JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Wangulu

Wangulu (au Wanguu) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi mipakani mwa mikoa minne ya Tanga, Dodoma, Manyara na Morogoro, hasa upande wa Kusini-Magharibi mwa mkoa wa Tanga ambako sasa ni wilaya ya Kilindi na upande wa Kaskazini-Mashariki mwa mkoa wa Morogoro ambako sasa ni wilaya ya Mvomero na milima ya Nguu. Upande wa Magharibi ni mkoa wa Manyara ambayo sasa ni wilaya ya Kiteto.

Masimulizi ya kale ya Mbega na Kimweri yanasema kuwa kabila la Wanguu ndilo kabila mama la makabila ya Wazigua, Wabondei, Wasambaa, Waluvu na Wakilindi, ambapo makabila hayo yanaendeleza mila na desturi za asili moja na katika umoja huo hujulikana pia kwa jina moja la Waseuta. Kwa asili Wanguu ni wafugaji na wakulima.

Mwaka 2009 walikuwa 219,000 hivi.
Utamaduni

Wanguu wana ngoma zaidi ya nne lakini iliyo maarufu ni sero kwa ajili ya kumtoa msichana aliye tayari kuolewa ambaye huitwa mwali; ngoma hiyo huchezwa siku 30 baada ya msichana kukaa ndani bila kutoka, mchezaji wa ngoma ya sero huvaa manyoya ya mnyama aitwaye mbega mabegani, kichwani na kiunoni, pia huvaa kengele nyingi miguuni na huwa na filimbi. Mwali huacha matiti wazi na huvaa kama mcheza ngoma na hucheza huku akitunzwa vitu mbalimbali.
Majina

Majina ya Wanguu/Wangulu huanza na sa kwa mwanamume na ma kwa mwanamke yakiwakilisha koo zao ambazo hubebwa na wanawake, mwanamke anapozaa mtoto wa kiume, huyo ndiye huwa mkubwa wa ukoo, na koo zao ziko nyingi sana lakini maarufu ni Samnimbo, Samnapeho na kwa wanawake huitwa Mamnimbo au Mnapeho.
Utaalamu

Wanguu kwa miaka mingi na kwa kificho wamekuwa wakirithisishana utaalamu wa kutengeneza bunduki ambayo huiita gobole, kwa ajili ya woga kwa serikali wamekuwa wakitengeneza kwa siri kwa miaka mingi na hasa wanguu waishio milima ya unguu, utaalamu huo wamekuwa wakirithishana hadi sasa.
Ungulu na chanzo cha ukoloni

Eeno la Wangulu lilijulikana kwa jina ya "Nguru / Ngulu au kama inavyojulikana kwa siku hizi Nguu" kwa Wajerumani wakati wa ukoloni.

Ndiko mkoloni Mjerumani Karl Peters alifanya mkataba wa kwanza kwa maeneo yaliyokuwa baadaye koloni la Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Peters aliyekuwa ameondoka Saadani, alifika Nguru 23 Novemba 1884 alipokutana na mmoja Masungu Biniani.

Kufuatana na maelezo ya Peters, huyu alikuwa "Sultani wa Nguru" aliyefanya urafiki naye, baadaye aliweka alama yake kwenye karatasi iliyoandikwa na Peters na wenzake. Katika matini iliyopelekwa baadaye Berlin, mji mkuu wa Ujerumani, Masungu Binani kama Bwana wa "nchi za Katungekaniani na Kwindokaniani katika Nguru" alikubali kukabidhi haki zote za kiutawala na wa kiuchumi kwa Shirika la Ukoloni wa Kijerumani lililowakilishwa na Peters.

Kuna wasiwasi mwingi kama huyu Biniani alikuwa chifu au sultani wa eneo gani, pia kuna mashaka kama alielewa walau punje karatasi ilisema nini na kama alama ni kweli yake.

