JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Àìní

Òsì jẹ́ ìpìnlẹ̀ tàbí ipò nínú èyí ti ènìyàn kò ní àwọn orísun ìnawọ̀ àti àwọn nǹkan pàtàkì fún idiwọn ìgbé ayé kan. Ó Ṣì le ni í orisirisi àwùjọ, aje, ati òsèlú okùnfà àti ipá. Nígbà tí o ba n ṣe ìṣirò òs̀i ni àwọn ìṣirò tàbí ètò-ọ̀rọ̀ ajé àwọn ìwọ̀n àkọ́kọ́ méj̀i wa: òsì pípé ṣe ̀afiẃe owó oya si iye t́i ó nílò láti pàdé àwọn ìwúl̀o tí ara ẹni, ǵẹgẹ́ bi óunjẹ, aṣọ, ̀̀ati ibugb́e ; wiwọn osi ojulumo nigbati eniyan ko ba le pade ipele ti o kere julọ ti awọn ajohunše igbe, ni akawe si awọn miiran ni akoko kanna ati aaye. Itumọ ti osi ibatan yatọ lati orilẹ-ede kan si ekeji, tabi lati awujọ kan si ekeji.

Awọn ipa awujọ, gẹgẹbi akọ-abo, ailera, ije ati ẹya, le mu awọn oran ti osi buru si - pẹlu awọn obirin, awọn ọmọde ati awọn ti o kere julọ nigbagbogbo ti o nru awọn ẹru aiṣedeede ti osi. Pẹlupẹlu, awọn eniyan talaka jẹ ipalara diẹ sii si awọn ipa ti awọn ọran awujọ miiran, gẹgẹbi awọn ipa ayika ti ile-iṣẹ tabi awọn ipa ti iyipada oju-ọjọ tabi awọn ajalu adayeba miiran tabi awọn iṣẹlẹ oju ojo to buruju . Osi tun le ṣe awọn iṣoro awujọ miiran buru si; Awọn titẹ ọrọ-aje lori awọn agbegbe talaka nigbagbogbo ṣe ipa ninu ipagborun, ipadanu ipinsiyeleyele ati ija ẹya . Fun idi eyi, Awọn ibi-afẹde Idagbasoke Alagbero ti UN ati awọn eto eto imulo kariaye miiran, gẹgẹbi imularada kariaye lati COVID-19, tẹnumọ asopọ ti idinku osi pẹlu awọn ibi-afẹde awujọ miiran.
Àwọn ìtókasí
Ọ̀rúndún

Ọ̀rúndún kan je ogorun odun.

Ọ̀rúndún 1k • Ọ̀rúndún 2k •
Ọ̀rúndún 3k • Ọ̀rúndún 4k • Ọ̀rúndún 5k • Ọ̀rúndún 6k • Ọ̀rúndún 7k • Ọ̀rúndún 8k • Ọ̀rúndún 9k • Ọ̀rúndún 10k •

Ọ̀rúndún 11k • Ọ̀rúndún 12k •
Ọ̀rúndún 13k • Ọ̀rúndún 14k • Ọ̀rúndún 15k • Ọ̀rúndún 16k • Ọ̀rúndún 17k • Ọ̀rúndún 18k • Ọ̀rúndún 19k • Ọ̀rúndún 20k •

Ọ̀rúndún 21k • Ọ̀rúndún 22k •
Ọ̀rúndún 23k • Ọ̀rúndún 24k • Ọ̀rúndún 25k • Ọ̀rúndún 26k • Ọ̀rúndún 27k • Ọ̀rúndún 28k • Ọ̀rúndún 29k • Ọ̀rúndún 30k •
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn ẹyọ àsìkò
Owerri

Owerri ( , ) ni olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Imo ní Nàìjíríà, ìlú náà wà láàrin ilẹ̀ igbó. Òun tún ni ìlú tí ó tóbi jù ní Ìpínlẹ̀ Imo, ìlú Orlu, Okigwe àti Ohaji/Egbema sì ni ó tẹ̀lẹ́. Owerri ní ìjọba ìbílè mẹta, àwọn ni Owerri Municipal, Owerri North àti Owerri West, ìlú Owerri ní àwọn olùgbé 1,401,873 ní ọdun 2016. Owerri pín àlà pẹ̀lú Otamiri River ní apá ìwọ̀ oòrùn rẹ̀ àti Nworie River ní apá gúúsù rẹ̀.
Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Naijiria
Ẹ̀ka:Oluilu ipinle Naijiria
Edwin Muir

Edwin Muir (15 May 1887 – 3 January, 1959) A bí Muir ní 1887. Ó kú ní 1959. Akéwì pàtàkì ni. Orkney ni Muir ti ṣe kékeré. Ní 1901 sí 1902 ni ó tẹ̀lé àwọn òbí rẹ̀ lọ sí Glasgow. Kò pẹ́ tí wọ́n dé Glasgow tí bí babá, ìyá àti àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ̀ méjì kú. Kò tíì ju ọmọ ọdún méjìdínlógún lọ lásìkò yìí káńsà (cancer) ni ó pa ìyá rẹ̀. Ikọ́ọfe (T.B) ni ó pa àwọn ẹ̀gbọ́n rẹ.
Nígbà tí ó ku òun nìkan, ó bẹ̀rẹ̀ sí níí ṣe iṣẹ́ akọ̀wé ní Glasgow. Ó kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ewì.
Sylvia Plath

