JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó

Ifetedo

C.O. Odejobi

Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó àti Òkè-Igbó Láti ọwọ́ C.O. Ọdẹ́jọbí DALL, OAU, Ifẹ̀ Nigeria.

Dérìn Ọlọ́gbẹ́ńlá nì orúkọ ẹnì tí ó tẹ Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó dó1. Ọmọ ìlú Ifẹ̀ nì Ọlọ́gbẹ́ńlá, ó sì jẹ́ akíkanjú àti alágbára ènìyàn. Ìwádìí fi hàn pe, ọba Òṣemọ̀wé Oǹdó ló ránṣẹ́ sí Ọọ̀nì Abewéelá pé, kí ó rán àwọn ọmọ-ogun wá, kí wọ́n lè ran òun lọ́wọ́ latí ṣẹ́gun àwọn tí ó ń bá òun jà. Ọdún 1845 ni ọba Abewéelá rán Ọlọ́gbẹ́ńlá àti àwọn ọmọ ogun rẹ̀ lọ jẹ́ ìpè ọba Òṣemọ̀wé ti Oǹdó2

Wọ́n sì tẹ̀dó sí Òkè-Igbó. Lẹ́yìn tí ogun náà parí ní ọdún 1845 yìí kan náà, Ọlọ́gbẹ́ńlá kò padà sí Ifẹ̀ mọ́, ó kúkú fi Òkè-Igbó ṣe ibùjókòó rẹ̀. Gbogbo aáyan àwọn Ifẹ̀ láti mú kí Ọlọ́gbẹ́ńlá padà sí Ifẹ̀ lẹ́yìn tí ó ti ṣẹ́gun ní Oǹdó ló já sí pàbó. Ní ọdún 1880 ní wọn fi jẹ Ọba èyí ni Ọọ̀ni ti Ifẹ̀, ṣùgbọ́n kò wá sí Ifẹ̀ wá ṣe àwọn ètùtù tí ó rọ̀ mọ́ ayẹyẹ ìgbádé ọba, Òkè-Igbó ni ó jókòó sí1 Òkè-Igbó yìí ní ó wà tí ọlọ́jọ́ fi dé bá a ní ọdún 18922.

Ní ọdún 1982 ni àwọn ara Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó kan fi ibinu ya kúrò lára Òkè-Igbó3, nítorí ọ̀rọ̀ ìlẹ̀. Oko-àrojẹ àwọn Òǹdó ni Òkè-Igbó kí ó tó dip é Ọlọ́gbẹ́ńlá àti àwọn ọmọ ogun rẹ̀ fi ibẹ̀ ṣe ibùjókòó wọn4. Ohun tí èyí túmọ̀ sí ni pé lórí ilẹ̀ Òǹdó ni Òkè-igbó wà ṣùgbọ́n àwọn Ifẹ̀ ni ó ń gbé ìlú náà. Nígbà tí àwọn Òyìnbó ń pín ilẹ̀ Yorùbá sí ẹlẹ́kùnjẹkùn, wọ́n pín Òkè-Igbó mọ́ Òǹdó. Ohun tí ó ṣẹ́lẹ̀ lẹ̀yín náà nip è àwọn Òǹdó ń fẹ kí àwọn tí ó wà lórì ilẹ̀ àwọn ní Òkè-Igbó máa san owó-orì wọn sí àpò ìjọba ìbílẹ̀ Oǹdó. Bákan náà ni àwọn Ifẹ̀ ń fẹ́ kí àwọn ènìyàn rẹ̀ tí ó wà ní Òkè-Igbó san owó-orí wọn sí àpò ìjọba ìbílẹ̀ Ifẹ̀ nítorí pé Ifẹ̀ ni wọ́n1. Yàtọ̀ sí àríyànjiyàn tí ó wà lórí ibi tí ó yẹ kí àwọn ènìyàn Òkè-Igbó san owó-orí sí, àwọn akọ̀wé agbowó-orí tún máa ń ṣe màgòmágó sí iye owó-orí tí àwọn èniyàn bá san2. Èyí ni pé ọ̀tọ̀ ni iye owó tí ó máa wà ní ojú rìsíìtì tí àwọn akọ̀wé agbowó-orí ń fún àwọn tí ó san owó-orí, ọ̀tọ̀ ni iye tí wọ́n máa kó jíṣẹ́. Gbogbo èyí ló dá wàhálà sílẹ̀ ní Òkè-Igbó ní àkókò náà. Ọba Ọọ̀ni Adérẹ̀mí ni ó pa iná ìjà náà nígbà tí ó pàṣẹ ni oḍún 1932 pé kí ẹni tí ó bá mọ̀ pé Ifẹ̀ ni òun, kúrò ní Òkè-Igbó, kí ó fo odò Ọọ̀ni padà sẹ́yìn kí ó tó dúró. Àwọn tí ó padà sí òdìkejì odò Ọọ̀ni ní oḍún 1928 ati ọdún 1932 ni a mọ̀ sí Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó lónìí.

Ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó, àwọn àdúgbò wọ̀nyí ló wà níbẹ̀: Ilé Badà, Oríyangí, Kúwólé, Aṣípa-Afolúmọdi, Mọ̀ọrẹ̀, balágbè, Fáró, Ìta-Akíndé, Odò-Odi, Òkè-Ẹ̀ṣọ̀, Òkèèsodà, Olú-Òjá àti Ọdọ́. Díẹ̀ lára àwọn àdúgbò wọ̀nyí wà ní Ifẹ̀, fún àpẹrẹ, Oríyangí, Mòọ̀rẹ̀, Òkè-Ẹ̀ṣọ̀, àti Òkèèsodà. Bákan náà ló jẹ́ pé gbobgo ọdún ìbílẹ̀ tí wọ́n ń ṣe ní Ifẹ̀ náà ni wọ́n ń ṣe ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó. Bí a bá tún wo ẹ̀ka-èdè tí wọ́n ń sọ ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó, ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ifẹ̀ ni. Nítorí náà a gba orin èébú ní Òkè-Igbó àti Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó.

