JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
सम्पर्क भाषा

thumb|संस्कृतले ऐतिहासिक रूपमा [[भारत र बृहत्तर भारतको सम्पर्क भाषाको रूपमा सेवा गरेको थियो।]]

सम्पर्क भाषा एक भाषा हो जुन व्यवस्थित रूपमा स्थानीय भाषा वा बोली साझा नगर्ने मानिसहरूका समूहहरू बीच सञ्चार सम्भव बनाउन प्रयोग गरिन्छ, विशेष गरी जब यो तेस्रो भाषा हो जुन दुबै वक्ताहरूको मातृभाषाहरू भन्दा फरक छ। सम्पर्क भाषा मानव इतिहास भर संसारभर विकसित भएको छ, कहिले काँही व्यापारिक कारणहरू को लागि, तर सांस्कृतिक, धार्मिक, कूटनीतिक र प्रशासनिक सुविधा को लागि, र वैज्ञानिकहरू र विभिन्न राष्ट्रियताहरू को अन्य विद्वानहरू बीच जानकारी को आदान प्रदान को माध्यम को रूप मा।
विशेषताहरू

मातृभाषा नआदान प्रदान गर्ने व्यक्तिहरू बीचको सञ्चारको लागि नियमित रूपमा प्रयोग हुने कुनै पनि भाषालाई सम्पर्क भाषा भनिन्छ। सम्पर्क भाषा एक कार्यात्मक शब्द हो, कुनै पनि भाषिक इतिहास वा भाषा संरचनाबाट स्वतन्त्र हुन्छ।

सम्पर्क भाषा प्रायः मातृभाषीहरूसँग पूर्व-अवस्थित भाषाहरू हुन्, तर तिनीहरू त्यो विशिष्ट क्षेत्र वा सन्दर्भको लागि विकसित गरिएका पिजिन वा क्रियोल भाषाहरू पनि हुन सक्छन्। पिजिन भाषाहरू द्रुत रूपमा विकसित हुन्छन् र दुई वा बढी स्थापित भाषाहरूको संयोजन सरलीकृत हुन्छन्, जबकि क्रियोलहरूलाई सामान्यतया पिजिनहरूको रूपमा हेरिन्छ जुन पछिल्ला पुस्ताहरूद्वारा अनुकूलनको क्रममा पूर्ण रूपमा जटिल भाषाहरूमा विकसित भएको छ। उदाहरण को लागि, अङ्ग्रेजी संयुक्त अधिराज्यमा एक स्थानीय भाषा हो तर यो फिलिपिन्समा, एक सम्पर्क भाषाको रूप मा प्रयोग गरिन्छ। त्यस्तै गरी, अरबी, फ्रान्सेली, चिनियाँ, रुसी र स्पेनीले क्षेत्रीय र राष्ट्रिय सीमाहरूमा औद्योगिक र शैक्षिक भाषिक भाषाहरू जस्तै समान उद्देश्यहरू सेवा गर्दछन।
उदाहरणहरू
ऐतिहासिक

संस्कृतले ऐतिहासिक रूपमा भारत र बृहत्तर भारतको सम्पर्क भाषाको रूपमा सेवा गरेको थियो। संस्कृत भाषाको ऐतिहासिक उपस्थिति दक्षिण एसियाभन्दा बाहिरको व्यापक भूगोलमा प्रमाणित छ। शिलालेख र साहित्यिक प्रमाणहरूले सङ्केत गर्दछ कि संस्कृत भाषा पहिले नै दक्षिणपूर्व एसिया र मध्य एसियामा पहिलो सहस्राब्दीमा भिक्षुहरू, धार्मिक तीर्थयात्रीहरू र व्यापारीहरू मार्फत ग्रहण गरिएको थियो।

पुरानो तमिल कुनै समय पुरातन तमिलकाम र श्रीलङ्काका धेरैजसो भाषाको भाषा थियो। भारतबाट प्रारम्भिक समुद्री व्यापारीहरूको लागि तमिल भाषा पनि थियो।
आधुनिक

अङ्गुठाकार|upright=2|center|अङ्ग्रेजी भाषा वितरण

अङ्ग्रेजी प्रायः गैर-स्थानीय अङ्ग्रेजी वक्ताहरू द्वारा प्रयोग गरिन्छ जसको एकअर्कासँग कुराकानी गर्न विभिन्न मातृभाषाहरू छन्। युरोपेली सङ्घमा, अङ्ग्रेजीलाई भाषाको रूपमा प्रयोग गर्दा अन्वेषकहरूलाई अङ्ग्रेजीको नयाँ बोली (युरो अङ्ग्रेजी) उभिएको छ कि छैन भनेर अनुसन्धान गर्न प्रेरित गरेको छ।

जब संयुक्त अधिराज्य एक औपनिवेशिक शक्ति भयो, अङ्ग्रेजीले ब्रिटिस साम्राज्यको उपनिवेशहरूको भाषा सम्पर्कको रूपमा सेवा गर्यो। उत्तर-औपनिवेशिक अवधिमा, धेरै स्वदेशी भाषाहरू भएका केही नवनिर्मित राष्ट्रहरूले अङ्ग्रेजीलाई उनीहरूको आधिकारिक भाषाको रूपमा प्रयोग गर्न जारी राख्न रोजे। यी राष्ट्रहरूको उदाहरणहरू घाना र दक्षिण अफ्रिका समावेश छन्।

हिन्दुस्तानी भाषा (हिन्दी-उर्दू) पाकिस्तान र उत्तरी भारतको सम्पर्क भाषा हो।
यो पनि हेर्नुहोस्

* विश्व भाषा
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:सम्पर्क भाषाहरू
लक्ष्मीनरसिंह मल्ल

