JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව

ස්වභාවික හා මානවීය මූලද්‍රව්‍ය සහිත නිෂ්චිත ප්‍රදේශයක අනන්‍ය ලක්ෂණ නිර්වචනය කිරීම සඳහා හෝ තේරුම්ගැනීම සඳහා හෝ ලොව වටා ප්‍රදේශ අධ්‍යයනය කිරීම ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවයි. එහිදී අවකාශ නිරීක්ෂණයේ තාක්ෂණ විධි යොදමින් ආවරණය කෙරෙන ප්‍රාදේශීයකරණයට ද අවධානය යොමු කෙරේ.

භූගෝලීය විද්‍යාවේ අධ්‍යයනය සඳහා කෙරෙන සුවිශේෂී එළඹුමක් ලෙස ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව හැඳින්වේ. (විවේචනාත්මක භූගෝලීය විද්‍යා සමූහයට හෝ ප්‍රමාණාත්මක භූ විද්‍යාවට අනුරූප වේ.) මෙම අධ්‍යයනය කරා එළඹුම 19 වැනි ශත වර්ෂයේ අග භාගයේ මෙන්ම 20 වැනි ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේ දී ද පැවතිණි. මෙම කාලය පවතින ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ පූර්වාදර්ශීය සමයක් ලෙස ද සැළකෙන අතර එකල්හි ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව සකල භූ විද්‍යාවේ කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස පැවතුණි. එය පසු කලෙක සවිස්තරාත්මක බව හා න්‍යායික හිඟ කම පිළිබඳව විවේචනය කෙරිණි. (ඒ ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව, භූ විද්‍යාවන් අතර පරීක්ෂණාත්මක එළඹුමක් වන බැවිනි) ප්‍රමාණාත්මක විප්ලවය 50 ගණන්වල සිදුවන විට මේ කෙරේ සුවිශාල විවේචන එල්ල විය. ප්‍රධාන විවේචකයන් වූයේ ක්‍රිම්බ්ල් හා ස්කැෆර්ය.

ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ පූර්වාදර්ශය වෙනත් භූ විද්‍යා කෙරෙහි බලපෑම් එල්ල කරන්නට විය. ආසියාව, උතුරු හා ලතින් ඇමරිකාව, යුරෝපය ආදී ලෝකයේ ප්‍රධාන ප්‍රදේශ හා ඒවායේ රටවල් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් ලෙස අදටත් ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාව සරසවිවල ඉගැන්වේ.

මීට අමතරව, පීටර් ස්ටෝපර් වැන්නන්ගෙන් විවේචන එල්ල වුව ද සස්කියා සසේන් වැන්නන්ගේ ක්‍රියාවන්ගෙන් පසු 90 දශකයේ මැද භාගයේ භූ විද්‍යාවට නාගරික ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාවේ එළඹුම යම් ප්‍රතිලාභයක් අත් කර ගන්නා ලදී.

කැපී පෙනෙන ප්‍රාදේශීය භූ විද්‍යාඥයින් වන්නේ,

# අල්ෆඩ්හෙට්නර් - ජර්මනිය - භූ ව්‍යාප්ති විද්‍යා සංකල්පය
# විචාල් ඩිලා බ්ලැවේ - ප්‍රංශය- ශක්යත වාදී සංකල්ප (මෙය පාරිසරික නිර්ණයේ සුමට සංකල්පයකි)
# රිචඩ් හාට්ෂෝන් - එක්සත් ජනපදය - ප්‍රභේදන සංකල්ප

1980 දශකයේ මෙන් ප්‍රාදේශීයතාවයේ යම් ප්‍රමාණයක් යළි හඳුන්වා දීමට ඇතැම් භූ විද්‍යාඥයින් ප්‍රයත්න දරන ලදී. එය ප්‍රදේශය පිළිබඳ සංකීර්ණ නිර්වචනයක් හා වෙනත් පරිමාණ සමඟ එහි අන්තර්ක්‍රියා පිළිබඳව ඇතුළත් වේ.
සතර සතිපට්ඨානය

