नेपाल

नेपाल (आधिकारिक नाम: सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) दक्षिण एसियाली भूपरिवेष्ठित राष्ट्र हो। यो देश मुख्यतया हिमालयमा अवस्थित छ। यो देशको उत्तरमा चीन र दक्षिण, पूर्व तथा पश्चिममा भारतको सीमा रहेको छ। नेपालको प्रमुख सहर र राजधानी काठमाडौँ हो।

नेपालको दक्षिणमा तराईको उर्वर समतल क्षेत्र, उत्तरमा पहाड र हिमाल रहेको छ। संसारका सबैभन्दा उच्च १० हिमशृङ्खलाहरू मध्ये ८ वटा नेपालमा पर्दछन्, जसमध्ये संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा पनि एक हो। नेपाल बहुजातिय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राज्य हो, जसको आधिकारिक भाषा नेपाली हो।

'नेपाल' नाम पहिलो पटक वैदिक कालका ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ। नेपाल शब्दको उत्पत्ति बारेमा ठोस प्रमाण उपलब्ध नभएतापनि एक प्रसिद्ध किंवदन्ती अनुसार मरिची ॠषिका पुत्र 'ने' मुनिले पालन गरेको ठाउँको रूपमा यहाँको नाम नेपाल रहन गएको विश्वास छ।

राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल अधिराज्यको स्थापना गरेका हो। राणाकालीन समयमा भारतलाई उपनिवेश राखेको ब्रिटिस साम्राज्यसँग नेपालले गठबन्धन गरेको थियो। वि. सं. २०४६ सालको आन्दोलन पश्चात् संवैधानिक राजतन्त्रको नीति अवलम्बन गरिएको थियो।

वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते पहिलो संविधानसभाको ऐतिहासिक बैठकले राजतन्त्रलाई प्रतिस्थापन गर्दै नेपाललाई एक सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको थियो। वि.सं. २०७२ असोज ३ गते नेपालको संविधान जारी भएपश्चात् प्रशसनिक रूपमा सात प्रदेशमा विभाजन गरी नेपाललाई एक धर्मनिरपेक्ष सङ्घीय संसदीय गणतन्त्र कायम गरिएको छ।

नेपाल सन् १९५५ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा प्रवेश भएको थियो। सन् १९५० मा भारत र १९६० मा चीनसँग मित्रता सन्धिमा हस्ताक्षर भएको थियो। नेपालमा दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (सार्क) को स्थायी सचिवालय रहेको छ। नेपाल असंलग्न अभियान र बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयासको सदस्य पनि हो।

नेपाली सेना दक्षिण एसियामा पाँचौँ ठुलो सैनिक जत्था हो र यिनीहरू आफ्नो गोर्खा इतिहास तथा विशेष गरी विश्व युद्धको समयमा र संयुक्त राष्ट्र शान्ति स्थापना कार्यहरूमा महत्त्वपूर्ण योगदानकर्ता हो।
नामकरण

thumb|left|समुद्रगुप्तको इलाहाबाद स्तम्भ शिलालेखमा [[ब्राह्मी लिपिमा लेखिएको 'नेपाल' शब्द।]]

नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा अघि काठमाडौँ उपत्यकालाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो। नेपाल शब्द चौथो शताब्दी इसापूर्वमा पुरानो भारतीय साहित्यिक ग्रन्थहरूमा देखा पर्छ।

हिन्दु पौराणिक कथा अनुसार नेपालको नाम ने भन्ने पुरातन हिन्दु ऋषिबाट आएको हो भनेर मानिन्छ। पशुपति पूर्राणका अनुसार नेद्वारा सुरक्षित गरिएको स्थानको रूपमा हिमालयको मध्य भागमा रहेको देशलाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो। नेपाल महात्म्यका अनुसार, पशुपतिले ने मुनिलाई देशको सुरक्षामा खटाएका थिए। बौद्ध पौराणिक कथा अनुसार, मञ्जुश्रीले काठमाडौँ उपत्यकामा रहेको दहको पानी चोभारबाट बाहिर पठाएर बस्ती बसालेको किंवदन्ती पाइन्छ भने नेले यहाँ बसोबास गर्ने समुदायको हेरचाह गर्ने घोषणा गरेका थिए। ने ऋषिले पालन अर्थात् संरक्षण गरेको हुनाले यो भूभागको नाम नेपाल रहन गएको मानिन्छ। नेपाली दस्तावेज अनुसार सन् १३०० ताका तयार पारिएको गोपाल राजवंशावली र सोही समयका अन्य वंशावलीमा ‘नेपाल’ को व्याख्या पाइँदैन, तर पछि आउने स्थानीय वंशावली (मुख्यतः १८२०–१८८० को समय) मा भने ‘नेपाल’ नामको व्याख्या र विश्लेषण पाउन सकिन्छ।

नर्वेली संस्कृत विद्वान क्रिस्चियन लासेनले, नेपाल, निपा (पहाडको फेद) र आला (अलायको सङ्क्षिप्त प्रत्यय) अर्थात् निपालयबाट आएको भन्ने कुराको प्रस्ताव गरेका थिए र यसको अर्थ 'पहाडको फेदमा बस्नु' भन्ने हुन्छ। उनले ने मुनिको संरक्षणबाट नेपाल शब्द आएको हो भन्ने मिथकलाई तथ्यसङ्गत ढङ्गले खारेज गरेका थिए। फ्रान्सेली विद्वान सिल्भा लेभीले लासेनको सिद्धान्तमाथि असन्तुष्टि जनाएका थिए र आफूले कुनै पनि प्रस्ताव जारी भने गरेका थिएनन्। उनका अनुसार ‘नेवार’ शब्दको उत्पत्ति ‘नेपाल’ बाट भएको हो, या त स्थानीय नाम संस्कृतिकरणद्वारा ‘नेपाल’ भएको हो भन्ने मान्यता राखेका थिए। नेपा तिब्बती-बर्मेली शब्द हो जुन ने (गाईवस्तु) र पा (संरक्षक) मिलेर बनेको छ भन्ने कुराको प्रस्ताव पनि गरिएको छ र यसले उपत्यकाका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू गोपाल (गोठालाहरू) र महिस्पाल (भैँसी बथान) थिए भन्ने कुरा झल्काउँदछ। निष्कर्षमा, सिल्भा लेभी, राल्फ टर्नर र बाबुराम आचार्य लगायतका विद्वानहरू नेपाल शब्द ‘नेवार’ को संस्कृतिकरणद्वारा भएको भन्नेमा सहमत छन्। नेपालका भोट–बर्मेली भाषाहरूमा ‘ने’ भन्नाले चौपाया, गाई या भैँसी, र ‘पा’ ले मानवलाई जनाउँदछ। ने (गाई, भैँसी, चौपाया) र पा (वासी, रखवाला) दुई मिलेर ‘नेपा’ बन्छ भने ‘नेपा’ को संस्कृतिकरणद्वारा नेपाल भएको मानिएको छ।
इतिहास
प्राचीन नेपाल

५५,००० वर्ष पहिले, पहिलो आधुनिक मानवहरू अफ्रिकाबाट भारतीय उपमहाद्वीपमा आइपुगेका थिए भनेर मानिन्छ। सबैभन्दा प्रारम्भिक ज्ञात आधुनिक मानव अवशेष दक्षिण एसियामा लगभग ३०,००० वर्ष पहिलेको हो। नेपालमा मानव बस्तीको सबैभन्दा पुरानो पत्ता लागेको पुरातात्विक प्रमाण लगभग सोही समयको हो।

६५०० ईसापूर्व पछि, खाद्य बाली र जनावरहरूको पालनपोषण, स्थायी संरचनाहरूको निर्माण, र कृषि अतिरिक्त भण्डारणको प्रमाण मेहरगढ (अहिले बलुचिस्तान) मा रहेका अन्य क्षेत्रहरूमा देखा परेको छ। यी क्रमशः सिन्धु घाटीको सभ्यतामा विकसित भए, जुन दक्षिण एसियाको पहिलो सहरी संस्कृति हो। दाङ जिल्लाको शिवालिक पहाडमा पुरापाषाण, मध्यपाषाण र नियोलिथिक उत्पत्तिका प्रागैतिहासिक स्थल फेला परेका छन्। आधुनिक नेपाल र आसपासका क्षेत्रका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू सिन्धु घाटी सभ्यताका मानिसहरू हुन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। यो सम्भव छ कि भारतीय उपमहाद्वीपमा कांस्य युगको सुरुवात भएको द्रविडेली मानिसहरू (ईसापूर्व लगभग ६३००) पहिले नै तिब्बत-बर्मेली र हिन्द-इरानीहरू सिमाना पारबाट अन्य जातिय समूहहरूको आगमन अघि यस क्षेत्रमा बसोबास गरेको हुन सक्छन्। ईसा पूर्व ४००० मा, तिब्बत-बर्मेलीहरू तिब्बतबाट सोझै हिमालय पार गरेर वा म्यानमार र उत्तर-पूर्वी भारत वा दुवै हुँदै नेपाल आइपुगेका थिए। स्टेला क्राम्रिचले पूर्व-द्रविड र द्रविडहरूको जातिको एक अंश उल्लेख गरेकी छिन्, जो नेवारहरूभन्दा पहिले पनि नेपालमा थिए, जसले काठमाडौँ उपत्यकाका अधिकांश प्राचीन बासिन्दाहरूलाई गठन गरेका थिए।