लक्ष्मीनरसिंह मल्ल नेपालको इतिहासमा मल्लकालका प्रसिद्ध राजा हुन्। उनी राजा शिवसिंह मल्लको जेठा नाति तथा हरिहरसिंहको जेठा पुत्र थिए । उनका भाइ सिद्धिनरसिंह मल्ललाई राजा शिवसिंहले पाटनको राजा बनाएका थिए।
काष्ठमण्डप को निर्माण

काष्ठमण्डपकै निर्माणपछि त्यतिबेला कान्तिपुर भनिने काठमाडौंले नयाँ नाम पाएको थियो।
भीम मल्लको हत्या

राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको समयमा काजी भीम मल्ल काठमाडौंका प्रसिद्ध व्यापारी थिए। नाताले भीम मल्ल राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लका बहिनी ज्वाइँ थिए। तिनै भीम मल्लको ख्याति चौतर्फी भएपछि शत्रुहरूले भीम मल्लविरुद्ध राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको कान फुके। ती षड्यन्त्रकारीहरूको कुरामा विश्वास गर्दै राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले काजी भीम मल्ललाई आफ्नो गाथगद्दी ताकेको आरोपमा मृत्युदण्ड दिए।
सतीको श्राप

आफ्ना पतिले मृत्युदण्ड पाएपछि राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लकी बहिनी तथा भीम मल्लकी श्रीमतीले 'नेपाल दरबारको भलो चाहनेको यस्तै गति होस्, दरबारमा कसैको पनि विवेक नरहोस्' भनेर श्राप दिएका कारण अहिले पनि नेपाललाई सतिले सरापेको देश भनिन्छ। भीम मल्लकी पत्नी सती जाँदा श्राप दिएकी हुँदा "सतीको श्राप पाएको नेपाल" भन्ने लोककथन बनेको छ ।
मानसिक असन्तुलन

ज्वाइँ भीम मल्लले मृत्युवरण गरेको केही समयपछि राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले सत्य कुरा थाहा पाए। त्यसपछि आफ्नो कुकर्मका कारण पश्चातापमा परेका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले मानसिक सन्तुलन गुमाए। यसरी राजाले मानसिक सन्तुलन गुमाएपछि उनका युवराज प्रताप मल्लले विक्रम संवत् १६९६ मा उनलाई गद्दीबाट हटाएर आफैं राजा भए। गद्दीबाट हटाइएको १८ वर्षपछि विक्रम संवत् १७१४ मा राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको पागलपनकै अवस्थामा निधन भएको थियो।
पुत्र प्रताप मल्लद्वारा कैद

प्रताप मल्लले आफ्ना बाबु लक्ष्मीनरसिंहलाई बन्दी बनाई आफू राजा भए।
मृत्यु

१६ वर्ष पछि लक्ष्मीनरसिंहको बन्दी अवस्थामा मृत्यु भयो ।
सन्दर्भ सामग्री
मालिनी छन्द

यो छन्दको प्रत्येक पाउमा क्रमशः ’न न म य य गणको प्रयोग हुन्छ । हरेक पाउको आठौँ र अन्तिम अक्षरमा विराम हुन्छ ।

गणपरिचय:-
छन्दमा तीनवटा अक्षरको समूहलाई गण भनिन्छ । यो आठ प्रकारको हुन्छ ।

गणसूत्र:-
यमाताराजभानसलगा
यो सूत्रले गणको स्वरूप बताउँछ । जुन गणको स्वरूप आवश्यक छ, त्यो सहित तीन अक्षर लिई पत्ता लगाउन सकिन्छ । जस्तै:- यगण पत्ता लगाउँदा यमाता तीन अक्षर लिने जसको स्वरूप ।ss हुन्छ । त्यसैगरी सबै गणहरू तल प्रस्तुत गरिएका छन् ।

* य=।ss - चमेली, गुलेली, जुनेली, बनेली, कमारो, कमेरो
* मा=sss - आवारा, कोहोलो, दोहोलो, कालेको, बालेको
* ता=ss। - दुनाम, दुगन्ध, नामर्द, बेनाम, बेचैन, बेताल, संहार
* रा=s।s - भावना, राम्ररी, बेसरी, सुस्तरी, गुल्मिले, मादिले
* ज=।s। - कुबुद्धि, कुमार्ग, कुकर्म, कुदृष्टि, कुपुत्र, चलान
* भा=s।। - दुर्गुण, दुजन, राष्ट्रिय, क्षेत्रिय, साधन, दीपक, निर्बल
* न=।।। - कमल, मकल, सबल, सजल, मुलुक, मिलित
* स=।।s - गहना, लहना, रसिलो, नुनिलो, गुनिलो, सुरिलो, बलियो
* ल=। - यो सङ्केतले ह्रस्व वा लघु मात्रा र स्वर भन्ने जनाउँछ
* गा=s - यो सङ्केतले दीर्घ वा गुरू मात्रा र स्वर भन्ने जनाउँछ।

लक्षण:-
* संस्कृत - - ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ।
* नेपाली - - ननमयय भएमा मालिनी छन्द भन्छन् ।

उदाहरण:-
प्रथम घर कलाको व्यासको पाठशाला,
प्रथम बल यही हो आर्यहृत्-को उज्याला ।
कुसुमहरू यहीँ छन् वेदका पत्रतुल्य
सृजन प्रलयका छन् चित्र राम्रा अमूल्य ॥
©महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
सन्दर्भ सामग्री
यो पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
चरण

चरणको अरु नाम: पद वा पाद वा पाउ हो।

छन्दको प्रत्येक पंक्तिलाई चरण या पाउ या पद भनिन्छ। प्रत्येक छन्दको नियमानुसार २, ४ अथवा ६ पंक्तिहरूको हुन्छन्।

