JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
યશોદા

યશોદા (સંસ્કૃત: यशोदा) એ કૃષ્ણની પાલક માતા અને નંદની પત્ની છે. હિંદુ ધર્મના પૌરાણિક ગ્રંથોમાં તેમનું વર્ણન ગોકુળના સરદાર નંદની પત્ની અને રોહિણીની બહેન તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. ભાગવત પુરાણ અનુસાર કૃષ્ણનો જન્મ દેવકીને ત્યાં થયો હતો, પરંતુ કૃષ્ણના પિતા વાસુદેવ નવજાત કૃષ્ણને પોતાના પિતરાઈ ભાઈ નંદ અને તેમની પત્ની યશોદા પાસે ગોકુળમાં લઈ આવ્યા હતા. આ તેમના ઉછેર માટે હતું, તેમજ કૃષ્ણને દેવકીના ભાઈ, મથુરાના જુલમી રાજા, કંસથી બચાવવા માટે હતું.
નામકરણ

યશોદા નામનો અર્થ થાય છે 'પ્રસિદ્ધિ કે કીર્તિનો દાતા'.
દંતકથા

ની પાંડુલિપિનું ચિત્રણ, ઈ.સ. ૧૫૦૦]]
, ભારત.]]
સ્રોત

ભાગવત પુરાણ મુજબ યશોદા એ વસુ દ્રોણની પત્ની ધરાનો અવતાર હતી. યશોદાના પ્રારંભિક જીવન વિશે, નંદ સાથેના તેના લગ્ન સિવાય, બહુ ઓછી જાણકારી મળે છે.

મથુરાના શાસક કંસે કૃષ્ણની જન્મતાની સાથે જ હત્યા કરવાનું નક્કી કરી લીધું હતું. કૃષ્ણને કંસથી બચાવવા માટે, કૃષ્ણ અને યોગમયાનો જન્મ એક જ સમયે અનુક્રમે દેવકી અને યશોદાના ગર્ભમાંથી થયો હતો, અને વાસુદેવ અનકદુંભી દ્વારા તેમની અદલાબદલી કરવામાં આવી હતી. કૃષ્ણ બચી ગયા અને યશોદાના પાલક-પુત્ર તરીકે તેમનો ઉછેર થયો.

બાળપણના વિવિધ પ્રસંગો, યશોદાના ઘરમાં ઉછેર અથવા લીલાઓ, હિન્દુ ગ્રંથોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. ભાગવત પુરાણમાં યશોદાની આ રીતે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે:

ઇતિહાસ એવું કહે છે અને દંતકથા એવી છે કે ગોકુળના નંદરાયનાં પત્ની માતા યશોદા તેમના પૂર્વજન્મમાં રાજા દશરથના માનીતી રાણી કૈકેયી હતા. જેમણે શ્રી રામચંદ્રને (વિષ્ણુ અવતારને) વનવાસ અપાવી અપયશ અને અપકીર્તિ મેળવ્યાં હતાં. શ્રીરામના કહેવાથી જ કૈકેયીએ દશરથ રાજાને વચનબદ્ધ કરી રામને વનવાસ મોકલવા વચન માગ્યું હતું, પરંતુ ત્યારબાદ કૈકેયીએ રામને બીજા જન્મમાં પોતાના પુત્ર તરીકે જન્મ લેવા વિનંતી કરી હતી. ત્યારે શ્રી રામે કહ્યું હતું કે પુત્ર તરીકે જન્મ આપનારા માતા કહેવડાવવા કરતાં, હું તમારો કનૈયો કહેવાઇશ અને તમારા ખોળામાં જ રમીશ. આથી માતા યશોદા બીજા જન્મમાં શ્રી કૃષ્ણનાં પાલક માતા બની તેમના સહેવાસમાં રહેતાં હતાં.
કૃષ્ણના મુખમાં બ્રહ્માંડ દર્શન

ભાગવત પુરાણમાં નીચેની વાતનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:
નળકુવર અને મણિગ્રીવાની મુક્તિ

ભાગવત પુરાણ અનુસાર એક વખત કૃષ્ણ માટીમાં રમી રહ્યા હતા અને તેને ગળી રહ્યા હતા. યશોદા, આ જોઈને યશોદા તેની અવજ્ઞા બદલ કૃષ્ણ પર ગુસ્સે ભરાઈ ગઈ હતી અને તેને ઘંટીના પથ્થર સાથે બાંધીને સજા કરી હતી. બાળ કૃષ્ણ ઘંટીના પડને ઘસડીને મારુત્રુ નામના ઝાડ તરફ લઈ ગયો, અને જોડિયાં વૃક્ષોની વચ્ચે અથડાયો. તરત જ, વૃક્ષોએ કુબેરના પુત્રો, નળકુવર અને મણિગ્રીવા તેમના મૂળ સ્વરૂપમાં આવી ગયા. દેવતાઓને નારદ દ્વારા તેમની તરફ ધ્યાન ન આપવા બદલ શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હતો, અને કૃષ્ણને મળ્યા પછી તેમને ઝાડ તરીકેના તેમના શાપમાંથી મુક્તિ મળી હતી. તેઓએ બાળ કૃષ્ણને આશીર્વાદ આપ્યા અને બંને વૈશ્રવણપુરી પરત ફર્યા હતા.
પૂતનાની હત્યા

જ્યારે રાક્ષસી પૂતના શિશુ કૃષ્ણને તેના ઝેરથી સ્તનપાન કરાવીને તેની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે કૃષ્ણ તેની જીવનશક્તિને ચૂસી લે છે, અને તેને શબમાં ફેરવે છે. રાક્ષસીની મરવાની ચીસો સાંભળીને, યશોદા પૂતનાનીલાશના હાથમાંથી બાળકને ઝૂંટવી લે છે અને તેને નુકસાનથી બચાવવા માટે તેની ઉપર ગાયની પૂંછડીની સાવરણી લહેરાવે છે.
યશોદાનો પુનર્જન્મ