Hivyo ndivyo pia kuhusu "mikataba" mingine ya Peters. Lakini karatasi hizo zilitosha kuweka msingi kwa ukoloni wa baadaye.
Tanbihi


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Historia ya Tanzania
Jamii:Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Jamii:Wilaya ya Kilindi
Jamii:Wilaya ya Mvomero
Jamii:Wilaya ya Kiteto
Wanyakyusa

thumbnail|right|200pax|Nyumba ya asili ya Kinyakyusa,nyumba ya mke wa pili
Wanyakyusa (pia huitwa Wangonde au Wasochile) ni kabila la watu wanaoishi kwenye wilaya ya Rungwe katika sehemu za kusini za Mkoa wa Mbeya (Tanzania), kaskazini kwa Ziwa Nyasa.

Lugha yao, inayoendelea kutumika sana, ni Kinyakyusa.

Mara nyingi Wagonde upande wa kusini wa mto Songwe nchini Malawi huhesabiwa pamoja nao katika kundi lilelile.

Mwaka 1993 watu zaidi ya milioni walikuwa wanajumlishwa kwa jina hili, takriban 750,000 upande wa Tanzania na 300,000 upande wa Malawi.
300px|thumb|Mang'oma ni ngoma maarufu ya [[utamaduni wa Wanyakyusa.]]
Historia

Kihistoria watu wanaoitwa leo Wanyakyusa waliitwa Wakonde, ambao kati yao Wanyakyusa walikuwa ndio kabila kubwa. Wakati wa karne ya 20 "Wanyakyusa" limekuwa jina la kundi kwa jumla.

Hadi leo kanisa la Kilutheri la KKKT linatumia jina "dayosisi ya Konde" kwa eneo lake katika mkoa wa Mbeya.

Wakati Wajerumani walipofika sehemu za kaskazini kwa Ziwa Nyasa mwisho wa karne ya 19 hawakuona tofauti ya msingi kati ya watu wa Malawi kaskazini na wale wa sehemu za Rungwe wakawaita wote "Wakonde" kutokana na jina lililokuwa kawaida ziwani.
Mgawanyiko wa Wanyakyusa

Wanyakyusa toka zamani walijulikana kama watu wa Konde. Wengi walikuwa kaskazini kwa ziwa Nyasa, lakini katika harakati za maisha na mabadiliko ya mazingira wengi wao wakakimbilia Mbeya mjini na sehemu nyingine.

Pamoja na hayo, hasa Wanyakyusa wapo wa aina mbili nao ni: Wanyakyusa wa Tukuyu na Wanyakyusa wa Kyela.
Sifa za Wanyakyusa wa Kyela

1. Wengi si wapole mtu afanyapo kosa
2. Wanamcha Mungu
3. Wanajua kupenda
4. Hawapendi dharau
5. Wanapenda kujulikana (hasa kama wamesoma hadi kupata digrii n.k.)
6. Ni wapiganaji sana kimaisha
7. Wana wivu katika masuala ya mapenzi
8. Wanapenda haki itendeke, hawapendi ubabaishaji
9. Ni watu shupavu sana kwenye kazi za kujitolea, hasa za kijamii
Sifa za Wanyakyusa wa Tukuyu

1. Ni wapole
2. Wanamcha Mungu
3. Wanajua kupenda
4. Hawapendi dharau kabisa
5. Wanajituma kwenye kazi, hasa kilimo
6. Wana wivu sana
7. Wanapenda haki itendeke na hawapendi ubabaishaji
8. Ni watu jasiri na wasioogopa vitisho
9. Ni welevu
Marejeo

* Arnold, Bernd. (Steuer und Lohnarbeit im Südwesten von Deutsch- Ostafrika,1891 bis 1916)
* Bauer, Andreus. (Raising the Flag of War)
* Charsley, S.R. (The Princes of Nyakyusa)
* Ileffe, John. (A Modern History of Tanganyika)
* Merensky, A. (Deutsche Arbeit am Nyaßa)
* Oliver, Roland. (Sir Harry Johnston & the Scramble for Africa)
* Tew, Mary. (Peoples of the Lake Nyasa Region)
* Wilson, Monica. (Good Company)
Viungo vya nje

* Ethnologue report: Nyakyusa
* The Nyakyusa Homepage
* "Wakonde" katika Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920)
* Marcia Right, Nyakyusa Cults and Politics in the later Nineteenth Century; in: Ranger - Kimambo, The Historical Study of African Religion, Berkeley & Los Angeles 1972 (google book review)


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Malawi
Jamii:Mkoa wa Mbeya
Wanyamwanga

Wanyamwanga ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Songwe, Wilaya ya Momba, na Mkoa wa Rukwa, Wilaya ya Sumbawanga Vijijini.