वैदिक कालको उत्तरार्धमा, नेपाललाई वैदिक अथर्ववेद परिशिष्ट र उत्तर-वैदिक अथर्वशीर्ष उपनिषद्हरू जस्ता विभिन्न हिन्दु ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको थियो। गोपाल वंश 'नेपाल' नामले चिनिने मध्य हिमालय राज्यको प्रारम्भिक शासकहरूको रूपमा विभिन्न ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको सबैभन्दा पुरानो राजवंश थियो। गोपालहरू पछि किराँतहरू थिएँ जसले १६औँ शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म शासन गरेका थिएँ। महाभारतका अनुसार तत्कालीन किराँत राजा कुरुक्षेत्रको युद्धमा भाग लिन गएका थिएँ। दक्षिण-पूर्वी क्षेत्रमा, जनकपुरधाम विदेह वा मिथिलाको समृद्ध राज्यको राजधानी थियो, जुन गङ्गासम्म फैलिएको थियो। यो नेपालको राष्ट्रिय विभूति राजा जनक र उनकी छोरी सीताको घर थियो। ईसापूर्व ६०० तिर नेपालको दक्षिणी क्षेत्रहरूमा साना राज्य र वंशहरूको सङ्घको उदय भएको थियो। यी मध्ये एकबाट शाक्य राजतन्त्रमा एक राजकुमारको जन्म भएको थियो। जसले पछि तपस्वी जीवन बिताउन आफ्नो राजत्व त्यागेर बुद्ध धर्मको स्थापना गरेका थिएँ र गौतम बुद्ध (परम्परागत रूपमा ईसापूर्व ५६३-४८३) भनेर चिनिएका थिएँ। नेपाल मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा आध्यात्मिकता र शरणभूमिको रूपमा स्थापित भएको थियो, तिब्बत हुँदै पूर्वी एसियामा बुद्ध धर्म फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो र हिन्दु र बौद्ध पाण्डुलिपिहरू संरक्षण गर्न मद्दत गरेको थियो।

काठमाडौँ उपत्यकामा, किराँतहरूलाई लिच्छवीहरूले पूर्व भागतिर लखेटेपछि लिच्छवी वंश सत्तामा आएको थियो। सन् ४०० मा लिच्छवीहरूले शिलालेखहरूको शृङ्खला छोडेर स्मारकहरू बनाएका थिएँ। नेपालको समयावधिको इतिहास लगभग पूरै यिनीहरूबाटै जोडिएको छ। सन् ६४१ मा, तिब्बती साम्राज्यका स्रोङ्चन गम्पोले नरेन्द्रदेवलाई सेनासहित लिच्छवीमा फिर्ता पठाएर र नेपाललाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेका थिएँ। नेपालको केही भाग र लिच्छवीपछि तिब्बती साम्राज्यको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेको थियो। ८औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा लिच्छवी वंशको पतन भयो र त्यसपछि ठकुरीहरूको शासन भएको थियो। ठकुरी राजाहरूले ११औँ शताब्दीको मध्यसम्म देशमा शासन गरेका थिएँ। यस अवधिको बारेमा धेरै तथ्य थाहा नभएकोले यसलाई प्रायः अँध्यारो अवधि मानिन्छ।
मध्यकालीन नेपाल

११औँ शताब्दीमा, खस समुदायको एक शक्तिशाली साम्राज्य पश्चिमी नेपालमा देखा पर्‍यो जसको उच्च शिखरमा रहेको क्षेत्रले पश्चिमी नेपालका साथै पश्चिमी तिब्बत र भारतको उत्तराखण्डका केही भागहरू समावेश थिएँ। १४औँ शताब्दीमा, साम्राज्य ढिलो रूपमा सम्बन्धित बाइसे राज्यहरूमा विभाजित भएको थियो, शाब्दिक रूपमा २२ राज्यहरूमा गणना गरिएको थियो। खस जातिको समृद्ध संस्कृति र भाषा नेपालभर र मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा भारत-चीनसम्म फैलियो; तिनीहरूको भाषा, पछि नेपाली भाषाको नाम परिवर्तन भयो, नेपालको साथै उत्तर-पूर्वी भारतको सम्पर्क भाषा बन्यो। दक्षिण-पूर्वी नेपालमा, सिम्रौनगढले ११०० ईस्वी तिर मिथिलालाई कब्जा गर्यो, र एकीकृत तिरहुत २०० वर्ष भन्दा बढीको लागि शक्तिशाली राज्यको रूपमा खडा भयो, यहाँसम्म कि एक समयको लागि काठमाडौँमा शासन गर्यो। ३०० वर्षको मुस्लिम शासन पछि, तिरहुत मकवानपुरको सेनहरूको नियन्त्रणमा आयो। पूर्वी पहाडहरूमा, किराँत रियासतहरूको एक सङ्घले काठमाडौँ र बङ्गाल बीचको क्षेत्रमा शासन गर्यो। १३औँ शताब्दीको पूर्वार्द्धमा संस्कृत शब्द 'मल्ल' थर भएका नाइकेहरूको उदय हुनथाल्यो। सुरूमा उनीहरूको सत्ता उदयमान भयो, तर त्यसपछिका २०० वर्षहरूमा राजाहरूले उनीहरूको शक्ति एकमुष्ट पार्ने मात्र काम गरेका थिएँ। १४औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा देशका धेरैजसो भागहरू एकीकृत राज्यको अधीनमा आउन पुगेको थियो तर यो एकीकरण छोटो समयसम्म मात्र टिकेको थियो। सन् १४८२ मा यक्ष मल्लको समयमा आफ्ना छोराहरूलाई अंशवण्डामा काठमाडौँ उपत्यकाका तीन राज्य बाँडेर दिने निर्णय पछि यो राज्य तीन भागमा टुक्रियो– कान्तिपुर, पाटन, र भादगाउँ – जसको बीचमा शताब्दीऔँसम्म खिचातानी र दुश्मनी रहिरहेको थियो।
एकीकरण र राज्य विस्तार

वि.सं. १७६५ मा, गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले थोरैमात्र हतियार र सहयोग जुटाएर छिमेकी राज्यहरू, खास गरेर लमजुङ, कास्की र तनहुँको तटस्थता आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्न सफल भएपछि देश एकीकरणका निमित्त अघि बढेका थिएँ। धेरै रक्तरञ्जित लडाइँंहरूपश्चात्, उनी ३ वर्षपछि काठमाडौँ उपत्यकालाई विशाल नेपालभित्र एकीकरण गर्ने अभियानमा सफलता प्राप्त गरेका थिएँ। यद्यपि उनले तत्कालीन राजा जयप्रकाश मल्लले राज्य गरिरहेको कान्तिपुर (काठमाडौँ) राज्यलाई जित्ने क्रममा कुनै युद्ध गर्नु परेन। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना सेनाहरू लिएर काठमाडौँतर्फ अग्रसर हुँदा काठमाडौँ उपत्यकाका सबै जनताहरू इन्द्रजात्रा मनाइरहेका थिएँ र खासै कुनै मिहिनेत बिना उपत्यकालाई कब्जा गरी आफै बसेर जात्रा चलाएर साँस्कृतिक सम्मानको अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिएँ। यस प्रकार नेपाल एकीकरणको सिलसिलामा सम्पूर्ण साना राज्यहरू जितेपछि गोरखाली सेना पूर्वमा पल्लो किराँत लिम्बूवान राज्य पुगेका थिएँ। लिम्बूवान राज्यमा १७ पटकसम्म हमला गरेपछि वि.सं. १८३१ साउन २२ गते लिम्बूवानको केन्द्रीय राजधानी विजयपुरमा लालमोहर सहित तम्रपत्रमा लेखेर सन्धि भएको थियो। यसले वर्तमान नेपालको जन्मको आधारशिला तय गरेको थियो।