Àkíyèsí: A yọ iṣẹ́ yìí láti inú àpilẹ̀kọ Ẹ́meè C.O. Ọdẹ́jọbí
Ìgbómìnà

Igbomina Ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà jẹ́ ẹ̀yà èdè Yorùbá tí àwọn Ìgbómìnà ń sọ. Ní ilẹ̀ Yorùbá lóde òní, àwọn Ìgbómìnà wà ní ìpìnlẹ̀ Ọṣun àti Kwara. Àwọn ìlú tí wọn tí ń sọ ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà ní ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣùn ní ìlá Ọ̀ràngún Òkè-Ìlá àti Ọ̀rà. Ní ìpínlẹ̀ Kwara, àwọn ìlú yìí pọ̀ jut i Ọ̀ṣun lọ. Ìjọba Ìbílẹ̀ mẹ́rin ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ni wọn ti ń sọ Ìgbominà. Àwọn ìjọba ìbílẹ̀ náà ni Ìfẹlodun, Ìrẹ́pọdun, Òkè-Ẹ̀rọ́ àti Isis. Ìlú tí wọ́n ti n sọ èka-èdè Igbómìnà ni ìjọba Ìbílẹ̀ Ìfẹ́lódun ni Ìgbàjà, Òkèyá, Òkè-Ọdẹ, Babáńlá, Ṣàárẹ́ àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ní Ìjọba ìbílẹ̀ Irẹpọ̀dun, lára àwọn Ìlú tí wọ́n ti ń sọ ẹ̀kà-èdè Igbómìnà ni Àjàṣẹ́, Òró, Òmù-Àrán, Àrán-Ọ̀rin. Ní ìjọba ìbílẹ̀ Òkè-Ẹ̀rọ̀ ẹ̀wẹ̀, wọn a máa sọ Ìgbómìnà ni Ìdọ̀fin. Ní ti ìjọba Ìbílẹ̀ Isis, a rí ìlú bíì Òkè-Onigbin-in, Òwù-Isis, Èdìdi, Ìjárá, Ọwá kájọlà, Ìsánlú-Isis, Ọ̀là àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Olúmuyiwa (1994:2) wòye pé ọ̀kọ̀ọ̀kan ẹ̀ka-èdè ilẹ̀ Yorùbá ni wọ́n ní ẹ̀yà. Èyí náà rí bẹ́ẹ̀ fún ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà. Lóòótọ́, àwọn ìlú tí a dárúkọ bí ìlú tí a ti ń sọ ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà máa ń gbọ́ ara wọn ni àgbọ́yé bí wọ́n ba ń sọ̀rọ̀ síbẹ̀ oríṣiríṣI ni ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà tí wọn ń sọ láti ìlú kan sí èkejì. Ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà Òrò sì jẹ́ ọ̀kan lára ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìgbómìnà tí wọn ń sọ ni ẹkùn Òrò.

Àkíyèsí: A yọ iṣẹ́ yìí láti inú Àpilẹ̀kọ Ẹ́meè A. F. Bámidélé.

*Ẹ̀KA ÈDÈ ÌGBÓMÌNÀ láti ọwọ́ A.F. Bamidele, UOA, Adó-Èkìtì, Nigeria


Ẹ̀ka:Yorùbá
Fíìmù

Fíìmu

Ìwà Ọ̀daràn

C.O. Odéjobí

C. O. Ọdẹjọbi (2004), ‘Àyẹ̀wò Ìgbékalẹ̀ Ìwà Ọ̀daràn nínú fíìmù Àgbéléwò Yorùbá’., Àpilẹ̀kọ fún Oyè Ẹẹ́meè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria.

ÀṢAMỌ̀

Iṣẹ́ yìí ṣe àyẹwò sí bí isẹlẹ inú àwùjo se jé òpákùtèlè ìwà òdaràn nínú ìsòwó àwọn fíìmù àgbéléwò Yorùbá kan, b.a. ‘Ogun Àjàyè’, ‘Owọ́ Blow’, ‘Aṣéwó Kánò’, ‘Agbo Ọ̀dájú’, ‘Ṣaworoidẹ’, ‘Ìdè’, abbl. Àlàyé wáyé lórí ọ̀nà ìgbékalè ọ̀ràn nínú fíìmù àgbéléwò Yorùbá, bákan náa ni a sì tún se àyèwò ipa tí fíìmù àgbéléwò ajemọ́ ọ̀ràn dídá ń ní lórí àwọn òǹwòran, òsèré lọ́kùnrin-lóbìnrin àti àwùjo lápapọ̀. Iṣẹ́ yìí ṣe àyèwò ohun tó ń mú kí àwọn asefíìmù ó máa ṣe àgbéjáde fíìmù Yorùbá ajemó òràn dídá tó lu ìgboro pa báyìí, a sì tún wo orísirísi ìjìyà tí àwọn ọ̀daràn máa ń gbà.

Tíọ́rì ìmò ìfojú ìbára-eni-gbépò ni a lò kí a lè fi òràn dídá inú fíìmù wé tí ojú ayé. Ìfọ̀rọ̀ wá àwọn aṣefíìmù lénu wò wáyé láti mọ ìdí tí wọ́n fi ń gbé fíìmù ajẹmó òràn dídá jáde. A tún fi ọ̀rọ̀ wá àṣàyàn àwọn òṣèré lókùnrin àti lóbìnrin àti ònwòran lénu wò láti mo ìhà tí wón ko sí fíìmù ajemó òràn dídá àti ipa tí wíwo irúfé fíìmù béè lè ní lórí àwọn ènìyàn nínú àwùjo.
Àwọn fíìmù àgbéléwò Yorùbá tó jẹ mọ́ iṣẹ́ yìí ni a wò tí a sì tú palè. Ní àfikún. Olùwádìí tún lọ sí ilé ìkàwé láti ka ọ̀pọ̀ ìwé bíi jọ́nà, átíkù, ìwé iṣé àbò-ìwádìí láti lè mo àwọn isé tó ti wà nílè.