Sylvia Plath (October 27, 1932 – February 11, 1963) A bí Plath ní ọdún 1933. Ó kú ní 1963. Ọmọ ilẹ̀ Àmẹ́ríkà ni ṣùgbọ́n Jámànì ni àwọn òbí rẹ̀ ti wá. Nígbà tí ó di ọmọ ọdún mẹ́sàn-án ó ní ‘shock’ nítorí ikú bàbá rẹ̀ tí ó jẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n nínú Bàọ́lọ́jì ní University ti Bosston. Gbogbo ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ṣẹlẹ̀ sí i yìí ni ó ń hàn nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ewì tí ó kọ. Ó ṣiṣẹ́ ní Àmẹ́ríkà àti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Ó fẹ́ akéwì ọmọ ilè Gẹ̀ẹ́sì tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Ted Hughes. A Alvarez ni ó tẹ́ ìtàn ikú tí ó kú ní rèwerèwe jáde.


Ẹ̀ka:Ìgbésíayé
Mọ́skò

Mọsko ni olú-ìlú Rọ́síà. Ìlú nlá ni. Orí odò Moskva ni ó wà. Odún 1918 ni ó di olú-ìlú USSR nígbà tí wón gbé olú-ìlú yìí kúrò ní Leningrad. Moscow ni ìlú tí ó tóbi jù ní Rósíà. Oun ni ó wà ní ipò kefà tí a bá ní kí á ka àwon ìlú tí ó tóbi ní ilé-ayé. Ìlú tí ó léwà ni Moscow. Uspenki Cathedral tí ó wà ní ibè ni wón ti máa n dé àwon tsar (àwon olùdarí Rósíà) lade láyé àtijó. Ibè náà ni Arkhangelski tí wón ti n sin wón wà. Ilé-isé àti Ilé-èko pò ní ibè Lára àwon ilé-èkó ibè ni. Lomonosov University tí ó jé University ìjoba wa ni ibe. Orí òkè Lenin ni wón kó o sí òun sì ni University tí ó tóbi jù ní Rósíà. Ibè náà ni USSR Academy of Sciences wa. Mùsíómù, ilé-ìkàwé àti tíátà wà níbè. Àwon Bolshoi Theatre and Ballet, the State Symphony Ochestra àti the State Folk Dance Company tí ó wà ni Moscow gbayì gan-an ni.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn olúìlú ní Europe
Mòsámbìkì

Mozambique, fun ibise Olominira ile Mozambique ( tabi República de Moçambique, ), je orile-ede ni apaguusuilaorun Africa to ni bode mo Okun India ni ilaorun, Tanzania ni ariwa, Malawi ati Zambia ni ariwaiwoorunt, Zimbabwe ni iwoorun ati Swaziland ati Guusu Afrika ni guusuiwoorun.

Abe Portugal ni Mozambique wa tele. Bèbè gúsù-ìlà-oòrùn Aáfíríkà ni Mozambique wa. Ó tóbi ju Portugal gan-an lọ. Àwọn ìlú tí ó wà ní bèbè Mozambique bíi Laurence Marquis (tí ó jẹ́ olú-ìlú Mozambique) àti Beira ni àwọn ọkọ̀ ojú omi ti ń gúnlẹ̀. Ọkọ̀ ojú irín ni ó so àwọn ìlú wọ̀nyí mọ́ àwọn ilẹ̀ tí ó kan Mozambique gbàngbàn. Àwọn ènìyàn tí ó wà ní Mozambique tó 7,376,000. Púpọ̀ nínú wọn ni ó jẹ́ Bantu. Púpọ̀ nínú wọn ni ó ń ṣiṣẹ́ ní South Africa níbi tí wọ́n ti ń wa ohun àlùmọ́-ọ́nni ilẹ̀ (minerals). Àwọn mìíràn ń ṣe iṣẹ́ àgbẹ̀. Wọ́n ń gbẹ òwú, kaṣú, ìrèké àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Orí ilẹ̀ pẹẹrẹ ni wọ́nm ti ń gbin àwọn wọ̀nyí. Orí òkè ni wọ́n tí ń gbin tíì (tea).