तिब्बतसँग हिमाली मार्गको नियन्त्रणको निम्ति भएको विवाद र त्यस पश्चातको युद्धमा चीन तिब्बतको सहायताको लागि आएपछि नेपाल पछि हट्नु परेको थियो। नेपालको सीमा नजीकका स-साना राज्यहरूलाई हडपेका कारण सुरू भएको इस्ट इन्डिया कम्पनीसँगको दुश्मनीका कारण रक्तरञ्जित नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१६) भयो, जसमा नेपालले हालको सीमा रक्षा गर्न सफल भएपनि महाकाली नदीको पश्चिम तथा मेची नदीको पूर्वका आफ्ना क्षेत्रहरू गुमाउनु परेको थियो। आफ्नो स्वाधीनताका लागि नेपालले इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग सुगौली सन्धि गरेर तराईका केही भूभाग र एक तिहाइभन्दा बढी भूभाग सहित सिक्किम, दार्जिलिङ पनि गुमाउनु परेको थियो। ती क्षेत्रहरू हालको भारतको उत्तराखण्ड र हिमाञ्चल प्रदेशमा पनि पर्दछन। काँगडासम्म पुगेका नेपाली र सतलजदेखि टिस्टासम्मको विशाल नेपाल मेची र कालीबीच सीमित हुन पुग्यो, तर पनि पछि सन् १८६० मा प्रथम राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणासँग खुसी भएर अङ्ग्रेजले नेपाललाई राप्तीदेखि कालीसम्मको तराई फर्काइदिएका थिएँ।
समकालीन इतिहास

सन् १९४० को दसकको उत्तरार्धमा लोकतन्त्र-समर्थित आन्दोलनहरूको उदय हुन थाल्यो र राजनीतिक पार्टीहरू राणा शासनको विरुद्धमा उत्रेका थिए। यसैको फलस्वरूप राजा त्रिभुवनलाई भारतले समर्थन गरि सन् १९५१ मा सत्तामा फर्काए र नयाँ सरकारको निर्माण भयो, जसमा धेरैजसो नेपाली काङ्ग्रेसको सहभागीता थियो। नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७ लागु गरियो। राजा र सरकारबीच वर्षौंको शक्ति खिचातानी पश्चात् राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१५ फागुन ७ गते नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ जारी गरेका थिए जस अनुसार संसद्को निर्वाचन भयो र नेपाली काङ्ग्रेसले अत्यधिक बहुमत ल्याई विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको अध्यक्षतामा एकमना सरकार बन्यो।

राजा र सरकार बीचको एक दसकको शक्ति झगडा पछि, राजा महेन्द्रले २०१७ मा लोकतान्त्रिक प्रयोगलाई खारेज गरे, र नेपालमा शासन गर्न पञ्चायत प्रणाली बनाइयो। राजनीतिक दलहरूलाई प्रतिबन्ध लगाइयो र राजनीतिज्ञहरूलाई जेल वा निर्वासन गरियो। पञ्चायत शासनले देशलाई आधुनिकीकरण गर्‍यो, सुधारहरू ल्यायो र पूर्वाधारको विकास गर्‍यो, तर स्वतन्त्रतामा कटौती गर्‍यो र भारी सेन्सरशिप लगायो। सन् १९९० मा जनआन्दोलनले राजा वीरेन्द्रलाई संवैधानिक सुधार स्वीकार गर्न र बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना गर्न बाध्य तुल्यायो। सन् १९९६ मा, माओवादी पार्टीले शाही संसदीय प्रणालीलाई जन गणतन्त्रले प्रतिस्थापन गर्न हिंसात्मक प्रयास सुरु गर्यो। यसले लामो माओवादी जनयुद्ध र १६,००० भन्दा बढीको ज्यान लियो। शाही दरबारमा भएको दरबार हत्याकाण्डमा राजा र युवराज दुवैको मृत्यु भएपछि, राजा वीरेन्द्रका भाइ ज्ञानेन्द्रले सन् २००१ मा गद्दी सम्हालेका थिए र पछि माओवादी विद्रोहलाई आफैँलाई ध्वस्त पार्ने उद्देश्यले पूर्ण कार्यकारी अधिकार ग्रहण गरेका थिए। सन् २००६ को शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक क्रान्तिको सफलतापछि माओवादी पार्टी मूलधारको राजनीतिमा सामेल भयो। नेपाल एक धर्मनिरपेक्ष राज्य बन्यो, र २८ मे २००८ मा, यो विश्वको एकमात्र हिन्दु राज्यको रूपमा आफ्नो समय-सम्मानित स्थिति समाप्त गर्दै एक सङ्घीय गणतन्त्र घोषणा गरियो। एक दसकको अस्थिरता र आन्तरिक द्वन्द्वपछि दुईवटा संविधानसभाको निर्वाचनपछि २०१५ सेप्टेम्बर २० मा नयाँ संविधान जारी भयो र नेपाललाई सात प्रदेशमा विभाजन गरी सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बनेको थियो।
भूगोल

thumb|नेपालको भौगोलिक नक्सा
नेपाल लगभग लामो र चौडा, क्षेत्रफल भएको लगभग चारकुने आकारको छ। यो अक्षांश २६° र ३१° उ, र देशान्तर ८०° र ८९°पू बीचमा छ। नेपालको परिभाषित भूवैज्ञानिक प्रक्रियाहरू ७५ मिलियन वर्ष पहिले सुरु भयो जब भारतीय प्रस्तर, तत्कालीन दक्षिणी सुपरमहाद्वीप गोन्डवानाको भाग, यसको दक्षिण-पश्चिम, र पछि, दक्षिण र दक्षिण-पूर्वमा फैलिएको समुद्रीतलको कारणले गर्दा उत्तर-पूर्वी बहाव सुरु भयो। यसको साथसाथै, विशाल टेथिन महासागर क्रस्ट, यसको उत्तरपूर्वमा, यूरेशियन प्लेट अन्तर्गत पर्न थाल्यो। यी दोहोरो प्रक्रियाहरू, पृथ्वीको आवरणमा संवहनद्वारा संचालित, दुवैले हिन्द महासागर सिर्जना गर्‍यो र भारतीय महाद्वीपीय क्रस्टलाई अन्ततः युरेसियालाई कम गर्न र हिमालयलाई माथि उठाउन दियो। बढ्दो अवरोधहरूले ठुला तालहरू सिर्जना गर्ने नदीहरूको मार्गहरू अवरुद्ध पारे, जुन १०००,००० वर्ष पहिले मात्र भत्किएको थियो, जसले काठमाडौँं उपत्यका जस्ता मध्य पहाडहरूमा उर्वर उपत्यकाहरू सिर्जना गर्‍यो। पश्चिमी क्षेत्रमा, बाधा हुन नसक्ने धेरै बलियो नदीहरूले संसारका केही गहिरो खाडलहरू काटिदिए। उदीयमान हिमालयको तुरुन्तै दक्षिणमा, प्लेट आन्दोलनले एक विशाल खाट सिर्जना गर्यो जुन द्रुत रूपमा नदी-जनित तलछटले भरिएको थियो र अब सिन्धु-गङ्गा मैदानको मैदान बनाउँछ। नेपाल लगभग पूर्ण रूपमा यस टक्कर क्षेत्र भित्र पर्छ, हिमालय आर्कको केन्द्रीय क्षेत्र ओगटेको, लामो हिमालयको लगभग एक तिहाइ, नेपालको दक्षिणी भागको सानो पट्टी सिन्धु-गङ्गा मैदानको मैदानमा फैलिएको छ र दुई तिब्बती पठारसम्म फैलिएको उत्तरपश्चिमका जिल्लाहरू।
link=https://en.wikipedia.org/wiki/चित्र:Land_cover_map_of_Nepal_using_Landsat_30_m_(2010)_data.jpg|left|thumb|तथ्याङ्कले नेपालमा वन ढाक्ने प्रमुख प्रकारको भूभागको रूपमा देखाउँछ।