छन्दको प्रायः ४ भाग हुन्छ। प्रत्येक भागलाई 'चरण' भनिन्छ। कुनै छन्दको चरण चार भए पनि दुई पंक्तिमा लेखिन्छ।
जस्तै- दोहा छन्द, सोरठ छन्द आदि। यस्तो छन्दको प्रत्येक पंक्तिलाई 'दल' भनिन्छ।

हिन्दीमा केही छन्द ६ पंक्तिमा (दलों)मा लेखिन्छ। यस्तो छन्द २ छन्दको योगबाट बन्दछ। जस्तै: कुण्डलिया (दोहा + रोला), छप्पय (रोला + उल्लाला) आदि।

चरण २ प्रकारको हुन्छ:
सम चरण र विषम चरण।
#पहिलो वा तृतीय चरणलाई विषम चरण भनिन्छ।
#दोस्रो वा चौथौं चरणलाई सम चरण भनिन्छ।

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
वर्ण

एकै स्वर हुने ध्वनिलाई वर्ण भनिन्छ।

यदि ध्वनिमा स्वर छैन भने वर्ण मानिन्दैन।

जस्तै:

हलन्त शब्द: राजन्को 'न्'। यहाँ 'न्' वर्ण होईन।

संयुक्ताक्षर: कृष्णको 'ष्'। यहाँ 'ष्' वर्ण होईन।

वर्ण २ प्रकारको हुन्छ।

#ह्रस्व स्वर हुने वर्ण (ह्रस्व वर्ण): अ, इ, उ, ऋ (जस्तै: क, कि, कु, कृ)
#दीर्घ स्वर हुने वर्ण (दीर्घ वर्ण): आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ (जस्तै: का, की, कू, के, कै, को, कौ)

लघु व गुरु वर्ण

#ह्रस्व स्वर र ह्रस्व स्वर दिने व्यंजन वर्णलाई लघु भनिन्छ। लघुलाई "।"
#दीर्घ स्वर र दीर्घ स्वर दिने व्यंजन वर्णलाई गुरु भनिन्छ। गुरुलाई "ऽ"


लघु वर्णहरू "|":
*अ, इ, उ, ऋ (जस्तै: क, कि, कु, कृ)
*चन्द्र बिन्दु आउने वर्णहरू: जस्तै: अँसुवरको अँ
*संयुक्त व्यंजन हुने वर्णहरू: जस्तै: नित्यको त्य।

गुरु वर्णहरू "s":
*आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ (का, की, कू, के, कै, को, कौ)
*इं, विं, तः, धः (अनुस्वार वा विसर्ग हुने वर्ण): जस्तै: इंदु, बिंदु, अतः, अधः।
*संयुक्ताक्षरको पहिलो वर्ण: जस्तै: अग्रको अ, वक्रको व
*हलन्त वर्ण भन्दा पहिलेको वर्ण: जस्तै: राजन्को ज

श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
श्रेणी:व्याकरण
मात्रा

कुनै वर्ण या ध्वनिको उच्चारण समयलाई मात्रा भनिन्छ।

ह्रस्व वर्णको उच्चारणमा लाग्ने समयलाई १ मात्रा।
दीर्घ वर्णको उच्चारणमा लाग्ने समयलाई २ मात्रा।

मात्रा २ प्रकारको हुन्छ।

#ह्रस्व मात्रा - अ, इ, उ, ऋ। (१ मात्रा)
#दीर्घ मात्रा - आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ। (२ मात्रा)

*ह्रस्व स्वर जस्तै ‘अ’ लाई १ मात्रा र दीर्घ स्वरलाई २ मात्रा मानीन्छ। यदि ह्रस्व स्वरको पछाडी संयुक्त वर्ण, अनुस्वार वा विसर्ग आयो भने ह्रस्व स्वरलाई २ मात्रा मानीन्छ।
*पाद(पाउ)को अन्तिम ह्रस्व स्वरलाई आवश्यकता अनुसार गुरू मानिन्छ।
*ह्रस्व मात्राको चिह्न '।' हुन्छ
*दीर्घ मात्राको चिह्न "=" हुन्छ।
*स्वर नभएको व्यंजनहरूलाई छुट्टै मात्रा गनीन्दैन।

उदाहरण
:सत्याग्रह
:= =।। ६ हुन्छ
References


श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
गति

कुनैपनि बस्तुले एकाइ समयमा निश्चित दिशातिर पार गरेको दूरिलाई गति भनिन्छ । गतिमा म्याग्निच्युड (मात्रा) र दिशा दुबै निश्चित हुन्छ ।
अर्थ

भौतिकविज्ञान (Physics) अनुसार कुनै पनि वस्तु कि त स्थिर अवस्था कि त चाल अवस्थामा रहन्छ। स्थिर अवस्थामा रहँदा वस्तु जहाँको त्यहीं रहिरन्छ र यसले स्थानान्तरण गर्दैन। चाल अवस्थामा रहँदा वस्तुले स्थानान्तरण गरिरहेको हुन्छ।

प्रसिद्ध वैज्ञानिक न्युटनका अनुसार कुनै पनि बस्तु वाह्य बलको प्रयोग बिना स्थिर अवस्थाबाटबाट चाल अवस्थामा र चाल अवस्थाबाट स्थिर अवस्थामा आउन सक्दैन।

यस सन्दर्भमा गति भनेको कुनै वस्तुको त्यो अवस्था हो जुन अवस्थामा वस्तुले आफुलाई स्थानान्तरण गरिरहेको हुन्छ।
परिभाषा

गति भनेको कुनै वस्तुले कुनै एउटै दिशामा एक एकाई समयमा पार गरेको दुरी हो।
गति(v) =\frac{d}{t}d- पार गरेको दुरी(distance)t- समय(time) यसको एकाई मिटर प्रति सेकन्ड(m/s) हो।
व्याख्या
साहित्य

