मोक्ष

पूर्वीय दर्शनमा नश्वरतालाई दु:खको कारण मानिएको छ। संसार आवागमन, जन्म-मरण र नश्वरताको केन्द्र छन्। यस अविद्याकृत प्रपञ्चबाट मुक्ति पाउन नैं मोक्ष छ। प्राय: सबै दार्शनिक प्रणालीहरूले संसारका दु:ख मय स्वभावलाई स्वीकार गरे छ र यसले मुक्त हुनेको लागि कर्ममार्ग या ज्ञानमार्गको बाटो अपनाएको छ। मोक्ष यस प्रकार जीवनको अन्तिम परिणति हो। यसलाई पारपार्थिक मूल्य मानेर जीवनका परम उद्देश्यका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। मोक्षलाई वस्तुसत्यका रूपमा स्वीकार गर्न कठिन छ। फलत: सबै प्रणालीहरूमा मोक्षको कल्पना प्राय: आत्मवादिएको छ। अंततोगत्वा यो एक वैयक्तिक अनुभूति नैं सिद्ध हुन पाउँछ।

यद्यपि विभिन्न प्रणालीहरूले आफ्नो-आफ्नो ज्ञानमीमांसाका अनुसार मोक्षको अलग अलग कल्पनाको छ, तथापि अज्ञान, दु:खबाट मुक्त हुन सक्छ। यसलाई जीवनमुक्ति कह्नुहोस्गे। तर केही प्रणालियोउँ, जसमा न्याय, वैशेषिक एवं विशिष्टाद्वैत उल्लेखनीय छन्; जीवनमुक्तिको सम्भावनालाई अस्वीकार गर्दछन्। दोस्रो रूपलाई "विदेहमुक्ति" भन्दछन्। जसका सुख-दु:खका भावहरूको विनाश भयो छ, त्यो देह त्यागने पछि आवागमनका चक्रबाट सर्वदाको लागि मुक्त हुन जान्छ। उसलाई निग्रहवादी मार्गको अनुसरण गर्न पर्दछ। उपनिषदहरूमा आनंदको स्थितिलाई नैं मोक्षको स्थिति भनिएको छ, किन भने आनंदमा सारा द्वंद्वहरूको विलय हुन जान्छ। यो अद्वैतानुभूतिको स्थिति छ। यसै जीवनमा यसलाई अनुभव गरे जान सक्छ। वेदांतमा मुमुक्षुलाई श्रवण, मनन एवं निधिध्यासन, यो तीन प्रकारको मानसिक क्रियाहरू करनी पर्दछन्। यस प्रक्रियामा नानात्व, का, जुन अविद्याकृत छ, विनाश हुन्छ, र आत्मा, जुन ब्रह्मस्वरूप छ, उनको साक्षात्कार हुन्छ। मुमुक्षु "तत्वमसि"बाट "अहंब्रह्यास्मि"को पटि बढ्दछ। यहाँ आत्मसाक्षात्कारलाई छ मोक्ष मानिएको छ। वेदांतमा यो स्थिति जीवनमुक्तिको स्थिति छ। मृत्यूपरांत त्यो ब्रह्ममा विलीन हुन जान्छ। ईश्वरवादमा ईश्वरको सान्निध्य नैं मोक्ष छ। अन्य दोस्रो वादहरूमा संसारबाट मुक्ति नै मोक्ष छ। लोकायतमा मोक्षलाई अस्वीकार गरिएको छ।
बौद्ध दर्शन

बौद्ध दर्शनमा निर्वाणको कल्पना मोक्षका समानान्तर नै गरिएको छ। "निर्वाण"को अर्थ छ, बुझ जान। संक्षेपमा यसलाई चित्तनिरोधको स्थिति स्वीकार गरिएको छ। बौद्ध दर्शनमा पनि बन्धनको कारण अविद्यालाई मानिएको छ। यो बंधन ज्ञानका माध्यमबाट नैं काटयो जान सक्छ। तर यस तरहको ज्ञान कठोर अनुशासनको पालन गरे पछि नै उपलब्ध हुन सकोस्गा। यसका लागि अष्टांगिक मार्गको व्यवस्था गरिएको छ। उनी यस प्रकार छन्: सम्यग् दृष्टि, सम्यग् संकल्प, सम्यग् वचन, सम्यग् कर्म, सम्यग् जीविका, सम्यग् प्रयत्न, सम्यग् स्मृति र सम्यग् समाधि। यिनीहरू मध्ये प्रथम दुइ ज्ञान, मध्यका तीन शील एवं अन्तिम तीन समाधिका अन्तर्गत आउँछन्। यस मार्गको अनुसरण गरे पछि तृष्णाको निरोध हुन्छ, तृष्णाका निरोधबाट सङ्ग्रह प्रवृतिको निरोध हुन्छ, फेरि भवको विरोध हुन्छ र जन्मको निरोध हुन्छ। यस प्रकार स्कंर्धहरूको सर्वकालिक लोप हुन जान्छ। यस प्रकारको मुक्ति जीवनमा पनि संभव छ, तर मृत्यूपरांत निर्वाणको के स्वरूप हुनेछ, यसलाई निषेधात्मक रूपबाट बताइएकोछ। एक प्रकारले त्यो शल्नयका समान छ।
जैन दर्शन