नेपाललाई हिमाल–पहाड–तराई भनेर चिनिने तीन प्रमुख भौतिक क्षेत्रहरूमा विभाजन गरिएको छ। हिमाल हिउँ भएको पहाडी क्षेत्र हो र महान हिमालयमा अवस्थित छ; यसले नेपालको उत्तरी भाग बनाउँछ। यसले चीनसँगको सिमानामा रहेको उचाइ सगरमाथा सहित विश्वको उच्चतम उचाइहरू समावेश गर्दछ। विश्वका अन्य सात "आठ हजार" नेपाल वा तिब्बतको सिमानामा छन्: ल्होत्से, मकालु, चो ओयु, कञ्चनजङ्घा, धौलागिरी, अन्नपूर्ण र मनास्लु। पहाड भनेको हिमाली क्षेत्र हो जहाँ सामान्यतया हिउँ पर्दैन। पहाडहरू उचाइमा भिन्न हुन्छन्, भन्दा कम उपोष्णकटिबन्धीय जलवायुबाट भन्दा माथिको अल्पाइन मौसममा प्रगतिको साथ। तल्लो हिमालयन दायरा, सम्म पुग्ने, यस क्षेत्रको दक्षिणी सीमा हो, यस दायराको उत्तरमा उपोष्णकटिबन्धीय नदी उपत्यकाहरू र "पहाडहरू" वैकल्पिक छन्। उपत्यकाहरूमा जनसङ्ख्या घनत्व उच्च छ तर उल्लेखनीय रूपमा भन्दा कम र भन्दा धेरै कम, जहाँ हिउँदमा कहिलेकाहीँ हिउँ पर्छ। दक्षिणी तल्लो भूभाग वा तराई भारतको सिमाना सिन्धु-गङ्गा मैदानको उत्तरी किनाराको भाग हो। तराई केही पहाडी शृङ्खलाहरू भएको तराई क्षेत्र हो। समतल क्षेत्रहरू हिमालयका तीन ठुला नदीहरू: कोशी, नारायणी र कर्णालीका साथै स्थायी हिउँ रेखाभन्दा तल झरेका साना नदीहरूद्वारा बनाइएको थिएँ। यस क्षेत्रमा उपोष्णकटिबन्धीय देखि उष्णकटिबन्धीय जलवायु छ। को उचाइमा रहेको चुरिया दायरा भनिने फेदको सबैभन्दा बाहिरी दायराले गङ्गाको मैदानको सीमालाई चिह्न लगाउँछ। भित्री मधेश भनिने फराकिलो, तल्लो उपत्यकाहरू यी पहाडहरूको उत्तरमा धेरै ठाउँहरूमा अवस्थित छन्।

भारतीय प्रस्तर प्रति वर्ष लगभग मा एसियाको सापेक्ष उत्तरमा सर्छ। यसले नेपाललाई भूकम्प-प्रवण क्षेत्र बनाउँछ र विनाशकारी नतिजाहरू हुने आवधिक भूकम्पहरूले विकासको लागि महत्त्वपूर्ण अवरोध खडा गर्दछ। हिमालयको क्षरण तलछटको एक धेरै महत्त्वपूर्ण स्रोत हो, जुन हिन्द महासागरमा बग्छ। विशेष गरी सप्तकोशीले नेपालबाट ठुलो मात्रामा सिल्ट निकाल्छ तर बिहारमा ग्रेडियन्टमा चरम गिरावट देख्छ, जसले ठुलो बाढी र पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्दछ, र त्यसैले यसलाई बिहारको दुःखको रूपमा चिनिन्छ। प्रत्येक वर्ष मनसुन सिजनमा गम्भीर बाढी र पहिरोले मृत्यु र रोग निम्त्याउँछ, खेतबारी नष्ट गर्छ र देशको यातायात पूर्वाधारलाई नष्ट गर्दछ।
वन सम्पदा

thumb|left|डाँफे, नेपालको राष्ट्रिय चरा हो।
नेपालमा यसको आकारको सापेक्ष वनस्पति र जनावरहरूको असमानता ठुलो विविधता छ। नेपाल, यसको सम्पूर्णतामा, उल्लेखनीय जैवसांस्कृतिक विविधताको साथ पूर्वी हिमालय जैविक विविधता हटस्पटको पश्चिमी भाग बनाउँछ। नेपालमा पाइने उचाइमा नाटकीय भिन्नताहरू (तराई मैदानहरूमा समुद्र सतहबाट ६० मिटर, सगरमाथाको ८,८४८ मिटरसम्म) विभिन्न प्रकारका बायोमहरूको परिणाम हो। नेपालको पूर्वी आधा जैवविविधतामा धनी छ किनकि यसले पश्चिमी भागहरूको तुलनामा धेरै वर्षा पाउँछ, जहाँ आर्कटिक मरुभूमि-प्रकारको अवस्था उच्च उचाइमा बढी हुन्छ। नेपाल सम्पूर्ण स्तनधारी प्रजातिको ४.०%, चरा प्रजातिको ८.९%, सरीसृप प्रजातिको १.०%, उभयचर प्रजातिको २.५%, माछा प्रजातिको १.९%, पुतली प्रजातिको ३.७%, कीरा प्रजातिको ०.५% र माकुरा प्रजातिको ०.४% को बासस्थान हो। यसका ३५ वटा वन-प्रकार र ११८ पारिस्थितिक प्रणालीमा, नेपालले फूल फुल्ने बिरुवा प्रजातिको २%, टेरिडोफाइटको ३% र ब्रायोफाइटको ६% पाइन्छ।
thumb|एकसिङ्गे गैँडा तराईको समतल क्षेत्रका उप-उष्णकटिबन्धीय घाँसे मैदानहरूमा घुम्छ।

नेपालको वन क्षेत्र, देशको कुल जमिनको ४०.३६%, स्क्रबल्यान्डको अतिरिक्त ४.३८%, कुल वन क्षेत्र ४४.७४% को लागि, सहस्राब्दीको पालोदेखि ५% ले वृद्धि भएको छ। देशको २०१९ वन ल्यान्डस्केप अखंडता सूचकाङ्क अर्थात् ७.२३/१० को स्कोर थियो, यसलाई १७२ देशहरू मध्ये विश्वव्यापी रूपमा ४५औँ स्थानमा राखिएको थियो। दक्षिणी समतल भूभागमा, तराई–डुआर सवाना र घाँसे मैदानमा विश्वका केही अग्लो घाँसका साथै साल वन, उष्णकटिबन्धीय सदाबहार वन र उष्णकटिबन्धीय नदीको पातलो वनहरू छन्। तल्लो पहाडहरूमा (७०० मिटर - २,००० मिटर), प्रायः साल (तल्लो उचाइमा), चिलाउने र कटुस, साथै चिर पाइनले हावी भएको उपोष्णकटिबन्धीय पाइन वनहरू समावेश गर्ने उपोष्णकटिबन्धीय र शीतोष्ण पातलो मिश्रित वनहरू सामान्य छन्। मध्य पहाडहरू (२,००० मिटर - ३,००० मिटर) ओक र गुराँसले हावी छन्। सुबाल्पाइन शंकुधारी वनहरूले ३,००० मिटर देखि ३,५०० मिटरको दायरालाई ओक (विशेष गरी पश्चिममा), पूर्वी हिमालयन फर, हिमालयन पाइन र हिमालयन हेमलोकले ओगटेको छ। गुराँस पनि सामान्य छ। पश्चिममा ३,५०० मिटर र पूर्वमा ४,००० मिटरभन्दा माथि, शंकुधारी रूखहरूले गुराँस-प्रभुत्व भएका अल्पाइन झाडीहरू र घाँसे मैदानहरूलाई बाटो दिन्छ।
राजनीति र सरकार
राजनीति

नेपाल बहुदलीय व्यवस्था भएको संसदीय गणतन्त्र हो। यसमा सङ्घीय संसदमा मान्यता प्राप्त आठ राजनीतिक दलहरू छन्: नेपाली काङ्ग्रेस, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी), नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र), राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी, जनता समाजवादी पार्टी, जनमत पार्टी, र नेपाल समाजवादी पार्टी।

सन् १९३० को दसकमा राजधानीमा एउटा जीवन्त भूमिगत राजनीतिक आन्दोलन भयो र सन् १९३६ मा नेपाल प्रजा परिषद्को जन्म भयो, जुन चार महान् सहिदहरूको मृत्युदण्डपछि सात वर्षपछि विघटन भयो। त्यही समयमा, भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा संलग्न नेपालीहरू राजनीतिक दलहरूमा सँगठित हुन थाले, जसले गर्दा नेपाली काङ्ग्रेस र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको जन्म भयो। साम्यवादले आफ्नो पाइला खोज्न खोज्दा नेपाली काङ्ग्रेसले वि.सं. २००७ मा राणा शासनलाई हटाउन सफल भयो र मतदाताको अत्यधिक समर्थन पाएको थियो। सन् १९६२ मा राजा महेन्द्रले सुरु गरेको दलविहीन पञ्चायत व्यवस्थामा राजतन्त्रका वफादारहरूले पालैपालो सरकारको नेतृत्व गरे। राजनीतिक नेताहरू भूमिगत, निर्वासित वा जेलमा रहे। सन् १९७० को दसकमा एउटा कम्युनिस्ट विद्रोहलाई यसको क्र्याडलमा कुचिएको थियो, जसले संयुक्त वाम मोर्चा (वि.सं. २०४६) अन्तर्गत हालसम्म छरिएका कम्युनिस्ट गुटहरूको अन्ततः एकीकरणको नेतृत्व गर्‍यो।

