JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
ਪਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ

ਪਰਾਬੈਂਗਨੀ ਕਿਰਨਾਂ (ਪਰਾਬੈਂਗਨੀ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਐਕਸ ਕਿਰਨ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਕਰਮ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕਏ ਲਹਿਰ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਲਾਇਕ ਬੈਂਗਨੀ ਵਰਣ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਪਾਏ ਗਏ ਵਿਕਿਰਣ ਦਾ ਭਾਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਜਲਨ ਜਾਂ sunburn ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਬੈਂਗਨੀ ਵਰਣਕਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ, ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਸੰਯੁਕਤ ਹਨ।

ਨਾਮ ਬੈਂਗਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਯਾਨੀ ਪਰਾਬੈਂਗਨੀ ਇਸ ਲਈ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਬੈਂਗਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ; ਘੱਟ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਲਟਰਾ ਵਾਇਲੈਟ ਰੇਅਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖੋਜ

ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਇਸ ਪ੍ਰੇਕਸ਼ਣ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਜੁਙ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਰਜਤ ਨੀਰੇਏ ਲਵਣ (ਸਿਲਵਰ ਕਲੋਰਾਈਡ) ਧੁੱਪ ਪਙੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲੇ ਪਙ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 1801 ਵਿੱਚ ਜੋਹੰਨ ਵਿਲਹੈਮ ਰਿਟਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਕਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਕਿ ਬੈਂਗਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਰੇ (ਉੱਤੇ) ਅਪ੍ਰਤਿਅਕਸ਼ ਕਿਰਣਾਂ, ਰਜਤ ਨੀਰੇਏ ਦੇ ਲਵਣ ਵਿੱਚ ਭੀਗੇ ਕਾਗਜ ਨੂੰ ਕਾਲ਼ਾ ਕਰ ਦੇਤੀਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੀ - ਆਕਸਿਡਾਇਜਿੰਗ ਕਿਰਣਾਂ ਕਿਹਾ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਨੀਏਕਰਿਆਵਾਂਉੱਤੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਕਰਮ ਦੇ ਦੂੱਜੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਊਸ਼ਮ ਕਿਰਨਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਿਆਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਹੋਰ ਵੇਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਕਿਰਣਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਕਿ ਉਂਨੀਸਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਜਾ ਕੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਬਦਲੇ ਅਤੇ ਪਰਾਬੈਂਗਨੀਏਵਂ ਅਧੋਰਕਤ ਕਹਲਾਏ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਰਾਬੈਂਗਣੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ
ਐਕਸ ਕਿਰਨ

ਐਕਸ ਕਿਰਨ (ਜਾਂ ਐਕਸ ਰੇ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕਿਰਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ 10 ਤੋਂ 0.01 ਨੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਨਿਦਾਨ () 3ਕੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਆਇਨਨ ਵਿਕਿਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੈ। ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਰੋਂਟਜਨ ਵਿਕਿਰਨਣ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅਨਵੇਸ਼ਕ ਵਿਲਹਮ ਕਾਨਰਡ ਰੋਂਟਜਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਰੋਂਟਜਨ ਈਕਵੇਲੇਂਟ ਮੈਨ (Röntgen equivalent man / REM) ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾਪਕ ਇਕਾਈ ਹੈ।
ਲਾਭ

ਐਕਸ-ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਸ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਤਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀਆਂ।
ਉਤਪਾਦਨ

ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ ਬਿਜਲਈ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਿਕ ਜਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਲੱਕੜ, ਮਾਸ, ਇਬੋਨਾਈਟ ਆਦਿ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀਆਂ।
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਕਿਸੇ ਐਟਮ ਤੇ ਸਟਰਾਇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ(ਟਕਰੇਗਾ), ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੌਨ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿੰਨੀ ਜਿਆਦਾ ਟੱਕਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਆਦਾ ਇਲੈੱਕਟ੍ਰੌਨ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕੇਗਾ। ਇਸ ਟੱਕਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਆਪਣੀ ਕੁਝ ਗਤੀਆਤਮਕ ਊਰਜਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਐਕਸਰੇ ਫੋਟੋਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤੇ ਹੁਣ ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਡੀ-ਐਕਸਰਲੇਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਊਰਜਾ(ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਊਰਜਾ) ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਖੋਜੀ

ਐਕਸ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਲਹਮ ਰੋਂਟਜਨ ਨੇ 1895 ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਨਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਗਾਮਾ ਕਿਰਨ

thumb|right|250px|ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗਾਮਾ ਰੇਅ (γ) ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ।
ਗਾਮਾ ਕਿਰਨਾਹਟ (ਗਾਮਾ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕਿਰਨ ਜਾਂ ਫੋਟਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਉਚ-ਆਵਰਤੀ ਉਪ-ਅਣੂਵਿਕ ਕਣਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਓ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟਰਾਨ-ਪਾਜੀਟਰਾਨ ਵਿਨਾਸ਼, ਜਾਂ ਰੇਡੀਉਧਰਮੀ ਵਿਨਾਸ਼ (radioactive decay)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਵਿਕਿਰਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਰਜਾ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਵਰਤੀ, ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬਿਜਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਵਰਣਕਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ, ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਉੱਚਤਮ ਊਰਜਾ ਦੇ ਫੋਟਾਨ। ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਊਰਜਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੈਵਿਕ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖ ਲਏ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੋਜੀ

ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪਾਲ ਵਿਲਿਰਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ 1900 ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ| ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਵਿਸਫੋਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ| ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਜੇਕਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ|
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਨਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ
ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ

ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਜਿਹੀ ਖਗੋਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਬੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੂਰਜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੋ। ਜੁਲਾਈ 2009 ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 336 ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 168 ਗਰਹੋਂ ਕੀਤੀ, 6 ਬੌਣੇ ਗਰਹੋਂ ਕੀਤੀ, 104 ਕਸ਼ੁਦਰਗਰਹੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 58 ਵਰੁਣ (ਨਪਟਿਊਨ) ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਰੀਬ 150 ਇਲਾ ਵਾਵਸਤੁਵਾਂ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਉਪਗਰਹੀ ਛੱਲੋਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਗਈਆਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਠੀਕ ਵਲੋਂ ਅਂਦਾਜਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਪਾਇਆ ਹੈ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਉਪਗਰਹੋਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਮਿਲੇ ਗਰਹੋਂ ਦੇ ਈਦ - ਗਿਰਦ ਹੁਣੇ ਕੋਈ ਉਪਗਰਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਗਰਹ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ।
ਜੋ ਉਪਗਰਹ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿਆਦਾ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਅੰਦਰ ਖਿਚਕੇ ਗੋਲ ਅਕਾਰ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਛੋਟੇ ਚੰਦਰਮਾ ਟੇੜੇ - ਮੇੜੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹੈ (ਜੈਸੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਉਪਗਰਹ - ਫੋਬਸ ਅਤੇ ਡਾਇਮਸ)।


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਪਗ੍ਰਹਿ
ਸ਼ੁੰਗ ਸਾਮਰਾਜ

ਸ਼ੁੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕੀਏ ਵੰਸ਼ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਮੌਰੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ੧੮੭ ਈ.ਪੂ. ਤੋਂ 75 ਈ.ਪੂ. ਤੱਕ ਯਾਨੀ 112 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੁਸ਼ਯਮਿਤ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤਾ।
ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ

ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ-
* ਪੁਸ਼ਯਮਿਤਰ ਸ਼ੁੰਗ (185 - 149 BCE)
* ਅਗਨਿਮਿਤਰ (149 - 141 BCE)
* ਵਸੁਜੇਸ਼ਠ (141 - 131 BCE)
* ਵਸੁਮਿਤਰ (131 - 124 BCE)
* ਅੰਧਰਕ (124 - 122 BCE)
* ਪੁਲਿੰਦਕ (122 - 119 BCE)
* ਘੋਸ਼ ਸ਼ੁੰਗ
* ਵਜਰਮਿਤਰ
* ਭਗਭਦਰ
* ਦੇਵਭੂਤੀ (83 - 73 BCE)