Lugha yao ni Kinyamwanga, jamii ya Kifipa.

Kabila hilo ni zao la makabila zaidi ya manne likiwemo kabila la Wawemba wanaopatikana kaskazini mwa Zambia, Wamambwe katika eneo la Chisitu, Kapele, Namchinka, Kasama na Mambwe.

Pia ni kabila la asili lililoanzisha mji wa Tunduma. Ukiwa unaelekea mkoani Rukwa kutokea Tunduma vijiji vya jamii ya Wanyamwanga ni Ndarambo, Msungo almaarufu kijiji cha wachawi, Mpui ya Unyamwanga, Rwasho ulipokatiza mto Momba ambao ndio uliobeba jina la wilaya mpya, Tunko, Mkutano ambapo ndipo mpaka wa mkoa wa Rukwa na wilaya ya Momba, kisha Laela, Mnadani na Mpui ya unyamwanga.

Upande wa kaskazini ni bonde la Msangano, delta ya mto Nkana, Kamsamba na vijiji vyake.
Ukarimu

Jamii ya Wanyamwanga ni watu wakarimu sana, ambao ukifika kwao wajisikia uko nyumbani. Huheshimu familia na hali za kibinadamu. Ni kabila la ufugaji na kilimo kwa pamoja.

Chifu wa kabila hilo anaitwa mwene Siyame: cheo chake ni Chikanamlilo, na waziri mkuu ni Simwanza ambaye hutumika katika matambiko na kuita mvua.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Momba
Jamii:Wilaya ya Sumbawanga Vijijini
Morogoro (mji)

thumb|left|400px|Morogoro mjini

karibu na mji wa Morogoro (Milima ya Uluguru inaonekana nyuma.]]
]]
Morogoro ni mji mkubwa mmojawapo nchini Tanzania, uliopo takriban kilomita 200 upande wa magharibi wa Dar es Salaam, ambao ni makao makuu ya Mkoa wa Morogoro.

Mji wa Morogoro una Msimbo wa Posta namba 67100.

Kulingana na sensa iliyofanyika mwaka 2012, idadi ya wakazi wake ilihesabiwa kuwa 315,866. Mwaka 2022 walihesabiwa 471,409 .

Mji uko chini ya milima ya Uluguru, kwenye kimo cha mita 500 hivi juu ya usawa wa bahari.

Jina lake linatokana na mto Morogoro unaopitia katikati ya mji.

Morogoro ni njiapanda ya barabara muhimu za Dar es Salaam - Mbeya na Dar es Salaam - Dodoma zinazokutana hapa.

Pana pia kituo cha reli ya kati kutoka Dar es Salaam kwenda Dodoma, Mwanza na Kigoma. Reli ya TAZARA hupita mbali kidogo, katika kijiji cha Kisaki, wilaya ya Morogoro vijijini.

Awamu ya kwanza ya reli ya SGR Tanzania ilipangwa kuunganisha Dar es Salaam na Morogoro kufikia mwaka 2020.

Ni kitovu cha viwanda vya mazao na mahali pa Chuo Kikuu cha Sokoine, Chuo Kikuu cha Kiislamu cha Morogoro, Chuo Kikuu Kishirikishi cha Jordan n.k.

Morogoro ni mji ujulikanao kwa muziki wa Kitanzania. Kwanza kabisa ilikuwa makao ya bendi maarufu ya Cuban marimba band chini ya mwanzilishi wake Salum Abdallah, mzaliwa wa mji huo. Makao makuu ya bendi hiyo yalikuwa Kichangani, mjini Morogoro. Nyimbo za santuri nyingi za miaka ya 1950 na 1960 zilitungwa mjini humo. Mji huo ulikuwa makao ya bendi nyingine ya Moro jazz. Mwaka 1968, Mbaraka Mwinshehe, mwanamuziki mashuhuri wa Morogoro aliiwakilisha Tanzania kwenye maonyesho ya ulimwengu ya biashara yaliyokuwa mjini Osaka, Japan, na baada ya kurudi kwake alitunga wimbo uliokuwa maarufu nchini wa maonyesho hayo. Mbaraka alifariki kwa ajali ya gari mjini Mombasa, Kenya.