सन् १९९० मा संयुक्त वाम मोर्चा र नेपाली काङ्ग्रेसले सुरु गरेको संयुक्त नागरिक प्रतिरोधले पञ्चायतलाई पराजित गरेपछि मोर्चाले नेकपा (एमाले) बनेको, बहुदलीय प्रजातन्त्र अपनायो र छोटो अवधिमा सरकारमा रहेर लोकप्रिय कल्याणकारी कार्यक्रम ल्यायो। सन् २००६ को शान्तिपूर्ण क्रान्तिपछि माओवादी पार्टी मूलधारको राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि बहुदलीय प्रजातन्त्रलाई पनि आफ्नो आधिकारिक कार्यदिशाको रूपमा अङ्गीकार्यो। सन् २००६ र २०१५ को बीचको सङ्क्रमकालमा नवगठित जातिय केन्द्रित राष्ट्रवादी आन्दोलनहरू, जसमध्ये मधेस आन्दोलन प्रमुख थियो,बाट निरन्तर विरोध प्रदर्शन भएको थियो। मधेसी जनताका लागि समान अधिकार र स्वशासनको वकालत गर्ने राजपा र एसपीएन विशेषगरी तराई, मधेस प्रदेशमा प्रमुख राजनीतिक दल बनेका छन्।
सरकार

नेपालको संविधान बमोजिम नेपालको शासन चलिरहेको छ। यसले नेपाललाई बहुजातिय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको विविध भौगोलिक क्षेत्रमा बसोबास गर्ने जनताको साझा आकांक्षा भएको र राष्ट्रिय स्वाधीनता, भौगोलिक अखण्डताप्रति निष्ठाको बन्धनद्वारा प्रतिबद्ध राष्ट्रिय हित, नेपालको समृद्धि र एकजुट भएको भनी परिभाषित गरेको छ।

नेपाल सरकारका तीनवटा शाखाहरू छन्:

* कार्यपालिका: शासनको स्वरूप बहुदलीय, प्रतिस्पर्धी, बहुलतामा आधारित सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक संसदीय प्रणाली हो। राष्ट्रपतिले प्रतिनिधिसभामा बहुमत प्राप्त राजनीतिक दलको संसदीय दलको नेतालाई प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गर्ने, जसले कार्यकारी शक्तिको प्रयोग गर्ने मन्त्रिपरिषद् गठन गर्दछ।
* व्यवस्थापिका: नेपालको व्यवस्थापिका, सङ्घीय संसद भनिन्छ, जसमा प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा हुन्छन्। मिश्रित निर्वाचन प्रणालीबाट निर्वाचित २७५ सदस्य रहेको प्रतिनिधिसभाको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। प्रादेशिक निर्वाचक मण्डलबाट निर्वाचित ५९ सदस्य रहेको राष्ट्रिय सभा स्थायी सदन हो; यसका एक तिहाइ सदस्यहरू प्रत्येक दुई वर्षमा छ वर्षको कार्यकालका लागि निर्वाचित हुन्छन्।
* न्यायपालिका: नेपालको एकात्मक तीन तहको स्वतन्त्र न्यायपालिका छ जसमा सर्वोच्च अदालत, प्रधानन्यायाधीशको नेतृत्वमा रहेको देशको सर्वोच्च अदालत, सात उच्च अदालत, प्रत्येक प्रदेशमा एक, प्रदेश स्तरमा सर्वोच्च अदालत प्रत्येक जिल्लामा एक र ७७ जिल्लाहरू छन्। नगर परिषदले विवाद समाधान गर्न र कारबाहीयोग्य अपराध नभएका मुद्दाहरूमा गैर-बाध्यकारी फैसला दिन स्थानीय न्यायिक निकायहरू बोलाउन सक्छन्। स्थानीय न्यायिक निकायका काम कारबाहीलाई जिल्ला अदालतबाट निर्देशित र प्रतिबन्ध गर्न सकिन्छ।
प्रशासनिक विभाजन

नेपालको संविधान २०७२ को धारा ५६ (१) ले सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी ३ तहको राज्यको मूल संरचना रहने व्यवस्था गरेको छ। वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी गरिएको नेपालको संविधान २०७२को अनुसूची ४ बमोजिम नेपाललाई ७ प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ। यसै प्रकार नेपालमा ७५३ स्थानीय तहहरू रहेका छन्, जसमा ६ महानगरहरू, ११ उपमहानगरहरू, २७६ नगरपालिकाहरू र ४६० गाउँपालिकाहरू रहेका छन्।
कानून

thumb|नेपालले पछिल्लो समय अल्पसङ्ख्यक अधिकारको क्षेत्रमा प्रगति गरेको छ।
नेपालको संविधान देशको सर्वोच्च कानून हो र यससँग बाझिने अन्य कानूनहरू विरोधाभासको हदसम्म स्वतः अमान्य हुनेछन्। विशेष कानुनी प्रावधानहरू देवानी संहिता र फौजदारी संहिताको रूपमा क्रमशः देवानी कार्यविधि संहिता र फौजदारी कार्यविधि संहिताको रूपमा संहिताबद्ध छन्। सर्वोच्च अदालत कानूनको व्याख्या गर्ने सर्वोच्च अख्तियार हो र यसले संसदलाई आवश्यकता अनुसार संशोधन वा नयाँ कानून बनाउन निर्देशन दिन सक्छ। अन्य विकासोन्मुख देशहरू र कतिपय अवस्थामा धेरै विकसित देशहरूको तुलनामा नेपाली कानुनहरू सामान्यतया बढी प्रगतिशील मानिन्छन्। मृत्युदण्ड खारेज भएको छ। नेपालले क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार र लैङ्गिक समानतामा पनि प्रगति गरेको छ। यसले वैवाहिक बलात्कारलाई मान्यता दिन्छ र गर्भपतन अधिकारलाई समर्थन गर्दछ। यद्यपी, लिंग-चयनात्मक गर्भपतनमा बृद्धि भएको कारण, बाधाहरू प्रस्तुत गरिएको छ।

नेपाल प्रहरी कानुन कार्यान्वयन गर्ने प्राथमिक निकाय हो। यो महानिरीक्षकको कमाण्डमा रहेको एक स्वतन्त्र संस्था हो, जसलाई गृह मन्त्रालयले नियुक्त गरी रिपोर्ट गर्छ। शान्ति सुरक्षा कायम गर्नुका साथै सडक यातायातको व्यवस्थापनको जिम्मेवारी नेपाल ट्राफिक प्रहरीको हो। नेपाल सशस्त्र प्रहरी बल, एक छुट्टै अर्धसैनिक प्रहरी सँगठन, नियमित सुरक्षा मामिलामा नेपाल प्रहरीसँगको सहकार्यमा काम गर्दछ; यो भीड नियन्त्रण, विद्रोह विरोधी र आतंकवाद विरोधी कार्यहरू, र बल प्रयोग आवश्यक हुन सक्ने अन्य आन्तरिक मामिलाहरूको लागि हो।
परराष्ट्र सम्बन्ध

thumb|गोरखाली|गोर्खाली स्मारक, [[लन्डन]]
नेपाल राष्ट्रिय रक्षाका लागि कूटनीतिमा निर्भर छ। यसले आफ्ना छिमेकीहरू बीच तटस्थताको नीति कायम राख्छ, यस क्षेत्रका अन्य देशहरूसँग सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध राख्छ, र विश्वव्यापी स्तरमा असंलग्नताको नीति राख्छ। नेपाल सार्क, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, विश्व व्यापार सङ्गठन, बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास र एसिया सहयोग संवाद लगायतका सदस्य राष्ट्र हो। योसँग १६७ देशहरू र युरोपेली सङ्घसँग द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्ध छ, ३० देशहरूमा दूतावास र छवटा वाणिज्य दूतावासहरू छन्, जबकि २५ देशहरूले नेपालमा दूतावासहरू राख्छन्, र ८० भन्दा बढी अन्य गैर आवासीय कूटनीतिक नियोगहरू सञ्चालन गर्छन्। सन् १९५८ देखि हालसम्म ४२ वटा मिसनमा ११९,००० भन्दा बढी कर्मचारी योगदान गरेको नेपाल राष्ट्रसङ्घीय शान्ति मिसनमा प्रमुख योगदानकर्तामध्ये एक हो।

