Ierland

: Hierdie artikel handel oor die eiland. Vir die soewereine staat met dieselfde naam, sien Republiek Ierland. Vir die ses noordelike graafskappe wat deel uitmaak van die Verenigde Koninkryk, sien Noord-Ierland. Vir die historiese koninkryk, sien Koninkryk van Ierland.


Ierland (Iers: Éire, [ˈeːɾʲə], ; Engels: Ireland, [ˈaɪərlənd], ; Ulster-Skots: Airlann, [ˈɑːrlən]) is die derde grootste eiland van Europa en die mees westelike van die Britse Eilande, met 'n lengte van 450 kilometer, 'n breedte van 260 kilometer en 'n totale oppervlakte van 84 421 vierkante kilometer. Die eiland, wat dikwels ook die "Groen Eiland" genoem word, lê tussen die Atlantiese Oseaan in die weste en die Ierse See in die ooste.

duimnael|links|Nasa-satellietbeeld van Ierland
duimnael|links|'n Keltiese kruis in Knock, Republiek Ierland
duimnael|links|'n Eiland naby die kusdorp Doolin, graafskap Clare, teen sonop
duimnael|links|Clew Bay in die graafskap Mayo, met Clare Island teen die gesigseinder
Die onverwagte uitkoms van Ierland se rewolusionêre periode tussen 1912 en 1925 was die vestiging van twee Ierse state op die eiland. Die onafhanklike Republiek Ierland met 5,4 miljoen oorwegend Rooms-Katolieke inwoners beslaan vyf-sesdes van Ierland se oppervlakte, terwyl Noord-Ierland met 'n histories merendeels Protestantse bevolking van 1,9 miljoen van Ierse, Skotse en Engelse afkoms een van die Verenigde Koninkryk se vier lande is. In Noord-Ierland is ongeveer 41,6% van die bevolking lidmate van Protestantse kerke en 40,7% Rooms-Katoliek.
Etimologie

Beide die woorde "Ierland" en Éire is ontleen aan die Ou Ierse Ériu, 'n godin in die Ierse mitologie waarna in die negende eeu vir die eerste keer verwys is. Die woordherkoms van "Ériu" word betwis, maar dit is dalk afgelei van die Proto-Indo-Europese wortel *h2uer wat verwys na vloeiende water. Volgens 'n ander teorie is "Ériu" afgelei van die Proto-Keltiese woord ɸīweriyū wat "vrugbare grond" beteken. Die Klassieke Latynse naam van die eiland Ivernia het dieselfde wortel en dit is steeds 'n gewilde, poëtiese sinoniem vir die eiland (onder die invloed van hibernum, die Latynse woord vir "winter", gewoonlik gespel as Hibernia).

Die Laat-Latynse woord Scotia ("land van die land of the Gaele") is oorspronklik gebruik om na Ierland te verwys, en eweneens is die Ou Engelse Scotland gebruik vir Ierland.
Geskiedenis

Die Keltiese Ierland het teen die eerste eeu n.C. ontstaan. Die eiland is van die 5de eeu af gekersten. Ná die Anglo-Normandiese inval in die 12de eeu het Engeland soewereiniteit geëis. Die Engelse heerskappy strek egter eers oor die hele eiland in die 16de-17de eeu met die verowering deur die Tudors, wat gelei het tot kolonisering deur setlaars uit Brittanje. In die 1690's is 'n stelsel van Protestantse Engelse bewind ontwerp om die Katolieke meerderheid en Protestantse andersdenkendes wesenlik te benadeel en is gedurende die 18de eeu uitgebrei. Met die Acts of Union 1800 het Ierland deel geword van die Verenigde Koninkryk. 'n Onafhanklikheidsoorlog in die vroeë 20ste eeu is gevolg deur die verdeling van die eiland, wat die Ierse Vrystaat tot stand gebring het, wat oor die daaropvolgende dekades steeds meer soewerein geword het, en Noord-Ierland, wat 'n deel van die Verenigde Koninkryk gebly het. Noord-Ierland het baie burgerlike onrus beleef van die laat 1960's tot die 1990's. Dit het bedaar ná 'n politieke ooreenkoms in 1998. In 1973 het die Republiek Ierland by die Europese Ekonomiese Gemeenskap aangesluit, terwyl die Verenigde Koninkryk en Noord-Ierland, as deel daarvan, dieselfde gedoen het.
Geografie