Vasco da Gama ni ó ṣe àwárí Mozambique ní 1498. Àwọn ara Portugal bẹ̀rẹ̀ síí wá sí ibẹ̀ ní nǹkan bí 1500. Mozambique sì bẹ̀rẹ̀ síí ṣe pàtàkì fún òwò ẹrú. Àwọn ilé-iṣẹ́ (companies) ni ó ń darí ilẹ̀ yìí láti 1891 sí 1942. Ọdún 1942 ni ìjọba Portugal bẹ̀rẹ̀ síí darí ilẹ̀ yìí. Ní 1960 àti 1970, Portugal kó ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọmọ ogun lọ sí Mozambique láti bá àwọn tí ó ń jà fún òmìnira jà.
Itokasi
Ẹ̀fọn

Ara àwon kòkòrò tí ó n fò ni èfọn. Wón tún máa ń pè é ní yànmùyánmú.
Àwọn ẹ̀fọn burú gan-an ni nítorí pé wọ́n máa ń tan àìsàn ká. Ẹ̀fọn tí ó bá jẹ́ akọ kò léwu. Ẹ̀fọn tí ó bá jẹ́ abo ni ó máa ń fa ẹ̀jẹ̀ ènìyàn tàbí ti ẹranko mu. Ibi tí ó ti ń fa ẹ̀jẹ̀ mu yìí ni ó ti máa ń tan àìsàn ká. Àwọn ẹ̀fọn kan máa ń tan malaria ká. Àwọn kan máa ń tan ibà apọ́njú ká.

Orí omi ni àwọn ẹ̀fọn máa ń yé sí. Lẹ́yìn òṣẹ̀ kan sí márùn-ún, ẹyin yìí yóò pa yóò di ‘larvae’, eléyìí ní yóò di ‘pupae’ kí ó tó wá di ẹ̀fọn lẹ́yìn ọjọ́ mẹ́ta.

A le fín oògùn sí ẹ̀fọn láti pa á tàbí kí a máa jẹ́ kí ó rí omi yé sí tàbí kí a máa sin àwọn ẹja kan tí ó máa ń jẹ ẹyin wọ̀nyí. Ti a ba fe sun, a le fi awon yi beedi wa po ki efon ma baa ri aye wole lati je wa.

Gege bi imo se fi lole, abo efon ni o maa n fa aisan iba lara eniyan.
Itokasi

Ẹ̀ka:Kòkòrò
Wolfgang Amadeus Mozart

thumb|266x266px|Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart (Ọjọ́ Kẹtadínlọ́gbọ̀n Oṣù Kìíní, Ọdún 1756 sí Ọjọ́ Karùn-ún Oṣù Kejìlá, Ọdún 1791). Ó jẹ́ ọ̀kan nínú tí ó máa ń ‘Compose’ orin. Gbajúgbajà ni nínú iṣẹ́ yìí. Láti nǹkan bí ọmọ ọdún mẹ́ta ni ó ti ní etí inú fún orin. Láìpé sí ìgbà yìí ni ó ti bẹ̀rẹ̀ sí níí lo ọ̀pọ̀lọpọ̀ irin iṣẹ́ tí wọ́n fi ń kọrin. Salzburg ní Austria ni wọ́n ti bíi. Ìlú yìí ni bàbá rẹ̀ ti ń ṣiṣẹ́ orin kíkọ ní ààfin Archbishop ti Salzburg.

Ọmọ ọdún mẹ́fà ni Mozart nígbà tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ orin gan-an. Ó bá bàbá rẹ̀ àti à̀ǹtí rẹ̀ ṣe ìrìnàjò lọ sí ìlú Òyìnbó. Àǹtí rẹ̀ yìí náà mọ orin-ín kọ gan-an ni. Gbogbo ènìyàn ló ń gbé wọn gẹ̀gẹ́ ní gbogbo ibi ti wọ́n lọ. Ìgbà yìí ni Mozart ti bẹ̀rẹ̀ síí kọ orin fún ara rẹ̀.

Kò sí irú orin tí Mozart kò lè kọ. Ó ń kọ opera, choral music, orchestral music àti chamber music. Ara àwọn opera tí ó kọ ni ‘The Marrcege of figaro’ ‘Dio Giovanni’ àti The Magic Flute’. Nínú wọn, the Magic Flute ni ó gbajúmọ̀ jù.

Lára àwọn symphonies bí ogójì tí ó kọ ‘Jupiter’ tàbí ‘Symphony C major’. ‘Symphony ni G minor’ àti ‘the Symphony in E flat major’ ni ọ̀pọ̀ sọ pé ó dára jù lára iṣẹ́ rẹ̀. Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ mìíràn tí ó lápẹrẹ ni ‘Eine Kleine Nachtmusik’ ti ó jẹ́ ‘serenade’ àti ‘Sinfonia Concertante’ tí ó jẹ́ ‘concerto’ fún violin àti viola.

Lékèé gbogbo iṣẹ́ tí ó ṣe yìí, kò lówó. Ọmọ ọdún márùndínlógájì péré ni nígbà tí ó kú wọ́n sì sin ín sí ibi tí wọ́n máa ń sin àwọn òtòsì sí ní Vienna.


