu kuhusu magonjwa ya binadamu mwilini na rohoni, jinsi ya kuzuia magonjwa na kurudisha uzima. Matibabu ni muhimu kwa afya ya binadamu na yanahitajika sana ili kumpa maisha mazuri.

Tiba imeendelea kiasi cha kuwa na matawi yanayoangalia hasa:
* magonjwa ya sehemu fulani tu ya mwili, kwa mfano tiba ya moyo, ya ngozi, ya viungo vya ndani, au
* aina ya tiba, kwa mfano upasuaji, au
* aina ya watu, kwa mfano magonjwa ya watoto na kadhalika.

Kila somo dogo lina wataalamu wake.

Watu wanaoshughulikia magonjwa ya watu huitwa matabibu au waganga. Mara nyingi watu huwaita "daktari", lakini neno hili lamaanisha zaidi cheo cha kufaulu chuo kikuu kwenye ngazi ya juu; mara nyingi waganga husoma hadi cheo cha daktari wa tiba.

Watu wanaofanya kazi pamoja na tabibu ni muuguzi (nesi) na wasaidizi wengine.

Elimu hiyo inayofuata mbinu za kisayansi ni tofauti na uganga wa kienyeji au wa kimila.