Ujerumani

la Köln]]
Ujerumani, rasmi kama Jamhuri ya Shirikisho la Ujerumani (kwa Kijerumani: Bundesrepublik Deutschland), ni nchi katika Ulaya ya Kati, inapakana na Udeni kaskazini, Uholanzi, Ubelgiji, Luxembourg, na Ufaransa magharibi, Uswisi na Austria kusini, na Jamhuri ya Czech na Polandi mashariki. Ina idadi ya watu takriban milioni 84, ikiwa ya 19 duniani. Jiji lake kubwa zaidi ni Berlin, ambalo pia ni mji mkuu. Ujerumani inajulikana kwa uchumi imara, teknolojia ya hali ya juu, na urithi wa kitamaduni tajiri.

Ujerumani ni nchi yenye uchumi mkubwa zaidi barani Ulaya na wa tatu kwa ukubwa duniani kwa kipimo cha pato la taifa (PLT) la kawaida. Inajivunia sekta thabiti kama vile utengenezaji wa magari, mashine za viwandani, kemikali, vifaa vya kielektroniki, na teknolojia ya hali ya juu. Makampuni maarufu ya Ujerumani kama Volkswagen, Siemens, BMW, na Bayer yanafanya kazi kimataifa. Uchumi wa nchi hii pia unaungwa mkono na mfumo wa elimu bora ya ufundi na miundombinu ya hali ya juu.

Zaidi ya hayo, Ujerumani ni moja ya waanzilishi wa Umoja wa Ulaya na mwanachama muhimu wa NATO, G7, na Umoja wa Mataifa. Mfumo wake wa kisiasa ni wa shirikisho na wa kidemokrasia, ukiwa na majimbo 16 yenye mamlaka ya ndani. Nchi hii pia inajulikana kwa michango yake mikubwa katika falsafa, muziki, fasihi, na sayansi, ikiwa ni nyumbani kwa wanasayansi na wasomi mashuhuri kama Albert Einstein, Immanuel Kant, na Johann Sebastian Bach.
Jina la nchi

Wenyeji wanaiita nchi "Deutschland" (, tamka: doich-land) na jina hilo limeingia katika Kiswahili kama "Udachi". Lilikuwa jina la kawaida katika karne ya 19 na mwanzoni mwa karne ya 20.

Siku hizi neno "Ujerumani" limechukua nafasi yake kutokana na Kiingereza kinachoiita "Germany". Watu wengine hulichukua "Udachi" kuwa na maana "Uholanzi" wakilichanganya na neno la Kiingereza "Dutch" (tamka datsh) linalomaanisha "Kiholanzi".
Jiografia

Ujerumani unaenea kati ya Bahari ya Kaskazini halafu ya Bahari Baltiki upande wa kaskazini na milima ya Alpi upande wa kusini. Mpaka na Denmark inakata sehemu ya kusini ya rasi ya Jutland. Mpaka wa kusini unafuata sehemu za chini za Alpi, Ziwa la Konstanz na mto Rhein dhidi ya Austria na Uswisi.

Mipaka yake upande wa magharibi na mashariki ilibadilika mara nyingi katika historia yake; baada ya vita kuu mbili za karne ya 20 maeneo makubwa yalitengwa na Ujerumani na kuwa sehemu za Polandi, Urusi, Ucheki na Ufaransa. Wakazi Wajerumani kwa mamilioni walifukuzwa au kuwa raia wa nchi hizo.

Tangu mwaka 1945 mpaka wa mashariki ni mto Oder dhidi ya Polandi na vilele vya Milima ya Madini (jer. Erzgebirge) na Msitu wa Bohemia.

Upande wa magharibi mpaka na Ufaransa ni mto Rhein pamoja na vilima kati ya Alsasi na Rhine-Palatino na vilima dhidi ya Luxemburg na milima ya Eifel dhidi ya Ubelgiji. Mpaka na Uholanzi katika magharibi kaskazini inapita katika tambarare ikifuata mistari ya kihistoria.

Ujerumani ina kanda tatu za kijiografia:
* uwanda wa kaskazini ambao ni sehemu ya Tambarare ya Ulaya Kaskazini ni takriban theluthi ya eneo lake
* nyanda za vilima na milima ya kati
* milima ya kusini pamoja na Alpi.

