JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Barafuto

Barafuto huitwa pia "mto wa barafu". Ni kanda kubwa la barafu iliyoanza kutambaa kutokana na uzito wake ikifuata graviti kwenye mtelemko. Kwa sababu hiyo barafuto zinapatikana hasa mlimani.
thumb|center|800px|Barafuto
Asili ya barafu ya barafuto

thumb|200px|Barafuto ndogo juu ya mlima Kilimajaro

Barafuto zimetokana na theluji inayokaa miaka mingi bila kuyeyuka katika mazingira baridi. Theluji mpya inakaa juu ya theluji ya miaka iliyotangulia. Uzito wa theluji ya baadaye inakandamiza ile ya chini. Kutokana na shindikizo hili theluji ya chini hubadilika kuwa barafu kabisa.
thumb|right|200px|Bonde lenye umbo la "U" lilikatwa na barafuto huko Mt. Hood, Marekani
Barafuto ni kati ya nguvu kubwa za mmomonyoko duniani.

Afrika ina barafuto ndogo kadhaa juu ya mlima Kilimanjaro na mlima Kenya lakini zinaelekea kupotea kutokana na uhaba wa mvua itakayobadilika kuwa theluji mpya.
thumb|500px|Barafuto ya Aletsch, Uswisi yenye umbo la mto wa barafu

Zamani za enzi ya barafu kiwango cha barafu kwenye ncha ya kaskazini kilikuwa kikubwa kiasi cha kusababisha barafuto kutokea zilizosukuma barafu hadi Ulaya ya Kati.


Jamii:Jiografia
Utaridi

thumb|Ulinganishi wa ukubwa wa Utaridi na Dunia
thumb|right|Picha isiyo na rangi sahihi iliyopigwa na chombo cha angani [[Mariner 10 inaonyesha uso wa Utaridi ikifanana na Mwezi]]

Utaridi ni sayari iliyo karibu zaidi na Jua katika Mfumo wa Jua.
Asili ya jina

Jina lake limetokana na Kiarabu عطارد (soma ʿuṭaarid) inayomaanisha "mwendo wa haraka" kwa sababu kasi ya Utaridi inapita mwendo wa sayari nyingine kutokana na njia yake fupi ya kuzunguka Jua katika siku 88 pekee.

Majina ya Wagiriki wa Kale "Hermes" na Waroma wa Kale "Mercurius" yalikuwa majina ya mungu wao aliyekuwa na kazi ya kuwasilisha habari za miungu wengine aliyeaminiwa kuwa na kasi kubwa kwa kazi hii: chaguo hili lilitokana na tabia ileile ya sayari. Jina hili la Kiroma Mercurius limeingia katika lugha nyingi za Ulaya.

Umbo la Kiarabu limekuwa jina la watu katika nchi nyingi zilizoathiriwa na utamaduni wa Kiislamu, pia jina la sayari ya kwanza kwa mfano katika Kituruki na Kimalaysia.

Katika vitabu kadhaa vya Kiswahili sayari inaitwa Zebaki lakini hii inaonekana ni kosa lililotokana na jina la Kiingereza "Mercury" kwa sayari hii. Mercury ni pia jina la metali inayoitwa zebaki kwa Kiswahili kutokana na Kiarabu زئبق (soma ziʾbaq).

Mara chache neno "Utaridi" limetumiwa kutaja sayari kibete ya "Pluto" lakini hii ni kwa kukosea pia.
Tabia za Utaridi

Utaridi ni sayari ndogo. Kipenyo chake kwa ikweta ni km 4879.4. Kwa sababu iko karibu sana na Jua ina mbio za haraka. Mwaka wa Utaridi ambayo ni muda wa kuzunguka Jua ni siku 88 za Dunia pekee.

Inazunguka kwenye mhimili wake katika muda wa siku 58.6 za Dunia. Kutokana na kuwa karibu na Jua kuna joto kali upande unaotazama Jua lakini upande wa usiku ni baridi kabisa kutokana na uhaba wa hewa inayoweza kutunza halijoto. Halijoto ya wastani ni +178.8°C, (usiku -183.15°C na mchana +426.85°C).

