JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Wilaya ya Rombo

thumb|250px|Mahali pa Rombo (kijani) katika mkoa wa Kilimanjaro.
250px|thumbnail|Hoteli katikati ya mji wa Rombo mwaka 2006.
Wilaya ya Rombo ni miongoni mwa wilaya saba za mkoa wa Kilimanjaro upande wa mashariki wa mlima.

Makao makuu ya wilaya hiyo yanapatikana katika mji mdogo wa Mkuu, kata ya Kelamfua Mokala. Wenyeji ni hasa Warombo.

Wilaya imepakana na Kenya upande wa kaskazini na mashariki, wilaya ya Hai upande wa magharibi na wilaya ya Moshi vijijini upande wa Kusini.

Idadi ya wakazi ilikuwa 260,963 wakati wa sensa ya mwaka 2012. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 275,314 .
Marejeo


Viungo vya Nje

*Rombo District Development Profile


Jamii:Wilaya za Mkoa wa Kilimanjaro
Mexico (mji)

thumbnail|right|200px|Mexico150 px|thumb|Nembo ya Jiji la Mexiko tangu mwaka 1523.

Jiji la Mexico (kwa Kihispania: Ciudad de México) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa nchi ya Mexico. Jiji lina wilaya 16, ambazo kila moja zimegawanywa katika vitongoji au colonias.

Uko kwenye nyanda za juu za Mexico kwenye kimo cha m 2000 juu ya UB katika bonde refu linalopakana na milima mirefu. Kati ya milima hii ni volkeno za Popocatepetl na Iztaccihuatl na nyororo ya Sierra Nevada.

Mji wa Mexico ni pia mkoa wa kujitegemea, huitwa mara nyingi na Wamexiko wenyewe "Mexico DF" au kwa kifupi "DF" (DF = Distrito Federal, Mkoa wa Shirikisho), lakini tangu mwaka 2016 unaelekea kujitegemea zaidi kiutawala.

Idadi ya wakazi ni milioni 9, lakini pamoja na mitaa ya karibu idadi inafikia karibu milioni 20.4. Ni kati ya miji mikubwa kabisa duniani.
Historia
Tenochtitlan

Historia ya mji ilianza mwaka 1325. Wakati ule kikosi cha Azteki wahamiaji walifika kwenye ziwa la Texcoco na kujenga makao kwenye kisiwa ziwani wakauita mji "Tenochtitlan".

Kuna hadithi ya kale juu ya kuundwa kwa Tenochtitlan ambao ni mji wa Kiazteki uliotangulia Mexiko City.

Zamani ile Waazteki waliishi maisha ya kuhamahama na kutafuta mahali pa kujenga mji wa kudumu. Mungu wao Huitzilopochtli aliwaambia wamtafute anayekalia mpungate (kakati) na kushika nyoka. Mpungate utapatikana kwenye mwamba katika kisiwa ziwani. Hadithi yaendelea kusema ya kwamba baada ya matembezi ya miaka 200 walikuta ziwa la Texcoco penye mwamba na mpungate. Walipokaribia tai aliyeshika nyoka akaketi kenye mpungate huu.

Baada ya kupokea ishara hiyo waliunda mji wao wa Tenochtitlan uliokuwa baadaye mji mkuu wa Dola la Azteki. Ulikuwa na wakazi 300,000 wakati wa kufika kwa Wahispania mwaka 1519.

Mwaka 1519 alifika Mhispania Hernan Cortez pamoja na jeshi la askari 450. Baada ya kupokewa vizuri na mfalme wa Azteki Montezuma walimkamata kama mfungwa na kuchukua dhahabu kutoka mahekalu.

Wenyeji wa mji waliwashambulia na kuua Wahispania wengi. Cortes aliweza kukimbia akarudi na jeshi jipya akaweza kuteka mji tarehe 13 Agosti 1521 na kuuharibu kabisa.
Mji wa Mexico

Wahispania walianzisha mji mpya juu ya maghofu ya mji wa kale. Makanisa yalijengwa mahali pa mahekalu ya kale.

Tangu mwaka 1525 mji wa Mexiko ulikuwa mahali pa serikali ya nchi, tangu 1535 mji mkuu wa "Ufalme Mdogo wa Hispania Mpya". Makoloni ya Hispania ya Guatemala, Kuba, Florida na hata Ufilipino katika Asia yalitawaliwa kutoka hapa.