नेपालले दक्षिण एसियामा बृहत्तर सहयोगलाई जोड दिन्छ र दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन, जसको स्थायी सचिवालय काठमाडौँमा आयोजना गरिएको छ, स्थापना गर्न सक्रियतापूर्वक जोड दिएको छ। नेपाल स्वतन्त्र बङ्गलादेशलाई मान्यता दिने पहिलो देश हो र दुई देशले व्यापार र पानी व्यवस्थापनमा अझ बढी सहयोग बढाउन खोजेका छन्। बङ्गलादेशका बन्दरगाहहरू नजिक भएकाले नेपालको तेस्रो देशको व्यापारमा भारतको एकाधिकारको व्यवहार्य विकल्पको रूपमा हेरिन्छ। नेपाल इजरायलसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्ने पहिलो दक्षिण एसियाली देश हो, र ती देशहरूले बलियो सम्बन्ध राख्छन्। यसले प्यालेस्टिनीहरूको अधिकारलाई मान्यता दिन्छ, संयुक्त राष्ट्रमा यसको मान्यताको पक्षमा र जेरुसेलमलाई इजरायलको राजधानीको रूपमा मान्यताको विपक्षमा मतदान गरेको छ। नेपालले घनिष्ठ सम्बन्ध कायम गर्ने देशहरूमा सबैभन्दा उदार दाता र विकास साझेदारहरू - संयुक्त राज्य अमेरिका, संयुक्त अधिराज्य, डेनमार्क, जापान र नर्वे लगायत छन्।
अर्थतन्त्र

thumb|नेपाल निर्यातको समानुपातिक प्रतिनिधित्व, २०१९

सन् २०१९ मा नेपालको कूल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) ३४.१८६ बिलियन डलर थियो। २०१९ मा वार्षिक वृद्धि दर ६.६% मा गणना गरिएको छ, र २०२१ मा २.८९% को अपेक्षा गरिएको छ, नेपाल विश्वको सबैभन्दा द्रुत बृद्धि हुने अर्थतन्त्र मध्ये एक हो। देश प्रति व्यक्ति नाममात्र जीडीपी मा विश्वमा १६५औँ र पीपीपी मा प्रति व्यक्ति जीडीपीमा १६२औँ स्थानमा छ। नेपाल २३ अप्रिल २००४ देखि विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्य भएको छ।

१६.८ मिलियन श्रमिक नेपाली श्रमशक्ति विश्वको ३७औँ ठुलो हो। प्राथमिक क्षेत्रले कुल गार्हस्थ उत्पादनको २७.५९%, माध्यमिक क्षेत्रले १४.६% र तृतीय क्षेत्रले ५७.८१% ओगटेको छ। नेपालको सन् २०१८ मा अमेरिकी डलर ८.१ बिलियनको विदेशी मुद्रा रेमिटेन्स, विश्वको १९औँ सबैभन्दा ठुलो र जीडीपीको २८.०% गठन भएको, यसको अर्थतन्त्रमा मुख्य रूपमा भारत, मध्य पूर्व र पूर्वी एसियाका लाखौँ कामदारहरूले योगदान पुर्‍याएका थिएँ, ती सबै अदक्ष श्रमिकहरू थिएँ। प्रमुख कृषि उत्पादनहरूमा अनाज (जौ, मकै, कोदो, धान र गहुँ), तिलहन, आलु, दाल, उखु, जुट, सुर्ती, दूध र भैँसीको मासु पर्छन्। प्रमुख उद्योगहरूमा पर्यटन, गलैँचा, कपडा, चुरोट, सिमेन्ट, इँटा, साथै साना चामल, जुट, चिनी र तिलहन मिलहरू पर्छन्। सन् १९५१ मा लोकतन्त्रको स्थापनासँगै नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार निकै विस्तार भयो। सन् १९८५ मा उदारीकरण सुरु भयो र सन् १९९० पछि गति लियो। आर्थिक वर्ष २०१६/१७ सम्ममा नेपालको वैदेशिक व्यापार १.०६ खर्ब रुपैयाँ थियो, जुन १९९०/९१ को ४५.६ अर्ब रुपैयाँबाट २३ गुणाले बढेको थियो। नेपालको ६० प्रतिशतभन्दा बढी व्यापार भारतसँग छ। प्रमुख निर्यातमा तयारी पोशाक, गलैँचा, दाल, हस्तकला, छाला, औषधीय जडिबुटी र कागजका उत्पादनहरू समावेश छन्, जुन कुलको ९०% ओगटेको छ। मुख्य आयातमा विभिन्न तयारी तथा अर्ध-तयार वस्तु, कच्चा पदार्थ, मेसिनरी तथा उपकरण, रासायनिक मल, विद्युतीय तथा इलेक्ट्रोनिक उपकरण, पेट्रोलियम पदार्थ, सुन र तयारी पोशाक पर्छन्। मुद्रास्फीति २०१९ मा ४.५% मा थियो। विदेशी विनिमय सञ्चिति जुलाई २०१९ मा अमेरिकी डलर ९.५ बिलियन थियो, जुन ७.८ महिनाको आयातको बराबर थियो।
ऊर्जा
पर्यटन

thumb|चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा पर्यटकले हात्तीबाट ठुलो [[एकसिङ्गे गैँडा देखेका छन्।]]
पर्यटन नेपालको सबैभन्दा ठुलो र द्रुत बृद्धि हुने उद्योग हो, जसले १० लाखभन्दा बढी मानिसलाई रोजगारी दिन्छ र कुल जीडीपीमा ७.९%को योगदान गर्दछ। सन् २०१८ मा पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय आगन्तुकहरूको सङ्ख्या १० लाख नाघेको छ (जमिनबाट आएका भारतीय पर्यटकहरूको गणना नगरी)। दक्षिण एसियामा नेपाल आउने आगन्तुकहरूको हिस्सा करिब ६% छ, र उनीहरूले औसतमा धेरै कम खर्च गर्छन्, जसमा नेपालले आम्दानीको १.७% हिस्सा ओगटेको छ। नेपालका प्रमुख पर्यटकिय गन्तव्यहरूमा पोखरा, अन्नपूर्ण पदयात्रा सर्किट र चार युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रहरू - लुम्बिनी, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, काठमाडौँ उपत्यकाका सात साइटहरू सामूहिक रूपमा सूचीबद्ध छन्, र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज। नेपालको पर्वतारोहणको अधिकांश आम्दानी सगरमाथाबाट आउँछ, जुन नेपाली पक्षबाट बढी पहुँचयोग्य छ।

नेपाल, आधिकारिक रूपमा सन् १९५१ मा पश्चिमीहरूका लागि खोलिएको थियो, हिप्पी ट्रेलको अन्त्यमा, सन् १९६० र १९७० को दसकमा नेपाल पर्यटकहरू समक्ष एक लोकप्रिय गन्तव्य बन्यो। सन् १९९० को दसकमा माओवादी जनयुद्धबाट अवरुद्ध भएको उद्योग, पछि पुन: प्राप्ति भएको छ, तर उच्च-अन्तको पर्यटनको लागि उपयुक्त सुविधाको अभावको कारण "पूर्वाधार अवरोध", भग्नावशेषमा झन्डा वाहक, र केही मुट्ठीभरहरूका मानिसले आफूखुसी गर्ने नीति परिवर्तन नै नेपालमा पर्यटन विकासका लागि चुनौती हुन्। यसका साथै गन्तव्यहरूको सही रूपमा विकास र बजारको उचित बिस्तारमा सरकारको उदासिनता पनि नेपाली पर्यटनका बाधक हुन्। तर आदिवासी जनजातिको घरमा पेइङ गेस्टको रूपमा सांस्कृतिक र इको-पर्यटक बस्ने होमस्टे पर्यटनले केही सफलता पाएको छ।
वैदेशिक रोजगारी