හැඳින්වීම

බුදුන් වහන්සේ විසින් කුරු රට කල්මාෂ්‍යදම්‍ය හෙවත් කම්මාස්සදම්ම නම් නියම් ගමෙහි දී දේශනා කරන ලද මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රය අනුව සතර සතිපට්ඨානයන් වනුයේ කායානුපස්සනාව, වේදනානුපස්සනාව, චිත්තානුපස්සනාව හා ධම්මානුපස්සනාව යි. නිවන් අවබෝධය සදහා සතර සතිපට්ඨානයම වැඩිය යුතු අතර කායනුපස්ස්නාවට අයත් සියලු භාවනා තුලින් සතර සතිපට්ඨානය වඩා ගත හැක. සමථ භාවනා තුල කායානුපස්සනාව නොමැති බැවින් එකී භාවනා වැඩීමෙන් නිර්වාණය අවබෝධ නොවේ.

බුදුරාණන්වහන්සේ එහිදී මෙසේ වදාළහ.

එහි අරුත වන්නේ
කායානුපස්සනාව

කායානුපස්සනාව කොටස් 14 කින් යුක්තය. ඒවා නම් ආනාපාන පබ්බ, ඉරියාපථ පබ්බ, සම්පජඤ්ඤ පබ්බ, පටික්කුල මනසිකාර පබ්බ, ධාතු මනසිකාර පබ්බ හා කොටස් නවයකින් යුක්ත වූ නව සිවථිකා පබ්බ යි........
යමෙක් සතිපට්ඨාණ භාවනාව වඩයි නම් ඔහුගේ පංච නීවරණ යටපත් වූ පසු කායානුපස්සනාව ඉබේ වැඩෙයි. යමෙක් කායානුපස්සනාව නිසියාකාරව වඩයි නම් ඔහු බුද්ධ දේශණාව අනුව මළමිනියක් සේ කය කෙරෙහි අවධානයෙන් සිටිය යුතුය. තමන් ඉගෙනගත් හෝ අසන ලද ධර්ම කරුණු ගැන සිතයි නම් කායානුපස්සනාව නිසියාකාරව සිදු නොවේ. මෙසේ කායානුපස්සනාව වඩන විට අජත්ත කය , බහිද්ධ කය, සමුදය, වය ආදී ධර්ම කාරණා සමග විපස්සනාව සිදුවේ. මෙවිට ඒ මොහොතේ කායායතනයෙන් හදන පංචස්කන්ධය නිරීක්ෂණයට ලක්වේ. මෙවන් පංචස්කන්ධ නිරීක්ෂණයන් තුල තමන්ගේ දැක්මට නිරීක්ෂණය වන්නේ අනිත්‍ය, දුක්ඛ ,අනාත්ම පමණි. සම්මාදිට්ඨිය යනු චතුරාර්‍ය සත්‍ය අවබෝධයයි. චතුරාර්‍ය සත්‍ය නොමැති විට සංසාර ගත සත්‍වයාගේ දිට්ඨිය තුල විවිධාකාර දැක්මයන් පැවතිය හැක. එනමුත් සම්මාදිට්ඨිය ඇති විට දැක්ම තුල අන්තර්ගත වන්නේ චතුරාර්‍ය සත්‍ය පමණි.
වේදනානුපස්සනාව

වේදනානුපස්සනාව කොටස් 9 කින් යුක්ත ය. ඒවා නම් සුඛ වේදනා, දුක්ඛ වේදනා, උපේක්ඛා වේදනා, සාමිස සුඛ වේදනා, සාමිස දුක්ඛ වේදනා, සාමිස උපේක්ඛා වේදනා, නිරාමිස සුඛ වේදනා, නිරාමිස දුක්ඛ වේදනා හා නිරාමිස උපේක්ඛා වේදනා ය
වේදනා

වේදනා යනුවෙන් බෞද්ධාගමේ හඳුන්වන්නේ හැඟීම් දැනීම හෝ සංවේගයයි. එය අපය හෝ ප්‍රිය හෝ සාමාන්‍ය වින්දනයක් විය හැකිය. මෙය එකතු වන්නේ විඥානය සමගය.