Mwaka 2012 barafu ya maji ilitambuliwa kwenye data kutoka chombo cha angani MESSENGER iliyochunguza sayari hii. Barafu inapatikana karibu na ncha ya kaskazini isiyofikiwa na miale ya Jua.

Uhaba wa hewa umesababisha uso wa sayari kujaa mashimo ya kasoko. Kasoko hizi zimesababishwa kwa kugongwa na vimondo. Angahewa kama Duniani ingeangamiza vimondo vidogo na kusababisha kupasuka kwa kubwa lakini Utaridi zote zinafika usoni bila kizuizi. Alama za vimondo ni mmomonyoko wa pekee unaoonekana hakuna dalili ya mmomonyoko kutokana na hewa au maji ya awali.

Kutokana na kuwa karibu sana na Jua Utaridi inaonekana kama nyota kwa macho katika masaa ya pambazuko na machweo pekee.
Marejeo

Jamii:Sayari
Mshtarii

Mshtarii ni sayari ya tano kutoka Jua katika Mfumo wa Jua, na sayari kubwa kabisa ya mfumo. Tungamo yake inazidi mara mbili na nusu masi ya sayari nyingine zote pamoja.
Angahewa

Mshtarii haina uso unaoonekana. Sehemu kubwa ya tungamo ya sayari ni elementi nyepesi kama hidrojeni na heli ambazo ni gesi katika mazingira ya duniani. Hii ndiyo sababu ya kwamba sayari kubwa za Mshtarii pamoja na Zohali huitwa "sayari jitu za gesi".

Kadiri gesi hizo zinavyopatikana chini zaidi (yaani kuelekea ndani) uzito wa matabaka ya juu unaongeza shinikizo katika vilindi vyake na kusababisha gesi za angahewa kuingia katika hali ya giligili (majimaji) inayobadilika kuwa mango ndani zaidi. Zamani iliaminika ya kwamba sayari yote ni ya gesi iliyoganda lakini siku hizi wataalamu wa anga huamini kwamba kuna kiini cha mwamba au metali.

Doa jekundu linaloonekana usoni mwa angahewa ni dhoruba ya tufani kubwa sana iliyotazamwa tangu darubini za kwanza zilipopatikana. Duniani tufani zinapotea kwa kawaida baada ya wiki kadhaa lakini doa jekundu limeendelea bila kusimama kwa miaka 300.

thumb|Ulinganishi wa ukubwa wa Dunia yetu (kushoto) na Mshtarii pamoja na "doa jekundu" inayozunguka katika [[angahewa ya Mshtarii.]]
Miezi

Mshtarii ina miezi 79 iliyotambuliwa hadi mwaka 2018.

Miezi minne mikubwa ilitambuliwa mwaka 1610 na Galileo Galilei aliyekuwa kati ya wanaastronomia wa kwanza kutumia darubini. Ndiyo Io, Europa, Ganimedi na Kalisto. Ukubwa wa Ganimedi unakaribia kipenyo cha Utaridi ukipita kile cha Pluto. Miezi 63 huwa na kipenyo chini ya kilomita 10. Mwezi mdogo kabisa wa Mshtarii unajulikana kwa namba tu na una kipenyo cha km 1.
Marejeo

Jamii:Sayari
Jamii:Mshtarii
Laki

Laki (pia Lakhi) ni neno lenye asili ya Kihindi linalotumika kutaja namba 100,000, ambayo inafuata 99,999 na kufuatwa na 100,001. Inaweza kuandikwa pia 105.

Kwa mfano, Mji una wakazi laki tano, yaani mia tano elfu.

Namba 650,000 inaweza kusomwa "laki sita na nusu".

Neno limeingia katika Kiswahili kutokana na historia ndefu ya mawasiliano ya kibiashara kati ya Bara Hindi na pwani ya Afrika ya Mashariki.