छन्दलाई पढ्दा हुने लयलाई गति भनिन्छ।

गतिको महत्त्व वर्णिक छंदको तुलनामा मात्रिक छंदमा बढि हुन्छ । वर्णिक छंदमा लघु-गुरूको ठाउँ निश्चित हुन्छ तर मात्रिक छंदमा लघु-गुरूको ठाउँ निश्चित हुँदैन। पूरै चरणको मात्राको निर्देश हुँदैन ।

श्रेणी:भौतिक परिमाण
श्रेणी:विज्ञान
अनुष्टुप छन्द

अनुष्टुप छन्द संस्कृत भाषाको एउटा अत्यंतै प्रसिद्ध वार्णिक छन्द हो। श्रीमद्भग्वद्गीता, श्रीसुक्तम, गायत्री कवचम्, विष्णु सहस्रनाम आदिको रचना यही छन्दमा भएको छ।

वाल्मिकीको उच्चारित पहिलो श्लोक अनुष्टुप छन्दमा छ।

अनुष्टुप् छन्दका चारवटा पाउ हुन्छन् यसको बनोट यसप्रकारको छ। यसको एक पाउमा आठवटा अक्षर हुन्छन्।

# चारवटै पाउका पाँचौँ अक्षरकामात्रा या स्वर ह्रस्व लघु हुन्छन्।
# चारवटै पाउका छैटौँ अक्षरकामात्रा या स्वर दीर्घ गुरू हुन्छन्।
# प्रथम र तेस्रो पाउका सातौँ अक्षरकामात्रा या स्वर दीर्घ गुरू हुन्छन्।
# दोस्रो र चौथो पाउका सातौँ अक्षरकामात्रा या स्वर लघु ह्रस्व हुन्छन्।
# प्रत्येक पाउका एक, दुइ, तीन अक्षरकामात्रा वा स्वरमध्ये जसरी पनि एउटामात्रा वा स्वर दीर्घ भइदिएमा सुनमा सुगन्ध हुन्छ।
# पाउहरूको सातौँ अक्षर क्रमश: गुरू-लघु हुँदै जान्छ। अर्थात् पहिलो पाउमा गुरू, दोस्रो पाउमा लघु, तेस्रो पाउमा गुरू र चौथौं पाउमा लघु।
उदाहरण:

:१) तताई भानुले सिन्धु, १) मेघ बर्सेर यो धर्ती,
:२) महावाष्प बनाउँछ। २) बन्दैछ अति उर्वरा।
:३) उर्डाई वायुले वाष्प, ३) हरियाली बढी आफै,
:४) मेघमाला रचाउँछ।।१।। ४) सजिन्छे राम्ररी धरा।।२।।

हिन्दी पद्यमा अनुष्टुप छंदको चरण निम्न प्रकारमा हुन्छ:
:विषम चरण - वर्ण क्रमांक पाँचौं, छैठौं, सातौँ, आठौँ क्रमशः लघु, गुरू, गुरू, गुरू
:सम चरण - वर्ण क्रमांक पाँचौं, छैठौं, सातौँ, आठौँ क्रमशः लघु, गुरू, लघु, गुरू

उदाहरण:

श्रीमद्भग्वद्गीता
:तेस्रो अध्यायको तेस्रो श्लोक

:लोकेऽस्मिन द्विधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ
:ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्म योगेन योगिनां ॥

देश छैन पिता छैन माता छैन न मित्र छन्
न बधु छन् न स्वास्नी छन् न कतै घरवार छन्
मुठी बाँधी यहाँ आयाे मुठी खाेलेर जानु छ
न छन् मुकुन्दका काेही न कसैकाे मुकुन्द छ ।
– कवि श्री बालकृष्ण सम
सन्दर्भ सामग्री
यो पनि हेर्नुस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
श्रेणी:संस्कृत शब्द र वाक्यांशहरू
विद्युन्माला छन्द

विद्युन्माला छन्दमा दुइटा ‘म’ गण र दुइटा गुरूले बनेको छ। अथवा यसका सबै मात्राहरू दीर्घ वा गुरू छन्।

उदाहरण यस्तो छ।
:आमा छोरा जन्माउन्नौ

संस्कृत: मोमो गोगो (विद्युन्माला) sss sss ss
विराम – -२.२.२.२ (म म गु.गु.)

उदाहरण:

:१) आमा छोरा जन्माउन्नौ, १) राम्रा मान्छे ज्ञानी मान्छे,
:२) देशैलाई माया गर्ने - २) दुःखी बन्छन् आफै केले -
:३) कोहो त्यस्तो कालो मान्छे, ३) लुट्ने मान्छे दण्डी हुन्नन्,
:४) तिम्रो कोखी रुखो पार्ने –।।३।। ४) यस्तो अवस्था पायो केले –।।४।।

:कालो कालो पर्दा लाग्यो भ्रष्टाचारी सस्तै जागे,
:अन्धा छन् यी हेर्ने आँखा दण्डै देला कस्तो आई -
:कालो धन्दा गर्ने जागेको हो हेर्ने रक्षा गर्ने -
:सारा सोझा लागे पाखा।।५।। प्यारो साझा देशैलाई।।६।।
सन्दर्भ सामग्री


यो पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
इन्द्रवज्रा छन्द

त.त.ज.गु.गु. भएमा इन्द्रवज्रा छन्द बन्दछ।

:संस्कृत: स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः
:नेपाली: त त जा गगो

द्रष्टव्य:

गण र गुरू लघु बनाउने स्वर,मात्राका रूपमा आए पनि अथवा एक्लै आए पनि गण र गुरू लघुको सङ्केत नै सम्झनुपर्छ।

इन्द्रवज्रा छन्दमा प्रयोग भएका गण र तिनीहरूको मात्रा येस प्रकार रहेको छ। यसमा S को अभिप्राय दीर्घ अक्षर र । अभिप्राय को ह्रस्व अक्षर हुन्छ यहाँ S र । गरेर ११ वटा अक्षर छन जसमा ह्रस्व र दीर्घको क्रममा तल प्रस्टसँग बुझाउने प्रयास गरिएको छ ।