left|thumb|वयस्कहरू विदेशमा दासत्व जस्तो अवस्थामा रोजगारीमा रहेका बेला देशका लाखौँ बालबालिकाहरू बालश्रमको रूपमा (कृषि क्षेत्र बाहेक) काममा छन्।
नेपालमा बेरोजगारी र कम बेरोजगारीको दर काम गर्ने उमेरको जनसङ्ख्याको आधा भन्दा बढी छ, लाखौँलाई रोजगारी खोज्न विदेशमा, मुख्यतया भारत, खाडी र पूर्वी एसियामा। प्रायः अदक्ष, अशिक्षित, र ऋण सार्कहरूको ऋणी, यी कामदारहरूलाई म्यानपावर कम्पनीहरूले ठग्छन् र धोखाधडी सम्झौता अन्तर्गत शोषणकारी रोजगारदाता वा युद्धग्रस्त देशहरूमा पठाइन्छ। तिनीहरूको राहदानी जफत गरिएको छ, जब रोजगारदाताले उनीहरूलाई बिदा दिन्छ वा तिनीहरूको सम्झौता खारेज गर्छ तब फिर्ता गरिन्छ। धेरैजसोले न्यूनतम पारिश्रमिक पाउँदैनन्, र धेरैले ज्यालाको सबै वा केही अंश गुमाउन बाध्य छन्। धेरै नेपालीहरू अत्यन्त असुरक्षित अवस्थामा काम गर्छन्; प्रत्येक दिन औसत दुई कामदारको मृत्यु हुन्छ। महिलामाथि लगाइएका प्रतिबन्धका कारण धेरैजसो देश बाहिर जान बेचबिखनमा निर्भर हुन्छन् र हिंसा र दुर्व्यवहारको सिकार हुन्छन्। धेरै नेपालीहरू दासत्व जस्तो अवस्थामा काम गरिरहेको विश्वास गरिन्छ र नेपालले अलपत्र परेका कामदारहरूलाई उद्धार गर्न, मृतकका ऋणी परिवारलाई पारिश्रमिक र विदेशमा पक्राउ परेकाहरूलाई कानुनी खर्चमा अर्बौं रुपैयाँ खर्च गर्छ। लाखौँले गरिबीबाट माथि उठेका भए पनि उद्यमशीलताको कमीका कारण रेमिट्यान्स ठुलो मात्रामा घरजग्गा र उपभोगमा खर्च हुने गरेको छ।
जनसाङ्ख्यिकी

नेपालका नागरिकहरूलाई नेपाली भनेर चिनिन्छ। नेपालीहरू भारत, तिब्बत र उत्तर बर्माबाट तीन प्रमुख प्रवासका सन्ततिहरू हुन्। प्रारम्भिक बासिन्दाहरूमध्ये पूर्वी क्षेत्रका किराँत, काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार, तराई-मधेसका आदिवासी, थारू र सुदूरपश्चिमका पहाडी भेगका खस पहाहीहरू पर्दछन्। हालैका वर्षहरूमा जनसङ्ख्याको एक महत्वपूर्ण भाग तराईमा बसाइँसराइ गरेर गएता पनि अधिकांश नेपालीहरू अझै पनि मध्य उच्च भूभागमा बसोबास गर्छन् र उत्तरी पहाडहरूमा थोरै मात्र बसोबास गर्छन्।

नेपाल बहुसांस्कृतिक र बहुजातिय देश हो। यस देशमा १२५ विभिन्न जातजातिहरू बसोबास गर्दछन् जसले १२३ विभिन्न मातृभाषाहरू बोल्दछन्। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम र इसाई धर्मको अतिरिक्त यसका मानिसहरू विभिन्न आदिवासी तथा लोक धर्महरूको अनुसरण गर्दछ। २०६८ को जनगणना अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २ करोड ६४ लाख भन्दा बढी थियो। २०५८ भन्दा नौ लाखको झन्डै तीन गुणा बढी थियो। वि.सं २०५८ देखि २०६८ सम्म औसत परिवारको आकार ५.४४ बाट घटेर ४.९ पुगेको थियो। यस जनगणनामा २०५८ को तुलनामा झन्डै १९ लाख मानिसहरू अनुपस्थित थिएँ र यो २०५८ मा भन्दा एक लाखभन्दा बढी थियो। २०६८ मा, यौन अनुपात ९९.८ बाट ९४.२ मा घटेको थियो। २०५८ देखि २०६८ को बीचमा वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धि दर १.३५% थियो जबकि २०१८ देखि २०५८ को बीचमा औसत २.२५% जनसङ्ख्या अनुपस्थित थियो।

नेपाल सबैभन्दा कम सहरीकरण भएका दस देशहरू मध्ये एक हो र यो विश्वको सबैभन्दा द्रुत गतिमा सहरीकरण हुने दस देशमध्ये एक समेत हो। २०७१ सम्म अनुमानित १८.३% जनसङ्ख्या सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्दथे। सहरीकरण दर तराइमा उच्च छ भने भित्री तराईका मध्य पहाड र उच्च हिमालयमा जनसङ्ख्या कम रहेको छ। त्यस्तै, मध्य र पूर्वी नेपालमा पनि यो दर बढी रहेको छ। राजधानी काठमाडौँलाई "मन्दिरहरूको सहर" भन्ने उपनाम दिइएको छ। यो देशकै सबैभन्दा ठुलो सहर र सांस्कृतिक तथा आर्थिक क्षेत्र हो। नेपालका अन्य ठुला सहरमा पोखरा, विराटनगर, ललितपुर, भरतपुर, वीरगन्ज, धरान, हेटौँडा र नेपालगन्ज रहेका छन्। तीव्र गतिमा बढ्दै गइरहेको सहर, सबैभन्दा प्रमुख काठमाडौँ उपत्यकामा सवारी चाप, प्रदूषण र पिउने पानीको अभाव केही प्रमुख समस्याहरू हुन्।
भाषा

नेपालका विविध भाषिक सम्पदाहरू तीन प्रमुख भाषा समूहहरूबाट आवद्ध छन् जसमा हिन्द-आर्य, भोट-बर्मेली र विभिन्न आदिवासी भाषाहरू पर्दछन्। नेपालको प्रमुख भाषाहरू (मातृभाषाको रूपमा बोलिने) २०६८ को जनगणना अनुसार नेपाली (४४.६%), मैथिली (११.७%), भोजपुरी (६.०%), थारू (५.८%), तामाङ (५.१%), नेवारी (३.२%), बज्जिका (३.०%) मगर (३.०%), डोटेली (३.०%), उर्दु (२.६%), र अवधी (१.८९%) पर्दछन्। नेपालमा कम्तीमा पनि चारवटा स्वदेशी साङ्केतिक भाषाहरू छन्।

संस्कृतको वंशाणुगत, नेपाली भाषा देवनागरी लिपिमा लेखिएको छ। यो देशको आधिकारिक भाषा तथा सरकारी कामकाजको भाषा हो। क्षेत्रीय भाषाहरू मैथिली, अवधी र भोजपुरी दक्षिणी तराई क्षेत्रमा बोलिन्छ। उर्दु नेपाली मुस्लिममाझ प्रचलित छ। तिब्बती भाषाका किसिमहरू उच्च हिमालमा र उत्तरमा बोलिन्छ जहाँ धार्मिक शिक्षा हासिल गर्नेहरूले मानक साहित्यिक तिब्बती भाषालाई व्यापक रूपमा बुझेका छन्। तराई र पहाडका स्थानीय उपभाषाहरू प्रायजसो देवनागरी वा रोमी वर्णमालामा थुप्रै लेख्नका लागि प्रणाली विकास गर्ने प्रयासमा लेखिएका छैनन्।
धर्म

left|thumb|पशुपतिनाथ मन्दिरमा साधुहरू
नेपालको संविधानले घोषणा गरेअनुसार नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र हो, जहाँ धर्मनिरपेक्षता भनेको 'धर्म, संस्कृतिको संरक्षणका साथमा परापूर्वकालदेखि हस्तान्तरण गरिएको धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता' हो। २०११ को जनगणनाले नेपालमा सबैभन्दा धेरै अनुयायी भएको धर्म हिन्दु धर्म (जनसङ्ख्याको ८१.३%), बौद्ध धर्म (९%) रहेको बताएको छ। बाँकी इस्लाम (४.४%), किराँत (३.१%), ईसाई धर्म (१.४%) र प्रकृति वा प्रकृति पूजा (०.५%) थिएँ। जनसङ्ख्याको प्रतिशतका आधारमा नेपालमा विश्वमा सबैभन्दा बढी हिन्दुहरूको जनसङ्ख्या छ। नेपाल हालसम्म आधिकारिक रूपमा हिन्दु राज्य थियो, र शिवलाई देशको संरक्षक देवता मानिन्थ्यो। यद्यपि इतिहासभरि धेरै सरकारी नीतिहरूले अल्पसङ्ख्यक धर्महरूलाई बेवास्ता गरेको छ वा सीमान्तकृत गरेको छ, नेपाली समाजहरूले सामान्यतया सबै धर्महरू बीच धार्मिक सहिष्णुता र सद्भावको आनन्द लिन्छन्, केवल धार्मिक रूपमा प्रेरित हिंसाका पृथक घटनाहरूका साथ। नेपालको संविधानले कसैलाई पनि धर्म परिवर्तन गर्ने अधिकार दिएको छैन। नेपालले २०१७ मा अझ कडा धर्म परिवर्तन विरोधी कानून पनि पारित गर्यो। नेपालमा हिन्दुहरू विश्वमा भारत पछि सबैभन्दा धेरै छन्।
शिक्षा