බෞද්ධාගමේ සඳහන් පරිදි අල්ලාගැනීමට ඇති තණ්හාව වේදනාවට මුල් වේ.

උපලක්ෂණ

වේදනා සංකල්පය බෞද්ධාගමේ තුන් ආකාරයකට බෙදී ඇත. ඒ සුඛ, දුක්ඛ හා උපේක්ෂා ලෙසටය.


චෛතිසික සමස්තය


ප්‍රධාන කොන්දේසි


සතිපට්ඨානයේ පදනම


ප්‍රඥාව පුහුණු කිරීම


සමකාලීන අනුශාසනා
චිත්තානුපස්සනාව

චිත්තානුපස්සනාව කොටස් 16 කින් යුක්ත ය. ඒවා නම් සරාග චිත්ත, වීතරාග චිත්ත, සදෝස චිත්ත, වීතදෝස චිත්ත, සමෝහ චිත්ත, වීතමෝහ චිත්ත, සංඛිත්ත චිත්ත, වික්ඛිත්ත චිත්ත, සමාහිත චිත්ත, අසමාහිත චිත්ත, මහග්ගත චිත්ත, අමහග්ගත චිත්ත, සෞත්තර චිත්ත, අනුත්තර චිත්ත, විමුත්ත චිත්ත හා අවිමුත්ත චිත්ත යි.
ධම්මානුපස්සනාව

ධම්මානුපස්සනාව කොටස් 5 කින් යුක්ත ය. ඒවා නම් නීවරණ පබ්බ, ස්කන්ධ පබ්බ, ආයතන පබ්බ, බොජ්ඣංග පබ්බ හා සච්ච පබ්බ ය.


ප්‍රවර්ගය:බුදු දහම
දේවදූතයන් පිළිබඳව ඉස්ලාමීය සංකල්පය

ඉස්ලාමීය සංකල්පයට අනුව දේවදූතයන් යනු අල්ලාහ් ආලෝකයෙන් මවා ඇති මැවීම් වන අතර මොවුන්ව මවා ඇත්තේ දෙවියන්ට කෘතවේදීව වන්දනාමාන කිරීමටය. මුස්ලිම්වරයෙකු විශ්වාස කළයුතු ප්‍රධාන කරුණු 6 ක් ඇති අතර දේව දූතයන් ගැන විශ්වාස කිරීම එහි දෙවන අංගයයි. විශ්වාස කළ යුතු ප්‍රධාන කරුණු හයෙන් එකක් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් විශ්වාසය සම්පූර්ණයෙන්ම කඩවේ. එම කරුණු 6 වන්නේ, නැමදීමට හා අවනත වීමට සුදුස්සා අල්ලාහ් හැර වෙන දෙවියෙක් නැති බව, දේවදූතයන් ගැන, පහළ වූ ආගම් ගැන , වක්තෘවරුන් ගැන, අවසාන විනිශ්චය දිනය ගැන ,පෙර මිණූම ගැන එනම් යහපත අයහපත සියල්ලම දෙවියන් නිර්මාණය කළ පරිදි සිදුවන බව විශ්වාස කිරීමයි. අල්කුර්ආනයේ සුරා 17 : [ අල් ඉස්රා - මැදියම් රෑ ගමන , ඊස්රායිල් දරුවන් ] 95 “ පිනායෙමින් ඇවිදින මලක්කු භූමියෙහි වූවාහු නම් , අපි ඔවුන් වෙත අහසින් මලක්වරයෙකු රසුල්වරයෙකු වශයෙන් එවන්නෙම්ය” යි කියව.
017.095 قُلْ لَوْ كَانَ فِي الأرْضِ مَلائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولا
දේවදූතයන් සහ ඔවුන්ගේ ගුණාංග