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਸ਼ਯਮਿਤ ਸ਼ੁੰਗ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਮੌਰੀਆ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਸੈਨਾ ਦਾ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਇੰਦਰ ਮੌਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਪੁਸ਼ਯਮਿਤ ਨੇ 36 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤ ਅਗਨਿਮਿਤਰ ਸੱਤਾਸੀਨ ਹੋਇਆ। ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਣ ਦੇ ਬਾਅਦ 140 ਈਸਾਪੂਰਵ ਦੇ ਕੋਲ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤ ਜੇਠਮਿਤਰ (ਜਿਏਸ਼ਠਮਿਤਰ) ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾ।
ਪੁਸ਼ਯਮਿਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਘਟਨਾ ਸੀ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਯਵਨਾਂ (ਯੂਨਾਨੀਆਂ) ਦਾ ਹਮਲਾ। ਵਿਆਕਰਨਕਾਰ ਪਤੰਜਲੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੁਸ਼ਯਮਿਤ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਾਲਿਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਡਰਾਮਾ ਮਾਲਵਿਕਾਗਨਿਮਿਤਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਯਵਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਮਾਲਵਿਕਾਗਨਿਮਿਤਰਮ

ਮਾਲਵਿਕਾਗਨਿਮਿਤਰਮ (ਦੇਵਨਾਗਰੀ: मालविकाग्निमित्रम्, ਭਾਵ ਮਾਲਵਿਕਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀਮਿਤਰ) ਕਾਲੀਦਾਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਡਰਾਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮਾਲਵਿਕਾ ਅਤੇ ਵਿਦੀਸ਼ਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਗਨੀਮਿਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੰਜ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਟ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਰਸ ਨਹੀਂ ਜੋ ਵਿਕਰਮੋਰਵਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਭਿਗਿਆਨਸ਼ਾਕੁੰਤਲਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵਿਦੀਸ਼ਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਗਨੀਮਿਤਰ ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਦਾ ਨਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਭ੍ਰਰਾਜ ਦੀ ਸਕੀ ਭੈਣ ਮਾਲਵਿਕਾ ਇਸ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ ਹੈ।"

ਕਾਲੀਦਾਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੂਤਰਧਾਰ ਤੋਂ ਕਹਾਇਆ ਹੈ -

ਪੁਰਾਣਮਿਤਿਏਵ ਨ ਸਾਧੁ ਸਰਵਂ ਨ ਚਾਪਿ ਕਾਵਿਅਂ ਨਵਮਿਤਿਅਵਦਿਅਮ।

ਸੰਤ: ਪਰੀਕਸ਼ਿਆਨਿਇਤਰਦਭਜੰਤੇ ਮੂਢ: ਪਰਪ੍ਰਤਿਅਇਨੇਇਬੁੱਧਿ: ॥

ਅਰਥਾਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੁਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਵੀਆਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੁਰੀਆਂ। ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਰੀਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਨਾਟ - ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਧਿਆਏ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਕਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ
ਪਤੰਜਲੀ

ਪਤੰਜਲੀ ਯੋਗਸੂਤਰ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਹਿੰਦੁਆਂ ਦੇ ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ (ਨਿਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ, ਸਾਂਖ, ਯੋਗ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਵੇਦਾਂਤ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗਰੰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਯੋਗਸੂਤਰ, ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਯ, ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਉੱਤੇ ਗਰੰਥ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਰੰਥ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਲਿਖੇ ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਤੰਜਲੀ ਨੇ ਪਾਣਿਨੀ ਦੇ ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਟੀਕਾ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਸ਼ਾਯ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ (ਮਹਾਂ + ਭਾਸ਼ਯ (ਸਮੀਖਿਆ, ਟਿੱਪਣੀ, ਵਿਵੇਚਨਾ, ਆਲੋਚਨਾ))। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਕੋਈ 200 ਈ ਪੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ
ਯੋਗਸੂਤਰ

ਬੁੱਤ (ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਅਵਤਾਰ)]]
ਯੋਗਸੂਤਰ, ਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੂਲ ਗਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ 400 ਈਸਵੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਪਤੰਜਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਸੂਤਰ ਪਤੰਜਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਜਲੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਯੋਗ ਸੂਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ। ਛਟ ਆਸਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੀ ਨਾਨਾ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਭਾਰਤੀ ਪੰਥਾਂ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।


ਚਿੱਤਵ੍ਰੱਤੀ ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਯੋਗ ਮੰਨ ਕੇ ਜਮਰਾਜ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਯੋਗ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿੱਧਾਂਤ ਮੌਜੂਦ ਮਿਥੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਠਯੋਗ, ਰਾਜਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਯੋਗ - ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਮੌਲਕ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਯ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਸਨ, ਪ੍ਰਣਾਯਾਮ, ਸਮਾਧੀ ਆਦਿ ਵਿਵੇਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਜਾਦ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ
ਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ

ਯੋਗਦਰਸ਼ਨ ਛੇ ਆਸਤਕ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਪਤੰਜਲੀ ਮੁਨੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ, ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਬ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਤਮਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ਯੋਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਪਤੰਜਲੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਯੋਗਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਸੂਤਰਾਂਦੀ ਸਰਵੋੱਤਮ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਆਸ ਮੁਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਤੀ ਵਿਆਸਭਾਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ (ਚਿੱਤ) ਦੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਅੰਤਰਣ ਰੱਖਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਲਕਸ਼ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ
ਆਸਨ

; ਅੱਧਾ ਮਤਸੇਂਦਰਾਸਨ; ਪਦਮਾਸਨ; ਨਵਾਸਨ; ਪਿੰਛ ਮਿਊਰਾਸ਼ਨ; ਧਨੁਰਾਸਨ; ਨਟਰਾਜਸਨ; ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਸਨ]]
ਆਸਨ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: आसन) ਸੁਵਿਧਾਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋਕੇ ਬੈਠਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਨ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ - ਬੈਠਣਾ, ਬੈਠਣ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਬੈਠਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਆਦਿ।

ਪਾਂਤਜਲ ਯੋਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਿਵ੍ਰੱਤ ਅਸ਼ਟਾਂਗਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੀਸਰੀ ਅਤੇ ਗੋਰਕਸ਼ਨਾਥਾਦਿ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਡੰਗਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ ਲਈ ਇਸ ਕਰਿਆ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਵੱਖਰਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ - ਉੱਚ ਸਿਹਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਪ੍ਰਾਣਾਇਆਮਾਦਿ ਉੱਤਰਵਰਤੀ ਸਾਧਨਕਰਮੋਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਸੁਖ ਫਰਜ ਆਦਿ। ਪੰਤਜਲਿ ਨੇ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਇਤਨਸ਼ੈਥਿਲਿਅ ਅਤੇ ਈਸਵਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਗਾਉਣ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਧਿ ਬਤਲਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਦਵੰਦਵੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਪਰ ਪਤੰਜਲਿ ਨੇ ਆਸਨ ਦੇ ਭੇਤਾਂ ਦਾ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆੱਖਾਤਾਵਾਂਨੇ ਅਨੇਕ ਭੇਤਾਂ ਦਾ ਚਰਚਾ (ਜਿਵੇਂ - ਪਦਮਾਸਨ, ਭਦਰਾਸਨ ਆਦਿ) ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਸਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਧਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ (ਅਹਿਰਬੁਧੰਨਿ, ਵਵੈਸ਼ਣਵ ਵਰਗੀਸੰਹਿਤਾਵਾਂਅਤੇ ਪਾਂਚਰਾਤਰ ਜਿਵੇਂ ਵਵੈਸ਼ਣਵ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਠਯੋਗਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ, ਘੇਰੰਡਸੰਹਿਤਾ, ਆਦਿ) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੋਗਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਨ
ਅਸ਼ਟਧਿਆਈ

ਤੋਂ ਪਾਣਿਨੀ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ 17ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਬਰਚ ਸੱਕ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ]]

ਅਸ਼ਟਧਿਆਈ () ਯਾਨੀ ਅੱਠ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਾਣਿਨੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਰੰਥ 500 ਈ॰ਪੂ॰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅਧਿਆਏ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪਾਦ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਪਾਦ ਵਿੱਚ 38 ਤੋਂ 220 ਤੱਕ ਸੂਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸ਼ਟਧਿਆਈ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅਧਿਆਏ, ਬੱਤੀ ਪਾਦ ਅਤੇ ਸਭ ਮਿਲਾਕੇ ਲਗਪਗ 3155 ਸੂਤਰ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਕਾਤਯਾਯਨ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਾਰਤਕ ਗਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਤਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਤੰਜਲੀ ਦਾ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਗਰੰਥ ਮਹਾਂਭਾਸ਼ਾਯ ਹੈ। ਸੰਖ਼ੇਪ ਵਿੱਚ ਸੂਤਰ, ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਸ਼ਾਯ ਤਿੰਨੋਂ ਮਿਲ ਪਾਣਿਨੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰ ਪਾਣਿਨੀ, ਵਾਰਤਿਕਕਾਰ ਕਾਤਯਾਯਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਕਾਰ ਪਤੰਜਲੀ ਤਿੰਨੋਂ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਤ੍ਰੈਮੁਨੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸ਼ਟਧਿਆਈ ਦਾ ਸਮਾਂ

ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਪਾਣਿਨੀ ਕਦੋਂ ਹੋਏ, ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਮਤ ਹਨ। ਭੰਡਾਰਕਰ ਅਤੇ ਗੋਲਡਸਟਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 7ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਪੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਡਾਨੇਲ, ਕੀਥ ਆਦਿ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈਪੂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਨੁਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣਿਨੀ ਨੰਦੋਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ 5ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ॰ਪੂ॰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਣਿਨੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਮਾਨ, ਵਿੰਸ਼ਤੀਕ ਅਤੇ ਕਾਰਸ਼ਾਪਣ ਆਦਿ ਜਿਹਨਾਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਚਰਚਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣਿਨੀ ਦਾ ਕਾਲ ਇਹੀ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ
ਵਿਆਕਰਨ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਗ ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿਆਕਰਨ (ਗਰਾਮਰ) ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਨ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਬੋਲਣਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਲਿਖਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਿਖਣ, ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਵੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਕਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਗ ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿਆਕਰਨ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਸ਼ਰੀਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਭੂਗੋਲ। ਯਾਨੀ ਵਿਆਕਰਨ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾਂਦਾ ਘੁਮਾਉਂਦਾ, ਪ੍ਰਤਿਉਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆਪਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਪੜ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸਭ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਠੀਕ ਮਤਲਬ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਕਰਨ ਇਸ ਪਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ - ਚੱਲਦਾ ਅਤੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਦੋ ਅਵਿਕਾਰੀmiraculous ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ (ਚੱਲ ਅ ਤ ਅ ਆ ਉ) ਚੱਲਦਾ ਅਤੇ (ਹ ਅ ਇ ਉ) ਹੈ ਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਚੱਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਰਣ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ ; ਪਰ ਵਿਆਕਰਨ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਚ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੱਖਰ ਹਨ ਚ ਅਤੇ ਅ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲ ਅਤੇ ਅ। ਹੁਣ ਇਸ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ; ਅੱਖਰ ਹਨ ਇਹ। ਵਿਆਕਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬਣਾਵੇਗਾ, ਵਿਅੰਜਨ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰ। ਚ ਅਤੇ ਲ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ ਅਤੇ ਅ ਸ੍ਵਰ। ਚਿ, ਚੀ ਅਤੇ ਲਿ, ਲੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਰ ਹੈ ਇ ਅਤੇ ਈ, whateverਵਿਅੰਜਨ ਚ ਅਤੇ ਲ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਦੀ ਚੀਜ ਹੈ; ਵਿਅਰਥ ਦਾ ਗੋਰਖ ਧੰਧਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੀ ਵਿਆਕਰਨ ਹੈ।

ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਸ਼ਬਦਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਕਰਨ ਸ਼ਬਦਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਸ਼ਿਖਿਆ ਦਾ ਜਰੀਆ ਹੈ।
ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਹਨ
1.ਅੱਖਰ ਬੋਧ
2.ਸ਼ਬਦ ਬੋਧ
3.ਵਾਕ ਬੋਧ
4.ਅਰਧ ਬੋਧ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਕਰਨ
ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ

ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ – ਸੰਖਿਪਤ ਕਥਨ। ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਏ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਦੇ 71ਵੇਂ ਨਿਯਮ ‘ਆਦਿਰੰਤਿਏਨ ਸਹੇਤਾ’ (1 - 1 - 71) ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਢੰਗ ਦਾ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਆਦਿਰੰਤਿਏਨ ਸਹੇਤਾ (1 - 1 - 71): (ਆਦਿ:) ਆਦਿ ਵਰਣ (ਅੰਤਿਏਨ ਇਤਾ) ਅਖੀਰ ਇਤ ਵਰਣ (ਸਾਥੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿ ਵਰਣ ਅਤੇ ਇਤਸਞਗਿਅਕ ਅਖੀਰ ਵਰਣ ਦੇ ਪੂਰਵ ਆਏ ਹੋਏ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (collectively) ਬੋਧ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨ: ਅਚ = ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਨਿਯਮ ‘ਅਇਉਂਨ’ ਦੇ ਆਦਿ ਵਰਣ ‘ਅ’ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਨਿਯਮ ‘ਐਔਚ’ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਰਣ ‘ਚ’ ਵਲੋਂ ਯੋਗ ਕਰਾਉਣ ਉੱਤੇ ਅਚ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਚ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਆਪਣੇ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ‘ਅ’ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਤਸੰਗਿਅਕ ਚ ਦੇ ਪੂਰਵ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਔ ਪਰਿਆੰਤ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤ:,