Pengine inasikika kwamba wingi wake ni neno lukuki, lakini matumizi ya kawaida ni tofauti.
Viungo vya nje

*
Mwezi (wakati)

Mwezi ni mojawapo wa vipindi kumi na mbili vya mwaka. Muda wa mwezi unategemea aina ya kalenda inayotumika.
Mwezi kama kipimo cha wakati

|framed|none|Awamu za mwezi kuanzia mwezi mwandamo kupitia [[hilali, robo ya kwanza, nusu mwezi, robo ya tatu, mwezi mpevu hadi mwezi mwandamo tena.]]
Uso wa mwezi jinsi unavyoonekana duniani hubadilikabadilika. Mwezi mpevu unaonekana kama duara kamili la kung'aa lakini baada ya kuonekana hivi umbo lapungua kila siku hadi kutoonekana kabisa na hali hii huitwa mwezi mwandamo. Baadaye mwezi unaonekana tena kama hilali nyembamba na kuongezeka hadi kuwa duara tena. Muda wa mabadiliko yote kupita mara 1 ni siku 29 1/4.

Muda wa mabadiliko kati ya mwezi mwandamo hadi kupotea na kuwa mwezi mwandamo tena ni kati ya siku 28 - 29. Kipindi hiki kinakumbukwa kirahisi, kinatazamiwa na watu wote wakati uleule kwa hiyo pamoja na kipindi cha siku kilikuwa kati ya vipimo vya kwanza vya wakati kwa binadamu.

Inawezekana kwamba juma la siku saba lilianza kwa kuzingatia robo 4 za mwezi wa siku 28.

Awamu za mwezi zilikuwa vipindi vya kuhesabu wakati tangu mwanzo wa kalenda. Hadi leo kuna kalenda ya mwezi ndiyo kalenda ya Kiislamu inayopanga wakati kutokana na hali halisi ya awamu za mwezi.
Kalenda ya mwezi

Katika kalenda ya mwezi ni sawa na kipindi kutoka awamu ya mwezi mpya angani hadi mwezi mpya unaofuata ni 29.53 siku. Mwezi mpya unaanza sawa na kuonekana kwa mwezi mpya jinsi ilivyo katika kalenda ya Kiislamu.
Kalenda ya jua

Kwa kalenda ya jua muda wa mwezi unakaribia tu muda kati ya awamu za mwezi. Katika kalenda ya Gregori miezi ina kati ya siku 28 hadi 31. Lakini vipindi hivi havina uhusiano tena na hali halisi ya awamu za mwezi wa angani mwenyewe. "Mwezi" ni lugha tu haimaanishi gimba la angani tena.
Majina ya miezi

Kwa Kiswahili nchini Tanzania miezi inatofautishwa kwa namba; mwezi wa kwanza, wa pili, wa tatu ... hadi mwezi wa kumi na mbili.

Pamoja na njia hiyo, kuna majina ya Kilatini iliyofika kwenye Kiswahili kupitia lugha za wakoloni, yaani Kijerumani na Kiingereza. Ndiyo yanayotumika zaidi nchini Kenya.
Majina ya miezi yenye asili ya Kilatini

(majina ya Kilatini katika mabano)
# Januari (Ianuarius), siku 31
# Februari (Februarius), siku 28*
# Machi (Martius), siku 31
# Aprili (Aprilis), siku 30
# Mei (Maius), siku 31
# Juni (Iunius), siku 30
# Julai (Iulius), siku 31,
# Agosti (Augustus), siku 31
# Septemba (September), siku 30
# Oktoba (October), siku 31
# Novemba (November), siku 30
# Desemba (December), siku 31

* Februari huongezeka siku moja kufikia 29 katika miaka mirefu kufuatana na utaratibu wa kalenda ya Gregori.
Majina ya Kiarabu ya miezi (Kalenda ya Kiislamu)

# Muharram محرّم
# Safar صفر
# Rabi`-ul-Awwal (Rabi' I) ربيع الأول
# Rabi`-ul-Akhir (Rabi' II) ربيع الآخر أو ربيع الثاني
# Jumaada-ul-Awwal (Jumaada I) جمادى الأول
# Jumaada-ul-Akhir (Jumaada II) (Jumaada II) جمادى الآخر أو جمادى الثاني
# Rajab رجب
# Shaaaban شعبان
# Ramadan رمضان
# Shawwal شوّال
# Dhul Qaadah ذو القعدة
# Dhul Hijjah ذو الحجة

Miezi hii haina wakati maalumu katika kalenda ya jua yenye miezi Januari - Desemba, bali inabadilika kila mwaka.