પ્રાદેશિક પરંપરા મુજબ દ્વાપર યુગમાં યશોદા કૃષ્ણના લગ્ન જોઈ શકી નહોતી. કૃષ્ણએ તેમને વચન આપ્યું હતું કે જ્યારે કૃષ્ણ કળિયુગમાં વેંકટેશ્વર તરીકે ફરીથી અવતાર લેશે ત્યારે તેમને તેમના લગ્ન જોવાની તક મળશે. કળિયુગમાં, યશોદાનો જન્મ વકુલદેવી તરીકે, વેંકટેશ્વરની માતા તરીકે થયો હતો અને વેંકટેશ્વર અને રાજકુમારી પદ્માવતી વચ્ચેના લગ્નના સાક્ષી બન્યા હતા.
સંદર્ભ

શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો
સ્વસ્તિક

thumb|right|હિંદુ સ્વસ્તિક
સ્વસ્તિક ભારતીય સંસ્કૃતિનું એક અદ્વિતીય મંગલ પ્રતીક છે. સ્વસ્તિ શબ્દ ‘સુ +અસ’ ધાતુમાંથી બનેલો છે. ‘સુ’ એટલે સારો. કલ્યાણમય, મંગલ અને અસ, એટલે સત્તા, અસસ્તિત્વ. સ્વસ્તિ એટલે કલ્યાણની સત્તા, માંગલ્યનું અસ્તિત્વ અને એનું પ્રતીક એટલે સ્વસ્તિક. જયાં-જયાં શ્રી (લક્ષ્મી) છે શોભા છે, સુસંવાદ છે, પ્રેમ, ઉલ્લાસ, જીવનનું ઔર્ય અને વ્યવહારનું સૌહાર્દ દેખાય છે, ત્યાં-ત્યાં સ્વસ્તિ ભાવના છે.

સ્વસ્તિ ભાવનામાં જ માણસોનો અને વિશ્વનો વિકાસ રહેલો છે. સ્વસ્તિક અતિ પ્રાચીન માનવો દ્વારા નિમાર્ણ કરેલું સર્વપ્રથમ ધર્મ પ્રતીક છે. એક સીધી રેખા અને એના પર એટલી જ બીજી લાંબી કોણિય રેખા સ્વસ્તિકના મૂળની આકૃતિ હતી. સીધી રેખા જયોતિલિંગનું સૂચન કરે છે. જયોતિલિંગ વિશ્વની ઉત્પત્તિનું મૂળ કારણ છે. ત્રાંસી રેખા વિશ્વનો વિસ્તાર કરે છે.

ઇશ્વરે વિશ્વનું નિર્માણ કર્યું એવો સ્વસ્તિકનો મૂળ ભાવાર્થ છે. સ્વસ્તિકની ચાર ભૂજાઓ એટલે કે ભગવાન વિષ્ણુના ચાર હાથ. ફકત ભારતમાં જ નહીં પરંતુ વિશ્વના ઘણા દેશોમાં પ્રાચીનકાળથી સ્વસ્તિકનું મહત્ત્વ પ્રસ્થાપિત થયું છે. જૈન ધર્મ અને બૌદ્ધ ધર્મમાં પણ સ્વસ્તિકને પૂજન માન્યું છે. સ્વસ્તિક શાંતિ, સમૃદ્ધિ તેમજ માંગલિકનું પ્રતીક છે.
જર્મનીમાં

thumb|right|નાઝી પક્ષનું સ્વસ્તિક
જર્મનીમાં સ્વસ્તિકનું પ્રતીક એડોલ્ફ હિટલરના નાઝી પક્ષના ચિહ્નને કારણે પ્રસિદ્ધ બન્યું હતું.
બાહ્ય કડીઓ

* સ્વસ્તિકમ્ - Symbol of Auspiciousness (પ્રકરણ ૭ :વિષયસુચિ સતગુરુ સિવાયા સુબ્રમણ્યસ્વામી દ્વારા)

શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
શ્રેણી:પ્રતિક
કળશ

કળશ વરુણ પૂજાનું પ્રતીક છે. ચારેબાજુએથી સોનાના લેપથી જેનો તામ્રવર્ણ ઢંકાઈ ગયો છે, તે કળશ છે. કળશ ભારતીય ઉપખંડની પૌરાણિક હિંદુ સંસ્કૃતિનું અગ્રગણ્ય પ્રતીક છે. એટલા માટે તો મહત્વના બધા શુભપ્રસંગોમાં પુણ્ય કળશની ઉપસ્થિતમાં એના સાનિઘ્યમાં થાય છે. દરેક શુભપ્રસંગ અને કાર્યની શરૂઆતમાં જે રીતે વિધ્નહર્તા ગણપતિની પૂજા કરવામાં આવે છે. એ જ પ્રકારે કળશની પણ પૂજા થાય છે.


શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
શ્રેણી:પ્રતિક
શ્રેણી:હિંદુ સંસ્કૃતિ
રામ શર્મા આચાર્ય

રામ શર્મા આચાર્યનો જન્મ ૨૦-૯-૧૯૧૧ના રોજ ભાદરવા વદ તેરસે આંવલખેડા ગામ ખાતે થયો હતો, પરંતુ આચાર્યજી તેમનો સાચો જન્મ વસંતપચંમીને માનતા. આ વિષે કહેતાં તેઓ એક વખત બોલ્યા હતા, ‘સાધકને જયારે સદ્ગુરુ મળે છે ત્યારે તે દ્વિજત્વ અર્થાત્ બીજૉ જન્મ ધારણ કરી બ્રાહ્મણત્વના માર્ગ ઉપર ચાલે છે. મને પણ મારા માર્ગદર્શકે વસંતપંચમીના રોજ નવો જન્મ આપ્યો છે.’ આ બાબતે તેમના લખેલાં ૩૨૦૦થી વધુ પુસ્તકોમાંથી એક એવા અને એમની આત્મકથા સમાન ‘અમારું વિલ અને વારસો, પુસ્તકમાં તેમણે પાન નં. ૧૩ તથા ૨૬ ઉપર કંઈક આવા ભાવોદ્ગાર કહ્યા છે.
જોટાણા (તા. જોટાણા)

જોટાણા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા મહેસાણા જિલ્લાના જોટાણા તાલુકામાં આવેલું ગામ અને તાલુકા મથક છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામ મુખ્યત્વે તેના દેશી મરચાના પાક માટે ભારતભરમાં પ્રખ્યાત છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ડાંગર, દીવેલા, બાજરી, રાઇ તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, માધ્યમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી, રેલ્વે સ્ટેશન, બસ સ્ટેશન, પુસ્તકાલય, ગંજ બજાર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.