जैन दर्शनमा जीव र अजीवको सबंध कर्मका माध्यमबाट स्थापित हुन्छ। कर्मका माध्यमबाट जीवलाई अजीव या जडबाट बँध जान नैं बंधन छ। यस प्रक्रियाको आस्राव शब्दबाट व्यक्त गर्दछन्। आस्रावको निरोध भए पछि नै जीव अजीवबाट मुक्त हुन सक्छ। यसका लिये त्रिविध संयमको व्यवस्था गरिएको छ। सम्यग् दर्शन (श्रद्धा), सम्यग् ज्ञान र सम्यग् चरित्रको पालन गर्दै मोक्षको प्राप्ति हुन्छ। यिनी "त्रिरत्नहरू"का पालनबाट आस्राव निरूद्ध हुन्छ। मुक्त हुनेका क्रममा दुइ स्थितियाउँ आउँछन्। पहिले नवीन कर्महरूको प्रवाह निरुद्ध हुन्छ, यसलाई "संवर" भन्दछन्। टाडाी अवस्थामा पूर्व जन्महरूका सञ्चित कर्महरूको पनि विनाश हुन जान्छ। यसलाई "निर्जरा" भन्दछन्। यसपछिको नैं स्थिति मोक्ष कहलाउँछ। यो जीवनमुक्तिको स्थिति छ, किन भन्नुहोस् विदेहमुक्ति पछि जैन कुनै ईश्वर या ब्रह्मको सत्तालाई स्वीकार नगर्दै। फेरि पनि यो स्पष्ट रूपबाट पारमार्थिक स्वरूप मानिएको छ। विदेहमुक्तिको अवस्थामा "के वल ज्ञान"को उपलब्धि हुन जान्छ। यस्तो स्थितिमा आत्मा सर्वांगीण संपूर्ण हुन्छ। अनन्त ज्ञान, अनन्त शान्ति एवं अनंत ऐश्वर्य उसलाई सहज नैं प्राप्त हुन जान्छन्।
न्याय एवं वैशोषिक दर्शन

न्याय वैशोषिक मोक्षको कल्पना भिन्न प्रकारले गर्दछन्। उनी मोक्षको स्थितिलाई आनन्दमय मान्दैनन्। किन भने दु:ख र सुख दुइटै आत्माका विशेष गुण छन्, यसैले दुइटै सत्य छन्। न्याय वैशेषिक अभावलाई पनि एक पदार्थ मान्दछन्। त्यसैले दुइटै सत्य छन्। न्याय वैशेषिक अभावलाई पनि एक पदार्थ मान्दछन्। इसीलये दु:खका अभावको अर्थ आनंदको छना, छैन। मुक्तिको अर्थ छ "अपवर्ग", दु:ख सुख दुइटैबाट परे छना। यो दुइटै आत्माका मूलभूत गुण नछन्। यसैले मोक्षको स्थितिमा आत्मा दुइटैबाट मुक्त हुन जान्छ। दु:खबाट मुक्ति पानका पहिले हामीलाई सुखको आशा नै छोड दिनु पर्दछ। किन भने दु:ख अंतसम्म हाम्रो पिउँछा नछोडता, किन भन्नुहोस् हामी उनको अतिक्रमण गर सक्दछन्। यो अवस्था सुख दु:खका परे हुनेबाट प्राप्त हुन्छ। यस्तो व्यक्ति देहत्यागका पश्चात् विदेहमुक्तिलाई प्राप्त गरिलिन्छ। यस अवस्थामा आत्मा आफ्नो विशेष गुणहरूबाट परे हुन जान्छ। एक तरहबाट त्यो संवेदनन र इच्छाशून्य हुन जान्छ उनमा पुन: चैतन्य प्रविष्ट हुनेछ नै नं। जीवनमुक्ति यस संप्रदायमा अस्वीकार गरिएको छ। फिर त्यो राम्रा कर्महरूको संपादन गर्दै, "दिव्य विभूति" पदलाई प्राप्त गर सक्दछ। तर आत्माका विशेष गुण बने रहन्छन्। यसमा पनि योग, ध्यान र क्रमिक अभ्यासका कठोर संयमहरूको पालन गर्न पर्दछ।
सांख्य दर्शन