Mozart
Benito Mussolini

Benito Mussolini jẹ́ olóṣèlú ọmọ orílẹ̀ èdè Italia. Wọ́n bí Benito ní 1883. Ó kú ní ọdún 1945. Òun ni ó dá Fasisti sílẹ̀ ní Italy. Òun ni ó darí Italy ní 1922 sí 1943. Agbára ni ó fi ń darí ilẹ̀ náà (a dictator). It Duce tí ó dúró fún olórí (the leader) ni àwọn èyìn rẹ̀ máa ń pè é. Mussolini àti ìgbìmọ̀ Fascist Party ni wọn jọ ń darí Italy. Wọn kò gba alátakò kankan láyè.
thumb|left|Lati osi si otun, o le rii awọn ara ti ko ni igbesi aye ti oloselu Komunisiti tẹlẹ Nicola Bombacci, Duce Benito Mussolini, olufẹ oloootitọ rẹ Clara Petacci, minisita Alessandro Pavolini ati olokiki oloselu fascist Achille Starace, ni ifihan ni Plaza Loreto ni Ilu Milan ni ọdun 1945.

Gẹ́gẹ́ bí ajàfún-mèkúnnù (socialist) ni Mussohni ṣe wọ òṣèlú. Ó jẹ́ olóòtu ìwé-ìróyìn kan tí ó ń jẹ́ ní Avanti ṣùgbọ́n ní 1914, ó dá ìwé-ìroyìn tirẹ̀ sílẹ̀. Ó pè é ní IL Popolo d’Italia. Ní ọdún 1921 ni ó dá ẹgbẹ́ òṣèlú Fascist sile. Èrò tí ó ní nípa dídá ẹgbẹ́ òsẹ̀lú yìí sílẹ̀ ni láti lè tún Italy kọ́ kí ó sì sọ ọ́ di ìlú tí ó lágbára. Lẹ́yìn ìgbà tí àwọn Fascist rìn lọ sí Róòmù ní 1922 (‘Fascist March on Rome’), Ọba Victor Emmanuel III pe Mussoline láti wá gbé ìjọba tirẹ̀ kalẹ̀. Kò pẹ́ tí àwọn Fascist bẹ̀rẹ̀ síí darí ilẹ̀ Italy.

Àwọn ọmọ ogun Mussoline kọlu Ethopia ní 1905 wọ́n sì ṣẹ́gun ibẹ̀ lẹ́yìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjà tí ó gbóná. Kò pé tí Mussolini ní kí àwọn ọmọ ogun òun lọ ran General Franco lọ́wọ́ nínú ogun abẹ́lé ilẹ̀ Spain. Ní ọdún 1940, Italy bẹ̀rẹ̀ síí kópa nínú ogun àgbáyé kejì. Italy dúró gbá gbá gba ti Germany ṣùgbọ́n wọ́n ṣẹ́gun Italy. Won di ebi ifidírẹmi Italy yìí ru Mussolini. Wọ́n gba ìjọba lọ́wọ́ rẹ̀ wọ́n sì sọ ọ́ sí ẹ̀wọ̀n. Àwọn German gba á sílẹ̀ ó wa di olórí ìjọbá tí kò fẹsẹ̀ múlẹ̀ kan. Ní ọdún 1945, àwọn tí ó ń jà rí i mú, wọ́n sì pa á.
Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1883
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1945
Ẹ̀ka:Àwọn Alákóso Àgbà ilẹ̀ Itálíà
Naples

NAPLES|thumb|right|200px

Ìlú kan tí ó ṣe pàtàkì nínú ìtàn ni Naples. Gúsù ilẹ̀ Italy ni Naples wà. Àwọn ènìyàn tó ń gbé ibẹ̀ tó 1,278.000. Òun ni ìlú tí ó tóbi ṣe ẹ̀kẹ́ta ní ilẹ̀ Italy. Ó tẹ̀lé Rome àti Milan.

Àwọ́n ènìyàn, máa ń rin ìrìnàjò afẹ́ lọ sí ìlú yìí. Wọ́n máa ń kan ọkọ̀ ojú omi ńlá níbẹ̀. Wọ́n ní àwọn èso wọ́n sì ní àwọn ilé-iṣẹ́ tí ó ń sọ epo dọ̀tun.

Àwọn Greek ni ó dá Naples sílẹ̀ ṣùgbọ́n ó bọ́ sí abẹ́ àṣẹ Róòmù ní sẹ́ńtúrì kẹ́rin ṣáájú ìbí Kírísítì. Ó dá dúró funra rẹ̀ ní sẹ́ńtúrì kẹ́jọ lẹ́yìn ikú olúwa wa. Lẹ́yìn èyí ni ó wá di olú-ìlú fún ìjọba Sialy àti Naples. Naples dara pọ̀ mọ́ Italy ní 1861.


Ẹ̀ka:Europe
Orin-ìyìn orílẹ̀-èdè

Èyí ni orin tí orílẹ̀-ède kan máa ń kọ nígbà tí wọ́n bá ń ṣe ayẹyẹ. Wọ́n máa ń kọ ọ́ tí olórí orílẹ̀-èdè mìíràn bá wá bẹ̀ wọ́n wò. Wọ́n máa ń kọ ọ́ níbi tí àwọn ènìyàn bá pé jọ sí tàbí ibi òṣèlú tó bá ṣe pàtàkì. Ẹnìkan lè dá a kọ fún gbogbo ènìyàn tàbí kí gbogbo ènìyàn kópa nínu kíkọ rẹ̀.