सन् १९५१ मा आधुनिकतामा प्रवेश गर्नुअघि नेपालको साक्षरता दर ५% थियो र नेपालका ३०० विद्यालयहरूमा करिब १०,००० विद्यार्थीहरू भर्ना भएका थिए। सन् २०१७ सम्म आइपुग्दा नेपालमा, ३५,६०१ विद्यालयहरूमा ७० लाख भन्दा बढी विद्यार्थीहरू भर्ना भएका थिए। समग्र साक्षरता दर (५ वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको लागि) सन् २००१ मा ५४.१% बाट सन् २०११ मा ६५.९% पुगेको छ। सन् २०१७ सम्ममा शुद्ध प्राथमिक नामांकन दर ९७% पुगेको छ, तर माध्यमिक तहमा नामांकन ६०% भन्दा कम थियो (ग्रेड ९ -१२), र लगभग १२% तृतीय स्तरमा। समग्र साक्षरता दरमा उल्लेखनीय लैङ्गिक असमानता भए पनि शिक्षाका सबै तहमा भर्ना हुनेमा केटीहरूले केटाहरूलाई उछिनेका छन्। नेपालमा ११ विश्वविद्यालय र चार स्वतन्त्र विज्ञान प्रतिष्ठान छन्। नेपाल २०२१ मा ग्लोबल इनोभेसन इन्डेक्समा १११औँ स्थानमा थियो, जुन २०१९ मा १०९औँ स्थानमा थियो।

उचित पूर्वाधार र शिक्षण सामग्रीको अभाव, उच्च विद्यार्थी-शिक्षक अनुपात, साथै विद्यालय व्यवस्थापन समितिको राजनीतिकरण र, विद्यार्थी र शिक्षकहरू बीचको दलीय एकीकरणले प्रगतिको नेपाललाई एक साक्षर देश बनाउने कार्यमा बाधक बनाउँछ। संविधानमा नि:शुल्क आधारभूत शिक्षाको प्रत्याभूति गरिएको भएपनि शिक्षा सम्बन्धी कार्यक्रमहरूलाई प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि बजेट तथा इच्छाशक्तिको अभाव छ। सरकारले बालिका तथा अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका साथै सहिद, सीमान्तकृत समुदाय र गरिबका बालबालिकाका लागि छात्रवृत्ति कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। हरेक वर्ष दसौँ हजार नेपाली विद्यार्थी राम्रो शिक्षा र कामको खोजीमा देश छोड्छन्, जसमध्ये आधा कहिल्यै फर्केर आउँदैनन्।
स्वास्थ्य

thumb|नेपालमा आयु प्रत्याशाको ऐतिहासिक विकास
नेपालमा स्वास्थ्य सेवा सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रबाट उपलब्ध गराइन्छ। २०१७ को अनुसार जन्मको आयु ७१ वर्ष अनुमान गरिएको छ, संसारमा १५३औँ उच्चतम, सन् १९९० मा ५४ वर्ष र सन् १९५० मा ३५ वर्ष। कुल मृत्यु मध्ये दुई तिहाई गैर-संक्रामक रोगहरू को कारण हो; हृदय रोग मृत्युको प्रमुख कारण हो। आसीन जीवनशैली, असन्तुलित खानपान र सुर्ती र मदिराको सेवनले नसर्ने रोगको वृद्धिमा योगदान पुर्‍याएको छ भने शिक्षा, चेतना र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको अभावका कारण कम सरसफाइ र कुपोषणका कारण हुने सरुवा र उपचारयोग्य रोगबाट धेरैले ज्यान गुमाउने गरेका छन्।

नेपालले मातृ तथा बाल स्वास्थ्यमा ठुलो प्रगति गरेको छ। ९५% बालबालिकामा आयोडिनयुक्त नुनको पहुँच छ, र ६ देखि ५९ महिना उमेरका ८६% बालबालिकाले भिटामिन ए प्रोफिलेक्सिस पाउँछन्। स्टन्टिङ, कम वजन र बर्बादी उल्लेखनीय रूपमा कम भएको छ; ५ वर्ष मुनिका बालबालिकामा ४३ प्रतिशत कुपोषण अत्यन्त उच्च छ। महिला र बालबालिकामा एनिमिया २०११ र २०१६ को बीचमा बढ्यो, क्रमशः ४१% र ५३% पुग्यो। कम जन्मको तौल २७% मा छ भने स्तनपान ६५% मा छ। नेपालले मातृ मृत्युदर सन् १९९० मा ९०१ बाट घटाएर २२९ पुगेको छ। शिशु मृत्युदर सन् १९९० मा १३९.८ को तुलनामा प्रति हजार जीवित जन्म ३२.२ मा घटेको छ। गर्भनिरोधक प्रचलन दर ५३% छ तर सचेतना र सहज पहुँचको कमीको कारण ग्रामीण र सहरी क्षेत्रहरू बीच असमानता दर उच्च छ।
खाना

thumb|एक औषत नेपालीले खाने खाना
एक विशिष्ट नेपाली खानाको आधार भनेको सादा रुपमा पकाइने अनाज नै हो, र स्वादिलो स्वादिलो परिकारहरूसँग पूरक हुन्छ। पछिल्लोमा दाल, दाल र तरकारीहरू समावेश छन् जुन सामान्यतया अदुवा र लसुनसँग मसला गरिन्छ, तर मसलाको संयोजनको साथमा धनिया, जीरा, बेसार, दालचीनी, अलैँची, जिम्बु र अन्य समावेश हुन सक्छ जसमा खाना सम्मेलनहरूद्वारा सूचित गरिन्छ। वास्तविक भोजनमा, यो मानसिक प्रतिनिधित्वले थाल वा थालीको रूपमा लिन्छ, पकाएको अनाजको लागि केन्द्रीय स्थानको साथ, परिधीयहरू, प्रायः सानो कचौराहरूमा, स्वादपूर्ण साथको लागि, र एकै समयमा, टुक्रा-टुक्राको सट्टा, इन्जेशनको लागि। खानाको प्रत्येक कार्यमा दुईवटा, चाहे वास्तविक मिसाएर—उदाहरणका लागि भात र दाल—वा एउटाको फोल्डिङमा—जस्तै रोटी—अर्काको वरिपरि, जस्तै पकाएको तरकारी। दालभात, उफाएको चामलको वरिपरि केन्द्रित सबैभन्दा सामान्य उदाहरण हो। साथै डेयरी र कहिलेकाहीँ मासु, सबैभन्दा सामान्य र प्रमुख उदाहरण हो। गहुँको पीठोबाट बनेको अखमिरी रोटीले कहिलेकाहीँ चपाती भनिन्छ, विशेष गरी तराईमा उमालेको चामललाई प्रतिस्थापन गर्दछ, जबकि ढिँडो, मकै, कोदो वा गहुँको पीठो पानीमा उमालेर, लगातार हलचल गरेर बाक्लो, लगभग ठोस स्थिरता नपुगेसम्म पीठो थपेर बनाइन्छ। नेपालको उच्च पहाडमा चामलको मुख्य विकल्प भनेकै ढिँडो हो। त्साम्पा, भुटेको जौ वा नग्न जौबाट बनाइएको पीठो, उच्च हिमालयमा मुख्य खाना हो। नेपालभरि, किण्वित, त्यसपछि घाममा सुकाइएका, गुन्द्रुक भनिने पातदार सागहरू, दुवै स्वादिष्ट र जाडोमा ताजा तरकारीहरूको लागि महत्त्वपूर्ण विकल्प हुन्।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू
सरकार

* नेपाल सरकार
* नेपाल पर्यटन बोर्ड



श्रेणी:एसियाका देशहरू
श्रेणी:सङ्घीय संवैधानिक गणतन्त्रहरू
श्रेणी:ऐतिहासिक हिन्दु अधिराज्यहरू
श्रेणी:भूपरिवेष्ठित राष्ट्रहरू
श्रेणी:अल्पविकसित देशहरू
श्रेणी:दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनका सदस्य राष्ट्रहरू
श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सदस्य राष्ट्रहरू
श्रेणी:गणतन्त्रहरू
श्रेणी:दक्षिण एसियाली देशहरू