Mji wa Morogoro unajulikana pia kwa klabu za mchezo wa mpira. Wapenda mchezo huo watamkubuka mchezaji wa timu ya taifa Gibson Sembuli ambaye alikuwa mchezaji maarufu wa timu ya klabu ya Yanga.

Eye Care Foundation umejenga hospitali nne za macho hapa.

Mbunge wa Morogoro Mjini ni Abdulaziz Mohamed Abood (CCM).
Tazama pia

* Chuo Kikuu cha Sokoine
Marejeo
Viungo vya nje

Jamii:Wilaya ya Morogoro Mjini
Jamii:Kata za Mkoa wa Morogoro
Jamii:Mkoa wa Morogoro
Jamii:Miji ya Tanzania
Wanyamwezi

thumbnail|right|200pax|Wanyamwezi mwaka [[1860.]]
Wanyamwezi ni kabila la watu wa Tanzania walio wenyeji wa mikoa ya Tabora, Shinyanga, lakini wameenea pia katika ile ya Mwanza, Simiyu, Geita na mingineyo.

Lugha yao ni Kinyamwezi.

Vyakula vikuu vya kabila hilo ni ugali, michembe (matobolwa), pamoja na viazi vitamu.

Pengine anaitwa Mnyamwezi mtu yeyote yule mjanjamjanja miongoni mwa vijana, kama vile kijana anayejua kuvaa vizuri, asiyependa kufuatilia mambo ya watu wengine na anayeweza kuwafahamisha wenzie na kuwafanya waelewe juu ya jambo fulani bila ya ukakasi.


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Tabora
Jamii:Mkoa wa Shinyanga
Wanyaturu

thumbnail|right|200px|Shujaa wa Kinyaturu
Wanyaturu (au Waturu; wao hupendelea kuitwa Arimi, yaani watu wa Rimi
) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Singida.

Lugha yao ni Kinyaturu, ambayo kwa sehemu ina matamshi ya Kibantu, ingawa ina fonimu nyingi za Kikushi. Hii inaweza kuwa kwa sababu ya muingiliano wa karibu na majirani zao Wanyatunzu (watu wa kaskazini magharibi) na Wanyiramba wa maeneo ya jirani ambao ni Bantu asili.

Wana utani na Wanyiramba na Wairaqw.

Asilimia kubwa ya Wanyaturu wa sasa ni weupe: hii ni kutokana na miingiliano yao na Waarabu na kupelekea kuzaliwa machotara wengi.

Wanyaturu wengi ni Waislamu na Wakristo, kwa jumla ni wachamungu kwani ni watu wanaojua kuishika dini vizuri na kupenda ibada.

Wanyaturu wanajua sana kulinda ardhi yao kwani ni vigumu Mnyaturu kuuza ardhi yake kwa mtu ambaye si Mnyaturu.
Historia

Asili ya kabila hilo inasemekana ni nchi ya Ethiopia ambako kunasadikiwa kuwa na watu wanaotumia lugha ambayo kwa asilimia kubwa inafanana na Kinyaturu. Hudhaniwa pia kuwa Wanyaturu na Wakushi wa Ethiopia asili yao ni moja.

Walipoingia eneo la Tanganyika walichangamana na Wanyatunzu pamoja na Wasukuma, ndiyo maana mila na tamaduni zao zinashabihiana kwa kiasi kikubwa, hivi kwamba ni vigumu kumpambanua Mnyaturu na Wanyatunzu.
Mpaka miaka ya 1980 Wanyaturu wengi sura na nywele zao, hasa kina mama, zilishabihiana sana na watu wa jamii ya Waoromo wa Ethiopia, na walipenda sana kujiita ni Wahabeshi. Hii ni kutokana na kuwafahamu watu wa jamii ya Kihabeshi.
Idadi na mgawanyiko

Mwaka 1993 walikuwa 556,000 .