આ ગામમાં ચાર માઢ અને બાકીના વાસ/માઢડી આવેલા છે. આ ચાર માઢમાં ગોપાળજીનો માઢ, મોટો માઢ, નવો માઢ તથા રેવણી દાસનો માઢનો સમાવેશ થાય છે. આ ગામનુ બજાર આજુબાજુ ના ગામોનું ખરીદીનુ મોટું કેન્દ્ર છે.

અહી રામજી મંદીર, લક્ષ્મી નારાયણ મંદિર, ઉમિયા માતા મંદિર, હનુમાનજી મંદિર, ગણપતી મંદિર, મહાદેવજી મંદિર, રાઘણી માતા મંદિર, જોગણી માતા મંદિર, ક્ષેત્રપાળ મંદિર, ક્ષેમ કલ્યાણી માતાનું મંદિર, અંબાજી મંદિર, ખોડીયાર માતા મંદિર વગેરે મંદિરો આવેલા છે. આ ગામ તેના નવરાત્રીમા ગરબા, ઝેલણી, અગીયારસે વરઘોડા, પગપાળા સંઘ, તાજીયા માટે ખુબ જ વખણાય છે.

આ ગામ શિક્ષણ માટે આજુબાજુના ગામોનું મોટુ કેન્દ્ર છે. અહી આંગણવાડી થી ધોરણ ૧૨ (સાયન્સ/સામાન્ય પ્રવાહ) સુધીના શિક્ષણ માટેની સવલતો ઉપલબ્ધ છે. તે માટે આંગણવાડી, બાળમંદિર, કન્યા શાળા, કુમાર શાળા, હાઇસ્કુલ, કન્યા વિધ્યાલય તથા હૉસ્ટેલની સવલતો ઉપલબ્ધ છે.


શ્રેણી:જોટાણા તાલુકો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
બ્રહ્મોસમાજ

બ્રહ્મોસમાજ ભારતમાં અંગ્રેજોનું શાસન સમયે ભારતીય સમાજમાં અંધશ્રદ્ધાઓ અને સમાજમાં વ્યાપેલાં અનિષ્ટો દૂર કરવા માટે સ્થાપેલી સંસ્થા છે. બ્રહ્મોસમાજે શરુઆતમાં આત્મીય સભા તરીકે ઓળખાતી હતી. ૧૮૨૯માં વિલિયમ બેંટિકની મદદથી સતીપ્રથા નાબૂદ કરવાનો કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો. સ્ત્રીઓની અમાનુષી હત્યા. બાળકીઓને દૂધ પીતી કરવી, માનવ બલિ આ બધી પ્રથાઓ બંધ કરાવવામાં આવી. આજ સમયે રાજા રામમોહનરાયે સમાજસુધારણામાં સાથ આપ્યો અને એક સભાનું આયોજન કર્યું, જે બ્રહ્મોસમાજ નામથી પ્રચલિત બની.
સંદર્ભ
બાહ્ય કડીઓ

* બ્રહ્મોસમાજની વેબસાઇટ

શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
રાજા રામમોહનરાય

રાજા રામમોહનરાય એક સમાજ સુધારક હતા. તેમણે ધર્મમાં રહેલાં દૂષણો દૂર કરવા અનેક પ્રયત્નો કર્યા હતા અને એકેશ્વરવાદનો પ્રચાર કર્યો હતો. તેમણે આત્મીય સભા નામે સંસ્થા સ્થાપી, પાછળથી આ સંસ્થા બ્રહ્મોસમાજ તરીકે પ્રચલિત બની. બ્રહ્મો સમાજે વિશેષ કરીને બંગાળમાં સમાજ અને ધર્મ સુધારણાના ક્ષેત્રે મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો. બ્રહ્મોસમાજ તરફથી ‘સંવાદ કૌમુદી’ નામે સાપ્તાહિક પણ બહાર પાડવામાં આવ્યું. રાજા રામમોહનરાયે વિશેષ કરીને ‘બાળલગ્નો અને બહુપત્ની પ્રથા’ને દૂર કરવા પ્રયત્નો કર્યા. તેમજ ‘સતીપ્રથા’ની વિરુદ્ધ મોટી ઝુંબેશ ચલાવી તેમણે કહ્યું, ધર્મશાસ્ત્રમાં કયાંય પણ સતીપ્રથાનો ઉલ્લેખ જોવા મળતો નથી.

રાજા રામમોહનરાય આધુનિક ભારતના આધસુધારક ગણાય છે. નવા યુગના અગ્રદૂત અને જયોતિર્ધર પણ કહેવાય છે. આજે પણ બ્રહ્મોસમાજ સમાજ સુધારણા માટે કાર્યરત છે. આજે બાળલગ્નો, સતીપ્રથા, બહુપત્નીપ્રથા વગેરે લુપ્તપ્રાપ્ય બન્યાં છે.
જીવન

રામ મોહનરાયનો જન્મ બંગાળ પ્રાંતના હુગલી જિલ્લાના રાધાનગર ગામમાં ૨૨ મે ૧૭૭૨ માં થયો હતો. તેમના પિતા રમાકાંત વૈષ્ણવ કુટુંબના હતા, જયારે માતા તારિણીદેવી શૈવ કુટુંબના હતા.

રામ મોહન રાયે તેમના જીવનમાં ત્રણ વખત લગ્ન કાર્ય હતા. તેમની પહેલી પત્ની વહેલી મૃત્યુ પામી હતી. તેઓને બે પુત્ર હતા રાધાપ્રસાદ અને ૧૮૦૦ માં અને બીજી પત્ની દ્વારા રામપ્રસાદ ૧૮૧૨ માં થયો હતો તેમની બીજી પત્નીનું મૃત્યુ ૧૮૨૪ માં થયું હતું. તેમની ત્રીજી પત્ની તેમની સાથે રહી હતી.

રાજા રામમોહન રાયનું બાળપણના શિક્ષણની માહિતી વિવાદિત છે. એક બાજુ જોઈએ તો રાજા રામ મોહન રાય નું પ્રારંભિક શિક્ષણ તેમના ગામની નિશાળ માં શરુ થયું હતું. જ્યાં તેઓ બંગાળી, સંસ્કૃત અને ફારસી ભાષાઓનું જ્ઞાન મેળવ્યું. ત્યારબાદ તેઓ મદ્રાસના પટનામાં અરબી અને ફારસી ભાષા શીખ્યા અને ત્યારબાદ તેઓને વેદ અને ઉપનિષદ જેવા સંસ્કૃત અને હિંદુ ગ્રંથો નો અભ્યાસ કરવા માટે બનારસ (કાશી) મોકલવામાં આવ્યા. જોકે આ બંને સમયગાળાના સ્થાન અનિશ્ચિત છે.

