रत्यौली

रत्यौली प्राय: विवाह हुने केटाको अथवा कसैको छोरा जन्मियो भने त्यो घरमा गरिन्छ । केटी तर्फ भने होइन । केटाको घरमा जन्ती र बेहुला बेहुलीको घरमा हिडिंसकेपछि त्यस रात आईमाई, तरुनी केटीहरू मिलेर खेल्ने, जिस्काउने चलन पनि छ । यसमा लोग्ने मान्छे पटक्कै जानु हुंदैन; गएमा कुटेर खेद्ने परम्परा पनि छ । किनभने आईमाईहरूले यस खेलमा आपसमा जस्तोसुकै खेल भएपनि खेल्न सक्छ्न् । केटाका घरबाट दुलाहा अन्माएपछि त्यो रात केटाका घरमा गाउँले आइमाईहरू जम्मा भएर रमाइलो आयोजना गरेर रातमा खेलिने र रति-रागात्मक गीत गाइने हुँदा यस्तो रमाइलोलाई रत्यौली भन्ने गरिएको हो । रत्यौलीमा भोज खाने र खसी काट्ने पनि गरिने हुँदा रत्यौली विवाहको एउटा पक्षका रूपमा रहेको पाइन्छ । नारी जातिको मात्र उपस्थिति हुने हुँदा रत्यौलीका गीतमा केही अश्लीलताको समाविष्टता पनि पाइन्छ तर आजकाल त्यस्ता गीत र नृत्यमा सुधार आएको छ । नारी-पुरुष दुवै मिलेर नाचगान गरेर रत्यौली मनाउने चलन पनि आजकाल बढेको छ । केराका दाम्चाको घोडामा परालको पुच्छर गाँसेर नारीहरू माथिमाथि सारी सारेर अभिनय गरी रत्यौली मनाउँदा पुरुषलाई प्रवेश निषेध गर्थे र पुरुषको भेषमा पनि महिला नै लुठो भएर केटाको हाउभाउ गरेर नाचिरहेका हुन्थे ।
रत्यौली गीत

250px|thumb|न्वारनको रत्यौली खेल्दै महिलाहरू
* रत्यौलीको बोको छ, खाउँला भन्ने धोको छ।
* दिदी पनि आऊ यता, बैनी पनि आऊ यता, दुलाहाकी आमालाई तानेर ल्याऊ यता
विभिन्न समाजमा रत्यौली

तराई ,विशेषत मिथिला क्षेत्रमा विवाह समयमा आयोजन गरिने 'डोमकच' र रत्यौलीमा धेरै समानता रहेको हुन्छ । रत्यौली मूलतः हास्य प्रधान लोक संस्कृति हो । एउटा यस्तो नाट्य हो जसको हर्ता-कर्ता र दर्शक सबै महिला नै हुन्छन् । महिलाले महिलाकै लागि मात्र मञ्चन गर्ने गरेको नाट्य नेपालका मगर, गुरूङ, नेवार, राई, लिम्बू, मैथिल आदि समाजमा भने पाइँदैन । तर पनि ती जातिका महिलाहरू पनि यदाकदा सहभागी हुने गरेको भने पाइन्छ । महिलाहरूका लागि आरक्षित यो नाट्य परम्परालाई कहीँ रतेउली त कतै जिउती पनि भनिन्छ । घरमा विवाह भए दुलही ल्याउन जन्ती प्रस्थान गरेको अथवा नवजात शिशुको छैठीको रात विवाहको शुभ अवसरमा यो लोकनाट्य मञ्चन गरिन्छ, विवाहघर त्यो पनि वरको- त्यसमा महिला मात्र हुनु स्वाभाविक नै हो । यो लोकनाट्य परम्परा नेपालमा खस, भोजपुरी र बज्जिका समाजमा कायम छ । घरमा लोग्ने मानिस नभएको बेलामा महिलाहरूले मात्र धक खोल्ने हुँदा हल्ला त हुन्छ नै । गुरूङको रोदीघर होस्, अथवा मैथिली, बज्जिका र भोजपुरीको जट जटिन जुनसुकै लोक नाट्य परम्परामा पनि महिलाहरू मन खोलेर रमाइलो गर्छन् । नेपालका पश्चिमी जिल्लाहरूमा यसलाई जिउती तथा रतेरी पनि भनिन्छ ।
रत्यौलीमा देखाइने नाट्य कला