Iṣẹ́ ìwádìí yìí fi hàn pé ìyàgàn àti àìní tó je mó owó, ipò, obìnrin àti àwọn nǹkan mìíràn tí ẹ̀dà lépa ló ń ti àwon ènìyàn sínú ìwà ọ̀daràn. Iṣẹ́ yìí se àkíyèsí pé lára àwọn tó ń lówó nínú ìwà ọ̀daràn ni a ti rí òré, ebí àti àwọn agbófinró. Bákan náà ni isẹ́ yìí tún se àfihàn onírúurú ọ̀nà tí àwọn ọ̀daràn wọ̀nyí ń gbà dá ọ̀ràn.

Ní ìparí. iṣé yìí gbà pé àwọn ìwà ọ̀daràn tó ń ṣelè ni a lè kà sí ọ̀kan lára ohun tí ìsẹ̀lẹ̀ àwùjọ bí àti pé ìjìyà ti a ń fún ọ̀daràn máa ń ní ipa nínú ẹbí wọn nígbà mìíràn.


Alábòójútó Kìíní: Ọ̀jọ́gbọ́n T.M. Ilésanmí

Alábòójútó Kejì: Ọ̀jọ̀gbọ́n B. Àjùwọ̀n

Ojú Ìwé: 249
ì
Ìrè-Èkìtì

Ire-Ekiti

F.I. Ibitoye

Ogun

F.I. Ibitoye (1981), ‘Ìlú Ìrè-Èkìtì’, láti inú ‘Òrìṣà Ògún ní ìlú Ìrè-Èkìtì.’, Àpilẹ̀kọ fún Oyè Bíeè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria, ojú-ìwé 1-3.

Ìrè-Èkìtì jẹ́ ìlú kan ní agbègbè àríwá Èkìtì ní ìpínlẹ̀ Oǹdó; èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọmọ bíbí inú ìpínlẹ̀ ìwọ̀-oòrùn àtijọ́. Tí ènìyàn bá gba ojú títì ọlọ́dà wọ ìlú Ìrè, ó rí bi kìlómítà márùndínlógójì sí Ìkọ̀lé-Èkìtì tí í ṣe olú ìlú fún gbogbo agbègbè àríwá Èkìtì. Ṣùgbọ́n ó fi díẹ̀ lé ni ogóje kìlómítà láti Ilé-Ifẹ̀. Èyiini tí a bá gba ọ̀nà Adó-Èkìtì. Nígbà tí a bá gba ọ̀nà yìí, lẹ́hìn tí a dé Ìlúpéjú-Èkìtì ni a óò wá yà kúrò ní títí ọlọ́dà sí apá ọ̀tún. Ọ̀nà apá ọ̀tún yẹn tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ ń ṣe ni a óò wá tọ̀ dé Ìrè-Èkìtì, kìlómítà márùn-ún ibi tí a ti máa yà jẹ́ sí ìlú Ìrè-Èkìtì.

Ara ẹ̀yà ilẹ̀ Yorùbá náà ní ilú Ìrè-Èkìtì wà. Àwọn gan-an pàápàá sì tilẹ̀ fi ọwọ́ sọ àyà pé láti Ilé-Ifẹ̀ ni àwọn ti wá. Wọ́n tún tẹnu mọ́ ọ dáradára pé ibẹ̀ ni àwọn ti gbé adé ọba wọn wa. Nítorí náà, títí di òní olónìí, Onírè ti Ìlù Ìre-Èkìtì jẹ́ ògbóǹtagi kan nínú àwọn ọba Aládé tí ó wà ní Èkìtì.

Gẹ́gẹ́ bí n óò ti ṣe àlàyẹ́ ní orí kejì ìwé àpilẹ̀kọ yìí, “Oní-èrè” ni ìtàn sọ fún wa pé wọ́n gé kúrú sí “Onírè” ti ìsìnyìí. Alàyẹ́ Samuel Johnson nínú The History of The Yoruba. sì ti fi yé wa pé nítorí oríṣìíríṣìí òkè tí ó yi gbogbo ẹ̀yà Yorùbá tí à ń pe ní Èkìtì ká, ni a ṣe ń pè wọ́n bẹ́ẹ̀. Nítorí náà, orúkọ àjùmọ jẹ́ ní “Èkìtì”. Ìtàn sí tún fi yé mi pé ìlú kékeré kan tí ó ń jẹ́ “Igbó Ìrùn” ni àwọn ará Ìrè-Èkìtì ti ṣí wá sí ibi tí wọ́n wà báyìí; àìsàn kan ló sì lé wọn kúrò níbẹ̀. “Igbó Ìrùn” ti di igbó ní ìsinyìí, ṣùgbọn apá àríwá Ìrè-Èkìtì ló wà. Mo fi èyí hàn nínú àwòrán ìlú náà.

