Benin

Bẹ̀nẹ̀,tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Bẹ̀nẹ̀, ni a mọ̀ tẹ́lẹ̀ sí Dahomey,Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Bẹ̀nẹ̀ jẹ́ orílẹ̀-èdè ní Ìwọ̀orùn Áfríkà. Ó ní bodè pẹ̀lú Tógò ní apá ìwọòrùn, Nàìjíríà ní apá ìlaòrùn, àti Bọ̀kínà Fasò àti Náíjà ní àríwá. Ní gúúsù ó jẹ́ Etíòkun Benin (Bight of Benin), tí ó sì súnmọ́ apá Gulf of Guinea ní agbègbè ìyàngbẹ ilẹ̀ tí ó sùnmọ́ Atlantic Ocean. Olú ìlú orílẹ̀-_èdè náà ni Porto-Novo, nígbà tí ilé -ìjọba tí ń darí ìṣàkóso oríl-èdè náà wà ní ìlú Cotonou tí ó jẹ́ ìlú tí èrò pọ̀ sí jùlọ ní orílẹ̀-èdè náà. Orílẹ̀-èdè Bẹ̀nẹ̀ saare ilẹ̀ tí ó tó 112,622|km2, àwọn olùgbé inẹ̀ sì tó 14.054.000 mílíọ́nù, tí wọn sì ń fi ohun ògbìn bíi epo àti òwú ṣe ọrọ̀ ajé.

(

láarin 17 century sí 19 century, ìṣèjọba tí ó wà ní Bẹ̀nẹ̀ ni Ilẹ̀ Ọba Dahomey, tí ó di Porto-Novo

lònìí. Ojú ọ̀nà tí wọ́n ń kó ẹrú gbà làsìkò ọdún 27th century látàrí ìtanisóko-ẹrú lásìkò náà. Àwọn Faransé olówò-ẹrú àmúnisìn fi ìlú náà sábẹ́ ìkan nínú àwọn ìlú amọ́nà rẹ̀ ní ọdún 1894 tí ó sì di French Dahomey. Ọdún 1960 ni Dahomey gba òmìniria kúrò lábẹ́ ìjọba Faransé olówò-ẹrú àmúnisìn. Oríṣiríṣi ìjọba ni orílẹ̀-èdè Bẹ̀nẹ̀ ti ní tí ó fi mọ́ ìjọba ológun àti ìdìtẹ̀gbajọba wọn pẹ̀lú. Àwọn ẹgbẹ́ ìṣèlú tí ó wà níbẹ̀ tẹ́lẹ̀ ni People's Republic of Benin láàrín ọdún 1975 sí ọdún 1990. Ọdún 1991 ni wọ́n dá àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú púpọ̀ sílẹ̀ ní orílẹ̀-èdè náà.
Orúkọ rẹ̀

Dahomey ni wọ́n ń pe orilẹ̀-èdè yìí ṣáájú àti lẹ́yìn ìgbòmìnira wọn kúrò lọ́wọ́ orílẹ̀-èdè Faransé ní ọjọ́ kínní oṣù kẹjọ ọdún 1960. Ọgbọ̀-ọjọ́ oṣù kọkànlá ọdún 1975 ni àwọn ológun dìtẹ̀ gba ìjọba ni wọ́n yí orúkọ orílẹ̀-èdè náà padà sí Benin. Orúkọ yí ni wọ́n mú lati ara àwọn ènìyàn tí wọ́n ń sọ èdè Fon tí wọ́n wá láti ilẹ̀ Ìbíní ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.
Ìtàn ìdásilẹ̀ orílẹ̀-èdè náà

left|thumb|Map of the Kingdom of Dahomey, 1793
Ṣaájú ọdún 1600 ni onírúurú ẹ̀yà àti àwọn elédè ti wà ní ilẹ̀ Ọba Dahomey tí kálukú wọn sì ń ṣèlú wọn láàyè ara wọn. Lára àwọn ẹ̀yà tí wọ́n wà ní Dahomey ni ẹ̀yà Ẹ̀yà Aja, ẹ̀yà Gbe￼￼, ẹ̀yà Yorùbá, nígbà tí àwọn ẹ̀yà. mìíràn tí wọ́n ń gbé ni ọwọ́ inú jẹ́ ẹ̀yà Ìbarìbá tí a ti rí àwọn ẹ̀ya èdè mìíràn bíi Mahi, Gedevi àti àwọn ènìyàn Kabye. Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́

Ilú-ọba Ọ̀yọ́ ni ó wà tí kò jìnà sí apá ìlà-oòrùn sí ilẹ̀ Dahomey ni ipa àwọn ọmọ ogun Ọ̀yọ́ le koko lórí àwọn olùgbé ilẹ̀ Dahomey tí wọn sì ń gba Owó orí lọ́wọ́ wọn. Èyí di ohun ìtàn ní ọdún 17 sí 18 century nígbà tí àwọn ènìyàn Fon dá ilẹ̀ Ọba Abomey sílẹ̀.
Awon ipinle ijoba


Image:Benin departments.png|thumb|left|250px|Àwọn ìpínlẹ̀ ìjọba Benin
rect 96 41 108 60 Alibori
rect 43 70 56 89 Atakora
rect 68 237 80 256 Atlantique
rect 85 105 98 125 Borgou
rect 68 176 81 196 Collines
rect 48 116 60 134 Donga
rect 50 224 62 242 Kouffo
rect 84 254 97 271 Littoral
rect 53 242 65 257 Mono
rect 98 237 118 255 Ouémé
rect 98 206 117 224 Plateau
rect 62 211 78 229 Zou


Ile Benin je pinpin si apá mejila (French: départements), awon wonyi si tun je pinpin si ibile 77. Ni odun 1999 ni won pin awon apa ijoba abele mefa to wa tele si mejila.