Mji ulikuwa mji mkuuwa wa nchi huru tangu 1821.

Katika karne ya 20 ilikua haraka sana.


Jamii:Mexiko
Jamii:Miji ya Olimpiki
Jamii:Miji Mikuu Amerika

Jamii:Historia ya Mexiko
Bendera ya Mexiko

thumb|400px|Bendera ya Mexiko

Bendera ya Mexiko ina milia mitatu ya wima ya rangi kijani kibichi, nyeupe na nyekundu. Rangi hizi zimetumiwa tangu mapamabano kwa ajili ya uhuru wa Mexiko kutoka Hispania mw. 1821.

Katikati iko nembo la taifa linaloonyesha tai anayekalia mpungate na kushika nyoka.

Upana wa milia na umbo la nembo imewahi kubadilishwa mara nane katika Historia ya Mexiko. Bendera jinsi ilivyo leo ilikubaliwa mwaka 1968 lakini muundo wa milia mitatu na rangi imepatikana tangu 1821.

Rangi zilitajwa mara kwadhaa kuwa na maana. Lakini maelezo haya si rasmi hivyo maelezo yamebadilika mara kadhaa.

Mfano wa elezo ni:
* Kijani: Tumaini
* Nyeupe: Umoja
* Nyekundu: Damu ya washujaa wa uhuru

M
Jamii:Mexiko
Nembo ya Mexiko

200px|thumb|Nembo ya Taifa ya Mexiko
200px|thumb|Tai anayeshika nyoka, kutoka maandishi ya Azteki kabla ya ukoloni


Nembo ya Mexiko inamwonyesha tai anayekalia mpungate na kushika nyoka. Mpungate unasimama kwenye mwamba.

Asili ya nembo ni katika utamaduni wa Azteki kabla ya kuingia kwa Wahispania nchini. Kuna hadithi ya kale juu ya kuundwa kwa Tenochtitlan ambayo ni mji wa Kiazteki uliotangulia Mexiko City.

Zamani ile Waazteki waliishi maisha ya kuhamahama na kutafuta mahali pa kujenga mji wa kudumu. Mungu wao Huitzilopochtli aliwaambia wamtafute anayekalia mpungate (kakati) na kushika nyoka. Mpungate utapatikana kwenye mwamba katika kisiwa ziwani. Hadithi yaendelea kusema ya kwamba baada ya matembezi ya miaka 200 walikuta ziwa la Texcoco penye mwamba na mpungate. Walipokaribia tai aliyeshika nyoka akaketi kenye mpungate huu.

Baada ya kupokea ishara hiyo waliunda mji wao wa Tenochtitlan uliokuwa baadaye mji mkuu wa Dola la Azteki na baada ya kuja kwa Wahispania mji wa Mexiko (Ciudad de México au Mexiko-City)

Nembo la kisasa lilichorwa 1968 na Francisco Eppens Helguera na kutangazwa kuwa nembo rasmi. Lakini nembo zote tangu uhuru zilionyesha tai na nyoka kwa namna moja au nyingine.

Jamii:Mexiko
Jamii:Nembo za nchi
1519

Makala hii inahusu mwaka 1519 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

* 4 Machi - Hernan Cortes anafika Mexiko.
* 28 Juni - Mfalme Carlos I wa Hispania amekuwa Kaisari wa Dola Takatifu la Roma akitawala kama Karolo V hadi 1556.
* 4 Julai - Martin Luther anapinga mamlaka ya Papa katika majadiliano yake na Yohane Eck mjini Leipzig (Ujerumani)
* 8 Novemba - Hernan Cortez anafika Tenochtitlan (Mexiko) akipokelewa kama mungu. Atachoma mji na kuijenga upya kama Mji wa Mexiko.
Waliozaliwa

* 20 Julai - Papa Innocent IX
Waliofariki

* 12 Januari - Kaisari Maximilian I wa Ujerumani
* 2 Mei - Leonardo da Vinci, mchoraji na mwanasayansi kutoka Italia


Jamii:Karne ya 16
1521

Makala hii inahusu mwaka 1521 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