Jamii:Kalenda
Jamii:Wakati
Jamii:Vipimo vya wakati
Kilindi

Kilindi inaweza kutaja mahali mbalimbali pamoja na

* Wilaya ya Kilindi katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania
* Kilindi (Kilindi), kata ya Wilaya ya Kilindi
* Kilindi (Chakechake), kata ya Wilaya ya Chake Chake katika Mkoa wa Pemba Kusini, Tanzania
* Kilindi (Unguja Kaskazini), kata ya Wilaya ya Unguja Kaskazini 'A' katika Mkoa wa Kaskazini Unguja, Tanzania
* Kilindi (Matiri), kijiji cha kata ya Matiri, Wilaya ya Mbinga kwenye Mkoa wa Ruvuma, Tanzania
Wilaya ya Handeni

Wilaya ya Handeni ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Tanga katika Tanzania.

Imepakana na wilaya ya Kilindi upande wa magharibi, wilaya ya Korogwe na Mkoa wa Kilimanjaro upande wa kaskazini, wilaya ya Pangani upande wa mashariki na Mkoa wa Pwani kwa kusini.

Mwaka 2002 ilikuwa na wakazi 249,572. Iligawiwa katika Wilaya ya Handeni Mjini na Wilaya ya Handeni Vijijini mnamo mwaka 2012. Katika sensa ya mwaka 2022 waliobaki upande wa vijijini walihesabiwa 384,353 .
Tarafa

Wilaya ya Handeni ina tarafa 7: Chanika, Sindeni, Mkumburu, Magamba, Kwamsisi, Mzundu na Mazingara.
Tanbihi
Viungo vya nje

* Handeni District Homepage for the 2002 Tanzania National Census


H
Rungwe (wilaya)

thumb|250px|Mahali pa Rungwe (kijani) katika mkoa wa Mbeya.
300px|thumbnail|Daraja la Mungu ni kati ya maajabu asilia ya wilaya hii.
Wilaya ya Rungwe ni kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Mbeya katika Tanzania na ina Postikodi namba 53500.

Imepakana na Wilaya ya Mbeya vijijini upande wa kaskazini, Mkoa wa Iringa upande wa mashariki, Wilaya ya Kyela upande wa kusini-mashariki, Wilaya ya Ileje kwa kusini-magharibi na Mbeya Mjini kwa magharibi.

Makao makuu ya wilaya yako Tukuyu.

Jina la wilaya limetokana na kituo cha misheni ya Moravian cha Rungwe kilichopo kwenye mitelemko ya mlima wa Rungwe takriban km 20 kutoka Tukuyu.

Rungwe ni hasa eneo la Wanyakyusa ikishika sehemu kubwa ya eneo la Unyakyusa lililoitwa kihistoria pia "Konde".

Mwaka 2002 wilaya ilikuwa na wakazi 307,270. Katika sensa ya mwaka 2022 walihesabiwa 273,536 baada ya mwaka 2013 kata 11 kutengwa na Rungwe na kuunda Wilaya ya Busokelo.

Barabara kuu kutoka Dar es Salaam - Iringa - Mbeya kwenda Malawi inapita eneo la wilaya.

Rungwe inapokea mvua nyingi na iko kati ya maeneo yenye rutuba sana katika Tanzania.

Kati ya mazao ya sokoni kuna mashamba makubwa ya chai.
Tanbihi
Marejeo

* Rungwe District Homepage for the 2002 Tanzania National Census
* Tanzanian Government Directory Database


Jamii:Wilaya za Mkoa wa Mbeya
Kurów

thumb|Jumba la Kale la Jumuiya
:Ukitafuta mji wa New Zealand uone Kurow.
thumb|Mahali pa Kurow katika Polandi
Kurów ni kijiji katika Polandi ya Kusini-Mashariki kwenye mto wa Kurowka. Iko katikati ya miji ya Pulawy na Lublin katika wilaya ya Lublin. Ina wakazi 2811 (2005).

Katika karne ya 15 BK kijiji kilipewa cheo cha mji chini ya sheria ya mji ya Magdeburg. Katika karne ya 16 BK ikawa kati ya miji ya Polandi iliyopokea Uprotestanti.