# Alibori
# Atakora
# Atlantique
# Borgou
# Collines
# Donga
# Kouffo
# Littoral
# Mono
# Ouémé
# Plateau
# Zou
Jọ́gíráfì

Benin jẹ́ ile san lati Ariwa de Guusu ni ilaoorun Afrika, o dubule larin Agbedeméjì ayé (Equator) ati Ìlà-ooru Alákàn (Tropic of Cancer). Ìlàìdùbúlẹ̀ rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ láti 6°30′A dé 12°30′A, bẹ́ ẹ̀ sì ni ìlàìnàró rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ láti 1°L dé 3°40′L.

Pelu agbegbe ile to to Benin fe lati Odò Niger ni ariwa titi de Okun Atlantiki ni guusu, ijinnasi to je . Botilejepe ni iwon ile eba odo re je iwon ile orile-ede na ni ibi totifeju je .

Ikan ninu awon orile-ede tokerejulo ni Iwoorun Afrika ni Benin. O kere ni ilopo mejo si Naijiria to ni bode mo si ilaoorun. Sugbon o tobi ni ilopo meji si Togo to ni bode mo si iwoorun. Maapu ile Benin fihan pe awon oke re ko fi be yato si ara won (idasarin awon oke re je ).

A le pin oril-ede na si apa merin lati gusu de ariwa. Ibi ẹ̀kun omi irele, oniyanrin (igbeleke togajulo ) je, lopojulo, ni fife. O je ile erofo to ni awo adagun odo ati osa ti won japo mo okun. Awon ilegiga apagusu Benin (igasoke larin ati ) pinya si ra won nitori awon afonifoji to la koja lati ariwa de gusu legbe awon odo Couffo, Zou, and Oueme.
Isuna

Isuna ile Benin je ti alaidagbasoke, o si gbojule ise agbe aroje, ogbin owu ati okowo agbegbe. Owu tita lo je 40% GDP ati bi 80% ipawo oja okere iseoba. Idagbasoke eso-ise dasarin 5% ni bi odun meje seyin, sugbon iposi iyearabudo ko je ki iposi yi o ni ipa kankan. Igbowolori (owon) ti din sile ni bi odun melo se yin. CFA franc ni owonina ile Benin.
Dimográfì

thumb|290px|Maapu Bénin

Ogunlogo iyearabudo ile Benin n gbe ni gusu. Won je ọ̀dọ́, pelu àsìkò ìgbẹ̀mí to je odun 59. Awon eya ede Afrika bi 49 lo wa ni Benin; awon wonyi tedo kakiri. Awon eya ede yi ni Yoruba ni gusuilaoorun (ti won wa lati Naijiria ni odunrun 12la); Dendi ni agbegbe ariwa-arin (won kowa lati Mali ni orundun 16un); Bariba ati Fulbe ni ariwailaoorun; Betammaribe ati Somba ni Atacora Range; Fon ni ayika agbegbe Abomey ni Arin Gusu; ati Mina, Xueda, ati Aja (ti won wa lati Togo) ni ekun odo.

Fon ni eya ede topojulo pelu 1.4 legbegberun iyearabudo to n so ede Fon, Yoruba tele won pelu 1.2 legbegberun, Aja (600,000), Bariba (460,000), Ayizo (330,000), the Fulbe (tabi Fulani, Peul ati Fula) (310,000), ati awon Gun (240,000). Bakanna ni leba awon ebute ni gusu a le ri awon omo-omo awon eru ti won kopada wa lati Brasil. Bakanna die tun wa lati ile Europe, agaga awon ara Fransi ati awon eniyan lati apaariwa Asia bi Lebanon ati Ilaoorun Asia bi India.
Esin

Gege bi onka 2002 se fihan, 42.8% je Elesin Kristi (27.1% je Katholiki, Selestial 5%, Methodisti 3.2%, other Protestanti 2.2%, awon miran 5.3%), 24.4% je Musulumi, 17% je Elesin ibile, 15.5% awon miran.
Èdè

Ede iseoba je Faransé sugbon sibesibe awon ede abinibi bi Fon ati Yoruba na tu gbajumo agaga ni apa gusu. ni apa ariwa awon ede bi bariba ati fula gbajumo.
Awon eya eniyan

99% je àwon omo Afrika (Yoruba, Fon, Aja, Bariba at.bb.lo), awon omo Europe ko ju 10,000 lo.
Ilera ati itoju

Ni arin ewaodun '80, awon omo ile Benin ti won le gba itoju ilera to yeke din ni 30% iyearabudo, nitori eyi Benin ni ofo omode togajulo ni Afrika. Leyin Idawose Bamako iyato to dara sele, eyi si je ki ipese ilera o wa fun opo awon iyearabudo.
Ikeko

Ikeko ko pondandan be si ni ki se ofe. Bakanna awon odomokunrin poju awon odomobirin lo ni ile eko. Ipin awon akeko si awon oluko posoke lati 36:1 ni 1990 de 53:1 ni 1997. Aimookomooka je 60% awon iyearabudo..
Sistemu Eko

Awon akoko ti ile-eko kookan n gba
* Ile-eko Alakobere: odun 6
* Ile-eko Keji kekere: odun 4
* Ile-eko Keji agba: odun 3
* Iwe-eri Barchelor: odun 3
* Iwe-eri Master: odun 4
Awon Itokasi