Ìṣesí àwọn ará Ìrè-Èkìtì kò yàtọ̀ sí tí àwọn ìlú Yorùbá yòókù, yálà nípa aṣọ wíwọ̀ tàbí àṣà mìíràn. Àrùn tí í sìí ṣe Àbọ́yadé, gbogbo Ọya níí ṣe. Àwọn náà kò kẹ̀rẹ̀ nípa gbígba ẹ̀sìn Òkèèrè mọ́ra nígbà tí gbogbo ilẹ̀ Yorùbá mìíràn ń ṣe èyí. Ẹsìn Ìjọ Páàdi àti ti Lárúbáwá ni a gbọ́ pé wọ́n gbárùkù mọ́ jù. Síbẹ̀síbẹ̀, wọ́n ṣì ń ráyẹ̀ gbọ́ ti ẹ̀sìn ìbílẹ̀ Yorùbá, bí ọ́ tilẹ̀ jẹ́ pẹ́ ó ní àwọn àdúgbò tí èyí múmú láyà wọn jù. Fún àpẹrẹ, mo tọka sí àwọn àdúgbò tí wọn ti mọ̀ nípa Òrìṣà Ògún dáadáa nínú àwòrán.

Èdè Èkìtì nì òdè Àdúgbọ̀ wọn. Nítorí náà, ìyàtọ̀ tí ó wà láàrin èdè Èkìtì àti ti Yorùbá káríayé náà ló wà ní tiwọn. Fún àpẹẹrẹ wọn a máa pa àwọn kóńsónàntì kan bíi ‘w’ jẹ. Wọn a pe “owó,” ‘Òwírọ̀’ “Àwòrò” ni “eó”, “ọ̀úrọ̀”, “Àòrò”. Wọ́n tún lè pa ‘h’ gan-an jẹ; kí wọ́n pe “Ahéré”ní “Aéré. Nítorí náà “Aéré eó” yóò dípò “Ahéré owó”

Nígbà mìíràn pàápàá, wọn a fi ẹyọ ọ̀rọ̀ kan dípò òmíràn, fún àpẹẹrẹ:

ira yóò dípò ará

erú yóò dípò erú

èyé yóò dípò ìyá.

àbá yóò dípò bàbá

ijọ́ yóò dípò ọjọ́


Gẹ́gẹ́ bí a ṣe mọ, àwọn náà tún máa ń fi fáwẹ́lì ‘u’ bẹ̀rẹ̀ ọ̀rọ̀. Fún àpẹẹrẹ:

Ulé dípò Ilé

Ùrè dípò Ìrè

Ufẹ̀ dípò Ifẹ̀

Ukú dípò Ikú


Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ni èdè yìí fi yàtọ̀ si ti Yorùbá káríayé. Nítorí náà, mo kàn ṣì ń ṣe àlàyé rẹ̀ léréfèé ni, n óò tún máa mẹ́nu bá wọ́n nígbà tí a bá ń ṣe àtúpayá èdè orin Ògún. Ọ̀rọ̀ pọ̀ nínú ìwé kọ́bọ̀ ni.


Ẹ̀ka:Yorùbá
Ọba Ìrágbìjí

Oba Iragbiji
ORIKI OBA ÌRÁGBÌJÍ

Kábíyésí Oba

Oba tótó Oba ìrágbìjí

Àbíyèsí Oba

Oba mo fé pè n kò ní mu emu

Oba ni mo fé pè n kò mu gòrò

Àbè togún ràlú onmo ará lósìn

Téní wíjó ará lóbòkun sá loba ìrágbìjí n jé.

Ònkókóló omo oníyán kónkólóyo

Omo bárígídí níyán ògún

Omo arílù mó lulu fún ìrà

Àrílá ílànkí mo gbé òkè je nàmùn

Gbéléwadé mo gbélé se bí Oba

Omo Òké gbélé wùsì lónà tòrà

Anal mo kéde jègbe

Ará mú lege ará òkun esè kè

Omo òkan ti yí lulè Ó kù okan

Omo olórò kan òrò kàn

Èyí tí fáwù lógànjó yányán

Gódógódó Ilé won kò gbodò sowó odó poro

Béè ni alògì kan won kò gbodò solo ògì sàrà

Omo kékèké Ilé won o gbodò sunkún omú

Èyì tí ò bá sunkún mo lórò ni yoo mo gbe lo.

Omo òkè kékéké ni yíkè yíkè yí láyé.

Àbè togún ràlú omo arà lósìn

Téní wíjò ìjèsà kò rídìí ìsáná


Ilé loní Owá ti mú iná roko

Àbè togún ràlú omo arà lósìn.

Mo tún yí yun tì kédéngbé

Ònyín mo tún lo re dé òkè àgbò.

Oba tótó mo lémi kò perí Oba

Oba won n perí e ní Sókótó

Oba ni wón n perí rè ní Sàbàrà

Oba ni wón n perí rè nílè ìrágbìjí

Oba olókùn esin

Ará Ilé mi abi ìrù esin mi tìèmì

A gbún esin ní késé à ló mò jó édòko

Gbogbo ara esin wón wá koná sasa

Oba kólérán tí n retí eni tí yoo tè fun.

Oba n náà ní í be lónà ti òkè àgbò.

Àbè togún ràlú omo arà lósìn

Téni wíjó ará lódó kánkán

Èyin lomo olóyè nílé omo olóyè lóde.

Oyè náà won kò ní pare mó yin lówó.


Orí àpéré yoo gbé yín dòyè baba èyin

Èyí tó n be níbè won kò ní kú mo yin lówó

Oba tótó àágbìgí mo lémi kò perí oba

Oba ni n be lónà ti ìjèsà àbè

Ìjèsà àbè togún ràlú omo arà lósìn

Téní wíjó ará lódò kánkán.

Mo onípokítí Ide Ikú kò ni pa Oyàdókùn wa

Ìjèsà ìsèrè onílè obi
Omo ojú rábe sá mó gbódó pea be lórúko.

Omo ojú réjò ata wàrà

Sòbòrò la bí ìgbín kò fi abe kan ara.

Àwon ni omo olóbìkan òbìkàn

Èyí tí ó kò bá fé won ní wò sílé


Èyí tí ò kò bá fé won a wò síjù

Eranko igbó á mu soko je

A kì ki Ìjèsà kí a má je Obi tógbó.