सांख्य योगमा "कैवल्य"लाई जीवनको परम लक्ष्य मानिएको छ। यो मोक्षका समान नैं छ। यो जसबाट मुक्त हुन्छ, उवसे प्रकृति र जुन मुक्त हुन्छ, उसलाई पुरूष स्वरूपबाट नैं असँग छ। कैवल्य उनको स्वभाव छ। प्रकृतिका संसर्गमा आनमा त्यो आफ्नो स्वरूपलाई भूल जान्छ। त्यो अहमबूद्धिका आए पछि संसारलाई सत्य मान लिँदछ। संसारका प्रति अनासक्ति भाव उत्पन्न गर्नको लागि मुमुक्षलाई कठोर तप, नियम एवं संयमको पालन गर्न पर्दछ। यस कठोर साधनाका आठ अङ्ग छन्, यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि। यस साधनाका माध्यमबाट तथा अहंभावबाट मुक्त हुन्छ। यहाँ मुक्त हुनेको अर्थ कुनै अन्य सत्ता, ईश्वर या ब्रह्मबाट संयोग छैन, बल्कि मोक्ष यहाँ वियोगको स्थिति छ। प्रवृतिबाट मुक्त भएर, परमशांतिको मनन करता भयो पुरूष आफ्नो असफलतालाई प्राप्त गरिलिन्छ। यस अवस्थामा साधक जीवन मुक्त हुन जान्छ। प्रकृतिबाट आफ्नो भिन्नतालाई समझते भएका त्यो रोग द्वेष इत्यादिबाट प्रभावित नहुनेछ। देह त्यागने पछि त्यो विदेह मुक्त हुन जानेछ। सांध्य ईश्वरमा विश्वास नकरता, किन भन्नुहोस् योग ईश्वर प्रणिधान या भक्तिलाई पनि मोक्षको साधन मान्दछ। तर यो श्रद्धालु अथवा अज्ञानीहरूको लागि स्वीकृत गरिएको छ, जुन कठोर योगागहरूको अभ्यास गर्नमा अक्षम छन्।
पूर्वमीमांसा

पूर्वमीमांसामा कर्मलाई सर्वाधिक महत्त्व दिइएको छ। इसलये जीवनमा दु:खबाट मुक्ति र सुखको प्राप्तिको इच्छा गर्नवाला धार्मिक कर्म गरियोस्। यो धार्मिक कर्म, यज्ञ, दान, इत्यादि गर्नबाट स्वर्गादिको प्राप्ति हान्छ। एक तरहबाट मोक्ष गर यसले कुनै सम्बन्ध छैन।
अद्वैत वेदांत

अद्वैत वेदांतमा मोक्षको कल्पना उपनिषदहरूका आधारमा गरिएको छ। वेदांतमा कर्म अथवा भक्तिको प्रधानता न दिएर ज्ञानलाई प्रधानता दिइएको छ। यद्यपि मुमुक्षुलाई केही निश्चित अनुशासनहरूको पालन गर्न पर्दछ। यसका अनंतर अद्वैतवादी शिक्षामा ध्यान एकाग्र गरिन्छ। आत्मालाई ब्रह्मस्वरूप मानिएको छ। "अहम् ब्रह्मास्मि"को ज्ञान हुनु हुन्छ। यही मोक्ष छ। तब आत्मा सत्, चित्, आनंदबाट पूर्ण हुन जान्छ। आचार्य शंकर यस सिद्धान्तका प्रधान व्याख्याता छ्न्।
विशिष्टाद्वैत

विशिष्टाद्वैतमा ज्ञानको अपेक्षा भक्तिलाई प्रधान मानिएको छ। भक्तिका माध्यमबाट नारायणको सान्निध्य प्राप्त हुन्छ।

नारायणका संरक्षणमा नैं पूर्णमुक्ति र आनंदको प्राप्ति हुन्छ। यो सान्निध्य दुई साधनहरूबाट प्राप्त गरे जान सक्छ। क्रमश: यसलाई भक्ति र प्रपत्ति भन्दछन्। प्रपत्तिको अर्थ छ ईश्वरको कृपामा पूर्ण विश्वास गरेर आत्मसमर्पण गर्न। यसले सहज नैं मोक्ष ला भ हुन्छ। रामानुजले भक्तिका अन्तर्गत कर्मयोग एवं ज्ञानयोगलाई पनि गौण महत्त्व दिइएको छ। भक्तियोगमा ईश्वरको निरंतर चिंतन अनिवार्य बताइएकोछ। यस चिंतनको रूप प्रेममय पनि हुन सक्छ। तर यसका माध्यमबाट मुमुक्षु ईश्वरको पटि उन्मुख हुन्छ, उसलाई ईश्वरको प्रत्याक्षानुभूति हुँदैन। त्यसैले रामानुज जीवनमुक्तिलाई मान्दैनन्। त्यो त विदेहमुक्ति पछि नारायणका लोकमा नैं सम्भव छ। प्रपति र भक्तिका माध्यमबाट नैं ईश्वरकृपाका फलस्वरूप मुक्ति संभव छ। मध्वाचार्य पनि मोक्षको लागि भक्तिलाई साधन मान्दछन्। यसै भक्तिका कारण जीवलाई ईश्वरको प्रसाद प्राप्त हुन्छ र त्यो मोक्ष प्राप्त गरिलिन्छ।