JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ

ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ ਬੀਜਿੰਗ, ਚੀਨ, ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੌਕ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਇਸਨੂੰ ਵਰਜਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਗੇਟ (ਭਾਵ ਸਵਰਗੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਗੇਟ) ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਚੌਕ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਨੰਬਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ (440,000 ਮੀ2 – 880×500 ਮੀ ਜਾਂ 109 ਏਕੜ – 960×550 ਗਜ) ਹੈ। ਚੀਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਹ ਚੌਕ 4 ਜੂਨ 1989 ਦੇ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਫੌਜ਼ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਇਤਿਹਾਸ

ਡਾਕਟਰ ਸਨ-ਯਾਤ-ਸੇਨ ਦੀ ਅਗੁਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 1911 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਚੌਕ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਲ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੀ। 1911 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੀਨ ਦੇ ਆਖ਼ਿਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ ਇਸ ਚੌਕ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਹੋਣ ਲਗਾ। ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਚੌਕ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਹਿਮੀਅਤ ਉਦੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਸਾਲ 1949 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ੂਨੀ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ .
ਇੱਕ ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਨੂੰ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਚੇਅਰਮੈਨ ਮਾਓ ਨੇ ਚੀਨੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਗੈਲਰੀ


File:TiananmenGatePic1.jpg|ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗੇਟ
File:NationalMuseumofChinapic1.jpg|ਚੀਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਚੌਂਕ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ
File:GreatHallofthePeoplepic2.jpg|ਚੌਕ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਹਾਲ
File:BeijingTiananmenSquaregatepicture2.jpg|ਜ਼ੇਂਗਯਾਂਗਮੇਨ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਗੇਟ ਟਾਵਰ
File:Monument people's heroes 2.jpg|ਲੋਕ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਚੌਂਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।
File:Monument to the People's Heroes.jpg|ਲੋਕ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਰਕ
File:Mausoleum von Mao Zedong.jpg|ਮਾਓ ਜ਼ੇ-ਤੁੰਗ ਦਾ ਮਕਬਰਾ
File:Tianamen Square-Monument.jpg|ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ 'ਤੇ ਮਾਓ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਾਰਕ
File:Kaiguodadian.jpg|1 ਅਕਤੂਬਰ, 1949 ਨੂੰ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ ਦੇ ਸਥਾਪਨਾ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ।
File:HammerSickle Tiananmen.jpg|2011 ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ 90ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਚੌਂਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਸਮਾਰਕ।
File:National mourning for 2008 Sichuan earthquake victims - Tiananmen Square, Beijing, 2008-05-19.jpg|19 ਮਈ, 2008 ਨੂੰ 2008 ਸਿਚੁਆਨ ਭੂਚਾਲ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਗ।
File:November 29 student demonstration, Tiananmen Square.jpg|ਤੀਆਨਾਨਮੇਨ ਸਕੁਏਅਰ, –1919 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ।

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਕ
ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦ੍ਵਿਵੇਦੀ

ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ (19 ਅਗਸਤ 1907 19 ਮਈ 1979) ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਉੱਤਮ ਸਮਾਲੋਚਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸਨ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਆਚਾਰੀਆ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਵੇਦੀ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਗਸਤ 1907 ਵਿੱਚ ਯੂ.ਪੀ. ਦੇ ਬਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੁਬੇ-ਕਾ-ਛਪਰਾ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੰਡਿਤ ਅਨਮੋਲ ਦਿਵੇਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਪੰਡਤ ਸਨ। ਦਿਵੇਦੀ ਜੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਡਿਲ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਟਰ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਆਚਾਰੀਆ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਦ ਆਪ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ਿਤੀਮੋਹਨ ਸੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ (ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ) ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2011 ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 18.7 ਕਰੋੜ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਬਾਦੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਹੁ-ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀ ਲੋਕ ਹਨ।
ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ

ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ


File:Acessories of Kitchen.jpg|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਸਾਮਾਨ
File:Beautiful decorations.jpg|ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਇਕੱਠ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਮਿਲੀਦ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
File:Bangles in Pakistan.jpg|ਚੂੜੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕੰਗਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਧਾਤ, ਲੱਕੜ, ਕੱਚ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਗਹਿਣੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
File:Nomadic people of Pakistan living in the forest pick wood for for burning under the hearths to cook food.jpg|ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਫਿਰਦੇ ਲੋਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ, ਚੱਕਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਜਲਾਉਣ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
File:A Dervish in Lahore celebrating Mela Chiraghan "Festival of Lights").jpg|ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦਰਵੇਸ਼ ਅਨੌਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਸੰਤ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
File:MALIK ATTA MUHAMMAD KHAN.jpg|ਅਟੋਕ ਦਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ
File:Man on a bike in Pakistan.jpg|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ।
File:Me with school kids.jpg| ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚੇ
|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਮੇਲਾ
File:Man using a spinning wheel in Pakistan.jpg|ਚਰਖਾ ਅਜੇ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਬੁਣਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ
ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ

ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਸਭ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕਿਰਤ ਦਾ ਦੇਵਤਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਡੈਮ, ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ, ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਵਿਛੇ ਜਾਲ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੰਗਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਔਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ | ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਤ ਅਜੂਬਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ |ਖਤਮ
ਇਤਿਹਾਸ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ | ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ | ਇੱਕ ਉਪ-ਵੇਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ |
ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਲ ਭਾਗ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਸਲੋਕ
: बृहस्पते भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी।
: प्रभासस्य तस्य भार्या बसूनामष्टमस्य च।
: विश्वकर्मा सुतस्तस्यशिल्पकर्ता प्रजापतिः।।16।।
ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਿਵਸ

ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਿਵਸ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਦੇ ਸ਼ੁੱਭ ਅਵਸਰ ਉੱਤੇ ਹਰ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ, ਤਰਖਾਣ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਸ਼ੁੱਭ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਦੱਸੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਕਰੀਏ |
ਅਰਦਾਸ

ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ।
(ਅਰਦਾਸ ਬਾਬਾ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ

ਓਮ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ । ਅਲਖ ਪੁਰਖ ਸ਼ਬਦ ਸਾਖੀ ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵੇਦ ਭਾਖੀ ਉਸਤਤ ਪੁਰਖ ਅਕਾਲ, ਜਗ ਮੇ ਜੋਤ ਜੋਤ ਮੇਂ ਜਾਤ । ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਉਤਪਾਤ । ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਭਏ, ਜੋਤ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ । ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਕਰੇ ਹੈਂ ਕਾਮ । ਰਾਮ ਨਾਮ ਕਾ ਧਰੇਂ ਹੈਂ ਧਿਆਨ ਵਿਸ਼ਵ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੋ ਦੇਵਤਾ ਕੋ ਦੇਵਲ ਬਣਾਏ ਬਿਸਰਾਮ ਕੋ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਾਮ ਬਣੇ ਹੈਂ ਬਕੁੰਠ ਧਾਮ, ਰਾਤ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੋ । ਸ਼ਿਵਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਔਰ ਦੁਰਗਾ ਕੇ ਦਿਵਾਲੇ, ਬਣਾ ਦਿਏ ਭਵਨ ਬਿਸਰਾਮ ਕੋ। ਨੌਂ ਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ ਪੰਦਰਾਂ ਤਿੱਥਾਂ ਕਰਿਓ ਕਟਾਸ। ਰਾਖਿਆ ਗੁਣੀਆ ਬਾਧਓ ਸੂਤ। ਨਲ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਕੇ ਪੂਤ । ਬਾਂਧ ਦਈ ਖਾਈ ਰਾਮ ਨਾਮ ਕੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾਈ। ਰਾਮ ਨਾਮ ਉਚਰੇ ਤੋਂ ਸਾਗਰ ਮੈਂ ਤਰੇ ਹੈਂ। ਸਿਲੋਂ ਕੇ ਸੇਤੁ ਬੰਨ੍ਹ, ਲੰਕ ਪਰ ਧਾਇ ਰਾਮ, ਕੇਤੇ ਸੰਗ ਦੇਵਤਾ, ਕੇਤੇ ਕੂਪ ਚੜ੍ਹੇ ਹੈਂ। ਭਏ ਪਾਰ ਅਰ ਜੈਂ ਕਪ ਬਾਦਰ ਜਿਉਂ ਗਰਜੈ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਕਹਿਤ, ਕਰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਫਰੇ ਹੈਂ। ਖੁਸੀ ਹੋਏ ਕਹੇ ਨਲ ਰਾਮ ਚੰਦ ਪਾਇ ਮਲ, ਧੰਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੇਰੇ ਕੀਏ ਕਾਮ ਸਰੇ ਹੈਂ। ਪੈਹਲੇ ਬਣੀ ਐਹਰਨ, ਲੋਹੇ ਕੀ ਬੈਰਨ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਸੈਰਨ, ਰਚੀ ਧਰ ਧਿਆਨ ਹੈਂ। ਸੰਨੀ ਹਥੌੜਾ ਔਰ ਖਲੋਂ ਕਾ ਜੋੜਾ, ਸਭ ਕਾਮ ਕੋ ਨਛੋੜਾ, ਸਜ ਸਿਲਪ ਸਮਾਨ ਹੈਂ ਬਰਤਨ ਕੇ ਹਥੌੜਾ ਟਾਂਕੀ, ਈਟਨ ਕੋ ਤੇਸੀ ਕਾਂਡੀ ਕਲਮ ਗਜ ਕਾਨੀ ਥਾਪੀ ਨਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈਂ। ਤੇਸਾ ਔਰ ਆਰੀ ਤਾਂ ਸਥਰਾ ਪਰਕਾਰ ਸੂਤ ਖੀਸ ਤਾਂ ਖਰਾਦਨਾ ਔਰ ਵਰਮਾ ਘੂਮਾਨ ਹੈਂ। ਬੰਗਲਾ ਮਹੌਲ ਹਰੀ ਗੁਬੰਦ ਦਰਵਾਜਾ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਪਿੰਜਰਾ ਝਰੋਖਾ ਤੇ ਮੇਹਰਾਬ ਹੈ। ਆਸੀ ਨਿਕਾਸੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਉਸਾਰੀ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਅਪਾਰ ਜੋ ਉਸਤਾਦ ਕੇ ਯਾਦ ਹੈਂ। ਤੇਰੀਆਂ ਕਲਾਂ ਕੇ ਜੋਰ ਕਾਰਖਾਨੇ ਦੀਏ ਤੋਰ, ਯੁਕਤੀਉਂ ਕੇ ਬਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਮੇਂ ਆਬਾਦ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਕੀ ਪਤ ਤੁਮ ਆਪ ਹੀ ਦਿਆਲ ਭਏ, ਧੰਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੁਮ ਬੜੇ ਉਸਤਾਦ ਹੈਂ॥ ਧੰਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੁਮ ਬੜੇ ਉਸਤਾਦ ਹੈਂ॥ ਜੈ ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਜੀ ਦੀ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ
ਸ਼ੁਕੰਤਲਾ ਦੇਵੀ

ਸ਼ੁਕੰਤਲਾ ਦੇਵੀ (4 ਨਵੰਬਰ, 1929 – 21 ਅਪਰੈਲ, 2013) ਦਾ ਜਨਮ ਬੰਗਲੌਰ(ਕਰਨਾਟਕ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਦਭੁੱਤ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਪਿਊਟਰ”ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ 1982 ਦੇ ਗਿਨੀਜ਼ੀ ਬੁੁਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਈ।ਗਿੰਨੀਜ਼ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ 1980 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਦਿਖਾਈ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਕਰਕੇ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਪਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ 2020 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆ। “ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ” -ਦੇਵੀ ਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਚਰਚਾ ਤੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ‘ਚ ਰਹੀ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

ਸ਼ੰਕੁਤਲਾ ਦੇਵੀ ਸੰਨ 1944 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, 1960 ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ ਅਫਸਰ ਪਰੀਤੋਸ਼ ਬੈਨਰਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਧੀ ਅਨੁਪਮਾ ਬੈਨਰਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।1979 ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕੁਤਲਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੱਡ ਹੋ ਗਈ।ਦੇਵੀ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਵੀ ਲੜੀ ਸੀ।ਸੰਨ 2020 ਦੇਵੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ,ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਲਨ ਨੇ ਨਿਭਾਈ।
ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣ

ਸ਼ੁਕੰਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੰਨ 1950 ਲੰਡਨ ਅਤੇ 1976 ਨਿਉਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। 1988 'ਚ ਦੁਬਾਰੇ ਫੇਰ ਅਮਰੀਕਾ ਗਈ ਜਿਥੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਰਥਰ ਜੈਨਸਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਅੱਦਭੁੱਤ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿਤੀ। 61,629,8753 ਅਤੇ 170,859,3757 ਸ਼ੰਕੁਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਆਰਥਰ ਜੈਨਸਨ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ

* 1977 ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ 188,132,5173 ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੱਲ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ 201-ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਦਾ 23ਵਾਂ ਰੂਟ 546,372,891 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਿਰਫ 50 ਸੈਕਿੰਡ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
* 18 ਜੂਨ, 1980, ਸ਼ੁਕੰਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ 13-ਅੰਕਾ ਦੇ ਦੋ ਨੰਬਰ 7,686,369,774,870 × 2,465,099,745,779 ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਤਰ ਸੀ-18,947,668,177,995,426,462,773,730 ਜਿਸ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ 28 ਸੈਕਿੰਡ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਾਇਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗਿਨੀਜ਼ ਬੁਕ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ 1982 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਕਿਤਾਬਾਂ

*Puzzles to Puzzle You
*More Puzzles to Puzzle You
*Book of Numbers
*Perfect Murder
*The World of Homosexuals
*Figuring: The Joy of Numbers
*In the Wonderland of Numbers
*Super Memory: It Can Be Yours
*Mathability: Awaken the Math Genius in Your Child
ਮੌਤ

ਅਪਰੈਲ 2013 ਨੂੰ ਸ਼ੁਕੰਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਾਹ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2013 ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ
ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ

ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਮ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ () (12 ਅਕਤੂਬਰ 1938 - 08 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016), ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ।
ਜੀਵਨ

ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਮੁਰਤੁਜਾ ਹਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜਮੀਲ ਫਾਤੀਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਤੀਜੀ ਔਲਾਦ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਾਫੀਆ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1938 ਲਿਖਵਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਲਕਾਲ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜਾਰਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਕਾਲਜ (ਵਿਕਟੋਰਿਆ ਕਾਲਜ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਕਾਲਜ) ਤੋਂ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 2 ਫ਼ਰਵਰੀ 20 16 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਣ 78 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦੀਆਂ 19 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਰਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ। ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ‘ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਦਗ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਨਰ ਹਰ ਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲਵਾਦੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨੰਗੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰ੍ਹਵੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਿਆਨਦਾ ਸਗੋਂ ਮਾਸੂੁਮੀਅਤ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ

ਜਦੋਂ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਮੁੱਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਘਿਰਾਉ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ੇਅਰ -

:ਘਰ ਸੇ ਮਸਜਦ ਹੈ ਬੜੀ ਦੂਰ, ਚਲੋ ਯੇ ਕਰ ਲੇਂ।
:ਕਿਸੀ ਰੋਤੇ ਹੁਏ ਬੱਚੇ ਕੋ ਹੰਸਾਯਾ ਜਾਏ॥

ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਨਿਦਾ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ? ਨਿਦਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਸਜਦ ਇੰਸਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਤਹਰੀਰ ਹੈ।
ਰਚਨਾਵਾਂ

* ਲਫਜੋਂ ਕੇ ਫੂਲ
* ਦੁਨੀਆ ਏਕ ਖਿਲੌਨਾ ਹੈ
* ਖੋਆ ਹੂਆ ਸਾ ਕੁੱਛ (1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 1998 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ)
* ਮੋਰਨਾਚ
* ਆਂਖ ਔਰ ਖਵਾਬ ਕੇ ਦਰਮਿਆਂ
* ਸਫ਼ਰ ਮੇਂ ਧੂਪ ਤੋ ਹੋਗੀ
* ਆਂਖੋ ਭਰ ਆਕਾਸ਼
* ਮੌਸਮ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਹੈ
* ਮੁਲਾਕਾਤੇਂ
* ਤਮਾਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਆਗੇ
* ਦੀਵਾਰੋ ਕੇ ਬੀਚ (ਆਤਮਕਥਾ)
* ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ (ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਨਹਈਆ ਲਾਲ ਨੰਦਨ)
ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ

* ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ: ਨਈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਨਾਮ
* ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ: ਏਕ ਜਵਾਨ ਮੌਤ
* ਦਾਗ਼ ਦੇਹਲਵੀ: ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਾ ਏਕ ਸਕੂਲ
* ਮੁੰਹਮਦ ਅਲਵੀ: ਸ਼ਬਦੋਂ ਕਾ ਚਿਤਰਕਾਰ
* ਜਿਗਰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ: ਮੁਹੱਬਤੋਂ ਕਾ ਸ਼ਾਇਰ
ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ

* ਕਭੀ ਕਿਸੀ ਕੋ ਮੁਕੰਮਲ ਜਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ ("ਮੌਸਮ ਆਤੇ ਜਾਤੇ ਹੈ" ਵਿੱਚੋਂ, ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ (1981) ਵਿੱਚ)
* ਤੇਰਾ ਹਿਜ਼ਰ ਮੇਰਾ ਨਸੀਬ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਗ਼ਮ ਮੇਰੀ ਹਯਾਤ ਹੈ (ਫ਼ਿਲਮ - ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ 1983)
* ਹੋਸ਼ ਵਾਲੋ ਕੋ ਖ਼ਬਰ ਕਾ ਬੇਖ਼ੁਦੀ ਕਿਆ ਚੀਜ਼ ਹੈ (ਫ਼ਿਲਮ-ਸਰਫ਼ਰੋਸ਼)
* ਚੁੱਪ ਤੁਮ ਰਹੋ, ਚੁੱਪ ਹਮ ਰਹੇ (ਫ਼ਿਲਮ- ਇਸ ਰਾਤ ਕੀ ਸੁਭਾ ਨਹੀਂ)
* ਆ ਭੀ ਜਾ (ਫ਼ਿਲਮ-ਸੁਰ)
* ਦੁਨੀਆ ਜਿਸੇ ਕਹਿਤੇ ਹੈ, ਮੱਟੀ ਕਾ ਖਿਲੌਨਾ ਹੈ (ਗ਼ਜ਼ਲ)
* ਹਰ ਜਗਾਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਆਦਮੀ (ਗ਼ਜ਼ਲ)
ਸਨਮਾਨ

* 1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 'ਖੋਆ ਹੂਆ ਸਾ ਕੁੱਛ' ਲਈ 1998 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਮਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਖੁਸਰੋ ਪੁਰਸਕਾਰ
* ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਆਤਮਕਥਾ 'ਦੀਵਾਰੋਂ ਕੇ ਬੀਚ' ਲਈ)
* 2013 ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ; ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਬਾਲੀ

ਬਾਲੀ ( /ˈ b ɑː l i / ; Balinese ) ਬਾਲੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਸੂਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਵਾ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲੋਮਬੋਕ ਬਾਲੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਹੈ। ਇੱਥੇ 200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹਨ। ਬਾਲੀ ਦੀਪ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਮਜਾਪਹਿਤ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ 1500 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲੀ, ਤਾਂ ਜਾਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਲੋਕ ਬਾਲੀ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ 86.9% ਆਬਾਦੀ ਬਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਚ, ਮੂਰਤੀ, ਪੇਂਟਿੰਗ, ਚਮੜਾ, ਧਾਤ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹਰ ਸਾਲ ਬਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਵਰਲਡ 2013 ਅਤੇ 2018 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਸਮੂਹ ਦੀਆਂ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਮਾਰਚ 2017 ਵਿੱਚ, ਟ੍ਰਿਪਐਡਵਾਈਜ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟਰੈਵਲਰਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇਸਨੇ ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵੰਡ

The province is divided into eight regencies (kabupaten) and one city (kota). These are, with their areas and their populations at the 2010 Census and the 2020 Census.
ਇਤਿਹਾਸ

thumb| ਸਬਕ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਬਾਲੀ 2000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਸਟ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਈਵਾਨ ਦੇ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੁਆਰਾ ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਾਲੀਨੀਜ਼ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਟਾਪੂ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਅਤੇ ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਔਜ਼ਾਰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੇਕਿਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲੇ ਹਨ।
left|thumb| ਪੁਪੁਟਨ ਸਮਾਰਕ
thumb| 2002 ਬਾਲੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ
left|thumb| ਬਾਲੀ ਮੈਨਾ ਸਿਰਫ ਬਾਲੀ 'ਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ।
thumb| ਉਲੂਵਾਟੂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ
ਹਵਾਲੇ
ਨਾਨੀ ਅਰਦੇਸ਼ਰ ਪਾਲਖੀਵਾਲਾ

ਨਾਨਾਭੋਏ "ਨਾਨੀ" ਅਰਦੇਸ਼ਰ ਪਾਲਖੀਵਾਲਾ (16 ਜਨਵਰੀ 1920 – 11 ਦਸੰਬਰ 2002) ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਮਾਹਰ, ਅਤੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ।
ਹਰ ਸਾਲ ਭਾਰਤੀ ਬਜਟ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਲਈ ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਬਰਬੋਰਨ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਦਾਨ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਲੈਕਚਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਵਕੀਲ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਨਾਨੀ ਪਾਲਖੀਵਾਲਾ ਨੇ 1977 ਤੋਂ 1979 ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜੀਵਨ

ਨਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1920 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਮੱਧ ਵਰਗ ਪਾਰਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਟਿਊਟੋਰੀਅਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸੈਂਟ ਜੇਵੀਅਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤੇ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਅ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ।


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2002
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਪਾਰਸੀ ਲੋਕ
ਰੂਮਾ

ਰੂਮਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ।V (ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡਾ) ਵਿੱਚ ਹੈ। ਰੂਮਾ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਰੂਮਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਵਾਨਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਲੀ ਨੇ ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵਾ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਰੂਮਾ ਨੂੰ ਬਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ 'ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗਰੀਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਬਾਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੀ। ਬਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਮਜਾਜ਼

ਅਸਰਾਰ ਉਲ ਹੱਕ ਮਜਾਜ਼ (ਉਰਦੂ: مجاز لکھنوی, ਹਿੰਦੀ: मजाज़ लखनवी) (19 ਅਕਤੂਬਰ 1911 – 5 ਦਸੰਬਰ 1955) ਭਾਰਤੀ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਲਾਂ, ਨਜ਼ਮਾਂ, ਅਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ।
ਸਿਰਫ਼ 44 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ’ਕੀਟਸ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰਾਰ ਉਲ ਹੱਕ ’ਮਜਾਜ’ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ ਕੀਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗਾਤ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦੇ ਗਏ।
ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ

ਮਜਾਜ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1911 ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਰਾਬੰਕੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੂਦੌਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚੌਧਰੀ ਸਿਰਾਜ ਉਲ ਹੱਕ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਉਹ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜਿਮ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ 1929 ਵਿੱਚ ਆਗਰੇ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜਾਨਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਕਰਾਇਆ। ਪਰ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਫਾਨੀ, ਜਜਬੀ, ਮੈਕਸ਼ ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਹਬਤ ਸਦਕਾ ਅਸਰਾਰ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਗਜ਼ਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਤਰਫ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਗਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ 1931 ਵਿੱਚ ਬੀ ਏ ਕਰਨ ਅਲੀਗੜ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਬਤਾ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ, ਇਸਮਤ ਚੁਗਤਾਈ, ਅਲੀ ਸਰਦਾਰ ਜਾਫਰੀ, ਸਿਬਤੇ ਹਸਨ, ਜਾਂ ਨਿਸਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਵਰਗੇ ਸਿਰਕਢ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਖੱਲੁਸ ‘ਮਜਾਜ’ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗਜ਼ਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣਕੇ ਉਭਰੇ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ

*ਸ਼ਬ-ਏ-ਤਾਬ
*ਆਹੰਗ
*ਨਜ਼ਰ-ਏ-ਦਿਲ
*ਖ਼ਵਾਬ-ਏ-ਸਹਰ
*ਵਤਨ ਆਸ਼ੋਬ
*ਸਾਜ਼-ਏ-ਨੌ
ਸ਼ਾਇਰੀ

﻿ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਖ਼ਾਸਾ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਨਜ਼ਮ'ਆਵਾਰਾ' ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੰਦ ਬੰਦ 1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਠੋਕਰ' ਵਿੱਚ ਤਲਅਤ ਮਹਿਮੂਦ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ।
;﻿ਐ ਗ਼ਮ ਦਿਲ ਕਿਆ ਕਰੂੰ, ਏ ਵਹਿਸ਼ਤ ਦਿਲ ਕਿਆ ਕਰੂੰ
;ਯੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕੀ ਰਾਤ ਮੇਂ ਨਾਸ਼ਾਦੋ ਨਾਕਾਰਾ ਫਿਰੂੰ
;ਜਗਮਗਾਤੀ ਦੌੜਤੀ ਸੜਕੋਂ ਪਾ ਆਵਾਰਾ ਫਿਰੂੰ
;ਗ਼ੈਰ ਕੀ ਬਸਤੀ ਹੈ ਕਬ ਤੱਕ ਦਰ ਬਦਰ ਮਾਰਾ ਫਿਰੂੰ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਅੰਜਣਾ

ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।
ਦੰਤਕਥਾ

ਦੰਦਕਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਜਣਾ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਜਿਕਾਸਟਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਜਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੇਸਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਅੰਜਨਾ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਅੰਜਨਾ ਦਾ ਬੇਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਅੰਜਨਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰ੍ਸਿੱਧ ਹਨ। ਏਕਨਾਥ ਦੇ ਭਵਰਥ ਰਾਮਾਇਣ (16ਵੀਂ ਸਦੀ ਸਾ.ਯੁ.) ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਅੰਜਨਾ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਤਰਕਮੇਸ਼ਤੀ ਯੱਗ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿਰ (ਪਿਆਸਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਘਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪਤੰਗ ਨੇ ਉਸ ਖੱਡੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉੱਡਦਿਆਂ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਾਯੂ ਨੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਫੈਲਾਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ। ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੂਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ 11ਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਅੰਜਨਾ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਪੂਜਾ

, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਬੇਟੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਦਿਆਂ]]
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ‘ਮਸੇਰ’ ਵਿਖੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਜਨਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਥੇ ਰਹੀ। ਸਿੱਖਣ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾ ਰਹੇ ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਪੇਂਡੂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ ਜੋ ਉਸੇ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਇੱਕ ਬਿੱਛੂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਿੱਛੂ ਦੇ ਡੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ

ਅੰਜਨਾ 'ਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੀਲਮਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ: ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਥ ਪਾਟੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1922), ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1932), ਕਾਂਜੀਭਾਈ ਰਾਠੌੜ ਦੁਆਰਾ ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1934) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਪਸਰਾ
ਮੰਗਲ ਪਾਂਧੀ ਮਿਸ਼ਨ 1

ਮੰਗਲ ਪਾਂਧੀ ਮਿਸ਼ਨ 1, ਜਾਂ ਮੰਗਲਯਾਨ-1, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਹ ਉੱਪਗ੍ਰਹਿ ‘ਪੀਐਸਐਲਵੀ ਸੀ25’ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਦੇ 40 ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਪੰਧ ਉੱਤੇ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ 24 ਸਤੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਸਟ ਲਾਂਚ ਪੈਡ ਦੇ ਪੈਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 44.4 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਰਾਕਟ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 76 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਮੋਬਾਈਲ ਸਰਵਿਸ ਟਾਵਰ ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ ਲਾਂਚ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਜੇ 230 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫਾਨ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ। 11 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਫਰ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਮੰਗਲਯਾਨ ਰਾਕਟ ਸ੍ਰੀਹਰੀਕੋਟਾ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਰੋ ਨੇ 44 ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।
ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ

ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਧਰਤੀ ਪੰਧ ਉਪਰ ਪੈਣ ਦੇ ਕਰੀਬ 20-25 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 1 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਏਗਾ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਉਪਰ 450 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਲਾਗਤ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪੁੰਜ 500 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰੋਪੇਲੈਟ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਕਸੇਡਾਈਜਰ ਹੈ ਦਾ ਪੁੰਜ 850 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਸਫਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ, ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪੀਨ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ, ਨਾਸਾ ਤੇ ਰੂਸ ਦੀ ਰੋਸਕੋਸਮੋਸ ਤਿੰਨ ਏਜੰਸੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਭੇਜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਭੇਜੇ ਕੁੱਲ 51 ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 21 ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਹਨ।
ਵਿਗਿਆਨੀ

ਇਸ ਮੰਗਲ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
*ਕੇ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ (ਚੇਅਰਮੈਨ, ਇਸਰੋ)
*ਐਸ. ਰਾਮਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਵਿਕਰਮ ਸਾਰਾਭਾਈ ਸਪੇਸ ਸੈਂਟਰ)
*ਐਮ. ਅੰਨਾਦੁਰਾਈ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ)
*ਏ.ਐਸ. ਕਿਰਨ ਕੁਮਾਰ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ)
*ਐਮ.ਵਾਈ.ਐਸ. ਪ੍ਰਸਾਦ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਤੀਸ਼ ਧਵਨ ਸਪੇਸ ਸੈਂਟਰ)
*ਐਸ.ਕੇ. ਸਿਵਾਕੁਮਾਰ
*ਪੀ. ਕੁਨੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ
*ਐਸ. ਅਰੁਨਨ
*ਬੀ. ਜੈਯਕੁਮਾਰ
*ਐਮ.ਐਸ. ਪੰਨਿਰਸੇਲਵਮ।
ਬਣਤਰ

* ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਪ ਗ੍ਰਹਿ ‘ਮਾਰਜ਼ ਔਰਬਾਈਟਰ’ ਨੂੰ 44.4 ਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਪੀਐਸਐਲਵੀ ਲਾਂਚ ਰਾਕਟ ਰਾਹੀਂ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਦਾਗਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਲਾਂਚਰ 320 ਟਨ ਭਾਰਾ ਹੈ।
* ਪੀਐਸਐਲਵੀ-ਸੀ25 ਲਾਂਚਰ, ਔਰਬਾਈਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੁਆਲੇ ਗ੍ਰਹਿਪੰਧ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਸ਼ਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਉਪ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
* ਪਹਿਲੀ ਮਸ਼ਕ 7 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਤੇ ਆਖਰੀ ਮਸ਼ਕ 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਉਦੇਸ਼

*ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਮਤਲਬ ਕਿ ਡੀਪ ਸਪੇਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਤਕਨੀਕੀ ਟੀਚਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
*ਫਿਲਹਾਲ ਮੰਗਲ ‘ਤੇ ਇਹ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਗਲ ‘ਤੇ ਭੇਜਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
*ਮੰਗਲ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਿਥੇਨ ਸੈਂਸਰ ਫਾਰ ਮਾਰਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਮਾਰਸ ‘ਤੇ ਮਿਥੇਨ ਗੈਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ ਕਿ ਮੰਗਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ‘ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇਗੀ।
*ਮੰਗਲ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ ਸਪੈਕਟਰੋਮੀਟਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਮੰਗਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਖਣਿਜ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਪਗ੍ਰਹਿ
ਖਰ (ਰਮਾਇਣ)

ਰਾਮਾਇਣ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣਾ ਰਾਖਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਇੱਕ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਕੇਸੀ ਦੀ ਭੈਣ ਦੀ ਰਾਕੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੁਸ਼ਾਾਨਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰਪਨਖਾ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰੂਪਨਖਾ ਦੇ ਨੱਕ ਅਤੇ ਕੰਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਖਾਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਲੜਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਖਾਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਸ਼ਾਾਨਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਅਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