Tí e kò bá rí obì tógbó


Kí e wá gba Obì lówó mi

Àwon lomo olódò kan òdò kan

Tósàn wéréke tó sàn wèrè ke.

Tí ó dé èyìn èkùlé osólò tó di àbàtà


Èyin lomo tí e bá jáwé kan

Eègbá kan ni

Bí e bá já méjì

Eègbá méjì ni.

Tí e bá já méta

Eègbá méta ni

Ò pé pep e aso won lóde ìgbájo

Elégbòdò ni aso àwon ìjèsà

Èyí tí e bá ri lójà ni kí e rà nfún wá

Kí n ró jó Olóye lo

Torí a kà jò olóye dun ìran baba yin

Àbè togún ràlú omo arà lósìn

Mo bá àágbìjí relé

Mo bá àágbìjí relé.


Ẹ̀ka:yorùbá
Àtáọ́ja Òṣogbo

osogbo jé oba ìlú ayé àtijó ilè Òsogbo ní ìpínlè Òsun
ATAOJA OSOGBO

A kì í joyin ká gbàgbé adùn.

Enu àgò bàbá ìbà o.

Oòmulè o.

Àjàní Òkín.

Mo juba baba à mi.

Pópóolá omo Adédoyin

Àjàní Òkín.

Mo fé kí oba ìlú òsogbo.

Morónkólá omo òkè bí Oba aláyélúwà.

‘Ládiméjì omoàkógbé.

Àlàmú ÒKín, Làdiméjì Lálékan.

Ìranolá Morónkólá a bi baba joba.

Taani ì bá lóba méjì tí ò fáyé lójú.

Àlàmú Òkín lóba méjì

O tún n sènìyàn rere.

Morónkólá Oba Olóríire.

A bà gbàlá tó kokò sáré.

Àgbàlá Àlàmú ju Oko baba elòmíràn lo.

Omo ìjèsà tó gun làlú.

Morónkólá Oba Olóríire.

Elégòdòmì aso ìgbájo.

Elégòdòmì aso ìyèlà.

Èyí tó dùn ni e rà fún mi wá.

Kí n ró n jó ló yè ìjèsà

Ò sere adé eléní ewá.

Béwùúlè o má so bora.

Omo Ajólówu.

E wòó nílé ìré.

E wòó nílé Olórò níjèsà abé.

A ríléwó ní mòkun.

A bèdè kirimì ní ìjèsà.

Láì jé mo ro Àlàmú.

Láì ro Morónkólá.

A bi baba je Oba

A bile gbágà léyìn.

Àlàmú Òkín.

A bilé gbágà láàrin.

Ojó ojó kan ò dùn.

Ni ojó a fé yan omo oyè ní Òsogbo.

Gbogbo omo Oba dúró gégé bí Ogun.

Jagun Akínsòwòn di aláfèyìn tì.

Ìyìolá Morónkólá.

A bi baba jóba.

Akogun Òsogbo àgbàlagbà oyè

Omo Folásodé Lólá.

Salátìléyìn Oba Morónkólá.

A bi baba j’oba.

Òsà Àkàndé lalátìléyìn Oba.

Morónkólá a bi baba j’Oba

Ìyálóde Òsogbo .

Omo Adélékè.

N náà ló salátìléyìn Oba.

Morónkólá a bi baba j’Oba.

Àti awo àti Ògbèrì.

Won ò tètè mò pé.

Jagun Akínsòwón sòtító.

Pé Lápàdé lobá kàn.

Omo Aládéyófin.

Àlàmú Òkín j’Oba ìlú tòrò kin kin.

Morónkólá Oba Olóríire.

Àlàmú omo Mátànmí lósogbo.

Mótànmí aní Kanngúndù

Omo àkógbé alágbàborò.

Mufúolájé baba Mówunní.

Amúgbùrùwá fúo.

Baba Olúgbèjà.

Láyànféélé baba Oyin dà.

Olá aláyélúwà j’Oba káyé ó leè rójú.

Ò joyè lógun omo Oba.

Ò joyè tán fará è módò.

Ará níu gbe ni.

Egbàá ò gbe ni.

Àtélewó kì í pé Lájobí.

Lójó Mátànmí n fò de sòkan.

Baba béeni àtànpàkò kò yara è lótò o.

Òde gbangba kò sé dààsè sí.

Lásojú ìlú kan diè-lójú òde.

Àwìrì omo selé oko owó e dan.

Àwìrì tanwì oko owo e dan.

Ò gbó èlùbó Òsèlú orí emo oko Arinkékànbi.

Alátise ò rómo róye.

Ò rómo róye baba Olúgbèjà.

Oba ò rómo ìlekò.

Aláyélúwà baba ‘Lábímtán.

Ò joyè jogún omo Oba.

O joyè tán fará è módò.

Ará ní n gbe ni.

Egbàá ò gbe ni.

B’Oobásùn bóobá jí.

Àlàmú Òkín, Móojúbà baba à re.

Àjànà kan ó mó pefòn léjó mó.

Oláa baba kálukún ni kálukú n je.

Àlàmú n je Oláa Mátànmí láàfin.

Morónkólá abí baba j’Oba.

A bi àgbàlá tó ìkookò sáré.

Àgbàlá Àlàmú ju oko baba elòmíràn lo.

Èmòilègùnlè baba Gbógbéjó.

A dàgbà Ládìgbéjó.

Baba Ládàpò.

Bàbá à mi Àlàmú.

A à mo ibi tí yó mo ilé yìí dé.

Omo Mopé.

Àlàmú Òkín.

Bó parí òkanmòkan.

Morónkólá abi baba j’Oba .

Kábíyèsaí Oba Òsogbo

Oba to léducátìon.

Tó lógbón lórí.

Kábíyèsí Oba Òsogbo.

Iyìolá omo Mákànjúolá.