જોકે એવું માનવું રહ્યું કે તેઓ જયારે નવ વર્ષના હતા ત્યારે તેઓને પટના મોકલવામાં આવ્યા અને ત્યારબાદ બે વર્ષ પછી તેઓને બનારસ મોકલવામાં આવ્યા હોય.

ફારસી અને અરબી ભાષાઓના અભ્યાસ પરથી તથા યુરોપિયન દેવવાદના અભ્યાસથી તેમના પર એકેશ્વરવાદના વિચારનો પ્રભાવ પડ્યો. તે સમયે તેઓ પોતાનો પહેલો ગ્રંથ લખી રહ્યા હતા. તે સમયે તેઓ સારી રીતે અંગ્રેજી બોલી કે લખી શકતા ન હતા કે કદાચ સમજી પણ શકતા નહીં.

રાજા રામમોહનરાયે સમાજ સુધારણા માટે ‘ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની’ની બહુમૂલ્ય નોકરી છોડી દીધી. રાજા રામમોહનરાયના સમાજ સુધારણાનાં કાર્યોથી ખુશ થઇને મુગલ બાદશાહે ૧૮૩૧માં તેમને ‘રાજા’નો ઇલકાબ આપીને પોતાના વકીલ તરીકે ઇંગ્લેન્ડ મોકલ્યા.

૨૭ સપ્ટેમ્બર ૧૮૩૩ ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.
સંદર્ભ
બાહ્ય કડીઓ

* જીવનચરિત્ર (કલકત્તાવેબ.કોમ)

શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
ચંપારણ્ય

ભારતના છત્તીસગઢ રાજ્યના રાયપુર જિલ્લામાં રાયપુરથી ૬૦ કિ.મી. દૂર આવેલું ચંપારણ્ય પુષ્ટિમાર્ગનાં પ્રવર્તક મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યનું જન્મ સ્થાન હોવાને કારણે યાત્રાધામ તરીકે પ્રખ્યાત છે.

અહીં વિક્રમ સંવત ૧૫૩૫ના ચૈત્રવદી એકાદશીના મઘ્યાહ્ને મહાપ્રભુજીનું પ્રાકટય થયાની કથા છે. ચંપારણ્યમાં બેઠકજી મંદિર સંચાલિત ગૌશાળા તેમજ ત્રણ ધર્મશાળાઓ, તેમજ ભાવાત્મક યમુનાઘાટ આવેલો છે. તે ઉપરાંત ચંપેશ્વર મહાદેવજીનું મંદિર, તેની બાજુમાં શ્રીરામ-જાનકીનું મંદિર પણ આવેલું છે. આ મંદિરની એક અજૉડ વાત એ છે કે ઐતિહાસિક ધામ હોવા છતાં પણ, બેઠકજીની દીવાલો પર લખ્યા મુજબ, અહીં કોઇ પણ ન્યોછાવરની પ્રથા નથી. ઉપરાંત મહાપ્રભુજીના મંદિરમાં પણ રોકડ રકમ, સોનું, ચાંદી કે અન્ય ધાતુની વસ્તુ મૂકવાની મનાઇ છે.
સંદર્ભો
બાહ્ય કડીઓ

* દિવ્યભાસ્કરમાં ચંપારણ્ય ધામ

શ્રેણી:યાત્રાધામ
શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
શ્રેણી:છત્તીસગઢ
અર્જુનવિષાદ યોગ

મહાભારતના યુદ્ધમેદાનમાં પાંડવો અને કૌરવોની સેના યુદ્ધ માટે એકઠી થઇ ત્યારે અર્જુને એના પરમ મિત્ર અને સારથી એવા ભગવાન કૃષ્ણને પોતાનો રથ સેનાની મધ્યમાં લેવા જણાવ્યું જેથી તે જોઇ શકે કે શત્રુ પક્ષમાં કોણ કોણ લડવા માટે એકત્ર થયા છે. જ્યારે અર્જુને પોતાના અતિપ્રિય પિતામહ ભીષ્મ, આચાર્ય દ્રોણ અને કૃપાચાર્ય તથા નિકટના સગા સંબધીઓને નિહાળ્યા ત્યારે એનું હૈયું હાલી ઉઠ્યું. એને થયું કે આ બધાને હણીને રાજ્ય મેળવવું એના કરતાં તો નહી લડવું સારું. આમ કહી પોતાના ગાંડિવનો પરિત્યાગ કરી શોકાતુર બની અર્જુન રથમાં બેસી ગયો.

ભગવાન કૃષ્ણે એ સમયે અર્જુનને જે સંદેશ સુણાવ્યો તે ભગવદ્ ગીતાના નામે સુપ્રસિદ્ધ થયો. ગીતાના પ્રથમ અધ્યાયનું શિર્ષક આથી યોગ્ય રીતે જ અર્જુનવિષાદયોગ આપવામાં આવ્યું છે.
શાંકરભાષ્ય ના મત મુજબ

શાંકરભાષ્ય પંદરમા અધ્યાયને કેન્દ્રમાં રાખી, આ પ્રથમ અધ્યાયને વાસ્તવમાં અર્જુન દ્વારા સંસાર વૃક્ષનું વર્ણન કરતો બતાવે છે.
અનાસક્તયોગ (ગાંધીજી રચિત) ના મત મુજબ

ગાંધીજી પ્રથમ અધ્યાયમાં વર્ણવેલી યુદ્ધભૂમિને નિમિત્ત માત્ર માને છે. ખરું કુરુક્ષેત્રતો આપણું શરીર છે. પાપમાં તેની ઉત્પત્તિ છે અને પાપનું તે ભાજન થઇ રહે છે; તેથી તે કુરુક્ષેત્ર છે. વળી કુરુક્ષેત્ર છે તેમ ધર્મક્ષેત્ર પણ છે કેમ કે એ મોક્ષનું દ્વાર પણ થઇ શકે છે. જો તેને ઇશ્વરનું નિવાસસ્થાન માનીએ તો તે ધર્મક્ષેત્ર છે. તે ક્ષેત્રમાં આપણી સામે રોજ કાંઇ ને કાંઇ લડાઇ ચાલ્યા જ કરતી હોય છે.