Wakati wa migawanyiko ya Polandi ikawa mwanzoni chini ya Austria, baadaye chini ya Urusi. Tangu 1918 imekuwa tena sehemu ya dola la Polandi iliyoanzishwa upya.

Wojciech Jaruzelski aliyekuwa kwanza waziri mkuu, halafu rais wa Polandi kati ya 1981 hadi 1990 alizaliwa Kurow.


Jamii:Polandi
Shilingi ya Kenya

Shilingi ya Kenya (KES) kwa Kiingereza (Kenyan shillings) ni sarafu rasmi ya Kenya, inayodhibitiwa na Benki Kuu ya Kenya (CBK). Inafupishwa kama KSh na imegawanywa katika senti 100. Ilianzishwa mwaka 1966, ikichukua nafasi ya shilingi ya Afrika Mashariki. Sarafu hii inapatikana katika noti (shilingi 50 hadi 1,000) na sarafu (shilingi 1 hadi 50). Ni mojawapo ya sarafu zinazotumika zaidi barani Afrika.

Shilingi ya Kenya inatumika kama njia ya malipo katika sekta zote za uchumi, ikiwemo biashara, benki, na taasisi za serikali. Benki Kuu ya Kenya inasimamia usambazaji wa shilingi kupitia mifumo rasmi ya kifedha ili kuhakikisha uthabiti wa sarafu. Noti zake zinapatikana katika vipimo tofauti, huku sarafu zikitumika kwa miamala midogo. Shilingi ya Kenya pia inakubalika katika baadhi ya nchi jirani kwa biashara mipakani, ikionyesha umuhimu wake katika ukanda wa Afrika Mashariki.


* Shilingi 1 = Senti 100

Majina ya zamani:

* Thumuni 1 = Senti 50
* Peni 1 = Senti 10
* Ndururu 1 = Senti 5

Jamii:sarafu
Sarafu


File:Kenya05shillingbmobv.jpg|Sarafu ya shilingi 5 - mbele
File:Kenya05shillingbmrev.jpg|Sarafu ya shilingi 5 - nyuma
File:Kenya10shillingbmrev.jpg|Sarafu ya shilingi 10
File:Kenya20shillingbmrev.jpg|Sarafu ya shilingi 20
File:KES40.jpg| Sarafu ya shilingi 40 (ilitolewa miaka 40 baada ya uhuru)

Noti
Marejeo

Jamii:Pesa
Jamii:Kenya
Jamii:Uchumi wa Kenya
Ikweta

thumb|250px|Ramani
thumb|
Ikweta ni mstari unaogawa dunia katika sehemu mbili (kaskazini na kusini) kwenye umbali sawa kati ya ncha ya kaskazini na ya kusini.

Baina ya nchi za Afrika ni Somalia, Kenya, Uganda, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Jamhuri ya Kongo, Gaboni na Sao Tome na Principe ambazo ziko kwenye mstari wa ikweta.

Katika Amerika ikweta inapita Ekwado (jina limetokana na neno la ikweta kwa Kihispania), Kolombia na Brazili. Katika Asia ikweta inapita funguvisiwa ya Indonesia.


Jamii:Jiografia
Sarafu

thumb|150px|Sarafu ya Kenya

Sarafu (kar. صرافة badilisha) ni kipande cha metali iliyotolewa na serikali ya nchi kama namna ya pesa. Mara nyingi sarafu ina umbo la duara kama kisahani. Kuna pia sarafu za pembe tatu, pembe nne au pembe zaidi.

Zamani sarafu ilikuwa umbo la kawaida ya pesa. Sarafu za kwanza zinazojulikana dunia zimepatikana kutoka Lydia katika Anatolia ya Magharibi iliyokuwa wakati ule sehemu ya utamaduni wa Wagiriki wa Kale. Sarafu zilitengenezwa hasa kwa kutumia metali ya thamani kama dhahabu na fedha, pia ya shaba na wakati mwingine ya chuma. Thamani ya sarafu ililingana na kiasi fulani cha metali hizi.