उदाहरण (विराम ५.६) (पहिलो विराम ५ र, दोस्रो विराम ६मा)

:काला बजारी अनमोल चाला, भोकाहरूको कटुभोक ज्वाला।
:सम्पन्नताको र विपन्नताको, सङ्घर्ष हुन्थ्यो नीति भिन्नताको।।७।।
:::::ऊर्णायु महाकाव्य
सन्दर्भ सामग्री


यो पनि हेर्नुस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
उपेन्द्रवज्रा छन्द

यो छन्दमा एघार अक्षर, ‘ज त ज’ गण र दुई गुरू हुन्छन्।

:संस्कृत: ज त जा गगौ सा:
:नेपाली: ज त जा गुगो

उपेन्द्रवज्रा छन्दमा प्रयोग भएका गण र तिनीहरूको मात्रा। यसमा S को अभिप्राय दीर्घ अक्षर र । को अभिप्राय ह्रस्व अक्षर हुन्छ । यहाँ S र । गरेर ११ वटा अक्षर छन् जसमा ह्रस्व र दीर्घको क्रममा तल प्रस्टसँग बुझाउने प्रयास गरिएको छ ।


उदाहरण (विराम ५.६) (पहिलो ५मा विराम र, दोस्रो ६मा विराम)
:कलङ्कले पूर्ण विपन्नताले, महाकलङ्की अविधानताले।
:सबैजनाको असमन्वयैले, थियो अँध्यारो जगतै त्यसैले।।८।।
:...........................
एक रुबाइगत मुक्तकिलो रचना थप उदाहरणका लागि यहाँ प्रस्तुत छ ।

अहो कसो प्यार न यार भन्छौ,

छ एकतामा जग-सार भन्छौ,

सगोलको माल निजी गराई

अझै छ उम्दा परिवार भन्छौ !

- नारायण नेपाल
सन्दर्भ सामग्री
यो पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
उपजाति छन्द

उपेन्द्रवज्रा छन्द र इन्द्रवज्रा छन्दको मिश्रण भएमा उपजाति छन्द बन्दछ।

उदाहरण (पहिलो विराम ५मा र, दोस्रो विराम ६मा हुन्छ)
:एकै थिइन् ती जननी सबैकी, थिइन् धरित्री सब एकताकी।
:सामन्त नै काल हुँदा सबैको, थिएन आत्मा सुखमा कसैको।।९।।
:यो छाक खायौँ सबैले बिहान, भरे त खाइन्छ कि खाइँदैन -
:सुत्यौँ निशामा तर ज्ञान छैन, ब्यूझिन्छ वा भोलि त ब्यूझिँदैन।।१०।।

उपजाति छन्दमा प्रयोग भएका गण र तिनीहरूको मात्रा। यसमा S को अभिप्राय दीर्घ अक्षर र । अभिप्राय को ह्रस्व अक्षर हुन्छ यहाँ S र । गरेर ११ वटा अक्षर छन जसमा ह्रस्व र दीर्घको क्रममा तल प्रस्टसँग बुझाउने प्रयास गरिएको छ ।
सन्दर्भ सामग्री
यो पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
वंशस्थ छन्द

वंशस्थ छन्दमा

*बाह्रवटा अक्षर हुन्छन्: ज.त.ज.र
*चारवटा गण हुन्छन्
*पहिलो ६ र, दोस्रो ६मा विराम हुन्छ।

:संस्कृत: ज तौ तु वंशस्थ मुदीरितं जरौ
:नेपाली: ज ता ज रा

वंशस्थ छन्दमा प्रयोग भएका गण र तिनीहरूको मात्र येस प्रकार रहेका छन्। यसमा S को अभिप्राय दीर्घ अक्षर र । अभिप्राय को ह्रस्व अक्षर हुन्छ यहाँ S र । गरेर १२ वटा अक्षर छन जसमा ह्रस्व र दीर्घको क्रममा तल प्रस्टसँग बुझाउने प्रयास गरिएको छ ।


उदाहरण
:थियो सबैको मनमा विकार नै, हुँदा सबै ती धनका शिकार नै।
:धनै भए मित्र नजिकआउँथे, धनै हराए सब ती हराउँथे।।११।।
सन्दर्भ सामग्री
यो पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
शार्दूलविक्रीडित छन्द

*यो समपाद वृत्त हो।
*यस्मा उन्नाइस अक्षरका चारओटा पाउ हुन्छ।
*यसमा बाह्रौँ र उन्नाइसौँ अक्षरमा विश्राम हुन्छ।

गण यस प्रकार हुन्छन्:

:म SSS
:स IIS
:ज ISI
:स IIS
:त SSI
:त SSI
:गुरू S = १९

उदाहरण १

:कालीदास भनेर कोकिळहरू काला भए ता पनि
:कुँज्दै छन् वनमा नअड्छ तिनको आफ्नो वसन्ती ध्वनि
:के मण्डूक कराउनू प्रकृतिले पापीपना हुन्छ र !
:गौरीशङ्करको नजिकचुचुरा उठ्छन् अरू वामन।।
यसमा तीन तीन अक्षरका समूह गण बन्छन् जस्तैः

:कालीदा SSS म गणः
:सभने IIS सगणः
:रकोकि ISI जगणः
:लहरू IIS सगणः
:कालाभ SSI तगणः
:एताप SSI तगणः
:नी S गुरू

उदाहरण २

:बर्खाका दिनमा__बडा बिरहमा______एक्लै बसेँ झ्यालमा__
:बादलको दल आइ__घेरिन गयो______आकाश ख्यालख्यालमा__