Kábíyèsí Oba Òsogbo.

Oba tó léducátìon.

Tó lógbón lórí.

Kábíyèsí Oba Òsogbo.

Iyìolá omo Ládéjobi.

Kábíyèsí Oba Òsogbo.


Ẹ̀ka:Òṣogbo
Ẹ̀ka:Yorùbá
Tìmì tí Èdè

Timi ti Ede

Timi Ede

Ede

Toyese

Laoye
TIMI EDE

A à ní joyin, ká tún gbàgbé adùn.

Òrúmo gégé láoyè ako ekùn akùnyùngbà.

Gbóyè ólá Àkànjí ì mi Láoyè tó tóyèse.

Àgbàdá tolómù omo kélébe .

Àre lágbà lóyè bí ògèdè.

Àkànjí omo Àjénjù

Àyà mi kò pé méjì, n bá fi òkan fún omo Ojo.

Àgbàdá ta lómù omo kélébé.

Ò ránmo ní isé fàyàtí.

Àkànjí ì jí lo .

A ò rí okùnrin Ogun.

Àgbàdá talómù omo kélébé.

Ìgbà tí ò sí láyé mó tó kú.

Fólórunsó, Ajífòní baba

Baba Bólánlé Oláníyì

Ajítòní Ajàgbé.

Olá à re ì ‘dèra ni

Fólórunsó omo lórí demo

Àjàgbé omo Béllò

Àjítòní aran ee deyin.

Béèni àgbo o won

A sì ti àn ti ròrò ti ròrò

Ajítòní Ajàgbé.

Síyán ti e dé pinnu ara.

Fólórunsó omo lórí demo .

Fólórunsó.

Orí Oba ni ó bi wón.

Eni tí n bá Obá á je .

Tí n sòrò Oba léyìn .

Ori Oba ni ó bi wón .

Fólórunsó Àjàgbé Oládòkun.

Orí Oba ni ó bi wón.

Eni tí n bá Oba á je.

Tí n bá Oba á mú.

Orí Oba ni ó bi wón .

Ajítòni Fólórunsó.

Àjàgbé mo gbà fún Oládòkun.

Tìmì Oba Ede

O kú mèye ìbàdàn .

Ajítòní baba wa.

O kú mèye Òsogbo.

Fólórunsó omo Béllò

Kò sí ibi owó ìjà erin ò mà mà tó.

Owó tó Sókótó.

Owó tó ìlorin.

Owó tó ìmèsí olójà òkè.

Àjàgbé owó tó ìlú Èbó.

Oláníyì ìwo lomo Eégúnjobí .

A ó lese tàì leè kó .

Bée bá dé ilée wa lóhùú.

A ó le se tàì le kose kó o

A ó lese

Fólórunsó lerí yen.

Àlaré aláwàdà.

Àjàgbé lerí yen.

Àlaré aláwàdà.

Àjàgbé lerí yen.

Àwàdà laré yìí.

Aremo n be lówó o e e e e

Aremo n be lówó.

Àwàdà laré yìí o .

Aremo n be lóó o eeeee

Aremo n be lóla.

Ikúmóruwá Olórun ló lóògùn.

Kò mò sónísègùn tó ju Olórun lo.

Olórun lo lóògùn

Ikúmoruwá, Àjàgbé Oladokun.

Iró, Iró. Iró ni wón n pa.

èké, èké ni won n sa.

Iró enìkan kì í bá Oba á jà, iró.

È báà pa àgùntàn, àgùntàn

È báà pa tòló tòló olórí eye.

Omo tí Olórun yó se, ó ti sé.

Àjàgbé Oládòkun.

Ìyá àjé kú è n yò sèsè

Omo tí àjé fi sílè, ó lè pani je.

Àjàgbé Oládòkun.

A wí, wí, wí wón ò fé.

Won ò fé.

Won ó fé.

A fò fò, fò, won ò gbà.

A bólù sílè a fi enu wí.

Àpótí alákàrà ká bí á wó.

Abánise mó sì bánise mo.

A jìnnà sátákètè kété kété.

Ojú ti babaláwo yín.

Ibi e gbé ojú lé ònà ò gba ibè lo.

Ojú ti babaláwo yín.

Ikúnrúwá, Àjàgbé Oládòkun.

Kùkùté ò mira jìgì.

Kùkùté ò mira jìgì.

Ení mi kùkùté ara è lómì o.

Kùkùté ò mira jìgì,

Fólórunsó Àjàgbé Oládòkun

Kùkùté ò mira jìgì.

Kùkùté ò mira jìgi.

Eni ó mi kùkùté ara è lónìmo.

Kùkùté ò mira jìgì.

Fólórunsó Ajàgbé Oládòkun.

Orí Oba ni ó bi yín.

Orí Oba ni ó bi yín.

Eni tí n bá Oba á je

Ti n bá Oba léyìn.

Ajitòni.

Orí Oba ni ó bí yín.

Ikúnrúwá, Àjàgbé Oládòkun.

Orí Oba ni ó bi yín.

Eni tí n bá Oba á je.

Ti n bá Oba á mu.

Tí n sòrò Oba léyìn.

Orí Oba ni ó bi yín.


Ẹ̀ka:Yorùbá
Ṣàngó

Ṣàngó Olukoso, Oko Oya.

Òrìṣà Ṣàngó jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára àwọn òrìṣà tí àwọn Yorùbá ń bọ. Ṣàngó jẹ́ òrìsà takuntakun kan láàárín àwon òrìsà tókù ní ilẹ̀ Yorùbá. Ó jẹ́ orisà tí ìran rẹ̀ kún fún ìbẹ̀rù, Ìrísí, ìṣe àti ìsọ̀rọ̀ rẹ̀ pàápàá kún fún ìbẹ̀rù nígbàtí ó wà láyé nítorípé ènìyàn la gbọ́ pé Ṣàngó jẹ́ tẹ́lẹ̀ kí ó tó di òrìṣà àkúnlẹ̀bọ. Ìtàn sọ wí pé ọmọ Ọ̀rányàn ni ṣàngó ń ṣe àti pé Ọya, Ọ̀ṣun àti Ọbà ni wọ́njẹ́ ìyàwó rẹ̀.