કૌરવ એટલે આસુરી વૃત્તિઓ. પાંડવો એટલે દૈવી વૃત્તિઓ. પ્રત્યેક શરીરમાં સારી અને નઠારી વૃત્તિઓ વચ્ચે યુદ્ધ ચાલ્યા જ કરે છે એમ કોણ નથી અનુભવતું? અને આવી લડાઇઓ સ્વજન-પરજન ના ભેદમાંથી થાય છે.

વળી ૩જા થી ૧૧માં શ્લોક સુધીમાં દુર્યોધન દ્વારા દ્રોણાચાર્ય પાસે જે સેનાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે તેના ઉત્તરમાં દ્રોણાચાર્ય કંઇ નથી કહેતા તેની વિશેષ નોંધ ગાંધીજી દ્વારા લેવામાં આવી છે.
આ પણ જુઓ

* ગીતા


શ્રેણી:ગીતાનાં અધ્યાયો
સાંખ્ય યોગ

સગા સંબઘી અને ગુરૂજનોના લોહીથી ખરડાયેલા રાજ્ય ભોગવવાની અનિચ્છાએ શોકાતુર હૃદયવાળો અર્જુન ગાંડિવને પરિત્યાગીને રથમાં બેસી ગયો, તે સમયે ભગવાન કૃષ્ણ અર્જુનના રથના માત્ર સારથિ ન રહેતા તેના માર્ગદર્શક બન્યા.

ભગવાન કૃષ્ણે કહ્યું કે તું જેના હણવાના શોકથી ચિંતાતુર છે, તે સર્વે તો મારા વડે ક્યારનાય હણાઇ ચુક્યા છે. આત્મા તો અમર છે, એનો કદી નાશ થતો નથી. જેવી રીતે લોકો જૂના વસ્ત્રોને ત્યાગીને નવા વસ્ત્રો પરિધાન કરે તેવી જ રીતે આત્મા એક દેહમાંથી બીજા દેહમાં જાય છે. શરીરનો નાશ થાય છે પરંતુ આત્માનો નાશ થતો નથી. નાશવંત એવા દેહ માટે શોક કરવો વ્યથા છે. વળી ક્ષત્રિયો માટે યુદ્ધ એ તો ધર્મ છે. જો તું યુદ્ધનો ત્યાગ કરશે તો તારા ધર્મને ચુકશે અને લોકો તારી હાંસી ઉડાવશે, તને અપયશ જ મળશે. યુદ્ધ ન કરવાના અપયશ કરતાં તો યુદ્ધમાં મોત મળે તે સારું.

ભગવાને બીજા અધ્યાયમાં જેમની બુદ્ધિ સ્થિર થયેલી છે અને જેઓ સમાધિ દશાને પામી ચુક્યા છે એવા સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો પણ કહી બતાવ્યા. સ્થિતપ્રજ્ઞ વિશેના એ શ્લોકો ભારતીય સંસ્કૃતિની દ્રષ્ટિએ આદર્શ માનવના શકવર્તી માપદંડ તરીકે ગણી શકાય. દાર્શનિકો અને ચિંતકોને એ અનંત કાળથી પ્રેરણાની અવનવીન સામગ્રી ધરી રહ્યા છે.
અનાસક્તયોગ (ગાંધીજી રચિત) ના મત મુજબ

મોહાને વશ થઇ મનુષ્ય અધર્મને ધર્મ માને છે. પોતિકા અને પારકા એવો ભેદ અર્જુને કર્યો. એ ભેદ મિથ્યા છે એમ સમજાવતાં શ્રીકૃષ્ણ પ્રથમ દેહ અને આત્માની ભિન્નતા બતાવે છે, દેહની અનિત્યતા અને પૃથકતા તથા આત્માની નિત્યતા અને તેની એકતા બતાવે છે. આમ, ભગવાન અર્જુનને સમજાવે છે કે મનુષ્ય કેવળ પુરુષાર્થનો અધિકારી છે, પરિણામનો નથી. આથી તેણે કર્તવ્યનો નિશ્ચય કરી, નીશ્ચિંત રહી તેને વિશે પરાયણ રહેવું જોઇએ. એવી પરાયણતાથી તે મોક્ષને સાધી શકે છે.

ઉપરાંત ૩૧મા તથા ૩૭મા શ્લોક દ્વારા લાભ-હાનિની વ્યવહાર દ્રષ્ટિનો મેળ તથા ૩૮મા શ્લોકને ગીતાનો મુખ્ય બોધનો પ્રવેશ ગાંધીજીએ ગણ્યો છે. વળી ૫૫મા શ્લોકમાં આનંદએ સુખથી નોખી વસ્તુ છે તેનું સુંદર ઉદાહરણ આપી આત્મસંતુષ્ટ રહી સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણ બહુ સરળ શૈલીમા સમજાવ્યા છે. ૫૯મા શ્લોકમાં ઉપવાસાદિની મર્યાદા સૂચવ્યા પછી ૬૯મા શ્લોકમા યોગી અને ભોગીના પંથ તેના આચાર દ્વાર નિરુપ્યા છે.
આ પણ જુઓ

* ગીતા


શ્રેણી:ગીતાનાં અધ્યાયો
કર્મ યોગ

ગીતાના બીજા અધ્યાયમાં ભગવાને સ્થિતપ્રજ્ઞના લક્ષણો અને જ્ઞાનનો મહિમા ગાયો એથી અર્જુનને સહજ શંકા થઇ કે જો કર્મ કરતાં જ્ઞાન ઉત્તમ હોય તો પછી યુદ્ધકર્મમાં પ્રવૃત થવાની શી જરૂર ?

ભગવાને એના ઉત્તરમાં કર્મયોગનો મહિમા ગાયો. ભગવાન કૃષ્ણે કહ્યું કે કર્મ કર્યા વિના કોઇ માનવ ક્ષણવાર પણ રહી શકતો નથી. વળી ઉત્તમ લોકો જે કરે છે તે જોઇને બીજા એનું અનુસરણ કરે છે. એથી જ અર્જુને પોતાના સ્વધર્મનું આચરણ કરવું જોઇએ અને યુદ્ધ કર્મમાં પ્રવૃત થવું જોઇએ.