उदाहरण ३
:इच्छा यो छ महेश अन्तिम जसै त्यो मृत्युशय्या जली
:मेरो रक्त सुकाउला म गरुँला अन्योल भई छटपटी
:त्यो बेला मुखमा बुटीहरू परून् नेपालकै केवल
:जे-जेमा हिमशैलको छ मधुरो मीठो चिसो चुम्बन ।
:(इच्छा कविता, बालकृष्ण सम)

*मुख्य विश्राम १२ र १९ अक्षरमा विश्राम हुन्छ। सुक्ष्म विश्राम ६ - ६ (७ पनि हुन सक्छ)।
*४ पाउको श्लोक एकै पाउमा सकिन्दैन र विश्राम हुन्छ हरेक पाउमा।
*समाप्ति ४ पाउपछि मात्र
कविताको नमुना
नेपाल

साम्राज्यहरु ती झुकेर रहँदा , उठ्दै थियो हाँकले
लेखायो अलगै जहाँ समयको,नौलो कथा सानले।
आफ्नै तागतले जितेर दुनियाँ,सत्ता र सम्मानको
झुक्नै जो कहिलै परेन जगमा,त्यो देश नेपाल हो।।

भोका बालक ती कसेर तनमा,थापेर गोलीहरु
मेटाए तब हेर प्यास मनको, मारेर वैरीहरु ।
पूर्खाको बलमा उठेर नभमा,हाँस्दै र नाच्दै बस्यो
सुर्ताले कहिलै डगेन जगमा,त्यो देश नेपाल हो।।

झर्ना ताल हिमाल खोच पहरा, खोला र पाखाहरु
बास्छन् ती कोइली रमेर वनमा,चाहिन्छ के लौ अरु
खोजेको मनले विचित्र बहुतै, बेजोड श्रृङ्गार हो
बर्षौँ भुल्छ जहाँ वसन्त वनमा, त्यो देश नेपाल हो

इन्द्रेणी रङमा रचेर एकता,हाँस्छन् र नाच्छन् जहाँ
ईर्ष्याले पनि हार मान्छ सजिलै, देखेर माया जहाँ।
भाषा भेष परम्परा रस मिठो,जात्रा र मेला मिठो
लाखौँ लाख कला समेट्छ जसले,त्यो देश नेपाल हो।।

हाम्रो रक्त शिरा बहेछ सहजै , मेची र काली बनी
हाम्रो गौरब त्यो झुकेन कहिलै,लाछी र जाली भनी।
बेचिन्छौ किन हो मरुस्थल गई, छाडेर सौभाग्य यो
तिम्रो मार्ग कुरेर बस्छ जसले, त्यो देश नेपाल हो।।

S.p
सन्दर्भ सामग्री
यो पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
मन्दाक्रान्ता छन्द

मन्दाक्रान्ता छन्दमा १७वटा अक्षर् र ५वटा गण हुन्छन। येसमा एक १.मगण १.भगण १.नगण २.तगण २.गुरु हुन्छन।

मान्दाक्रान्ता छन्दमा प्रयोग भएका गण र तिनीहरूको मात्रा येस प्रकार रहेको छ। यसमा S को अभिप्राय दीर्घ अक्षर र । अभिप्राय को ह्रस्व अक्षर हुन्छ यहाँ S र । गरेर १७ वटा अक्षर छन जसमा ह्रस्व र दीर्घको क्रममा तल प्रस्टसँग बुझाउने प्रयास गरिएको छ ।


*यो नेपाली जनमानसमा बसेको शास्त्रीय समपाद छन्द हो। यसका पनि चारै पाउ समान हुन्छन्।
*यो छन्दका हरेक पाउमा सत्र अक्षर हुन्छन्। चौथो , दशौँ र सत्रौँ अक्षरमा विश्राम हुन्छन्।

यस छन्दमा
:मगण SSS
:भगण SII
:नगण III
:तगण SSI
:तगण SSI
:अन्त्यमा दुईटा गुरू SS

यसको लय यसरी तयार हुन्छः
:नानानाना SSSS = ४
:नननननना IIIIIS = ६
:नाननानाननाना SISSISS = ७
उदाहरणः
सन्दर्भ सामग्री
यो पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
वार्णिक छन्द

यो छन्दको सबै चरणहरूमा वर्णहरूको संख्या एउटै हुन्छ र लघु-गुरूहरूको क्रम एउटै रहन्छ।

प्रमुख वर्णिक छन्दहरू: अनुष्टुप छन्द, प्रमाणिका (८ वर्ण); स्वागता, भुजंगी, शालिनी, इन्द्रवज्रा, दोधक (सबै ११ वर्ण); वंशस्थ, भुजंगप्रयाग, द्रुतविलम्बित, तोटक (सबै १२ वर्ण); वसंततिलका (१४ वर्ण); मालिनी (१५ वर्ण); पंचचामर, चञ्चला (सबै १६ वर्ण); मन्दाक्रान्ता, शिखरिणी (सबै १७ वर्ण), शार्दूल विक्रीडित (१९ वर्ण), स्त्रग्धरा (२१ वर्ण), सवैया (२२ से २६ वर्ण), घनाक्षरी (३१ वर्ण) रूपघनाक्षरी (३२ वर्ण), देवघनाक्षरी (३३ वर्ण), कवित्त / मनहरण (३१-३३वर्ण)।
वार्णिक छन्दको प्रकार