ਅਚ = ਅ ਇ ਉ ॠ ਲ੍ਰੀ ਏ ਐ ਓ ਔ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਦੀ ਸਿੱਧਿ 5ਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹਇਵਰਟ ਦੇ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ‘ਹ’ ਨੂੰ ਅਖੀਰ 14ਵੇਂ ਨਿਯਮ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅੱਖਰ ਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ (ਅਨੁਬੰਧ) ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਤ:,

ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ = ਹ ਯ ਅਤੇ ਰ, ਲ, ਞ ਮ ਙ ਣ ਨਹੀਂ, ਝ ਭ, ਘ ਢ ਧ, ਜ ਬ ਗ ਡ ਦ, ਖ ਫ ਛ ਠ ਥ ਚ ਟ ਤ, ਕ ਪ, ਸ਼ ਸ਼ ਸ, ਹ

ਉੱਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ 14 ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖੀਰ ਵਰਣ ਦੀ ਇਤ ਸੰਗਿਆ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਤ - ਇੰਨ ਧਾਤੁ ਵਲੋਂ ਗਮਨਾਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਪੰਨ ਪਦ ਹੈ। ਇਤ ਸੰਗਿਅਕ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਨੁਬੰਧ ਬਣਾ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਅਤ:, ਇਤ ਸੰਗਿਆ ਹੋਣ ਵਲੋਂ ਇਸ ਅਖੀਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਵਰਤੋ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਅਨੁਬੰਧ (Bonding) ਹੇਤੁ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਵਿਆਕਰਨੀਏ ਪਰਿਕ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਇਤ ਸੰਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਨਿੱਚੇ ਲਿਖੇ ਸੂਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ:

# ਉਪਦੇਸ਼ੇऽਜਨੁਨਾਸਿਕ ਇਤ: ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਅਚ (ਆਵਾਜ਼ ਵਰਣ) ਇਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਉਪਦੇਸ਼ -) (ਅਨੁਨਾਸਿਕ – ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਵਚਨੋऽਨੁਨਾਸਿਕ:। .ਅਰਥਾਤ ਜਿਹਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹੀ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਤਾਂ ਹੈ।)
# ਹਲੰਤਿਅੰ: ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ (ਅੰਤਿਅੰ) ਅਖੀਰ (ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ) ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ = ਵਿਅਞਜਨ ਵਰਣ ਇਤ ਹੋਤੇਂ ਹਨ।
# ਆਦਿਰਞਿਟੁਡਵ:।
# ਸ਼: ਪ੍ਰਤਿਅਇਸਿਅ
# ਲਸ਼ਕਵਤੱਧਿਤੇ
# ਚੁਟੂ
ਆਯੁਰਵੇਦ

ਆਯੁਰਵੇਦ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਯੂਰਵੈਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਅਸਰਦਾਰ ਇਲਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਸੂਡੋ-ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਖੋਜਕਰਤਾ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਸਾਈਂਸ ਜਾਂ ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸਾਇੰਸ ਸਿਸਟਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ 2008 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ 21% ਇੰਟਰਨੈਟ ਦੁਆਰਾ ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਗਏ ਭਾਰਤੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਪੇਟੈਂਟ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੱਧਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੀਡ, ਪਾਰਾ, ਅਤੇ ਆਰਸੈਨਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਣਜਾਣ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਯੁਰਵੇਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਵਾਈਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਆ ਵਿਗਿਆਨ
ਕੰਨਿਆ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

ਕੰਨਿਆ ਜਾਂ ਵਰਗੋ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Virgo) ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਤੱਕੜੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ। .ਕੰਨਿਆ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਬਸੇ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰੇ, ਚਿਤਰਿਆ (ਸਪਾਇਕਾ) ਦੇ ਜਰਿਏ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦਾ 15ਵਾ ਸਭ ਵਲੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਤਾਰਾ ਹੈ। ਕੰਨਿਆ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 15 ਮੁੱਖ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਂਜ ਇਸ ਵਿੱਚ 96 ਗਿਆਤ ਤਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 2010 ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ 20 ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਈਦ - ਗਿਰਦ 26 ਗ੍ਰਹਿ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾ ਲਈ ਸਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ। ਸਪਾਇਕਾ ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦਾ ਸਭ ਵਲੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਤਾਰਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ

ਦੇ ਬੇਤ ਐਲਫਾ ਕਸਬੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ੬ਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਯੂਨਾਨੀ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੜਕ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਇਲ ਜਿਸਪਰ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ - ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਨਾ ਹੈ]]

ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਉਹ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ ਜੋ ਕਰਾਂਤੀਵ੍ਰੱਤ ( ਏਕਲਿਪਟਿਕ ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੈ , ਯਾਨੀ ਉਸ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ । ਜੋਤੀਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਸਤਾ ਨੂੰ ਬਾਰਾਹ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਸ ਮਹੀਨਾ ਵਿੱਚ ( ਰੋਜ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਵਜੇ ) ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਇਸ ਬਾਰਾਹੋਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਬੈਬਿਲੋਨਿਆਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਨੂੰ ੧੬ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਦੈਨਿਕ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਨੂੰ ੨੮ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕੀਤਾ । ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਪਥ ੨੭ ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਹੈ । ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਵਿਭਾਜਨ ਚਾਂਦਰ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਦੇ ਹਨ ।
੧੨ ਰਾਸ਼ਿਆਂ

ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਬਾਰਾਹ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਹਨ , ਜੋ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ -
# ਮੇਸ਼ (ਏਰੀਜ Aries)
# ਵ੍ਰਸ਼ (ਟੌਰਸ Taurus)
# ਮਿਥੁਨ (ਜਮਿਨਾਇ Gemini)
# ਕਰਕ (ਕੈਂਸਰ Cancer)
# ਸਿੰਘ (ਲੀਓ Leo)
# ਕੰਨਿਆ (ਵਰਗਾਂ Virgo)
# ਤੱਕੜੀ (ਲਿਬਰਾ Libra)
# ਵ੍ਰਸਚਿਕ (ਸਕੋਰਪਯੋ Scorpio)
# ਧਨੁ (ਸੈਜੀਟੇਰਿਅਸ Sagittarius)
# ਮਕਰ (ਕੈਪ੍ਰਿਕਾਰਨ Capricorn)
# ਕੁੰਭ (ਅਕਵੇਰਿਅਸ Aquarius)
# ਮੀਨ (ਪਾਇਸੀਜ Pisces)
ਭਰਨੀ

ਇਹ ਇੱਕ ਨਛੱਤਰ ਹੈ। ਨਛੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਭਰਨੀ ਨੂੰ ਦੂਸਰਾ ਨਛੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਛੱਤਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸ਼ੁਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭਰਨੀ ਨਛੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸੁਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਐਸੋ ਆਰਾਮ ਲੋਚਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭੋਗ ਵਿਲਾਸ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਰਵੋਪਰਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਤਰੰਗਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਇਹ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਲਗਾਉ ਰੱਖਦੇ ਹੈ।
ਭਰਨੀ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਜਾਤਕ ਉਰਜਾ ਵਲੋਂ ਪਰਿਪੂਰਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਕਰਸ਼ਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ, ਚਿਤਰਕਲਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦ੍ਰੜ ਨਿਸ਼ਚਈ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਜਾਤਕ ਜੋ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਠਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਦਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਵਲੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਜੇਕਰ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੰਨ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਲੋਂ ਸੁਲਝਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭਰਨੀ ਨਛੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਿਲਾਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਵਿਲਾਸਿਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਣ ਲਈ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯਾਸਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂਵਸਤੁਵਾਂਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਵੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲੋਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਕੇ ਰਹਿਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਜਾਦ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਕੋਣ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਦਿਖਾਵਾ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੋਸਤਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਫਾਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਦਲੀਲ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤੌਲਤੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸਮਾਲੋਚਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੁਣਵੰਤੀ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਠਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

be-x-old:Бхарані (каляндар Бхарація)

hi:भरणी
ml:ഭരണി (നക്ഷത്രം)
pl:Bharani (nakszatra)
ਕਰਕ

ਰਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰ ਦੀ ਇਹ ਚੌਥੀ ਰਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੇਕੜਾ ਹੈ, ਇਹ ਚਰ ਰਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਚੱਕਰ 90 ਤੋਂ 120 ਅੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰੇਸ਼ਕਾਣਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਚੰਦਰਮਾ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪੁਨਰਵਸੁ ਨਛੱਤਰ ਦਾ ਅਖੀਰ ਪੜਾਅ, ਪੁਸ਼ਯ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ਲੇਸ਼ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪੜਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ
ਕੁੰਭਾ