અર્જુને પૂછેલ એક અન્ય પ્રશ્નના જવાબમાં ભગવાન કૃષ્ણ પાપના કારણોની ચર્ચા કરે છે. ઇચ્છા, તૃષ્ણા અને વાસના - એ ત્રણે માનવને પાપકર્મ કરવા પ્રેરે છે. પરંતુ મન, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયથી શ્રેષ્ઠ એવી આત્મશક્તિની મદદથી કામરૂપી શત્રુનો નાશ શક્ય છે એમ ભગવાન જણાવે છે.
અનાસક્તયોગ (ગાંધીજી રચિત) ના મત મુજબ

કર્મયોગને ગાંધીજી ગીતાનું સ્વરુપ જાણવાની ચાવી સિદ્ધ કરે છે. આ અધ્યાયમાં કર્મ કેમ કરવું, તથા કરું કર્મ કોને કહેવું જોઇયે તે સ્પષ્ટ કર્યું છે. અને ખરું જ્ઞાન પારમાર્થિક કર્મોમાં પરિણમવું જ જોઇયે તેવો સ્પષ્ટ મત પ્રગટ કરેલ છે.

કર્મયોગના ૨મા શ્લોકમાં બીજા અધ્યાયના ૪૯-૫૦મા શ્લોકમાં કર્મત્યાગનો આભાસ અર્જુનને આવતો હોવાનું જણાય છે અને વળી ભગવાન તેને શિથિલ થવાને સારું ઠપકો પણ આપે છે પણ આગળના શ્લોક મા તેનો ખુલાસો છે જ તેનું વર્ણન કરે છે. ૬ઠ્ઠા શ્લોકમાં મિથ્યાચારની વ્યાખ્યા કરતા શરીર અને મનના અંકુશની અગત્યતા અને મન દ્વારા વિષયોનું ચિંતન કરતા મનુષ્યોની નિંદા કરવામાં આવી છે. વળી ૭મા શ્લોકમાં બહાર અને અંતરનો મેળ સાધ્યો છે. કર્મો કરવાની પરવશતા હોવા છતા ઇન્દ્રિયો વડે શુધ્ધ વિષયો જ ગ્રહણ કરવાની કળા ઓળખાવી આત્માને શોભે તેવાં જ કર્મો કરવાનો કર્મમાર્ગ બતાવ્યો છે. "જે વડે આત્માનો શરીરના બંધનમાંથી છૂટવાનો યોગ સધાય તે કર્મયોગ". આઠમાં શ્લોકમાં "નિયત" શબ્દનો અર્થ ઇદ્રિયોને નિયમમાં રાખી સંગરહિત થઇ કર્મ કરવાબની સ્તુતિ છે. ૯મા શ્લોકમા યજ્ઞ એટલે પરોપકારાર્થે, લોકકલ્યાણાર્થે, ઇશ્વરાર્થે કરેલાં કર્મે. તથા ૧૦મા શ્લોકમાં દેવની વ્યાખ્યા આપેલ છે.

૨૦મા શ્લોકમાં લોકસંગ્રહનો કાકા સાહેબ કાલેલકર દ્વારા કરેલો અર્થ ટાંકવામા આવ્યો છે અને ૨૨મા શ્લોકમાં મનુષ્યે બુદ્ધિપૂર્વક છતાં યંત્રની જેમ જ નિયમિત રીતે અલિપ્ત રહી કામ કરવાં ઘટે. ત્યાર બાદ ૨૭-૨૭મા શ્લોકમાં 'ગુણો ગુણોને વિશે વર્તે છે' તે સમજાવવા શ્વાસોસ્છવાસ આદિ ક્રિયા પોતાની મેળે અને કર્તાની આસક્તિ વિના થાય છે તેમ સમજાવ્યું છે. અને ૩૦મા શ્લોકમાં પરમાત્માને કર્મો અર્પણ કરવાનું સરળ ઉદાહરણ દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું છે.

૩૩મા શ્લોકનો અર્થ બીજા અધ્યાયના ૬૧ કે ૬૮મા શ્લોકનો વિરોધી નથી પરંતુ ટેવમાત્ર સ્વભાવ નથી. અને આત્માનો સ્વભાવ ઊર્ધ્વગમન છે. આમ, આત્મા જ્યારે નીચે ઊતરે ત્યારે તેની સામે થવું કર્તવ્ય છે એવો સુંદર અર્થ ગાંધીજી કરે છે. વળી ૩૪મા શ્લોકમાં રાગદ્વેષની વ્યાખ્યા અને ૩૫ મા શ્લોકમા ઇશ્વરના દરબારમાં દરેકના સ્વધર્મની(વર્ણાશ્રમના ભેદભાવ વગર) સરખી કિંમત હોવાથી ઇશ્વરપરાયણબુદ્ધિથી પોતાનું કર્તવ્ય કરવાવાળા મોક્ષને અધિકારી બને છે તેમ બતાવવામાં આવ્યું છે.

અને છેલ્લે, ૪૦મા શ્લોકમા કામને લીધે જ્ઞાન નાશ પામે છે અને ઇન્દ્રિયો વશમાં રહે તો સૂક્ષ્મ કામ જીતવો સહેલો છે તેવું ૪૨મા શ્લોકમા દર્શાવવામાં આવ્યું છે. અને મનુષ્ય જો દેહમાં રહેલા આત્માને જાણે તો મન તેને વશ રહે, અને મન જિતાય તો કામ શું કરી શકે? તેવી ૪૩મા શ્લોકની વ્યાખ્યા કરી અધ્યાય પૂરો કરવામાં આવેલ છે.
આ પણ જુઓ

* ગીતા


શ્રેણી:ગીતાનાં અધ્યાયો
જ્ઞાનકર્મસંન્યાસ યોગ

ભગવાન ચોથા અધ્યાયમાં રહસ્યોદધાટન કરતાં કહે છે કે પરાપૂર્વથી આ જ્ઞાન ચાલ્યું આવે છે. મેં (ભગવાને) વિવસ્વાનને, વિવસ્વાને મનુને અને મનુએ ઇક્ષ્વાકુને આ જ્ઞાન આપ્યું હતું. આ સાંભળી અર્જુનને વળી શંકા થઇ કે વિવસ્વાન તો ઘણાં સમય પૂર્વે થઇ ગયા અને ભગવાન તો હજુ શરીરધારી તેની સામે ઉભેલા છે. આવું કેવી રીતે શક્ય બને ?