මිනිසාගේ පියවි ඇසට නොපෙනෙන දේව දූතයන් ඇල්ලීමට හෝ ග්‍රහණය කර ගැනීමට අපහසු ඉන්ද්‍රිය ගෝචර නොවන කොට්ඨාශයකි. ඔවුන්ට ඇසීම, පෙනීම, දැනීම හෝ කුසගින්න,පිපාසය ආශාව , නිදිමත වැනි දෑ හෝ ඇති නොවේ. ඔවුන්ට ස්වාධීනව තීරණ ගැනීමේ හැකියාව ද නොමැත. අල්ලාහ් ඔවුන්ව නිර්මාණය කර ඇත්තේ අල්ලාහ්ට වන්දනාමාන කරමින් අල්ලාහ්ගේ අණ ඉටු කිරීමට පමණි. ආලෝකයෙන් නිර්මාණය කර ඇති මෙම දේව දූතයන්ට සුනඛ හෝ සුඛර වෙස් හැර අනෙක් ඔනෑම වේශයකින් මිනිසුන් ඉදිරියේ පෙනී සිටිය හැකි අතර නිමේෂයකින් , එනම්, ආලෝකය බඳු වේගයයෙන් සැණකින් වෙනස් ස්ථානවලද පෙනී සිටිය හැකිය.
ඉබිලීස්
අල්ලාහ් තආලා මිනිසාව නිර්මාණය කිරීමෙන් අනතුරුව ඉබ්ලීස් අල්ලාහ්ගේ අණට පිටුපෑමත් සමගම ඔහුව ස්වර්ගයෙන් නෙරපා හැරිය අතර ඔහු මිනිසාගේ පරම සතුරෙකු ලෙස පෙනී සිටිමින් මිනිසා නොමඟ යැවීමට කටයුතු කරමින් සිටියි. ඉබ්ලීස් යනු දේව දූතයෙක් නොවන අතර එයට වෙනස් කොට්ඨාශයක් වන ජින් වර්ගයට අයත්ය. මොවුන් දේව දූතයන්ට කිසිසේත් සමාන නොවන අතර අල්ලාහ් ජින්වරු මවා ඇත්තේ ගිනි දැල්ලෙනි. ඔවුන්ට ස්වාධීනව තීරණ ගැනීමට හැකියාව ඇති අතර අල්ලාහ්ගේ අණ ඒ අයුරින්ම පිළිපැදිය යුතු වුවත් ඔවුන්ට ඇති තෝරා බේරා ගැනීමේ හැකියාව නිසා අල්ලාහ්ගේ අණ කඩ කරන අවස්ථාද ඇත. ක්‍රිස්තියානි ආගමේ මෙන් ඉස්ලාමයේ දේව දූතයන් පිළිබඳ සංකල්පයක් නැත.
References

http://en.wikipedia.org/wiki/Angels_in_Islam
අමෙරිකා එක්සත් ජනපද සාහිත්‍යය

කොලෝනෝනියානු ඇමරිකාවේ හා එක්සත් ජනපදයේ සිදු කළ ලිඛිතමය හෝ සාහිත්‍යමය ක්‍රියාකාරකම් ඇමරිකානු සාහිත්‍ය යටතට අයත් වේ. නෘත්‍ය හා පද්‍ය සම්බන්ධව සුවිශේෂී සාකච්ඡා සඳහා එක්සත් ජනපද පද්‍ය හා එක්සත් ජනපද නෘත්‍ය බලන්න.
මතුපිටින් දැක්මක්