Siku hizi sehemu kubwa ya fedha inatolewa kama noti yaani kama karatasi.
Karibu popote duniani sarafu hutumika kwa ajili ya pesa ndogo tu. Isipokuwa sarafu za dhahabu zinatolewa kwa idadi ndogo hasa kwa ajili ya watu wanaopenda kukusanya aina mbalimbali za sarafu zenye thamani ingawa hazitumiki kama pesa ya kulipia.
Sarafu za kihistoria


File:Achaemenid coin daric 420BC front.jpg|Dariki ya Uajemi, mnamo 490 KK
File:Tetradrachm Athens 480-420BC MBA Lyon.jpg|Tetradrachmi kutoka Athini, Ugiriki ya Kale, mnamo 480-420 KK.
File:Apipanes atzmon.JPG| Sarafu ya shaba iliyotolewa na Antiochus IV Epiphanes, karne ya 2 KK
File:KINGS of BAKTRIA. Agathokles. ia]]Circa 185-170 BC. AR Drachm (3.22 gm, 12h). Bilingual series. BASILEWS AGAQOKLEOUS with Indian god Balarama-Samkarshana.jpg|Drachme kutoka Baktria mnamo 185-170 KK.
File:Hancoin1large.jpg|Sarafu ya shaba kutoka nasaba ya Han nchini China, mnamo karne ya 1 KK.
File:PupienusSest.jpg|Sestersi ya Roma ya Kale, ilitolewa na Kaisari Marcus Clodius Pupienus Maximus, 238 KK.
File:Cunincpert tremissis 612190 reverse.jpg|Sarafu kutoka Ufalme wa Lombardia, Italia ionyeshayo Michael Mtakatifu, mnamo 688-700 BK.
File:Silver Dirham.png|Dirham wa kwanza wa Ukhalifa wa Umawiyya, 729 BKD.
File:Almoravid dinar 1138 631905.jpg|Dinari ya Almoraviya, 1138/9
File:Genbun Inari Koban Kin.jpg|Sarafu ya Japani mnamo 1736–1741.
File:Potosì 8 reales 1768 131206.jpg|1768 silver Spanish Dollar, or eight reales coin, minted throughout the Spanish Empire
File:One Rupee East India Company.JPG| Rupia kutoka Shirika ya East India Company, 1835


Jamii:Pesa
Kiolwa cha angani

|-
|Mifano ya violwa vya angani
|}
Kiolwa cha angani (pia: gimba la angani, kwa Kiingereza: astronomical object au celestial body) ni jina la jumla kwa ajili ya vitu vinayopatikana katika anga ya ulimwengu.

Kwa Kiingereza istilahi "object" (kiolwa) na "body" (gimba) mara nyingi hutumiwa kama visawe. Lakini ilhali kila gimba la anga-nje ni pia kiolwa cha anga-nje, kinyume chake si kweli. Gimba la anga-nje ni kitu kimoja cha pekee, kama vile sayari, mwezi, asteroidi. Kiolwa cha anga-nje ni wazo pana zaidi, likitaja pia mambo kama galaksi au nebula yenye sehemu nyingi ndani yake.

Kati ya violwa vya anga-nje huhesabiwa:
* Jua
* Sayari
* Sayari kibete
* Miezi
* Vimondo (pia meteori au meteroidi)
* Asteroidi
* Nyotamkia
* Nyota
* Galaksi
* Nebula
* Mawingu katika anga

Hivyo vyote ni violwa asilia. Vitu vilivyoko kwenye anga-nje vilivyotengenezwa na binadamu ni vyombo vya anga-nje. Hapa kuna swali kama mabaki kutokana na vyombo vya anga-nje vilivyovunjika au takataka ya angani yanayotokana na safari za anga-nje yanastahili kuitwa kwa neno hili.

Elimu ya violwa vya anga-nje ni astronomia.
Nebula

katika galaksi M33 iliyoko na umbali wa miakanuru milioni 2.7 kutoka dunia yetu. Hili ni eneo ambako nyota mpya zinazaliwa]]
Nebula ni neno linalotumika kwa ajili ya kutaja eneo angavu na jeupejeupe linaloonekana angani ama kwa macho au kwa darubini.