આ પ્રશ્નના જવાબમાં ભગવાન પોતાના અવતારોનું રહસ્યોદઘાટન કરે છે. ભગવાન કહે છે કે હે અર્જુન, મારા અને તારા અનેક જન્મો જઇ ચુક્યા છે. ફરક એટલો જ છે કે મને તે બધા યાદ છે જ્યારે તને તેની વિસ્મૃતિ થઇ છે. જ્યારે જ્યારે ધર્મનો નાશ થઇ જાય છે ત્યારે ધર્મની સંસ્થાપના માટે હું પ્રગટ થાઉં છું. હું દુષ્ટોનો સંહાર કરું છે અને મારા ભક્તોનું રક્ષણ અને પાલન કરું છે.

ભગવાન કર્મ અને અકર્મ વિશે પ્રકાશ પાડતાં જણાવે છે કે ફળની તૃષ્ણા ત્યાગીને થયેલ કર્મો બાંધતા નથી, એ કર્મ કરનાર, એ કર્મ કરવા છતાં એનો કર્તા થતો નથી. ભગવાન જુદી જુદી જાતના યજ્ઞ વિશે પણ પ્રકાશ પાડે છે અને જણાવે છે કે દ્રવ્ય વડે થતાં યજ્ઞો કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે.
આ પણ જુઓ

* ગીતા


શ્રેણી:ગીતાનાં અધ્યાયો
કર્મસંન્યાસ યોગ

ગીતાના ચોથા અધ્યાયમાં કર્મત્યાગના મહિમાને સાંભળી અર્જુનના મનમાં નવી શંકાનો ઉદય થાય છે કે જો કર્મ કરતાં કર્મનો ત્યાગ ઉત્તમ હોય તો પછી ભગવાન કર્મમાં પ્રવૃત થવાની વાત શા માટે કરે છે ?

આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં ભગવાન કર્મ કેવી રીતે કરવા તે વિશેનું માર્ગદર્શન આપે છે. ભગવાન કહે છે કે કર્મ તો કરવું પરંતુ કર્મફળની આશાથી રહિત થઇને કરવું. એમ કરવાથી કર્મ માનવને બાંધશે નહી. જ્ઞાનીઓ ફળની ઇચ્છા છોડીને કર્મ કરે છે જ્યારે અજ્ઞાની લોકો ફળમાં જ બદ્ધ બની જાય છે.

ભગવાન એક બીજી અગત્યની વાત જણાવે છે કે સ્પર્શજન્ય બધા ભોગો અંતે દુઃખ આપતા હોવાથી જ્ઞાનીએ એમાં ફસાવુ નહીં. જે માનવ દેહત્યાગ પહેલાં કામ ક્રોધના વેગોને સહન કરી તેની ઉપર વિજય મેળવે છે તે સુખી થાય છે અને મુક્તિને મેળવે છે. ભગવાને એ રીતે સંયમના મહિમાને ગાયો છે.
આ પણ જુઓ

* ગીતા


શ્રેણી:ગીતાનાં અધ્યાયો
આત્મસંયમ યોગ

ભગવાન કહે છે કે જે ફળની આશાને છોડીને કર્મ કરે છે તે જ ખરો સંન્યાસી છે અને તે જ ખરો યોગી પણ. આવા યોગીને મન પત્થર કે સોનું - બધું જ સરખું હોય છે.

આત્મસંયમ યોગમાં સાધકોને ધ્યાનની ચોક્કસ સમજ આપવામાં આવી છે. સાધકે કેવા સ્થાનમાં, કેવા આસન પર, કેવી રીતે બેસવું તથા કેવી પ્રક્રિયાનો આધાર લેવો જોઇએ કે જેથી મન પર કાબુ પ્રસ્થાપી શકાય એ વિશેની વિશદ છણાવટ કરવામાં આવી છે. આત્મસંયમયોગના સાધક માટે અતિ ઉજાગરા કે અતિ આહાર વર્જ્ય છે. ગીતા મધ્યમ માર્ગનું પ્રતિપાદન કરે છે.

મનના સંયમની વાતને અર્જુને યોગ્ય રીતે જ દુષ્કર બતાવી જણાવ્યું કે મન તો વાયુ જેવું અતિ ચંચળ અને બળવાન છે. તેના પર કાબૂ મેળવવો અતિ કઠિન છે. એના પ્રત્યુત્તરમાં ભગવાને જણાવ્યું કે પ્રયત્ન અને વૈરાગ્ય - એ બે સાધનની મદદથી મન પર વિજય પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.

યોગમાર્ગની અધૂરી સાધનાવાળા સાધકની શી દશા થાય છે? એવા અર્જુનના પ્રશ્નના અનુસંધાનમાં ભગવાન જણાવે છે કે આવો સાધક ફરી પુણ્યવાન ઘરોમાં જન્મીને પોતાની અધૂરી રહેલી સાધનાને આગળ ધપાવે છે. કરેલી સાધના કદીપણ નકામી જતી નથી.
આ પણ જુઓ

* ગીતા


શ્રેણી:ગીતાનાં અધ્યાયો
જ્ઞાનવિજ્ઞાન યોગ

ભગવાન કહે છે કે સૃષ્ટિના અસંખ્ય માનવોમાં કોઇક જ અધ્યાત્મમાર્ગે ચાલવાનો પ્રયાસ કરે છે. આવા પ્રયત્ન કરનાર હજારોમાંથી કોઇ એકાદ જ મારી પાસે પહોંચીને મને પામે છે.

પોતાના સ્વરૂપનું વર્ણન કરતાં ભગવાન કહે છે કે જેવી રીતે મણકા દોરામાં પરોવાયેલા છે તેવી જ રીતે સૃષ્ટિના સર્વ જીવ મારા થકી અસ્તિત્વ ધરાવે છે. મારા લીધે જ સત્વ, રજ અને તમ એવા ભાવોની સૃષ્ટિનું સર્જન થાય છે. માયા પણ મારું જ સ્વરુપ છે અને મારી કૃપા વિના તેને તરવાનું કામ દુષ્કર છે.