ਇੱਕ ਕੁੰਭਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: kumbha; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: कुम्भ) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਕੁੰਭੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਕੁੰਭ ਗਰਭ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੀਵਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਉਤਪਤੀ

ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲਾ ਕੁੰਭ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਕੁੰਭ "ਘੁਮਿਆਰ" ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਿੱਥ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਘੜਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁੰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੰਤਕਥਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਯ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਕੁੰਭ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕੁੰਭ ਜਾਂ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਮੂਨੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੱਚਾ ਕੁੰਭ : ਮਈ 2010]]
ਹਿੰਦੂ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਕੁੰਭ ਦਾ ਅਰਥ ਕੁੰਭ ਰਾਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ 2 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰਹਿ (ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਰਾਹੂ) ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਗ੍ਰਹਿ ਕੁੰਭ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਭਰਾ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕੁੰਭ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ੇ ਆਖਰੀ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਕੁੰਭਾ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੇਰੂਕਲਾ ਨਾਮਕ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਉਪਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ

* ਕੁੰਭ ਰਾਸ਼ੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ
* ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ
* ਕਲਾਸ਼ਾ
* ਮਟਕੀ (ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ)
* ਬੰਪਾ, ਇੱਕ ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀ ਘੜਾ
ਹਵਾਲੇ
ਕਰਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

ਕਰਕ ਜਾਂ ਕੈਂਸਰ (ਅੰਗਰੇਜੀ: Cancer) ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਰਾਸ਼ੀਚਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਾਰੇ ਧੁੰਧਲੇ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕੇਂਕੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਿਥੁਨ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਤਾਰਾਮੰਡਲ।

ਵ੍ਰਸ਼ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਤਾਰੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਂਜ ਇਸ ਵਿੱਚ 76 ਗਿਆਤ ਤਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਨ 2010 ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਘਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾ ਲਈ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ 55 ਕੈਂਕਰਾਈ ਨਾਮ ਦਾ ਤਾਰਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 4 ਗੈਸ ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੂਮੀਏ ਘਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਭੂਮੀਏ ਘਰ ਦੀ 55 ਕੈਂਕਰਾਈ ਦੇ ਵਾਸਯੋਗਿਅ ਖੇਤਰ‎ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ।


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਰਾਮੰਡਲ
ਓਮ ਪੁਰੀ

ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰੀ (ਹਿੰਦੀ: ओम पुरी, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Om Puri) (ਜਨਮ: 18 ਅਕਤੂਬਰ 1950 - 6 ਜਨਵਰੀ 2017) ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸਨ। ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ, ਮਰਾਠੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 200 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ

ਓਮ ਪੁਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਕਤੂਬਰ, 1950 ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੁਰੀ ਨੇ ਪੂਨੇ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਟਕ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

ਓਮ ਪੁਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀਮਾ ਕਪੂਰ ਨਾਲ 1991 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਵੀ ਉਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 1993 ਵਿੱਚ ਨੰਦਿਤਾ ਪੁਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਓਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ 'ਇਸ਼ਾਨ' ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।
ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫ਼ਰ

1976 ਵਿੱਚ ਪੁਰੀ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਘਾਸੀਰਾਮ ਕੋਤਵਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਫਿਲਮਾਂ, ਟੀ.ਵੀ ਲੜੀਵਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਜੋਏ, ਦ ਪੇਰੋਲ ਆਫ਼ੀਸਰ, ਹੈਪੀ ਕਿਸ਼ਤੀ, ਦ ਜੌ ਕੀਪਰ, ਘੋਸਟ ਐਂਡ ਡਾਰਕਨਜ਼ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸਟ ਇਜ ਈਸਟ, ਵਾਈਟ ਟੀਥ, ਅਤੇ ਕਨੱਟਰ ਬਰੀ ਟੇਲ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ ਲੜੀਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਫ਼ਿਲਮਾਂ
ਹਵਾਲੇ
ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ

*
*Veteran actor Om Puri passes away, Bollywood mourns his demise – The Times of India, 6 January 2017.

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2017
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