Ọ̀rọ̀ inú orin yìí máa ń yin orílẹ̀-èdè àti àwọn ènìyàn tí ó wà nínú rẹ̀. Orin yìí máa n sábàá sọ àwọn ohun ribiribi tí ilẹ̀ kan ti gbé ṣe. Bouget de I’Isle ni ó kọ orin ti ilẹ̀ Faranse ní àsìkò ogun ní 1792. Francis Scott Key ni o kọ ti ilẹ̀ Àmẹ́rìkà ní 1814. A kò mọ ẹni tí ó kọ ‘God save the Queen’ ti ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ṣùgbọ́n 1745 ni wọ́n kọ́kọ́ kọ ọ́. ‘Arise, O Compatriots’ ni ó bẹ̀rẹ̀ orin orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí a ń lò lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí.
Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn orin-ìyìn
Pakístàn

Pakístàn ( tabi ; ) (), lonibise bi Órílẹ̀-èdè Olómìnira Onímàle ilẹ̀ Pakístàn () je orile-ede kan ni Guusu Asia. O ni ile etiomi to to leba Omiokun Arabia ati Omiala Oman ni guusu, be sini o ni bode mo Afghanistan ati Iran ni iwoorun, India ni ilaorun ati Shaina ni ookan ni ariwailaorun. Bakanna Tajikistan na sunmo Pakistan sugbon aaye Odede Wakhan tinrin pin won soto. Letanletan o budo si ipo larin awon agbegbe pataki Guusu Asia, Alaarin Asia ati Ibiarin Ilaorun.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Ásíà
Burkina Faso

Bùrkínà Fasò ( ; ) – bakanna ní kúkurú bi Burkina – je orile-ede àdèmọ́àrinlẹ̀ ní Ìwò-orùn Afrika. Àwon orílé-èdè méfà lóyí ká: Mali ni àríwá, Niger ni ìlàorùn, Benin ni gúúsù ìlà-orùn, Togo ati Ghana ni gúúsù, ati Côte d'Ivoire ni gúúsù-ìwòorùn. Olú-ìlú rè ni Ouagadougou.

Ìtóbi rè je Pèlú àwon alabugbe to poju 15,757,000 lo. Télètélè Orúko rè ni Órílé-èdè Olómìnira Upper Volta (Republic of Upper Volta), o je [./Https://www.google.com/url%3Fsa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Geographical_renaming&ved=2ahUKEwigneX20rKRAxUeUkEAHZ7UE-QQFnoECFQQAQ&usg=AOvVaw1SPI3daFcCClPjVFb6Ad6G títún-solórúko] si Burkina Faso ni ojo 4 Osu Kejo 1984, latowo Aare Thomas Sankara, to tumosi "ile awon eniyan anaro" ("the land of upright people") ni awon ede Mòoré ati Dioula, ti won je ede abinibi pataki nibe. "Burkina" le je, "awon eniyan olododo", lede Mòoré, ati "Faso" tumosi "ile baba eni" lede Dioula. Awon to bugbe si Burkina Faso unje pipe ni Burkinabè ( ).

Awon eniyan tedo si Burkina Faso larin odun 14,000 and 5000 SK latowo awon ode asako ni apaariwaiwoorun ibe. Abule oko bere nibe larin odun 3600 and 2600 SK. Ibi to unje arin gbongan Burkina Faso loni nigbana je kiki awon ileoba Mossi. Awon Ileoba Mossi wonyi di ibiabo Fransi ni 1896. Leyin ti o gba ilominira latowo Fransi ni 1960, orile-ede na ri iru orisirisi ijoba ko to di eyi to wa loni, orile-ede olominira oniaare die. Aare re lowo ni Blaise Compaoré.

O je omo-egbe Ìṣọ̀kan Áfríkà, Agbajo awon Orile-ede Saheli ati Sahara, La Francophonie, Agbajo Ifowosowopo Onimale ati Agbajo Olokowo awon Orile-ede Iwoorun Afrika.
Ìtàn
Ìtàn kùtùkùtù

Ibi-ile ti a mo loni bi Burkina Faso t je titedo kutukutu, larin odun 14,000 ati 5000 SK, latowo awon ode asako ni apaariwaiwoorun ibe, ti awon ohun amulo won bi ihale, igbele ati oriofa won je wiwari ni 1973 latowo Simran Nijjar. Awon abule pelu awon adako bere ni arin odun 3600 ati 2600 SK. Lori bi awon ipele awon agbe se ri, o da bi pe awon abule na je adurotitisi. Ilo irin, iseamo ati okuta didan gbera larin odun 1500 ati 1000 SK.

Aloku awon Dogo wa kakiri ni Burkina Faso ni awon agbegbe ariwa ati ariwaiwoorun. Nigbakan larin orundun kedogun ati kerindinlogun, awon Dogo kuro ni agbegbe yi lati lo budo si etioke Bandiagara. Nibo miran, awon aloku ogiri giga wa ni guusuiwoorun Burkina Faso (ati ni Côte d'Ivoire), sugbon awon ti won ko won ko ti je didamo.

Loropeni ni okuta aye atijo to nibasepo mo owo wura. Ibe ni Ibi Oso Agbaye akoko ti orile-ede Burkina Faso wa.