Tambarare ya pwani ya kaskazini ni eneo bapa; hakuna milima na nchi haipandi juu ya mita 200, sehemu kubwa ni kati ya uwiano wa bahari na mita 60 juu yake. Uso wa nchi ni tokeo la kupitiwa na barafuto kubwa za enzi ya barafu iliyopita iliyonyosha uso wa nchi ikiacha vilima vya mchanga, kokoto na ardhi ambavyo ni miinuko pekee inayofika hadi mita 200 juu ya uwiano wa bahari.

Nyanda za milima ya kati ni mabaki ya milima ya kale iliyotokea miaka milioni 350 iliyopita na kupungua sana tangu zamani zile kwa njia ya mmomonyoko. Kwa hiyo hakuna vilele vikali bali vyote vina umbo poa.

Alpi katika kusini ni milima mirefu Ujerumani ingawa sehemu kubwa na za juu zaidi ziko nje ya mipaka ya Ujerumani huko Ufaransa, Italia, Uswisi na Austria. Milima hiyo ilianza kutokea miaka 135-50 milioni iliyopita tu. Kilele cha juu katika Ujerumani ni mlima wa Zugspitze yenye urefu wa mita 2,962 juu ya UB.
Historia

400px|thumb|Ugawaji wa Ujerumani mwaka 1945; Njano-nyeupe: maeneo yaliyotengwa na Ujerumani na kuwa sehemu za Polandi na Umoja wa Kisovyeti, pamoja na kufukuza wakazi; nyekundu: mamlaka ya Kirusi (1949 Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani, kibichi: mamlaka ya Kiingereza, buluu: mamlaka ya Kifaransa (pamoja eneo la Saar mpakani mwa Ufaransa); kichungwa: mamlaka ya Kimarekani; maeneo ya mamlaka ya Kiingereze, Kifaransa na Kimarekani yalikuwa 1949 [[Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani.]]
Makabila mbalimbali ya Wagermanik yamekuwa yakiishi kaskazini mwa Ujerumani wa leo tangu zamani za Roma ya Kale. Eneo lililoitwa kwa Kilatini "Germania" linajulikana tangu mwaka 100 BK.

Kuanzia mwaka 400 hivi, wakati wa Dola la Roma kudhoofika, makabila hayo yalisambaa hasa kwenda kusini.

Mnamo mwaka 800 Karolo Mkuu, mtawala wa Wafaranki, aliunganisha maeneo ya Ujerumani na Ufaransa ya leo akaendelea kutwaa Italia ya Kaskazini na ya Kati hadi Roma. Mwaka 800 Papa alimpa cheo cha "Kaisari wa Roma". Baada ya kifo chake himaya iligawanyika, na upande wa mashariki hatimaye viongozi wa makabila walikutana mwaka 919 wakamchagua mfalme kati yao anayehesabiwa kuwa mfalme wa kwanza wa Wajerumani.

Kuanzia karne ya 10 wafalme wa Ujerumani walikuwa pia wadhamini wa Papa wa Roma aliyeendelea kuwapa cheo cha "Kaisari". Hivyo himaya yao iliitwa Dola Takatifu la Kiroma.

Katika karne ya 16 maeneo ya Ujerumani kaskazini yakawa kiini cha Matengenezo ya Kiprotestanti katika Ukristo.

Baada ya Dola Takatifu kusambaratika, Shirikisho la Ujerumani ulianzishwa mwaka 1815.

Mwaka 1871, Ujerumani ukawa taifa-dola chini ya Prussia.

Kisha kushindwa katika vita vikuu vya kwanza, hilo Dola la Ujerumani lilikoma na kuiachia nafasi Jamhuri ya Weimar.

Adolf Hitler aliposhika uongozi wa nchi mwaka 1933 aligeuza nchi kuwa ya kidikteta na kuingiza dunia katika vita vikuu vya pili ambapo hasa Wayahudi waliangamizwa kwa mamilioni katika makambi maalumu.

Baada ya kushindwa tena vitani, nchi iligawanyika pande mbili, magharibi chini ya Marekani, Uingereza na Ufaransa, na mashariki chini ya Muungano wa Kisovyeti.