*3 Januari - Papa Leo X anamtenga Martin Luther na kanisa.
* 13 Agosti - Jeshi la Hernan Cortez linateka mji wa Tenochtitlan (Mexiko) na kuiharibu kabisa linaua makumi elfu ya wakazi wake. Mwisho wa Dola la Azteki.
Waliozaliwa

*4 Agosti - Papa Urban VII
*13 Desemba - Papa Sixtus V
Waliofariki

*27 Aprili - Ferdinand Magellan, mpelelezi kutoka Ureno
*1 Desemba - Papa Leo X


Jamii:Karne ya 16
Göttingen

thumb|250px|Göttingen
Mji wa Göttingen () ni mji mmojawapo wa Ujerumani. Uko upande wa Kusini-Mashariki wa jimbo la Saksonia ya chini (kwa Kijerumani: Niedersachsen), na tangu mwaka wa 1965 umehesabika kama mji mkubwa (au jiji) kwa vile umevuka idadi ya wakazi zaidi ya laki moja. Göttingen inajulikana hasa kwa chuo kikuu chake ambacho kimezinduliwa rasmi mwaka wa 1737.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Ujerumani


Jamii:Miji ya Saksonia Chini
Kipare (Tanzania)

Kipare (pia huitwa Chasu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wapare. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipare imehesabiwa kuwa watu 500,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipare iko katika kundi la G20.
Viungo vya nje

*lugha ya Kipare kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kipare
*lugha ya Kipare katika Glottolog
*lugha ya Kipare katika Ethnologue
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Hohenberger, Johannes. 1929/30. Zur Lautlehre und Grammatik des Asu. Zeitschrift für Eingeborenen-Sprachen, 20, uk. 175-208.
*Kotz, Ernst. 1909. Grammatik des Chasu in Deutsch Ost-Afrika (Pare-Gebirge). (Archiv für das Studium der deutschen Kolonialsprachen, Bd 10.) Berlin: Dietrich Reimer. Kurasa 79.
*Mreta, Abel Y. 1998. An analysis of tense and aspect in Chasu: their form and meaning in the affirmative constructions. (Beiträge zur Afrikanistik, Bd 10.) Hamburg: Lit Verlag.


Jamii:Lugha za Tanzania
Wabembe

Wabembe ni kabila la watu ambao wanaishi katika nchi mbalimbali za Maziwa Makuu ya Afrika.

Wanapatikana kwa wingi Fizi, na sehemu nyingine za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, lakini pia: Burundi, Kongo (Brazzaville), Tanzania na Afrika Kusini ambako wanaitwa Amapembe na Amapondo. Wanapatikana kwa wingi kwenye mikoa ya Free State, North West, Eastern Cape na Gauteng. Mwaka wa 2023, walijuana na Wabembe kutoka Kongo na Tanzania. Mwaka huohuo 2023, wakatuma mfalme na mwana-mfalme kutembelea Fizi. Kwa upande wao, walishimika mfalme ambaye atawaongoza wote kuanzia Malawi, Zimbabwe, Namibia, Afrika Kusini, Lesotho na Swaziland. Ufalme wao unahitwa Mpondomise. Kutokana na King Mashiya II, Wazungu waliandika vibaya jina la ukoo wao. Kuliko kuandika Mbondo waliandika Mpondo na kuliko kuandika Mbembe, waliandika Mpembe.

Katika nchi ya Tanzania, wengi wao wanaishi katika kingo za ziwa Tanganyika kutokana na uendeshaji wa shughuli zao. Wabembe ni moja kati ya makabila makubwa yanayopatikana katika Mkoa wa Kigoma, ila baadhi yao wako katika mkoa wa Rukwa. Wanapatikana hasa Ujiji, Buzebazeba, Mwanga, Sigunga, Ilagala, Sinuka, Kalya, Mgambo, Buhingu, Igalula na maeneo mengine. Kwa upande wa mkoa wa Rukwa wengi wanapatikana katika maeneo kama vile Kirando, Ikola, Kalungu, Kipili, Wampembe, Kala n.k.

Lugha yao ni Kibembe na huzungumzwa kila wanapokutana. Kabila la Wabembe limebeba makabila mengi ndani yake ambayo kwa sasa huizungumza lugha hiyo kama lugha yao. Makabila kama Wagoma, Wavinza, Wamanyema na wengineo huzungumza Kibembe kutokana na kupotea kwa lugha zao.