Arin gbongan apa Burkina Faso ni opo awon ileoba Mossi, awon to lagbara julo ninu won ni ti Wagadogo (Ouagadougou) ati Yatenga. Awon ileoba wonyi je didasile ni ibere orundun ikerindinlogun latowo awon ajagun.
Láti ilẹ̀àmúsìn dé ìlómìnira
Bùrkínà Fasò
Ìṣèlú
Àwọn agbègbè, ìgbèríko àti ìpínapá
Ológun, ọlọ́pàá àtí alábòò
Oríilẹ̀yíyà àti ojúọjọ́
Òkòwò
Ẹ̀yàìlú
Àṣà
Ẹ̀kọ́
Itokasi
Tunisia

Tùnísíà ( or ; ), lonibise bi Orile-ede Olómìnira ara Tùnísíà ( ), ni orile-ede apaariwajulo ni Áfríkà. O je orile-ede Maghreb kan, be si ni o ni bode mo Àlgéríà ni iwoorun, Libya ni guusuilaorun, ati Omiokun Mediterraneani si ariwa ati ilaorun. Aala re je , pelu idiyele alabugbe to je egbegberun 10.4. Oruko re wa lati inu oruko oluilu re Tunis to budo si ariwa-ilaorun.

Tunisia je orile-ede to kerejulo to budo si eba oke Atlas. Guusu orile-ede na je kiki aginju Sahara, pelu eyi to to je kiki ile olora ati eti okun . Awon mejeji ko ipa pataki igba atijo, akoko pelu ilu Carthage awon Punic, leyin re bi igberiko ile Romu ni Africa, to gbajumo bi "apere onje /bread basket" ile Romu. Leyin re, Tunisia bo so wo awon Vandals ni orundun 5k LK, awon Byzantine ni orundun 6k, ati awon Arabu ni orundun 8k. Labe Ileobaluaye Ottomani, Tunisia je mimo bi "Iluoba Tunis/Regency of Tunis". O bo sowo ibiabo Fransi ni 1881. Leyin ominira ni 1956 orile-ede na di "Ileoba Tunisia" leyin ijoba Lamine Bey ati Iran-oba Husainid. Pelu ifilole Orile-ede Olominira ara Tunisia ni July 25, 1957, olori aseolorile-ede Habib Bourguiba di aare akoko.
Akiyesi
Itokasi
Màláwì

Màláwì (; Chichewa ), lonibise bi Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Màláwì, je orílẹ̀-èdè àdèmọ́àrinlẹ̀ kan ni guusuilaorun Afrika to je mi mo tele bi Ilẹ̀ Nyasa. O ni bode mo Zambia ni ariwaiwoorun, Tanzania ni ariwailaorun, ati Mozambique ni ilaorun, guusu ati iwoorun. Orile-ede na je pinpinniya si Tanzania ati Mozambique pelu Omi-adagun Malawi. Malawi tobi to pelu awon alabugbe ti idiye won ju 13,900,000 lo. Oluilu re ni Lilongwe, to tun je ilu totobijulo ni be; ikeji totobijulo ni Blantyre ati iketa ni Mzuzu. Malawi bi oruko re wa lati Maravi, oruko atijo fun awon Nyanja ti won budo si be. Won tun unpe orile-ede yi bi "Ọkàn Alọ́wọ́rọ́ Afrika".
Itokasi
Ìmọ-ìṣègùn

Ìmọ̀-ìṣègùn jẹ́ ìmọ̀ tàbí ìwádìí ohun tí ó ń fa àìsàn, àti ọ̀nà tí a lè gbà ṣe ìtọ́jú irúfẹ́ àìsàn tàbí kí á ṣe àmójútó rẹ̀, tàbí kí á pèé ní ìmọ̀ tí fi ń dá àìsàn lọ́wọ́ kọ́ àti àwọn oríṣiríṣi ìpalára tí ó lè fà sínú àgọ́ ara . Ẹ̀kọ́ sayẹbinsi tí ó rọ̀gbà yí ìlò àwọn oògùn. Óunjẹ ati àwọn egbògi míràn ká. Ó jẹ́ ògun tàbí àwọn ìtọ́jú sí àìsàn. Nǹkan tí ó jẹ́ gẹ́gẹ́ bí àtúnṣe àrùn ara.

Ìmọ̀ ìṣègùn jẹ́ ìmọ̀ àti ọ̀nà ọgbọ́n nípa ṣíṣé ìtójú àti ìmú pàdà-sípò tàbí ìràpadà àlááfià fún ènìyàn nípa àṣàrò, ìwádìí ohun tí ń mú àìsàn wá àti ìtọ́jú fún àwọn aláísàn.