ආදි ඉතිහාසයේ දී ඇමරිකාව බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත ශ්‍රේණියක් ලෙස අද එක්සත් ජනපදයේ නැ‍ඟෙනහිර වෙරළේ පැවතිනි. එබැවින් සාහිත්‍යමය සම්ප්‍රදායේ ආරම්භය ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යයේ පුළුල් සම්ප්‍රදායන් සමඟ බද්ධ වී ඇත. කෙසේ නමුත් ඇමරිකාවට අනනය වු ගති ලක්ෂණ හා එහි පෘථුලත්වය එය වෙනත් මාවතක් හා සම්ප්‍රදායක් ලෙස සැලකීමට හේතු විය.
මුල්ම හා යුද්ධයට පෙර රචිත සාහිත්‍ය

17 වන හා 18 වන සියවස් වලදි බොහෝ රච‍කයෝ දකුණු ඇමරිකාව පිළිබද ලියුහ. එසේත් නැතිනම් ඔවුනු ඇමරිකානුවෝ වුහ. (උදා: කැප්ටන් ඩජෝන් ස්ම්ත්ගේ කෘථි) කෙසේ වෙතත් මෙම කෘති දකුණු ඇමරිකාවට අයත් නොවුනේ ඒවා ඇමරි‍කාවේ ගොඩනැගිම විස්තර කරන බැවිනි.

දකුණු ඇමරිකාව විශේෂිත වු සංස්කෘතියකින් හෙබිව පැවතීම ඇරඹුයේ 1800 යේ මුල් කාලයේදී ප්‍රථම වගාව, වහල් භාවය ඇරඹිමත් සමගය. යුද්ධයවට ප්‍රථම කාල වකවානුයව්දි ජිවියෙන් පිරි ාසාක්ඹෂරතාවක් සහිත සමාජයක් චාල්ස්ටන් හා දකුණු කැරොලිනාඩ් දැක ගත හැකිවිය. මෙම සමගයේ ලේඛකයන් වන ජොන් හැම්ල්ටන් හයිනි වැනි කිවිවරැන්ගේ ගිතමය, හැගිම්බර කෘති එළි දැක්වුහ. මේ සමයේ බිහි වු වැදගත් කෘතියක් ලෙස clotel හා The President's Daughterයන කෘති දැක්විය හැක. මේවායේ කතුවරයා වනුයේ දකුණු ඇමෙරිකානු වහලකු වන විලියම් වෙල්ස් බ්‍රවුන්ය. මෙය අප්‍රිකානු ඇමරිකානුවකු අතිනි ලියවුණු ප්‍රථම කෘතිය වන අතර මෙහි අඩංගු වුයේ එසමයේ වු කටකතාවක් වන තෝමස් ජෙරේසන් ගේ හා ඔහුගේ වහලියකගේ දරැවා පිලිබදවය.

දකුණු ඇමරිකාවෙන් බිහි වු තවත් සාර්ථක කතුවරයකු වන්නෙන් මහාචාර්ය විලියම් එච් පෙක්ය. (1830) ජෝර්ජියාවේ ඉපදුණු ඔහු සිය පියාවන කර්නල් පෙක් සමග 1843 දී මධ්‍යම ෆ්ලෝරිඩාවට පදිංචියට ගියේය. ඔහු පසුව විස්තරාත්මක අයුරින් මෙම පුදේශය පිළිබද ලියුවේය. 1853 දී උපාධිය ලබා ගත් ඔහුගේ ලේඛන ජිවිතය රිචඩ් බොනර්ගේ නිව්යෝර්ක් ලෙජරයට ලබා දුන් ලිපි මගින් ඇරඹිනි. ඔහු ඉතිහාසය පිළිබද මාහාචාර්යවරයකු ලෙස සේවය කළ අතර ජෝර්ඩජ්යා වික්ලි යන සගරාව පසුව ජෝර්ජියාවේ දි ඇරඹිය. පසුව ඔහු විශ්‍රාමිකව ‍ෆ‍්ලෝරිඩාවේ දිවි ගෙවු අතර සිය බිරිදගේ අබාවයෙන් පසු 1892 දී අභාවියට පත් විය.