Die laagliggende vlaktes van Sentraal-Ierland met hulle groot aantal mere, waaronder die bekende Lough Neagh in Noord-Ierland, word deur bergreekse langs die kusgebiede omsluit. Carrauntuohill (Iers: Corrán Tuathail) in die Macgillicuddy's Recks van Suidwes-Ierland is die hoogste bergpiek op 1 041 meter bo seevlak. Die Shannon is met 'n lengte van 386 kilometer die langste rivier van Ierland. Die gematigde klimaat en gelykmatige reënval bevorder die plantegroei en danksy die sappige groen weivelde staan Ierland ook as die "Groen Eiland" bekend. Ierland beskik oor 'n aantal nasionale parke dwarsoor die eiland.
Provinsies

Ierland bestaan uit vier historiese provinsies. Daar is 'n saamgestelde vlag en wapen wat gebruik word om die hele eiland Ierland verteenwoordig.
Flora en fauna

Ierland het oor die algemeen 'n kleiner aantal spesies as byvoorbeeld sy oostelike buureiland Groot-Brittanje of die Europese vasteland, aangesien die eiland ná die einde van die Ystydperk deur die stygende waterpeil van die Atlantiese Oseaan baie vinnig geïsoleer is. Daar is net 31 inheemse soogdierspesies, waaronder dasse, vosse en krimpvarkies. Bepaalde spesies soos die edelhert word egter slegs in die nasionale parke aangetref. Ierland is ook een van min gebiede waar geen inheemse slangspesies voorkom nie.
Kultuur

Die Ierse kultuur het 'n beduidende invloed op ander kulture gehad, veral op die gebied van letterkunde. Benewens die hoofstroom Westerse kultuur bestaan daar 'n sterk inheemse kultuur, soos uitgedruk deur Gaeliese speletjies, Ierse musiek, Ierse taal en Ierse dans. Die kultuur van die eiland deel baie kenmerke met dié van Groot-Brittanje, insluitend die Engelse taal, en sport soos sokker, rugby, krieket, veldhokkie, perdewedrenne, gholf en boks.
Sport

Die meeste sportsoorte in Ierland word deur 'n beheerliggaam vir die hele eiland organiseer, dit wil sê spelers uit albei dele van dié eiland mag vir 'n gemeenskaplike Ierse span optree. Bekende voorbeelde sluit in die Ierse nasionale hokkiespan, die Ierse nasionale krieketspan en die Ierse nasionale rugbyspan. In teenstelling met krieket, rugby en veldhokkie stur die Republiek Ierland en Noord-Ierland vir netbal- en sokkertoernooie aparte spanne.


Lêer:Flag of Ireland hockey team.svg|Vlag van beide die gemeenskaplike Ierse nasionale hokkiespan en die Ierse nasionale vrouehokkiespan
Lêer:Cricket Ireland flag.svg|Vlag van Krieket Ierland en beide die gemeenskaplike Ierse nasionale krieketspan en die Ierse nasionale vrouekrieketspan
Lêer:IRFU flag.svg|Vlag van die Ierse Rugbyvoetbalunie en beide die gemeenskaplike Ierse nasionale rugbyspan en die Ierse nasionale vrouerugbyspan

Sien ook

* Sint Patricksdag
Verwysings
Eksterne skakels

; Wiki-webtuistes
----


*
; Ensiklopediese inligting
----
*

; Media
----
* Sonder Visuals Ireland – 'n Nege-minute-reis deur Ierland