Iṣé ìmọ̀ ìṣègún ti ìgbà ìsisìyí hàn púpọ̀ , bí ẹ̀kọ́ ìwòsàn àti gbogbo ìwádìí ìmọ̀ ìṣègùn fún àwọn àìsàn tí wọ́n ṣèsẹ̀ jáde. Ìpínlẹ̀ ìmọ̀ ìṣègùn lẹ̀ní, ní ṣe pẹ̀lú ẹ̀ka ìmọ̀ ìṣègùn, ìwádìí ìṣègùn àti egbògi oníṣègùn, pẹ̀lú gbogbo àwọn ìwádìí yìí, ìpèníjà tí dé bà àìsàn àti ìpalára.
Ìtàn nípa ìmọ̀ Ìṣègùn

Àwọn àpẹẹrẹ tàbí àwòrán nínú ìṣègùn ní àwọn ìlú púpọ̀ tí nló adánidá orísun bí ohun eléwé tutu (lílo ẹ̀gbogi), ìpín ẹranko àti àwọn nǹkan tí ó wà nínú erùpẹ̀ ilẹ̀. Ní gbogbo ìlú ìwọ̀-oòrùn, ìmọ̀ wàà lòri ẹ̀sìn àti uana èsìn níi pá tí iṣègùn. Ní àwọn àyíká múràn wọ́n ńlò ìmọ̀ ìṣègùn tí ó tan mọ ẹ̀s`in, àṣà irírí àti adánidá orison nínú ìmọ̀ ìṣègùn.

Àwọn ẹ̀sìn mí gbagbọ pé àwọn oriṣa ní ẹ̀mí, nipe ẹ̀mí wá nínú ohun gbogbo àti wipe gbogbo ènìyàn ló ní agbára ogùn àti àfọ̀ṣẹ, èyí ló tún fún wọn ní agbáara à tí wa ìmọ̀ kún ìmọ̀ ìṣègùn.

Ìlú Géreékìì ni ìmọ̀ ìṣègùn ti kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀. Ẹ̀ń ìmọ̀ ìṣègùn jẹ́ ìtẹ̀síwájú tuntun láti dá èyì tí ò pọ̀jú lọ́ nínú ìmọ̀ ìṣègùn nípa ìlo ìlànà ìmọ̀ àti ìṣàjọ àwọn ẹ̀rí pẹ̀lú ìdàgbásòkè àwọn ọ̀págun èyí tí ó fọ́nká sí àwọn òlùtọ́ jú aláísàn.
Ìlò ìmọ̀ ìṣègùn

Èyí ní ìmọ̀ bí ẹ̀ní ìpìlẹ̀ àti ọ̀nà tí à ń gbà lo àwọn ìmọ̀ ìṣègùn yíì ní àkójọpọ̀. Pẹ̀lú ọgbọ́n inú ati ìdájọ́ ilé-ìwòsàn láti fi mọ ìwòsàn tí o tọ́.

Agbede sí ìmọ̀ ìṣègùn ni dọ́kítà aláísàn jẹ́, onímọ̀ ìṣègùn yíí gbọ́dọ̀ ní ìbátan pẹ̀lú ènìyàn tí ó ní àìsàn láti fi ran lọ́wọ́. Àwọn oníwòsàn miiràn náà má ń dá àjọ̀ṣepọ̀ sílẹ̀ láàrin àwọn àti ẹ̀ni tí wọ́n ń tọ́jú láti fi mọ wan dada.
Ìwúlò ìmọ̀ ìṣègùn

Láti ṣe ìwádìí àìsàn
Fún ìtọ́ju àti ìlosí fún àwọn aláísàn
Láti mọ́ ohun tí o n fa àìsàn
Fún ìmọ̀ nípa lílò àwọn ògùn
Láti dín iye àwọn tí wọ́n ń ṣe àìsàn kù.
Ìparí

Gbogbo nǹkan tí ó bá ti wà fún ìtọ́jú àìsàn yaálà ní mímu, lílò, fi para tàbí fi sùn, ni a ń pè ní oògùn. Ìmọ̀ ìṣègùn jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ tí ó ń ṣe ìgbìmọ̀ ìtọ́jú, ìwádìí àti àfíhàn ohun tí ó ń fa àìsàn àti ìtọ́jú rẹ̀.
Àwọn ìtọ́kasí
Kàmbódíà

Ileoba Kambodia, to je mimo bi Kampuchea tele, tabi , to wa lati Sanskrit ()), je orile-ede ni Guusuilaorun Asia to ni bode mo Thailand ni iwoorun ati ariwaiwoorun, Laos ni ariwa, Vietnam ni ilaorun ati guusuilaorun, ati Ikun-omi Thailandi ni guusu. Jeografi ile Kambodia wa labe Odo Mekong (Khmer: () tabi "odo ninla") ati Tonlé Sap (; "adagun odo tutu").

Kambodia je ifobaje onilana-ibagbepo pelu Norodom Sihamoni gege bi Oba. Phnom Penh ni oluilu re ati ilu titobijulo nibe, ohun si tun ni gbanga fun okowo, aje, ile-ise ati asa ni Kambodia. Siem Reap, to je ilu to sunmo Angkor Wat ni enu bode si agbegbe Angkor nibi to je ibi ibewo. Battambang, ilu titobijulo ni apaiwoorun Kambodia, ggbajumo fun ogbin iresi re, Sihanoukville, ilu leba odo ni ebute alakoko ati ibi igbadun eti odo.