ප්‍රවර්ගය:සාහිත්‍යය - රටවල් අනුව
ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකාව
ප්‍රවර්ගය:සාහිත්‍යය
මුල්කාලීන එක්සත් ජනපද සාහිත්‍යය

මුල්කාලීන එක්සත් ජනපද සාහිත්‍යය

යුද්ධයෙන් පසු කාලපරිච්ජේදය අතර තුරදී ඇලෙක්සැන්ඩර් හැමිල්ටන්, ජේම්ස් මැඩිසම් හා ජෝන් ජේ විසින් ලියන ලද “ද ෆෙඩරලිස්” නිබන්ධන මගින් රාජ්‍ය සංවිධාන හා රිපබ්ලිකන් අගයන් පිළිබද ඓතිහාසික සාකච්ඡාවක් ගෙනහැර දක්වන ලදී. තෝමස් ජේෆර්සන්ගේ එක්සත් ජනපද සාම කෙටුම් පත (Declaration of Peace), ව්‍යවස්ථාවලියට ඔහුගේ බලපෑම, ඔහුගේ චරිතාපදානය, වර්ජිනියා ප්‍රාන්තය පිළිබඳ සටහන් හා ඔහුගේ සුවිසල් ලිපි සමුහය නිසා ඔහුව වඩාත් දක්ෂ මුල් කාලීන ඇමරිකානු ලේඛකයා ලෙස සැලකෙයි. ෆිෂර් ඒම්ස්, ජේම්ස් ඔටිස් හා ෆැට්රික් හෙන්රිද ඔවුන්ගේ දේශපාලනික ලිපි හා දේශනා වලට ඇගයීමකට ලක්වෙයි.

විලියම් හිල්බ්‍රවුන්ගේ ද පවර් ඔෆ් සිම්පති (1789) ග්‍රන්ථය ප්‍රථම ඇමරිකානු නව කථාව ලෙස සමහරක් විට සැලකෙයි. නව ජාතියේ බොහෝමයක් මුල් කාලීන සාහිත්‍යයන් ආවේනික ඇමෙරිකානු හඩක් ‍සොයා ගැනීමට වෙර දැරූහ. බොහෝ විට යුරෝපානු ආකාර හා රටා පරිවර්තනයට ලක් වු අතර විභේදකයන් විසින් ඒවා පහත් දේ ලෙස සලකනු ලැබීය. උදාහරණ ලෙස චාල්ස් බ්‍රෝකේඩන්ස් බ්‍රසවුන්ගේ වෙයිලන්ට් හා අනෙකුත් නව කථා බොහෝ විට සලකනු ලබන්නේ එංගලන්තයේ ලියැවුණු ගොතික් නව කතා වල අනුකරණ ලෙසටයි.


http://en.wikipedia.org/wiki/American_literature#Early_U.S._literature
ඉන්දු පර්සියානු සාහිත්‍යය