Ndani ya kabila hilo, kuna makundi matatu:
*Vahi (Wahi), ambao ni zaidi ya nusu ya Wanyaturu wote, na kuwa wenyeji wa mji wa Singida: hao wanaishi kuanzia Singida mjini hadi karibu na wilaya ya Manyoni;
*Airwana (Wilwana) wanaishi kaskazini kwa ziwa Singida;
*Anyiŋanyi (Wanyinganyi) wanaishi maeneo ya Mnying'anyi;maeneo hayo ni kama vijiji vya Mgori, Pohama na maeneo yazungukayo sehemu hizo. Ni kundi dogo zaidi na lile linalozidi kupotea kwa kasi ukilinganisha na mengine. Kwa ujumla Wanyaturu halisi wanaojua lugha yao halisi wanazidi kupotea kutokana na kuchanganya matamshi ya Kiswahili na Kinyaturu chenyewe.

Kuna historia pia ya koo mbalimbali kama Unyanjoka ambao waliongoza sehemu za Wilwana. Ukoo wa Unyanjoka unaanzia Ikhangao na Ndaang'ongo, Ilongero hadi Mtinko na Mpambaa.

Unyambwa ni sehemu iliyoko Singida na inasemekana ni ukoo mkubwa sana wenye mababu wakubwa wawili: Ghambona na Hante. Ukoo huo hauvumi sana kutokana na watoto wa wazee hao kuhama Unyambwa na kwenda Iguguno, ambako lakini hawakukaa sana, wakahama tena na kuelekea hasa mikoa jirani kama Shinyanga, Tabora na Mwanza. Ni ukoo wenye watoto wengi wa kike kuliko wa kiume, na dini yao kubwa ni Uislamu.
Tanbihi

Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Singida
Wanyiha

Wanyiha ni kabila la watu wa Tanzania (Wilaya ya Mbozi, mkoa wa Songwe). Katika wilaya ya Mbozi Wanyiha wengi hupatikana magharibi, hasa vijiji vya Itaka, Nambizo, Mbozi mission, Shiwinga, Igamba na maeneo mengine ya huko. Pia upande wa mashariki utawakuta katika vijiji vya Nyimbili, Idiwili Hezya n.k.

Tena wako Zambia, Malawi na sehemu nyingine. Kwa jumla ni zaidi ya 600,000.

Inasadikiwa Wanyiha ni moja ya makabila ya Kibantu yenye asili ya Afrika Kusini (Wazulu au Wangoni).

Lugha yao ni Kinyiha. Kabila hili katika utamkaji wa maneno hufanana sana na Wasafwa, Wamalila, pia Wanyamwanga.

Wanyiha ni wapole na wasikivu. Baadhi ya koo za Kinyiha ni Mwashiozya, Mwashiuyà, Mwembe, Nzunda, n.k. Chifu wa Wanyiha ni Mwene.

Wanyiha wamezungukwa na makabila mbalimbali wakiwemo Wasafwa, Wandali, Wanyakyusa, Wabungu na Wanyamwanga.

Wanyiha walio wengi ni wakulima: zao kuu la chakula ni mahindi wakati zao kubwa la biashara ni kahawa.

wanyiha wanaposalimiana husema: Mwakataa... Halafu mtu wa pili hujibu: Ena..kabila hili wao huamini mgeni wa jirani ni mgeni wa wote
.
Marejeo

* Arnold, Bernd; Steuer und Lohnarbeit im Südwesten von Deutsch Ostafrika
* Bauer, Andreus; Emperial Rugaruga ("Raise the Flag of War")
* Becker, Perbandt, Richelmann & Schmidt, Steuber. Hermann von Wissmann, Deutschlands Grösster Africaner
* Brock, Beverly; The Nyiha of Mbozi
* Willis, Roy G.; The Fipa and Related Peoples
* Weule, Karl; Deutsches Kolonial Lexicon, Band IIIs. 673


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Makabila ya Zambia
Jamii:Wilaya ya Mbozi
Kondoa (mji)

Kondoa ni mji mdogo katika Mkoa wa Dodoma, Tanzania na makao makuu wa Wilaya ya Kondoa Vijijini yenye postikodi namba 41701.

Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi walihesabiwa 26,179 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ya Kondoa Mjini ilikuwa na wakazi wapatao 14,382 waishio humo.