Kwa mujibu wa historia, Wabembe walianza kuingia nchini Tanzania miaka ya 1700 kutokana na kuhamahama, kama ilivyo Kwa makabila mengi ya Wabantu. Kabila hilo lilianza kuingia Tanzania likitokea nchi za Togo na Niger, hadi kufikia Kongo na hatimaye kutawanyika katika nchi nyingine zikiwemo Uganda, Kenya, Burundi na Zambia.

Ndugu zao ni Warega, Wakongo, Wazimba, Wabangubangu, Wazoba, Wavira na Wangala. Pia wana mfanano wa kitamaduni na kihistoria na Wasukuma, Wagoma, Wamanyema n.k

Katika mwaka wa 1991 ilikadiriwa kuwa idadi ya Wabembe ilikuwa 252,000 nchini Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia, ukiachilia mbali wale wa Tanzania na nchi mbalimbali.

Kwa sasa idadi ya Wabembe haijulikani kikamilifu, kufuatana na kusambaa kwa kabila hilo kwenye sehemu mbalimbali za mabara tofauti kama vile: Marekani, Australia, Ulaya ya Magharibi na Ulaya ya Kaskazini. Pia idadi ya Wabembe inaongezeka katika nchi za Afrika Kusini, Kenya, Zimbabwe, Malawi na Zambia.

Wabembe wanajiita taifa teule la Mungu kwa sababu wanadai kufanya miujiza ambayo makabila mengine hawawezi kufanya. Wanasema wakati wa vita vijana wao wanakimbia kuliko gari, wanaangusha ndege za maadui kwa mawe, wanakwenda vitani bila silaha na wanashinda.


B
B
Kibembe

Kibembe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabembe. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibembe nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 252,000. Pia kuna wasemaji nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibembe iko katika kundi la D50.
Viungo vya nje

*lugha ya Kibembe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibembe
*lugha ya Kibembe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bmb
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6


Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Tanzania
Wabena (Tanzania)

Wabena ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Njombe, Wilaya za Njombe na Wanging'ombe, lakini pia za Makete na Wilaya ya Ludewa. Mwaka 2001 idadi ya Wabena ilikadiriwa kuwa 670,000 .
Lugha

Lugha yao ni Kibena. Kutokana na tahariri ya Dr. Kilemile (2009), Kibena ni lugha tajiri sana kwa maneno na ni pana sana ikiwa na lahaja kuu tano: Ki-Kilavwugi (maeneo ya Ilembula); Kisovi (kuanzia Lusisi hadi Makambako), Kimaswamu (Imalinyi, Njombe mjini na sehemu ya kata ya Mdandu), Ki-Lupembe (Lupembe) na Kimavemba (Uwemba na sehemu ya tarafa ya Igominyi ambayo si ya Maswamu).

Lugha ni moja tu; tofauti ni ndogondogo, zikitokana na matamshi, mfano kukaza "dz", kwa lahaja zote isipokuwa Kikilavwugi ambacho ingawa inaandikwa "dzi" inatamkwa kama "dji" umuhudji; na Kilupembe inaandikwa "dzi" lakini watumiaji wanatamka kama "chi" umuhuchi, achile - amekuja, wakati "adjile" (Kikilawugi)... Wengine wote wanakaza adzile, umuhudzi. Tofauti nyingine ni ya kutumia k na h. Mfano: Kamwene/Hamwene, Kangi?/hangi, ukukulima/uhulima n.k.

Suala lingine ni tofauti ya baadhi ya maneno mfano: Asubuhi: Lwamilawu/palukela; Kuketi: kwikala/hwikala/kutama; Chuma mboga: hukova/kukova imboga na huyava/kuyava imboga; Zizi la Ng'ombe: Ligoma na livaga; nyumbani: hukaye na hunyumba; habari za kazi: mwidaliha na madzengo n.k.

Kamusi inatakiwa kujumuisha maneno yote yanayohitilafiana na kudokeza yanakotumika. Maana kamusi ni kihenge cha lugha. Hivyo kuita kamusi yale maneno machache ya Kibena aliyoorodhesha Dr. Joshua ni dhihaka kwa lugha hii ambayo ni tajiri mno kwa misamiati.