Ìhùwàsí búburú ati dídá wàhalá ati ìkọlura pẹ̀lú ìjayé fàmílétè-kí-n-tutọ́ pọ̀ lọ́wọ́ ṣàngó g̣ẹ́gẹ́ bí Ọba tó bẹ́ẹ̀ títí ó fi di ọ̀tẹ́yímiká, èyí jásí wí pé tọmọdé tàgbà dìtẹ̀ mọ́ ọ. Wọ́n fi ayé ni í lára. Ó sì fi ìlú Ọ̀yọ́ sílẹ̀ nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín. Ó pokùnso sí ìdí igi àyàn kan lẹ́bà ọ̀nà nítòsí Ọ̀yọ́ nígbàtí Ọya: Ìyàwó rẹ̀ kan tókù náà sì di odò.

Ọgbọ́n tí àwọn ènìyàn ṣàngó tókù dá láti fi bá àwọn ọ̀tá rẹ̀ jà nípa títi iná bọlé wọn àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ ni ó sọ ṣàngó di òrìṣà tí wọ́n ń bọ títí dòní tí wọ́n sì ńfi ẹnu wọn túúbá wí pé ṣàngó kò so: Ọba koso.
Àwọn orúkọ tí Ṣàngó ń jẹ́

Oríṣiríṣi orúkọ ni a mọ ṣàngó sí nínú èyí tí gbogbo wọn sì ní ìtumọ̀ tàbí ìdí kan pàtó ti a fi ńpè wọ́n bẹ́ẹ̀. Àwọn orúkọ bíi ìwọ̀nyìí:

#Olúkòso: Ẹnití a mọ̀ mọ́ kòso tàbí ọba tí ó wọlẹ̀ sí kòso.
#Arẹ̀kújayé:
#Àjàlájí:
#Ayílègbe Ọ̀run:
#Olójú Orógbó: nítorípé orógbó ni obì tirẹ̀, òun ni ó sì máa ń ṣàfẹ́ẹ́rí nígbà ayé rẹ̀. Orógbó náà sì ni a máa ń lo ní ojúbọ ṣàngó títí di òní.
#Ẹ̀bìtì-àlàpà-peku-tiyètiyè: Òrìṣà tí ó máa ń fi ìbínú gbígbóná pa ènìyàn ni àpalàyà tàbí àpafòn.
#Oníbọn ọ̀run: gẹ́gẹ́ bí òrìṣà ó ń mú kí àrá sán wá láti ojú ọ̀run pẹ̀lú ìrọ́kẹ̀kẹ̀ tó lágbára.
#Jàkúta: gẹ́gẹ́ bí òrìṣà tí ń fi òkúta jà (ẹdùn àrá). Irúfẹ́ òkúta kékẹrẹ́ kan tí ó máa sekúpa ènìyàn nípasẹ̀ ṣàngó
#Abọtumọ-bí-owú: Òrìsà léè wọlé pa ènìyàn bi ẹni pé ẹrù ń lá ni ó wólu irú ẹni bẹ́ẹ̀.
#Ẹ̀bìtì-káwọ́-pọ̀yìn-soro: Irúfẹ́ Òrìṣà tí ó jẹ́ wí pé ìṣọwọ́-sekúpa asebi rẹ̀ máa ńya ènìyàn lẹ́nu gidigidi.
#Alágbára-inú-afẹ́fẹ́: Òrìsà tí ó jẹ́ wípé ọwọ́jà a rẹ, máa ńwá láti inú afẹ́fẹ́ tàbí òfurufú ni.
#Abánjà-májẹ̀bi: òrìṣà tíí jà láì ṣègbè lẹ́yìn aṣebi tàbí ṣe àṣìmú elòmíràn fún oníṣẹ́ ibi.
#Lánníkú-ọkọ-ọya: Òrìsà tí o ni ẹ̀rù iku níkàwọ́.
#Òkokoǹkò ẹ̀bìtì: Òrìsà tí ó le subú lu ènìyàn bii ìgànnán tí ó ti dẹnukọlẹ̀.
#Eléèmọ̀: Òrìsà tí ó ni èèmọ̀.
Àwọn Ìtọ́kasí

* Daramola Olu [1967] Awọn Asa ati Orisa Ilẹ Yoruba. Lati ọwọ Olu Daramola ati jẹjẹ Adebayọ
* Adeoye C. L. [1985] Igbagbọ ati Ẹsin Yorùbá. Ibadan. Evans Brother. Press