Takriban asilimia 60 za wakazi wa kata ya Kondoa Mjini ni Warangi.

Mji huo una takriban asilimia 70 ya Waislamu na asilimia 30 ya Wakristo, huku dini za asili zikiwa karibu zimepotea kabisa. Mahusiano kati ya makundi ya dini ni mazuri.

Ndani ya wilaya ya Kondoa kuna vijiji zaidi ya 180. Makabila makuu ni Warangi, Wasandawe, Waburunge na Wasi.

Baadhi ya vijiji vya kata ya Kondoa Mjini vyenye shule ya msingi ni Kondoa yenyewe, Iboni, Ubembeni, Miningani na Mpalangwi.
Historia

Chanzo cha mji kilikuwa kituo cha biashara kwenye njia ya misafara katika karne ya 19 na wakati wa kufika kwa Wajerumani mwaka 1891 kulikuwa na boma la wafanyabiashara Waarabu. Msikiti wa kwanza ulijengwa mwaka 1885.

Wakati wa ukoloni wa Kijerumani mji ulijulikana kwa jina la Kondoa-Irangi ukawa kituo cha jeshi la kikoloni la Kijerumani.

Mwaka 1912 ilikuwa makao makuu ya mkoa mpya wa Kondoa-Irangi.

Mwaka 1910, kanisa la kwanza lilijengwa.

Kuanzia mwaka 2011 Kondoa ni makao makuu ya jimbo jipya la Kanisa Katoliki, linaloongozwa na askofu Bernardin Mfumbusa.
Marejeo

Jamii:kata za Mkoa wa Dodoma
Jamii:Wilaya ya Kondoa Mjini
*
Jamii:Miji ya Tanzania
Wilaya ya Kondoa

thumb|250px|Mahali pa wilaya za Kondoa (kijani kilichokolea) katika mkoa wa Dodoma.
Wilaya ya Kondoa ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Dodoma, Tanzania yenye postikodi namba 417000. Makao ya halmashauri ya wilaya yapo Kondoa mjini.

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Kondoa ilihesabiwa kuwa 269,704.
Mnamo mwaka 2015 mji wa Kondoa umetengwa kuwa halmashauri ya pekee (Wilaya ya Kondoa Mjini). Katika sensa ya mwaka 2022 wakazi wa waliobaki katika wilaya ya awali walihesabiwa 244,854 .

Ndani ya wilaya hii kuna Michoro ya Kondoa, mahali pa sanaa ya miambani ambayo ni mahali pa urithi wa dunia.
Marejeo

K
Jamii:Wilaya ya Kondoa
Babati Mjini

250px|thumbnail|Ziwa Babati na Mlima Kwaraa kando la mji wa Babati
Babati ni mji mdogo wenye halmashauri na hivyo hadhi ya wilaya katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania yenye postikodi namba 27100.

Ni pia makao makuu ya Mkoa wa Manyara, takriban kilomita 170 kusini mwa Arusha na kilomita 220 upande wa kaskazini wa Dodoma. Mji uko karibu na Hifadhi ya Tarangire ukienea kati ya ncha ya kaskazini ya Ziwa la Babati na karibu na tako la Mlima Kwaraha (m 2145 juu ya UB).

Hadi mwaka 2012 kata za mji wa Babati zilikuwa sehemu ya Wilaya ya Babati ya awali; baadaye Babati Mjini na Wilaya ya Babati Vijijini zilitengwa kuwa halmashauri mbili za pekee.

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, wilaya ya Babati mjini ilikuwa na wakazi wapatao 93,108 waishio humo. Katika sensa ya mwaka 2022 wazazi walihesabiwa 129,572 .

Kata iliyo kitovu cha mji huitwa pia "Babati" ikiwa na wakazi 21,618 .

Babati iliendelea kiasi kutokana na kukaa kando ya barabara kuu kati ya Dodoma na Arusha. Hata hivyo ilikuwa kama kijiji kikubwa tu hadi kuwa makao makuu ya Wilaya ya Babati iliyoanzishwa mwaka 1985. Tangu siku zile iliendelea kukua haraka hadi kupata halmashauri yake kama mji na kuwa mji mkuu wa mkoa mpya mwaka 2012.