Kwa mfano neno kupiga tu lina maneno zaidi ya 100 yakionyesha huyo aliyepigwa amepigwa wapi na kudokeza hali yake baada ya kupigwa. Pia huashiria hali ya mpigaji. Mfano: (tumia) "k" au "h" kutokana na eneo unalotoka: hutova (general) lakini: hupafula (kiganja), hupefula (nyuma ya kiganja), hututa, hukinya, hung'ilula; hung'alula, hutununa, huwindula, hupwinda, hupana, hulibinga, hufidula, hutadisa, hugong'ola, huniabula, hukinya, huhudugula, huniesa n.k.


Bena
Jamii:Mkoa wa Njombe
Kibena (Tanzania)

Kibena ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabena. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kibena imehesabiwa kuwa watu 670,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibena iko katika kundi la G60.
Lahaja

Kutokana na tahariri ya Dr. Kilemile (2009), Kibena ni lugha tajiri sana kwa maneno na ni pana sana ikiwa na lahaja kuu tano: Ki-Kilavwugi (Maeneo ya Ilembula); Kisovi (Kuanzia Lusisi hadi Makambako), Kimaswamu (Imalinyi, Njombe mjini na sehemu ya kata ya Mdandu), Ki-Lupembe (Lupembe) na Kimavemba (Uwemba na sehemu ya tarafa ya Igominyi ambayo si ya Maswamu).

Lugha ni moja tu; tofauti ni ndogondogo, zikitokana na matamshi, mfano kukaza "dz", kwa lahaja zote isipokuwa Kikilavwugi ambacho ingawa inaandikwa "dzi" inatamkwa kama "dji" umuhudji; na Kilupembe inaandikwa "dzi" lakini watumiaji wanatamka kama "chi" umuhuchi, achile - amekuja, wakati "adjile" (Kikilawugi)... Wengine wote wanakaza adzile, umuhudzi. Tofauti nyingine ni ya kutumia k na h. Mfano: Kamwene/ Hamwene, Kangi/hangi, ukukulima/uhulima n.k.

Suala lingine ni tofauti ya baadhi ya maneno mfano: Asubuhi: Lwamilawu/palukela; Kuketi: kwikala/hwikala/ kutama; Chuma mboga: hukova/kukova imboga na huyava/kuyava imboga; Zizi la Ng'ombe: Ligoma na livaga; nyumbani: hukaye na hunyumba; habari za kazi: mwidaliha na madzengo nk.

Kamusi inatakiwa kujumuisha maneno yote yanayohitilafiana na kudokeza yanakotumika. Maana kamusi ni kihenge cha lugha. Hivyo kuita kamusi yale maneno machache ya Kibena aliyoorodhesha Dr. Joshua ni dhihaka kwa lugha hii ambayo ni tajiri mno kwa misamiati.

Kwa mfano neno kupiga tu lina maneno zaidi ya 100 yakionyesha huyo aliyepigwa amepigwa wapi na ku-suggest hali yake baada ya kupigwa. Pia huashiria hali ya mpigaji. Mfano: (tumia) "k" au "h" kutokana na eneo unalotoka: hutova(general) lakini: hupafula (kiganja), hupefula (nyuma ya kiganja), hututa, hukinya, hung'ilula; hung'alula, hutununa, huwindula, hupwinda, hupana, hulibinga, hufidula, hutadisa, hugong'ola, huniabula, hukinya, huhudugula, huniesa n.k.
Mfumo wa Sauti (Fonolojia)

Lugha ya Kibena ina irabu 5 na konsonanti 23. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Viungo vya nje

*lugha ya Kibena kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibena
*lugha ya Kibena katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bez
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kibena)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Priebusch, Martin. 1935. Bena-Hehe-Grammatik. Berlin: Kommissionsverlag der Buchhandlung der Berliner Missionsgesellschaft.
*Sowa, R. von. 1900. Skizze der Grammatik des Ki-Bena (Ki-Hehe) in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für afrikanische und oceanische Sprachen, 5, uk. 63-75.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wabende

Wabende ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Katavi na Mkoa wa Kigoma, katika Wilaya ya Uvinza na Wilaya ya Mpanda. Kwa mkoa wa Kigoma hujulikana haswa kama Watongwe, wanapatikana haswa katika wilaya ya Uvinza kwa maeneo ya Uvinza, Ilagala, Mgambazi, Rukoma, Igalula, Mgambo, Buhingu, Katumbi, Kalya, Kashagulu na Sibwesa na kujichukulia umaarufu sana kwa jimbo la Kigoma kusini na kuitwa Tongwe. Ingawa wilaya ya Uvinza ukiwatafuta kwa jina la Wabende itakuwa vigumu lakini hawajatofautiana kwa mila, desturi, lugha na [[utamaduni] pia.