Ukomunisti ulipopinduliwa mwaka 1989, tarehe 3 Oktoba 1990 Ujerumani mashariki ulijiunga na shirikisho la Ujerumani magharibi ambao ulikuwa tayari kati ya nchi waanzilishi wa Umoja wa Ulaya wa leo.

Katika karne ya 21 Ujerumani ni nchi ya kidemokrasia yenye maendeleo makubwa hasa upande wa uchumi.

Kuhusiana na hatua hizo mbalimbali za historia yake ndefu, inafaa kusoma pia:
* Dola Takatifu la Kiroma (900-1806)
* Shirikisho la Ujerumani (1815-1866)
* Dola la Ujerumani (1871-1945)
* Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani (1949 hadi 1990 Ujerumani wa Magharibi)
* Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani (1949 hadi 1990 Ujerumani wa Mashariki)
Majimbo

# 25px Baden-Württemberg
# 25px Bavaria (Freistaat Bayern)
# 25px Berlin
# 25px Brandenburg
# 25px Bremen (Freie Hansestadt Bremen)
# 25px Hamburg (Freie und Hansestadt Hamburg)
# 25px Hesse (Hessen)
# 25px Mecklenburg-Pomerini (Mecklenburg-Vorpommern)
# 25px Saksonia Chini (Niedersachsen)
# 25px Rhine Kaskazini-Westfalia (Nordrhein-Westfalen)
# 25px Rhine-Palatino (Rheinland-Pfalz)
# 25px Saar (Saarland)
# 25px Saksonia (Freistaat Sachsen)
# 25px Saksonia-Anhalt (Sachsen-Anhalt)
# 25px Schleswig-Holstein
# 25px Thuringia (Freistaat Thüringen)
Miji

Majiji yenye wakazi zaidi ya milioni moja ni:
* Berlin
* Hamburg
* München
* Köln

Miji mikubwa mingine ni:
* Bonn
* Bremen
* Düsseldorf
* Essen
* Hannover
* Frankfurt am Main
* Stuttgart
Demografia

Wakazi ni Wajerumani asilia (70.3%), Wazungu wengine (14.8%), Waturuki (6%), Waasia wengine (4.5%, hasa kutoka Mashariki ya Kati), Waafrika (1.5%) n.k. Kati yao, 12% si raia wa nchi.

Lugha asilia ni Kijerumani kinachojadiliwa kwa lahaja mbalimbali, lakini wenyeji wote wanasikilizana. Katika maeneo mawili kuna wasemaji asilia wa Kideni na Kisorbia.

Wahamiaji wa karne ya 20 wameleta lugha zao, hasa Kituruki na lugha za Ulaya ya Kusini.

Upande wa dini, kadiri ya sensa ya mwaka 2022, Wakristo ni 49.7% (Wakatoliki 25.1%, Walutheri naWaprotestanti wengine 23.1%, Waorthodoksi 1.5%), huku Waislamu wakiwa 3.9%. Kadirio la mwaka 2024 linasema kuna Wabudha 0.2%, Wahindu 0.1%, Wayahudi 0.1%, Wayazidi 0.1%. Karibu nusu ya wakazi haina dini yoyote.
Watu maarufu

* Alberto Mkuu
* Johann Sebastian Bach
* Michael Ballack
* Ludwig van Beethoven
* Papa Benedikto XVI
* Dietrich Bonhoeffer
* Johannes Brahms
* Albert Einstein
* Johann Wolfgang von Goethe
* Günter Grass
* Johannes Gutenberg
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel
* Henri II
* Hildegarda wa Bingen
* Adolf Hitler
* Immanuel Kant
* Papa Leo IX
* Martin Luther
* Karl Marx
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Friedrich Nietzsche
* Rabanus Maurus
* Edith Stein
* Valentin Weigel
Tazama pia

* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Marejeo


*
Jamii:Nchi za Umoja wa Ulaya
Jamii:Mkataba wa Schengen
Jamii:Umoja wa Forodha wa Ulaya
Jamii:Nchi za Ulaya
Jamii:Nchi za G7
Jamii:Nchi za G8
Jamii:Nchi za G20
Jamii:Nchi Kijerumani kinapotumika