Tangu kutengenezwa kwa barabara kuu watalii wameanza kufika Babati.
Asili ya jina Babati

Kuna hadithi inayosimuliwa asili ya jina. Zamani za ukoloni wa Kijerumani barabara ilijengwa karibu na mahali pa Babati ya leo. Msimamizi Mjerumani akamwauliza kijana mwenyeji jina la mahali, lakini kijana hakumwelewa akafikiri huyu mgeni aliuliza, eti babake ni nani. Hivyo akamjibu kwa lugha ya Kigorowa "baba ti" inayomaanisha "baba ni huyu" akimdokezea mzee aliyekaa karibu. Mjerumani alifikiri hilo ni jina akaliandika likabaki hadi leo.
Marejeo
Viungo vya Nje

*KEFW Babati Link Group website
*Babati a town with intriguing history, Sosthenes Mwita in 28 September 2015 Daily News (iliangaliwa 23-10-2015


Jamii:Wilaya ya Babati Mjini
B
Jamii:miji ya Tanzania
Jamii:Kata za Mkoa wa Manyara
Wilaya ya Monduli

thumb|250px|Mahali pa Monduli (kijani) katika mkoa wa Arusha.
Wilaya ya Monduli ni kati ya wilaya saba za Mkoa wa Arusha yenye postikodi 23400.

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Monduli ilihesabiwa kuwa 158,929. Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 227,585 .

Wilaya hii iko katika kaskazini mashariki ya Tanzania. Imepakana na Kenya upande wa kaskazini, Mkoa wa Kilimanjaro na Wilaya ya Arusha Vijijini upande wa mashariki, Mkoa wa Manyara upande wa Kusini na Wilaya ya Ngorongoro pamoja na Wilaya ya Karatu upande wa magharibi.
Historia

Jina "Monduli" linasemekana kututoka kwa mmoja mzee wa Masai aliyeitwa "Monduli" na kukaa katika eneo la kata ya Monduli Juu wakati wa ukoloni wa Kijerumani.
Utawala

Wilaya ya Monduli ilikuwa sawa na Jimbo la Uchaguzi la Monduli wakati wa uchaguzi wa bunge. Eneo limegawiwa kwa kata 15 na 51 vijiji au mitaa ya mjini. Eneo lote ni kilomita za mraba 6,419.

Makao makuu ya wilaya iko Monduli Mjini ambayo ni moja wa miji midogo miwili (pamoja na Namanga) katika wilaya yenye tabia ya vijijini.
Jiografia

Monduli iko upande wa magharibi wa Jiji la Arusha na Mlima Meru. Sehemu kubwa ya eneo lake ni milima pamoja na volkeno ya Oldoinyo Lengai iliyokatwa na Bonde la Ufa. Pia mlima karibu na Monduli mjini huitwa Monduli, ni volkeno bwete.
Marejeo
Viungo vya Nje

*http://legacy.lclark.edu/~peck/EAf-Orient/Tanzania/T-independence.htm
*http://www.arusha.go.tz/english/Pages/Health/index.php
*http://www.parks.it/world/TZ/parchi.arusha/Epar.html
*http://www.infohub.com/TRAVEL/SIT/sit_pages/18500.html
*http://www.trazzler.com/trips/the-maasai-red-market-at-monduli-juu-in-arusha-tanzania-tz
*
*http://www.infojep.com/culturaltours/monduli_juu_brochure.html
*http://www.ieftz.org


M
Wilaya ya Ngorongoro

thumb|250px|Mahali pa Ngorongoro (kijani) katika mkoa wa Arusha.
Wilaya ya Ngorongoro ni moja kati wilaya saba zinazounda mkoa wa Arusha nchini Tanzania yenye postikodi namba 23700. Ilikuwa sehemu ya wilaya ya Masai iliyojumuisha Monduli, Kiteto, Simanjiro na Ngorongoro kabla ya kugawanywa mwaka 1975 na kuongozwa na marehemu Lazaro Parkipuny kwa muda wa miaka 20.

Wilaya hii inapakana na nchi ya Kenya kwa upande wa kaskazini, Wilaya ya Monduli kwa upande wa Mashariki, Wilaya ya Karatu kwa upande wa Kusini na mkoa wa Mara kwa upande wa Magharibi.