Mwaka 1999 idadi ya Wabende ilikadiriwa kuwa 27,000 , lakini takwimu ya mwaka 2016 inakadiria watu 125,000.

Lugha yao ni Kitongwe. Husalimiana kwa kupiga magoti na kupiga makofi, huku wanatamka maneno "nandamsya tata" ikiwa anayesalimiwa ni baba, au "nandamsya majo" ikiwa ni mama.
Marejeo

Jamii:Mkoa wa Katavi
Jamii:Mkoa wa Kigoma
Jamii:Makabila ya Tanzania
Kibende

Kibende ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabende. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kibende imehesabiwa kuwa watu 27,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibende iko katika kundi la F10.
Viungo vya nje

*lugha ya Kibende kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibende
*lugha ya Kibende katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bdp
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kibende)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kibondei

Kibondei ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabondei. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibondei imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibondei iko katika kundi la G20.
Viungo vya nje

*lugha ya Kibondei kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibondei
*lugha ya Kibondei katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/bou
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kibondei)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Meinhof, Carl. 1906. Linguistische Studien in Ostafrika, VIII: Bondei. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 9 (III. Abt.), uk 278-284.
*Sangai, G. R. Williams. 1963. Dictionary of native plant names in the Bondei, Shambaa and Zigua languages, with their English and botanical equivalents. Cyclostyled. Nairobi: East African Herbarium. Kurasa 132.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kibungu

Kibungu (pia huitwa Kiwungu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabungu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibungu imehesabiwa kuwa watu 36,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibungu iko katika kundi la F20.
Mfumo wa Sauti (Fonolojia)

Lugha ya Kibungu ina irabu 7 na konsonanti 23. Pia kuna toni (au mawimbi ya sauti) zinazotofautisha maana ya nomino fulani na nyakati za vitenzi.
Viungo vya nje

*lugha ya Kibungu kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kibungu
*lugha ya Kibungu katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/wun
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kibungu)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kidhaiso

Kidhaiso ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wadhaiso. Inafanana sana na Kisegeju. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kidhaiso imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidhaiso iko katika kundi la E50.
Viungo vya nje

*lugha ya Kidhaiso kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidhaiso
*lugha ya Kidhaiso katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/dhs
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Nurse, Derek. 1982. Segeju and Daisu: a case study of evidence from oral tradition and comparative linguistics. History in Africa, 9, uk. 175-208.
*Nurse, Derek. 2000. Inheritance, contact and change in two East African languages. (Sprachkontakt in Afrika, Bd 4.) Köln: Rüdiger Köppe Verlag. Kurasa 277. [ISBN 3-89645-270-3]


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Wadoe

Wadoe ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Pwani, Wilaya ya Bagamoyo. Lugha yao ni Kidoe.

Kuhusu historia yao inasemekana kwamba Wadoe ni zao la Wanyamwezi, walitokana na vita viliyopigwa kati ya Wakamba na Wamasenga huko pwani. Jeshi la Wanyamwezi likakodiwa kwenda kupigana na baada ya kushinda vita hivyo, walikaa huko na kuzaana na kuunda kabila la Wadoe.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Bagamoyo
Kidoe

Kidoe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wadoe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kidoe imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidoe iko katika kundi la G30.
Viungo vya nje

*lugha ya Kidoe kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kidoe
*lugha ya Kidoe katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/doe
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kidoe)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu
Kifipa

Kifipa (pia huitwa Chifipa) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wafipa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kifipa imehesabiwa kuwa watu 195,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kifipa iko katika kundi la M10.
Viungo vya nje

*lugha ya Kifipa kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kifipa
*lugha ya Kifipa katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/fip
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kifipa)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Struck, Bernhard. 1911. Die Fipasprache (Deutsch-Ostafrika). Anthropos 6, uk 951-993.


Jamii:Lugha za Tanzania
Jamii:Lugha za Kibantu