Ẹ̀ka:Òrìṣà
Ẹ̀ka:Yorùbá
Elédùmàrè

Elédùmarè Yorùbá gbàgbọ́ wípé elédùmàrè ni ó dá ayé àti ọ̀run pẹ̀lú gbogbo ohun tí ń bẹ nínú wọn. Yorùbá sì gbàgbọ́ wí pé kò sí ohun tí Elédùmarè kò lẹ ṣe, òhun ni wọ́n fí ń ki Elédùmarè wí pé
"ọba àìkú,
Ọba àjíyìn,
Alayé gbẹlẹgbẹlẹ
bí ẹni láyin,
Ọba atẹ́lẹ̀ bi ẹni tẹ́ní,
Ọba atẹ́ sánmọ̀ bí ẹní tẹ́sọ,
Alọ̀run-layé-alayé-lọ̀run,
Olọ́wọ́ gbọgbọrọ tí ń yọ ọmọ rẹ̀ nínú ọ̀fìn
Atẹ́rẹrẹ káríayé."
Bí a bá ti ojú inú wò ó á ri wí pé àwọn oríkì yìí fi bí Elédùmarè ṣe jẹ́ hàn láwùjọ Yorùbá. Ohun tí a ń sọ ni wí pé ọ̀pọ̀ ìtàn iwásẹ̀ ló ṣàlàyé bi Elédùmarè ṣe dá ayé àti ọ̀run. Èrò Yorùbá ni pé kọ̀ sí ohun ti a lẹ̀ fi wé Elédùmarè ní torí àwọn àwòmọ́ tàbí àbùdá rẹ̀ tó tayọ àwárí ẹ̀dá. Fún àpẹẹrẹ, Ẹlédàá, Alẹ̀mí, Òun ló ni ọ̀sán àti òru, Ọlọ́jọ́ òní, òní ọmọ ọlọ́rin ọ̀la ọmọ ọlọ́run ọ̀tunla ọmọ ọlọrin, ìrèmi ọmọ ọlọrin, òrún ni ọmọ ọlọ́rin.
Yorùbá máa ń sọ wí pé iṣẹ́ ọlọ́run tóbi tàbí àwámárídì ni iṣẹ́ olódùmarè. ọ̀rúnmìlà lọ́ fẹ̀yìntì, ó wo títítítí ó ní ẹ̀yin èrò òkun, ero ọ̀sà ǹ jẹ́ ẹ̀yin ò mọ̀ wí pé iṣẹ́ elédùmarè tòbí.
Olódùmarè gẹ́gẹ́ bí alágbaára láyé àti lọ́run a dùn ń se bí ohun tí elédùmarè lọ́wọ́ sí a sòro se bí ohun tí elédùmarè kò lọ́wọ́ sí, a lèwí lese, asèkanmákù, ohun tí Yorùbá rò nípa elédùmarè ni wí pé kò sí nǹkan tí kò le se àti wí pé ohunkíhun tí ó bá lọ́wọ́ sí ó di dandan kí ó jẹ́ àseyọrí àti àseyege. Ní ọ̀nà míràn Yorùbá tún gbàgbọ́ wí pé ọlọ́run nìkan ni ó gbọ́n, ìdí ni ìyí tí Yorùbá fi máa ń sọ ọmọ wọn ní Ọlọ́rungbọn elédùmarè rí óhun gbogbo, ó sì mọ ohun gbogbo arínúríde, olùmọ̀ràn ọkàn. Yorùbá gbàgbọ́ wí pé ojú ọlọ́run ni sánmọ̀ Yorùbá sọ wí pé amùokùn sìkà bí ọba ayé kòrí o, Ọba ọ̀rùn ń wò ọ́, ki ni ẹ̀ ń se ní kọ̀kọ̀ tí ojú ọba ọ̀run kò tó. Yorùbá gbàgbọ́ wí pé elédùmarè ni olùdájọ́ ìyẹ ni wí pé elédùmarè ni adájọ́ tó ga jù láyé àtọ̀run, òun ni ọba adákẹ́ dájọ́, àwọn òrìṣà ló, máa ń jẹ àwọn orúfin níyà ṣùgbọ́n ọlọrun ló ń dájọ́. Bí àpẹẹrẹ ní ìgbnà kan láyé ọjọ́un àwọn òrìṣà fẹ̀sùn kan ọ̀rúnmìlà níwájú elédùmarè, lẹ́yìn tí tọ̀tún tòsì wọn rojọ́ tán elédùmarè dá ọ̀runmìlà láre. Odù ifá kan ọ báyìí wí pé Ọ̀kánjúà kìí jẹ́ kí á mọ nǹkanán-pín, adíá rún odù mẹ́rìndínlógún níjọ́ tí wọ́n ń jìjà àgbà lọ ilé elédùmarè, nìgbà tí àwọn ọmọ irúnmọlẹ̀ mẹ́rìndínlógún ń jìjà tani ẹ̀gbọ́n tan i àbúrò, wọ́n kí ẹjọ́ lọ sí ọ̀dọ̀ elédùmarè, níkẹyìn elédùmarè dájọ̀ wí pé èjìogbè ni àgbà fún àwọn Odù yókù. Yorùbá gbàgbọ́ wí pé onídájọ́ ododo ni elédùmarè ìdí nì yí tí Yorùbá fi máa ń sọ wí pé ọlọ́run mún-un tàbí ó wa lábẹ́. Pàsán ẹlẹ́dùmarè
Ní ọ̀nà míràn Yorùbá gbàgbọ́ wípé ọta àìkú ni elédùmarẹ̀ Yorùbá máa ń sọ wípé rẹ̀rẹ̀kufẹ̀ a kì í gbọ́ ikú elédùmarè. Ẹsẹ ifá kan ìyẹn ni ogbè ìyẹ̀fún sọ fún wa wí pé: -

Rèròfo awo àjà ilẹ̀

Ló dífá fún elédùmarè

Tí ó sọ wí pé wọn ò ní gbọ́ ikú rẹ laalaa.

Ní àkótán Yorùbá gbàgbọ́ wí pé ọba tó mọ́ Ọba tí je ni èérí ni elédùmarè ń se. Òun ni àwọn Yorùbá ń pè ní alálàfunfun ọ̀kàn àwọn Yorùbá gbàgbọ́ wí pé bí àwọn ángẹ́lù ti jẹ́ olùrànlọ́wọ́ fún elédùmarè lóde ọ̀rùn bẹ́ẹ̀ náà ni àwọn òrìṣà jẹ́ orùrànlọ́wọ́ fún elédùmarè lóde ayé. Awọn òrìṣà wọ̀nyí sì ni wọ́n jẹ́ alágbàwí fún àwọn ènìyàn lọ́dẹ̀ elédùmarè.
Àwọn ìtọ́ka sí