Itobi Kambodia fe to ati iye awon eniyan to ju egbegberun 14 lo ti won je Khmer. Araalu Kambodia la n pe ni "ara Kambodia" tabi "Khmer", botilejepe yi to gbeyin yi ntokasi si awon eya eniyan Khmer. Opo awon ara Kambodia ni won je elesin Theravada Buddhist, sugbon bakanna ni awon elesin musulumi Cham tun wa nibe, bakanna awon ni awaon eya Saina, Vietnam ati awon eya elesin oosa tun wa..

Ise-Agbe ni eyi to se kokojulo ninu okowo Kambodia, pelu bi 59% awon eniyan ngbera le ise agbe fun igbe won (nibi ti iresi ti je ogbin pataki). Aso, isebewo, ati ile kiko na tun se pataki, ibewo awon ara okere si Angkor Wat fe to egbegberun 4. Ni 2005, alumomi ile bi epo ati efuufu adanida je wiwari ni labe agbegbe omi Kambodia, nigbati wiwajade won fun tita ba bere ni 2011, ipawo epo yi yio kopa gidigidi lori okowo ile Kambodia.
Itokasi
Bangladẹ́shì

(Bengali: বাংলাদেশ, ; ), fun ibise gege bi orile-ede Olominira Araalu ile Bangladesh (Bengali: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ ) je orile-ede kan ni Guusu Asia. O ni bode mo India ni gbogbo awon egbe re ayafi fun bode kekere mo Burma (Myanmar) ni guusuilaorun ati mo Ebado Bengal ni guusu. Lapapo mo ipinle West Bengal ni India, o je agbegbe eya-ede Bengal. Oruko Bangladesh tumosi "Orile-ede ile Bengal" ni ede ibise Bengal.

Awon bode Bangladesh lowolowo loni je didasile pelu ipinya Bengal ati India ni 1947, nigbati agbegbe na di egbe apailaorun orile-ede tuntun Pakistan. Sugbon, o pinsoto lati egbe apaiworun pelu ile India. Nitori idawaloto oloselu ati ede ati aisi okowo to fa isodi awon araalu si Iwoorun Pakistan, to fa ogun fun ilominira ni 1971 ati idasile orile-ede Bangladesh. Leyin ilominira orile-ede tuntun yi koju iyan, ajalu eda ati aini togbale, ati wahala oselu ati igbajoba ologun. Ipadade oseluaraalu ni 1991 mu itoro ati idagbasoke okowo wa.

Bangladesh ni orile-ede keje to lopo eniyan julo ati ikan ninu awon orile-ede to lopo eniyan kikijulo laye pelu osuwon aini giga.
Sibesibe, GDP ti enikookan ti di emeji lati 1975, be sini osuwon aini ti re bi 20% lati ibere awon odun 1990. Bangladesh je ikan ninu awon orile-ede ti a npe ni okowo "Next Eleven". Dhaka, oluilu re, ati awon gbongan igboro ilu miran kopa ninu idagbasoke yi.

Fun jeografi, orile-ede yi gba ile olora Delta Ganges-Brahmaputra be sini oun ni omoyale lododun ojo monsoon ati iji birikiti. Bangladesh ni ile yepe eti-odo to gunjulo laye ni ti Cox's Bazaar. Oselu re ni oseluaralu ile-asofin. Bangladesh je ikan ninu Ajoni awon Orile-ede, OIC, SAARC, BIMSTEC, ati D-8. Gege bi Banki Agbaye se sakiyesi ninu Oro nisoki Orile-ede re ni July 2005, Bangladesh ti ni ilosiwa gidi ni idagbasoke eniyan ni apa imookomooka, idogba ako/abo ni ile-eko ati iresile ipoju awon eniyan. However, Bangladesh si nkoju awon isoro nla, ajakale iwaibaje awon oloselu ati osise ijoba, economic competition relative to the world, serious overpopulation, widespread poverty, and an increasing danger of hydrologic shocks brought on by ecological vulnerability to climate change.
Itan

thumb|left|Somapura Mahavihara in Paharpur, Bangladesh is the greatest [[Buddhist Vihara in the Indian Subcontinent, built by Dharmapala of Bengal.]]
left|thumb|Sixty Dome Mosque in [[Mosque city of Bagerhat was built in the 15th century and is the largest historical mosque in Bangladesh, as well as a World Heritage site.]]
200px|thumb|right|The Shaheed Minar, which commemorates the [[Bengali Language Movement, is a well known landmark in Bangladesh.]]
thumb|right|Sheikh Mujibur Rahman (3rd person from right), founder of Bangladesh and [[Maulana Bhashani (4th person from right) in 1953.]]
Awon iseku asaolaju ni agbegbe Bengal loseyin de egberun merin odun, nigbati ibe je titedo lowo awon Dravidian, Tibeto-Burman, ati awon Austro-Asiatic. Orisun oro Bangla" tabi "Bengal" ko je mimo, botilejepe won nigbagbo pe o wa lati Bang, eya to n sede Dravidian to budo si agbegbe yi larin odun 1000 kJ.
Awon Itokasi