यस्को २ प्रकार हुन्छ
#गणात्मक वर्णिक छन्द
#अगणात्मक वर्णिक छन्द

#गणात्मक वर्णिक छन्दको अर्को नाम वृत्त हो।
#*रचना: ३ लघु र दीर्घ गणहरूबाट बनिएको गणहरूको आधारमा हुन्छ।
#**लघु र दीर्घको विचारबाट यदि वर्णहरूको प्रस्तार व्यवस्था गरियो भने ८ रूप बन्दछ। यसैलाई "आठ गण" भनिन्छ।
#**भ, न, म, य हरूलाई शुभ गण मानिन्छ।
#**ज, र, स, त हरूलाई अशुभ मानिन्छ।
#**वाक्यको सुरुको पहिलो ४ गणहरूमा प्रयोग राम्रो मानिन्छ
#**अंतिमको ४ गणहरूमा प्रयोग निषिद्ध छ।
#**यदि अशुभ गणहरूबाट प्रारंभ हुने छन्द गर्नु छ भने, देवतावाची वा मंगलवाची वर्ण अथवा शब्दको प्रयोग पहिले गर्नु पर्दछ। यसो गर्दा गणदोष हट्छ।
#**यो गणहरूमा परस्पर मित्र, शत्रु र उदास भाव मानिएको छ।
#**छन्दको सुरुवातलाई २ गणहरूको मिलन मानिएको छ।
#**वर्णहरूलाई लघु र दीर्घ मानिने पनि नियम छ।
#***लधु स्वर अथवा एक मात्राहुने वर्ण लघु अथवा ह्रस्व मानिन्छ र यस्तोलाई एक मात्रा मानीन्छ।
#***दीर्घ स्वरहरूको युक्त संयुक्त वर्णहरूको अगाडिको लघु वर्ण पनि विसर्ग युक्त र अनुस्वार वर्ण तथा छंदको वर्ण दीर्घ मानिन्छ।
#अगणात्मक वर्णिक वृत्त:
#*गणहरूको विचार राखिएको हुँदैन। केवल वर्णहरूको निश्चित संख्याको विचार राखिन्छ।
#*विशेष मात्रिक छन्दहरूमा सिर्फ मात्राहरूको निश्चित विचार राखिन्छ र यो एउटा विशेष लय अथवा गति (पाठप्रवाह अथवा पाठपद्धति)मा आधारित रहन्छ। त्यसैले यो छंद लयप्रधान हुन्छ।
वार्णिक छन्दको गण

वार्णिक छन्दमा लघु (ह्रस्व) र गुरू (दीर्घ) स्वरलाई तीन तीनको समूहमा विभाजन गरिन्छ। यो समूह नै गण हो। यस्ता फरक फरक समूह आठ ओटा हुन्छन्।

यी नै लघुगुरूका भिन्न भिन्न क्रम पार्दा भिन्न भिन्न छन्द बन्छन्।
वार्णिक छन्दको पाउ

एउटा छन्दमा चार पाउ या चार हरफ हुन्छन्।
*समपाद: सबै पाउ एकै क्रम र संख्याका लघु गुरू मिलेर बन्ने छन्द समपाद वृत्त या छन्द हुन्छ।
*विषमपाद: फरक क्रम र संख्या भए विषमपाद वृत्त या छन्द हुन्छ
*अर्धसमपाद: दुई पाउ एक खाले र दुई पाउ अर्को खाले भए अर्धसमपाद या मिस्रित वृत्त या छन्द हुन्छ।
References


श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
मात्रिक छन्‍द

मात्रिक छन्दमा मात्राहरूको गन्ती गरिन्छ। यो छन्दमा वर्णहरूको संख्या र, लघु र दीर्घको क्रमहरू निश्चित हुँदैन। यो छन्दमा सबै चरणहरूको मात्राको संख्याहरू समान हुन्छ।
मात्रिक छंदको प्रकार

#सम मात्रिक छन्द : अहीर (११ मात्रा), तोमर (१२ मात्रा), मानव (१४ मात्रा); अरिल्ल, पद्धरि/ पद्धटिका, चौपाई (सबै १६ मात्रा); पीयूषवर्ष, सुमेरु (दुबै १९ मात्रा), राधिका (२२ मात्रा), रोला, दिक्पाल, रूपमाला (सबै २४ मात्रा), गीतिका (२६ मात्रा), सरसी (२७ मात्रा), सार (२८ मात्रा), हरिगीतिका (२८ मात्रा), तांटक (३०९ मात्रा), वीर या आल्हा (३१ मात्रा)।
#अर्द्धसम मात्रिक छंद : बरवै (विषम चरणमा - १२ मात्रा, सम चरणमा - ७ मात्रा), दोहा (विषम - १३, सम - ११), सोरठा (दोहाको उल्टा), उल्लाला (विषम - १५, सम - १३)।
#विषम मात्रिक छंद : कुण्डलिया (दोहा + रोला), छप्पय (रोला + अल्लाला)।


अहीर छन्द मातृक छन्दको एक पद्य जाति हो । अभीर नामले पनि चिनिने यस सममात्रिक काव्यपुञ्जमा ११ मात्रा हुने चार पाउ रहन्छन् भने हरेक पाउको अन्त्यमा 'ज' गण अनिवार्य मानिन्छ । यसमा हरेक दुई पाउको अन्त्यमा तुक मिलेको हुनुपर्छ भने कतिपय प्रसङ्गमा चारै पाउ पनि समतुकान्त रहनसक्ने प्रचलन छ ।

उदाहरण

आराममा छु मान,

केही हुँदैछ जान !

चाहे हओस् बखान,

बिन्ती अरू नठान !

कोर्दै सुरम्य चित्र, राखी चाह पवित्र,

रम्दैछु हौ म भित्र, हेप्न पाइन्न, मित्र !

-नारायण नेपाल

तोमर छन्दको संरचनामा प्रत्येक दुई-दुई पाउ समतुकान्त रहन्छन् । १२ मात्राको पाउ हुने सममात्रिक यस पद्य जातिविशेषको हरेक पाउको अन्त्यमा ह्रश्व र ठीक त्यसअघि गुरु रहने अभ्यास उचित मानिएको छ ।

(तोमर छन्द: १२ मात्रा, २/२ समतुकान्त, अन्त्याउनीमा गुरु/लघु SI)

उदाहरण

तन मेरो जे भए नि,

मन मेरो जे भए नि !