Wilaya hii ina historia ya pekee kwa kuwa ni sehemu yenye vivutio vingi. Eneo maarufu na linalojulikana sana ulimwenguni ni hifadhi ya Ngorongoro iliyopo ndani ya kasoko ya volkeno bwete (baridi) na kasoko hii iko katika wilaya hii. Pia mlima wenye volkeno hai ujulikanao kama Oldoinyo Le Ngai upo katika wilaya hii. Kwa maana hii sehemu kubwa ya wilaya hii imehifadhiwa: ni asilimia kama 60.

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa Wilaya ya Ngorongoro ilihesabiwa kuwa 174,278.
Katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 273,549 .

Kabila kuu katika wilaya ya Ngorongoro ni Wamaasai.

Misimbo ya posta katika wilaya hii huanza kwa tarakimu 237 (23701 - 23721).
Marejeo

N
Baraza la Kiswahili la Taifa

thumbnail|right|Mwalimu wa somo la Kiswahili, Mussa Makange Shekinyasi - ambaye pia ni mwandishi wa riwaya yaDaladala kutoka Mbagala iliyotoka Agosti 1, 2020.
BAKITA ni kifupi cha Baraza la Kiswahili la Taifa nchini Tanzania.

BAKITA ni chombo cha serikali chini ya wizara ya Habari, Utamaduni na Michezo.

Baraza hilo liliundwa na sheria ya bunge Na. 27 ya mwaka 1967 kwa shabaha ya kukuza, kuimarisha na kuendeleza Kiswahili hasa ndani ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Katika marekebisho ya sheria hiyo yaliyofanyika mwaka 1983 kwa Sheria ya Bunge Na. 7, BAKITA imepewa uwezo wa kufuatilia na kusaidia ukuzaji wa Kiswahili katika nchi za nje pia.

Pamoja na Chama cha Kiswahili cha Taifa (CHAKITA) cha Kenya na wawakilishi kutoka Uganda BAKITA imeunda Baraza la Kiswahili la Afrika Mashariki (BAKAMA).
Majukumu ya BAKITA

#Kukuza maendeleo ya matumizi ya lugha ya Kiswahili mahali pote katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
#Kushirikiana na vyombo vingine katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ambavyo vinahusika na uendelezaji wa lugha ya Kiswahili na kuratibu kazi zao.
#Kuhimiza matumizi ya Kiswahili katika shughuli za Serikali na kwa shughuli za umma.
#Kuhimiza matumizi fasaha ya lugha ya Kiswahili na kuzuia upotoshaji wake.
#Kushirikiana na mamlaka yanayohusika katika kuanzisha tafsiri sanifu ya istilahi za Kiswahili.
#Kwa kushirikiana na vikundi vyovyote vya kimataifa, taasisi, au kundi la watu na watu binafsi, kufuatilia, kushauri na kuratibu shughuli zinazolenga kukuza Kiswahili.
#Kuchunguza vitabu vya au maandishi yaliyoandikwa na kufasiriwa katika Kiswahili na kuhakikisha kwamba lugha iliyotumika ni sanifu na inakubaliwa na Baraza.
#Kutoa huduma za tafsiri kwa mashirika, idara, wizara, balozi na watu binafsi
#Kwa kushirikiana na Wizara ya Elimu ya Taifa kuthibitisha vitabu vya kiada vya Kiswahili kabla ya kuchapishwa, kwa ajili ya taasisi za elimu.
#Kuratibu na kutoa huduma za ukalimani kwenye mikutano ya kitaifa na ya kimataifa ndani na nje ya nchi.
Kamusi Kuu ya Kiswahili

Mwaka 2015 BAKITA ilifanikisha mradi wake wa kutunga kamusi mpya iliyoitwa Kamusi Kuu ya Kiswahili.
Tanbihi
Viungo vya nje

*Tovuti rasmi ya BAKITA
*MRADI WA KUSWAHILISHA PROGRAMU HURIA - Utangulizi unaeleza historia ya BAKITA (PDF)
*en: "Govt appoints new BAKITA members" (taarifa ya "Guardian" ya Dar es Salaam Septemba 2006


Jamii:Kifupi