Zamani hata galaksi ziliweza kuitwa "nebula". Galaksi ya Andromeda iliyokuwa galaksi ya kwanza kutambuliwa angani ilikuwa inaitwa "Andromeda Nebula".

Siku hizi neno linataja wingu kubwa linalong'aa. Maada yake inaweza kuwa gesi ya moto, vumbi na utegili.

Gesi ya moto na utegili zinang'aa pekee yake; vumbi linaweza kuakisi nuru ya nyota za karibu.

Mara nyingi nebula ni mahali pa kuzaliwa au kutokea kwa nyota mpya. Wakati mwingine wingu ni mabaki tu ya nyota aina ya nova, yaani nyota iliyokufa katika mlipuko mkubwa.


Jamii:Nebula
Utegili (fizikia)

350px|thumb|Picha ya jua kwa njia ya [[eksirei; mawingu ya kung'aa yanayotoka ni utegili wa joto]]
Utegili (pia: plasma) katika lugha ya fizikia, ni hali ya nne ya maada. Hali hiyo ni kama gesi ila ni ya kiioni. Nyinginezo ni hali mango (imara), kiowevu (majimaji) na gesi (kama hewa).

Mfano wa maada mango ni jiwe la mwamba, maada kiowevu ni maji, na maada gesi ni hewa. Hivyo plasma ama utegili ni hali ya nne ambayo si ya asili katika maisha yetu ya kila siku. Huonekana katika mifumo ya kimaada iliyo katika joto kali.

Plasma ni hali halisi ya jua. Lenyewe linafanyika na maada lakini si tena katika hali ya kawaida tunayoijua hapa duniani. Nayo ni kama gesi inayolipuka masaa yote na kufanya mnururiko wa nishati inayotufikia kama joto, mwanga na pia mawimbi ya plasma itufikiayo na kujidhihirisha kama aurora katika ncha ya kaskazini ya Dunia.

Ikiwa gesi ni ya joto kali sana elektroni zake zinaanza kuachana na atomu zao. Tabia ya hali hii ni tofauti na hali ya gesi yenyewe. Elektroni zisizoshikwa na atomu pamoja na atomu hizo katika hali ya ioni zote zinajibu kwa uga wa sumakuumeme.

Asilimia kubwa ya maada ulimwenguni iko katika hali ya utegili kwa sababu imo ndani ya nyota za angani.

Kwa ajili ya matumizi ya mitambo hali ya utegili yaani ya kuionika husababishwa pia kwa leza au kwa uga wa sumakuumeme.


Jamii:Fizikia
Ghuba

upande wa kaskazini, Mexiko upande wa magharibi na kusini, kisiwa cha Kuba upande wa mashariki.]]
na Uarabuni.]]
Ghuba ni hori kubwa ya bahari inayopakana na nchi kavu pande mbili au tatu.

Mara nyingi ghuba hutokana na misogeo ya ganda la dunia inayosababisha maji kujaa nafasi iliyojitokeza.

Baadhi ya ghuba zinazojulikana ni kama vile Ghuba ya Guinea, Ghuba ya Uajemi, Ghuba ya Mexiko au Bahari ya Shamu.


*
Yuriy Gagarin

thumb|right|Yuriy Gagarin mwaka 1963.
Yuriy Alexeyevich Gagarin (kwa Kirusi Юрий Алексеевич Гагарин; 9 Machi 1934 huko Klushino karibu na Smolensk, Urusi - 27 Machi 1968) alikuwa mwanaanga wa kwanza katika historia yaani mtu wa kwanza aliyefika kwenye Anga-nje.

Alimwoa Valentina Goryachova akawa na mabinti wawili ambao ni Galina na Yelena. Akajiunga na Jeshi la Anga ya Urusi mwaka 1955.

Mwaka 1960 aliteuliwa katika kikosi cha kwanza cha marubani walioandaliwa kurushwa kwa anga-nje akateuliwa kuwa mtu wa kwanza wa kutoka duniani.

Tarehe 12 Aprili 1961 alirushwa na chombo cha angani Vostok 1 akizunguka dunia lote mara moja katika muda wa dakika 108.

Alipandishwa cheo na kuwa mkuu wa kituo cha kuandaa wanaanga Warusi. Mwaka 1968 alikufa katika ajali ya ndege alipofanya mazoezi ya urubani akazikwa kwenye makaburi ya heshima huko Moscow.