इज्जत मेरो नफाल,

व्यर्थै छोडी नहाल !

भन्नू कि लाग्नू चुप्प,

चिन्ताले पिर्छ, थुक्क !

खोजेको चाहिएन,

रोजेको पाइएन !

-नारायण नेपाल
References


श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
स्रग्विणी छन्द

यो छन्दमा बाह्र अक्षर हुन्छन्। यदि चारवटा रगण भएमा त्यस छन्दलाई स्रग्विणी छन्द भनिन्छ। विराम: ६.६।

उदाहरण
:संस्कृत: कीर्तितैषा चतूरेफिका स्रग्विणी
:नेपाली: चारती रेफको स्रग्विणी छन्द हो।

उदाहरण:
:पे्रममा हुन्छ रे विश्वको तागत, नेत्रले गर्दछन् प्रेमको स्वागत।
:प्रेमिका आउँछिन् प्रेममा पुञ्जिँदै, रासको सार’ली रासमा दौडिँदै।।
:प्रेम नै जीवन-सार हो भन्दछन्, ज्ञानवान् बुद्धिमान् प्रेममा डुब्दछन्।
:र् गर्छ संसारले प्रेम यो गम्किँदै, सद्युवा गर्दछन् प्रेम नै झयाम्मिँदै।।१३।।
सन्दर्भ सामग्री
यो पनि हेर्नुहोस

श्रेणी:छन्द
श्रेणी:गीत
श्रेणी:गजल
जेम्स क्लर्क माक्सवेल

जेम्स क्लर्क माक्सवेल (En:James Clerk Maxwell) (१३जुन १८३१ – ५ नोभेम्बर १८७९) स्कटल्यान्ड (यूके) का एक विख्यात गणितज्ञ एवं भौतिक शाश्त्रका वैज्ञानिक थिए। यीनले सन १८६५ मा विद्युत चुम्बकीय सिद्धान्तको प्रतिपादन गरे जसले गर्दा रेडियो तथा टेलीभिजनको आविष्कार सम्भव हुन सक्यो। क्लासिकल विद्युत चुम्बकीय सिद्धान्त, चुम्बकत्व तथा प्रकाशिको क्षेत्रमा दिएका सिद्धान्तको लागि उनलाई मुख्यरूपमा सम्झना गरिन्छ। माक्सवेलले क्रान्तिकारी विचार राखे प्रकाश विद्युत चुम्बकीय तरङ्ग हो तथा यो माध्यमबाट स्वतन्त्र छ। माक्सवेलले प्रतिपादन गरेको माक्सवेल समीकरण निकै प्रसिद्ध छ। स्कटिश भौतिकविद जेम्स क्लार्क माक्सवेलले यो सिद्धान्तबाट क्रान्ति ल्याइदिए। न्यूटन पछि विद्युत चुम्बकत्वको क्षेत्रमा माक्सवेल द्वारा गरिएको कार्य भौतिक विज्ञानको क्षेत्रमा दूस्रो सबै भन्दा ठुलो एकीकरण कार्य मानिएको छ। यो धेरै क्षेत्रहरूसँग जोडिएको छ।
जीवनी

माक्सवेलको जन्म एडिनर्ब (स्कटल्यान्ड)मा १३ नोबेम्भर सन् १८३१ मा भएको थियो। उनले एडिनबर्ग विश्वविद्यालय तथा क्याम्ब्रिजमा शिक्षा पाएका थिए।
यो पनि हेर्नुहोस

माक्सवेल समीकरण
वाह्य लिंक

* Works by James Clerk Maxwell at the Internet Archive
* gutenberg author|id=James_Clerk_Maxwell|name=James Clerk Maxwell
* Genealogy and Coat of Arms of James Clerk Maxwell (१८३१–१८७९) – Numericana
* Campbell, Lewis, "The Life of James Clerk Maxwell". १८८२. [Digital Preservation]
* Maxwell's Legacy , James C. Rautio (२००५)
* The James Clerk Maxwell Foundation Including a virtual tour of the museum.
* Maxwell Year २००६ Events planned to mark १७५th anniversary of Clerk Maxwell's birth.
* James Clerk Maxwell Centre, Edinburgh Academy Opened in Maxwell's १७५th anniversary year.
* BBC Radio ४ In Our Time – JAMES CLERK MAXWELL – streaming audio
* James Clerk Maxwell on ScotlandsPeople website – Maxwell's last will and testament
* James Clerk Maxwell's grave


श्रेणी:वैज्ञानिकहरू
श्रेणी:विज्ञान
श्रेणी:भौतिकशाश्त्रि
श्रेणी:गणितिज्ञ
इसाई धर्म

upright|thumbnail|right|ईद्भास/क्रस - यो ईसाई धर्मको चिन्ह हो
ईसाई धर्म एक अब्राहमिक एकेश्वरवादी धर्म हो, जसले येशू ख्रीष्टलाई मृत्युबाट बौरिउठाउनुभयो र परमेश्वरको पुत्र हुनुहुन्छ भनी दाबी गर्दै,जसको मसीहको रूपमा आउने बारे हिब्रू बाइबलमा भविष्यवाणी गरिएको थियो (इसाई धर्ममा पुरानो नियम भनिन्छ। ) र नयाँ नियममा क्रोनिक गरिएको यो संसारको सबैभन्दा ठूलो र २.३८ बिलियन भन्दा बढी अनुयायीहरू भएको धर्म हो।विश्वको जनसंख्याको लगभग ३१.२% समावेश गर्दछ। यसका अनुयायीहरू, जसलाई क्रिस्चियनहरू भनेर चिनिन्छ। १५७ देश र क्षेत्रहरूमा जनसङ्ख्याको बहुमत रहेको अनुमान गरिएको छ।


श्रेणी:क्रिश्चियन धर्म