ભગવાન કહે છે કે ચાર જાતના માનવી મને ભજે છે - દુઃખી, જ્ઞાનની ઇચ્છાવાળા, સંસારી કામનાથી ભરેલા તથા માત્ર મને જ મેળવવાની કામનાવાળા જ્ઞાની પુરુષો. આ સર્વેમાં જ્ઞાની ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે. ભગવાન કહે છે કે મારું સ્વરૂપ સંપૂર્ણ રીતે ઓળખાય એમ નથી પણ મારા કૃપાપાત્ર ભક્ત મને આંશિક રીતે જાણી શકે છે.
આ પણ જુઓ

* ગીતા


શ્રેણી:ગીતાનાં અધ્યાયો
અક્ષરબ્રહ્મ યોગ

ગીતાના આ અધ્યાયમાં ભગવાન કૃષ્ણ ઇશ્વરના સર્વવ્યાપક સ્વરૂપની વાત કરે છે. તેઓ જગસર્જન અને નાશને ઇશ્વરના કર્મ તરીકે બતાવે છે. ભગવાન કહે છે કે ચાર જાતના યુગ ભેગા મળે, એ રીતે જો હજારો યુગ ભેગા મળે તો ઇશ્વરનો એક દિવસ થાય છે. દિવસે જીવો જન્મ પામે છે અને રાત્રે વિનાશ પામે છે. પરંતુ ઇશ્વર પ્રલયમાં પણ નાશ નથી પામતા.

મૃત્યુ સમયે જીવની ગતિની ચર્ચા પણ કરવામાં આવી છે. ભગવાન કહે છે કે મન અંતરના બધા દ્વારને રોકીને યોગી પ્રાણને મસ્તકમાં રોકે છે. પછી પ્રણવમંત્રનો જાપ કરે છે. આમ કરતાં જે દેહ તજે છે તે ઉત્તમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. વળી જે અગ્નિ, જ્યોતિ અને શુકલપક્ષમાં, ઉત્તરાયણે દેહ છોડે છે તે ઉત્તમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. તેવી જ રીતે ધ્રુમ, રાત, વદ અને દક્ષિણાયનમાં તન તજનારને ફરી જન્મ ધારણ કરવો પડે છે. ભગવાન કહે છે કે આવું જ્ઞાન હોવા છતાં યોગી કદી મોહિત થતો નથી અને સદાય મને મેળવવાના પ્રયત્નોમાં જ પ્રવૃત રહે છે. ભગવાન અર્જુનને એવા યોગી બનવાની સલાહ આપે છે.
આ પણ જુઓ

* ગીતા


શ્રેણી:ગીતાનાં અધ્યાયો
પર્વત

thumb|પર્વત
thumb|માઉન્ટ એવરેસ્ટ, પૃથ્વી પરનો સૌથી ઉંચો પર્વત.
કુદરતી વાતાવરણના ફેરફારોને કારણે જમીનમાં કેટલીક વાર ખાડા તેમ જ તિરાડ પડવાની, માટીની ભેખડો ધસી પડવાની, જ્વાળામુખી ફાટવાની કે માટીના ઢગલા થવાની ઘટના બને છે. આવા ભૂસ્તરીય ફેરફારોને કારણે ખુબ જ ઊંચા ટેકરાનું પણ સર્જન થાચ છે, જેને પર્વત અથવા ડુંગર કહેવાય છે.

વર્તમાનકાળમાં જોવા મળતા પર્વતોની રચના ઘણાં જ વર્ષો પહેલાં થઇ હશે. ભારતમાં હિમાલયની પર્વતમાળામાં, અરવલ્લીની પર્વતમાળામાં, સહ્યાદ્રિની પર્વતમાળામાં તેમ જ પૂર્વ ઘાટ અને પશ્ચિમ ઘાટમાં અનેક પર્વતો આવેલા છે.
કંચનજંઘા

thumb|right|200px|કંચનજંઘા
કંચનજંઘા (નેપાલ ભાષા:कञ्चनजङ्घा Kanchanjaŋghā, લિમ્બુ ભાષા:સેવાલુંગ્મા SewaLungma ) દુનિયાનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું શિખર છે (માઉન્ટ એવરેસ્ટ અને કે-ટુ પછી), આ શિખર સિક્કિમના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં નેપાળની સીમા પર આવેલું છે. આ શિખરની ઊંચાઈ ૮૫૮૬ મીટર (૨૮,૧૬૯ ફીટ) છે. કંચનજંઘાનો અર્થ તિબ્બતીમાં "હિમનાં પાંચ રત્નો" તેવો થાય છે, આ શિખર પાંચ ટુંકમાં વહેંચાયેલ છે,જે પૈકી ચાર ટુંક ૮૪૫૦ મીટર કરતાં ઉંચી છે. ઈશ્વરદત્ત આ પાંચ રત્નો એટલે સોનું, ચાંદી, રત્નો, અન્ન અને પવિત્ર ગ્રંથો. કંચનજંઘાને સ્થાનિક લિમ્બુ ભાષામાં "સેવાલુંગ્મા" પણ કહે છે અને કિરાંત ધર્મમાં તેને પવિત્ર મનાય છે.

તેના પાંચ માંના ત્રણ (મુખ્ય, વચ્ચેનું અને દક્ષિણનું) શિખર ભારતનાં સિક્કિમનાં ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લાની સરહદ અને નેપાળનાં તાપ્લેજંગ જિલ્લાની સરહદ પર સ્થિત છે,જ્યારે અન્ય બે શિખરો સંપૂર્ણપણે નેપાળનાં તાપ્લેજંગ જિલ્લામાં આવેલ છે. વિશ્વ વન્યજીવ કોષ (World Wildlife Fund) દ્વારા નેપાળનાં સહયોગથી ચાલતા કંચનજંઘા સંરક્ષણ ક્ષેત્ર પરિયોજનાનું મુખ્ય મથક નેપાળમાં છે,લાલ પાંડા અને અન્ય બરફનાં પ્રાણીઓ,પક્ષીઓ અને વન્સ્પતિનું આ અભ્યારણ છે. ભારતની હદમાં આવેલ કંચનજંઘામાં પણ કંચનજંઘા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન નામનો સંરક્ષિત વિસ્તાર બનાવાયેલ છે.
ભૂગોળ

thumb|left|કંચનજંઘા શિખરનો દાર્જિલિંગ ખાતેથી દેખાવ

કંચનજંઘાનાં પાંચ શિખરો :


શ્રેણી:ભારતના પર્વતો