Kuhusiana na kifo cha Gagarin, maombolezo ya kitaifa yalitangazwa katika Umoja wa Kisovyeti (kwa mara ya kwanza katika historia ya USSR kwa kumbukumbu ya mtu ambaye hakuwa mkuu wa nchi). Kwa heshima ya cosmonaut ya Kwanza Ya Dunia, idadi ya makazi yalipewa jina, barabara na njia zilipewa jina. Makaburi mengi ya Gagarin yamejengwa katika miji tofauti ya ulimwengu.
Stempu na sarafu


File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Stampu ya posta ya Sovyeti ya 1964 kwa heshima ya safari ya Gagarin.
File:1976 4569.jpg|Kizuizi cha posta cha USSR, 1976
File:1977 4693.jpg|Stempu ya posta ya USSR, 1977
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|Stempu ya posta, Azerbaijan, 2001
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|Urusi kumi ruble sarafu kutoka 2001 na uso wa Gagarin.
File:RR5714-0010R.png|"Miaka 50 ya ndege ya kwanza ya anga ya binadamu", Urusi, 2011
File:RR5220-0010R.png|Sarafu ya dhahabu ya kumbukumbu na thamani ya uso wa ruble 1000, iliyowekwa kwa ajili ya maadhimisho ya miaka 50 ya ndege ya kwanza ya nafasi ya binadamu.
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Stempu ya posta, Belarus, 2011


Jamii:Waliozaliwa 1934
Jamii:Waliofariki 1968
Jamii:Wanaanga wa Urusi
Jamii:Watu wa Urusi
Melilla

thumbnail|right|280px| Kisiwa cha Melilla
thumb|right|300px|Ramani ya mji wa Melilla
Melilla (tamka: me-li-ya; kwa Kiarabu: مليلية, Meliliya; jina rasmi: Ciudad Autónoma de Melilla = Mji wa kujitawala wa Melilla) ni mji wa Hispania kwenye pwani ya Mediteranea unaozungukwa na eneo la Moroko upande wa bara. Umbali na Hispania bara ni takriban km 170 kuvuka bahari. Mji ulio karibu upande wa Moroko ni Nador kwenye umbali wa km 15.

Pamoja na mji wa Ceuta kisiasa ni sehemu ya Hispania na Umoja wa Ulaya, kijiografia ni sehemu ya Afrika. Moroko inadai ni sehemu ya eneo lake la kitaifa.
Watu

Melilla ina wakazi 65,500 (mwaka 2005) katika eneo la km² 20. Zamani wakazi walio wengi walikuwa Wakatoliki wenye asili ya Hispania pamoja na Wayahudi na Waislamu Waarabu au Waberber wenye asili ya Moroko. Miaka ya nyuma idadi ya Waislamu imeongezeka ambao wengi wao wanapendelea kujiita Waberber kuliko Waarabu; Wayahudi wamepungua sana. Inasemekana ya kwamba wakazi karibu wote wanajiangalia kuwa Wahispania bila kujali kama ni Wakatoliki au Waislamu.

Uchumi unategemea uvuvi pamoja na biashara ya mpakani. Pesa rasmi ni Euro.
Historia

Historia yake ilianza zaidi ya miaka 2000 iliyopita ikaundwa kwa jina la Rusadir. Ikawa sehemu ya Dola la Roma katika jimbo la Mauretania Tingitana. Eneo lake lilipiganiwa kuanzia mwaka 429 BK kati ya wavamizi Wavandali na Bizanti.

Karibu kabla ya mwaka 700 BK Waarabu Waislamu walivamia eneo la pwani ya Moroko wakielekea Hispania. Mji ulipata jina la Meliliya ukabaki chini ya utawala wa Kiislamu hadi mwaka 1497 ulipotekwa na Wahispania.

Wahispania walifaulu kubaki na mji katika vita mbalimbali za karne zilizofuata. Mwaka 1936 vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Hispania vilianza Melilla kwa uasi wa wanajeshi dhidi ya serikali ya Jamhuri ya Hispania.


Jamii:Miji ya Hispania