यस नाट्य परम्परामा महिलाले पाइन्ट, सुरूवाल लगाएर मकैको खोया र ज्यामीरको जननेन्द्रीय जडेर पुरुष बनी रतीक्रियाको स्वाँङ गर्छन् । पेट बोकेको महिलाको नक्कल पार्नु, र प्रसवकालको अभिनय भने बडो सजिब लाग्दछ । पुरुषहरूका लागि पूर्णतः निषेध यो नाट्य परम्पराको अभिनेता-अभिनेत्री महिला नै हुन्छन् । यसको आयोजना छोराको विवाहमा जन्ती प्रस्थान गरेपछि सोको राति विशेषरूपमा गरिन्छ र मूलपात्र बेहुलाकी आमालाई बनाइन्छ । छोराको विवाहमा बुहारी आउने हुन्छ, वियोगको दुःख हुँदैन, यसकारण खुब उल्लासपूर्वक रमाइलो गर्छन् । यसमा कुनै बाद्ययन्त्र प्रयोग गरिँदैन र घरेलु सामानको उपयोग गरेको पाइन्छ । रतेउली खेल्ने महिलाहरू पुरुषले सहजै देख्न नसक्ने ठाउँमा गोलो घेरा बनाएर बस्छन् । गाईजात्रा बिर्सिने किसिमको हास्य र व्यङ्ग्य दुबै यसमा पाइन्छ । यसको प्रारम्भिक अभिनयमा एउटी महिला दौरा-सुरूवाल, पैन्ट-सर्ट अथवा ट्याकसुट र टोपी लगाएर लोग्ने बन्छे त अर्की पत्नी । प्रायः अभिनयमा बेबकुफ पतिको अभिनय उतार्ने गरिन्छ । अभिनयकै क्रममा महिलालाई पतिको दासी होइन, मालिक्नी बनेको देखाइन्छ । बीचबीचमा आइमाईहरूले लय मिलाएर गीत पनि गाउँछन् । खासगरेर यसरी गाउने गीतलाई नै पश्चिमी नेपालमा जिउती भनिन्छ । प्रायः गरेर यस नाटकमा महिलाहरूले आफ्नो तरिकाबाट पुरुषहरूप्रति आफ्नो शाश्वत अधिकार पोख्नका लागि कतिपय रोचक नाटकहरू तत्कालै सिर्जना गरेर अभिनय देखाउँछन् ।

रत्यौलीको क्रममा सबभन्दा प्रचलित नाटक हो बच्चा जन्माउनु । एउटी महिला आफ्नो पेटमा कपडा बाँधेर गर्भवती भएको अभिनय गर्छे । नाचकै क्रममा पेट धेरै दुःखेको अभिनय गर्छे । महिलाहरूले अभिनयको क्रममा पुरुषप्रधान समाजको निरङ्कुशता र स्वार्थीपनमाथि प्रहार गर्दछन् । पेट बोकेको स्वाँङ गरेकी महिला छट्पटाउन थाल्दछे । अर्की महिला जान्ने झाँक्रीको रूपमा आउँछे र बच्चा जन्माउन मद्दत गर्दछे । झाँक्री बन्ने महिला मूलतः विदूषक -जोकर) हो र तिनको प्रत्येक अभिनयमा हास्य हुन्छ । हाँसोको बीचमा अन्ततः बच्चा जन्माइन्छ । सामान्यतः मसला पिस्ने लोहोरोलाई बच्चाको रूपमा प्रयोगमा ल्याइन्छ । बच्चा रोएको अभिनय पनि महिलाहरू नै गर्छन् । बच्चालाई दूध ख्वाएको अभिनय, बच्चा बिरामी हुँदा आमाको मनोदशाको अभिनय, यसप्रकार आमा र बच्चाको जीवनसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने कुरो हास्यको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने गरिन्छ । रातभरि नै यस किसिमको नाटक चलिरहन्छ । घरको मझेरीमा बेहुली लिन गएको बेहुला र जन्तीको प्रतीकका रूपमा कागजमा चित्र बनाएर भित्तामा टाँसिएको हुन्छ । वास्तवमा त्यही चित्रलाई नै जिउती भनिन्छ । अष्टमातृकाको पूजाका अवसरमा पनि जिउती चित्र विवाहमा आवश्यक मानिन्छ । चित्रमुनि रातभर दियो बालेर उक्त दियोलाई निभ्न नदिनका लागि पनि रतेली खेल्दै जाग्राम बस्ने प्रचलन चलेको हो । रतेउलीको बोको छ, खाउँला भन्नै धोको छ, भन्ने बोलको गीत गाएर रमाइलो गर्दछन् भने केराको थम्बालाई काठका खुट्टा लगाएर हिनहिनाउँदै, घोडा चढेको बेहुलाको अभिनय अर्को आकर्षण हो । त्यस घोडालाई भोलिपल्ट बेहुली लिएर आउने बेलामा दोबाटोमा राख्ने प्रचलन पनि छ । रतेउलीको यस्तो संस्कृति विशेषगरी गाउँघरमा अद्यापि जीवितै छ।
महत्त्व

रत्यौलीमा देखाइने नाट्य कलाबाट नै प्रष्ट हुन्छ की यो परम्परा महिलाहरूकोलागि ज्ञान वर्धक पनि छ । यसका साथै यस परम्पराले महिलाहरूको आपसी मेलमिलाप पनि कायम राख्ने गर्दछ । रत्यौलीमा महिलाहरूले खुलेर रतिराग सम्बन्धी गीत र नृत्य पर्दर्शन गर्ने हुनाले पश्चिम नेपालमा "रत्यौलीका आइमाई भूवाको लोग्ने" भन्ने उखान प्रचलित छ । त्यसैले रत्यौलीमा पुरूषको उपस्थिति हुनाले महिलाहरूको मनोरञ्जनमा दखल पुग्ने भएकाले पहिलेका दिनहरूमा पुरूषहरू रत्यौलीमा देखेमा महिलाहरूले कुटेर खेद्ने चलन पनि थियो ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:गण्डकी प्रदेशको संस्कृति
श्रेणी:बागमती प्रदेशको संस्कृति
श्रेणी:लुम्बिनी प्रदेशको संस्कृति