ඉන්දු පර්සියානු සාහිත්‍යය

මුල් කාලීන මුස්ලිම් කාලය අතරතුරදී පර්සියානු භාෂාව උප මහද්වීපයේ ප්‍රධාන භාෂාවවු අතර බොහෝමයක් උගතුන් හා රාජ්‍යයන් විසින් භාවිතා කරන ලදී. පර්සියාවේ තිබු පර්සියානු සාහිත්‍ය්‍ය එහි ප්‍රසිද්ධ අතර ඉන්දියානුවන් කිහිප දෙනෙක් ප්‍රධාන පර්සියානු පද්‍යකරුවන් බවට පත් වෙයි. ඔවුන් අතරට අමීර් කෘසෝ හා නූතන කාලයේ අලාමා ඉබ්බාල් ඇතුළත් වෙයි. පැරණි සංස්කෘත සාහිත්‍යය බොහෝමයක් ද පර්සියානු භාෂාවට පරිවර්ථනය කරන ලදී. යම් කාලයක් පුරාවට එය මෝගල් අධිරාජ්‍යයේ අධිකරණ භාෂාව ලෙස තිබු අතර පසුව එය උර්දු භාෂාව මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය ‍විය. උර්දු වල ව්‍යාප්තවීම නොසලකා හරිමින් පර්සියානු භාෂාව තවමත් එහි තත්ත්වය ඉන්දියාවේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයේ මුල් කාලීන වර්ෂ දක්වා ආරක්ෂා කර ගෙන සිටී. බොහෝමයක් බ්‍රිතාන්‍ය නිළධාරීන්ට ඉන්දියාවට පැමිණීමේදි පර්සියානු භාෂාව ඉගෙනීමට සිදු වු අතර ඔවුන්ගේ සාකච්ඡා පර්සියානු භාෂාවෙන් සිදු කිරීමට සිදු විය. කෙසේ නමුත් 19 වන සිය වසේ මුල් භාගයේදී බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් ඔවුන්ගේ බලපෑම ව්‍යාප්ති කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙස පර්සියානු භාෂා භාවිතය නැවැත්වීමට රාජ්‍ය නීතියක් පැනවු අතර ඒ වෙනුවට ඉංග්‍රීසි භාෂා භාවිතය හදුන්වා දෙන ලදී. මේ නිසා උප මහද්වීපයේ ප්‍රධාන භාෂාවලෙස වු පර්සියානු භාෂාවේ පසු බැසීම ආරම්භ වු අතර එහි ස්ථානය ඉංග්‍රීසි භාෂාව විසින් හිමි කරගන්නා ලදී. බොහෝමයක් නූතන ඉන්දියානු භාෂා තවමත් අධික පර්සියානු බලපෑමේ සලකුණු පෙන්වයි. (වඩාත් විශේෂිතව උර්දු හා හින්දු)


http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_literature#Indian_Persian_literature
අයර්ලන්ත සාහිත්‍යය

; W.B. Yeats; Oscar Wilde; James Joyce; Colm Toibín; Seamus Heaney; Samuel Beckett; G.B. Shaw ]]


thumb|8 වන සියවසේ අයර්ලන්ත ලිපි.
සාපේක්ෂව කුඩා දිවයිනක් වන අයර්ලන්තය එහි අංශ වලින් ලෝක සාහිත්‍ය්‍යට සමානු පාතික නොවන දායකත්වයක් ලබාදී ඇත. අයර්ලන්ත සාහිත්‍යය අයර්ලන්ත හා ඉංග්‍රීසි භාෂා සංයුක්ත කරයි.

මෙම දිවයිනෙහි වඩාත් සුප්‍රසිද්ධ සාහිත්‍යමය කටයුතු විවාදයකින් තොරවම ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන් එවැනි කටයුතු වලට උදාහරණ වන්නේ ජේම්ස් ඩෝයිල්, ඔස්කාර් වයිල්ඩ් හා අයර්ලන්තයේ සාහිත්‍යය සදහා නොබෙල් ත්‍යාගලාභීන් 4 දෙනා වන විලියම් බට්ලර් යීට්ස්, ජෝර්ජ් බර්නාඩ් ෂෝ, සැමුවෙල් බැකට් හා සීමස් හීනිගේ නිර්මාණ ය. කෙසේ නමුත් අයර්ලන්තයේ පැරණිතම සාහිත්‍ය සම්ප්‍රදායයන් අයර්ලන්ත භාෂාවෙන් ලියවී ඇත. එමෙන්ම යුරෝපයේ තෙවැනියට පැරණිතම සාහිත්‍යය වන්නේ අයර්ලන්ත සාහිත්‍යයයි. (ග්‍රීත හා ලතින් සාහිත්‍යයන්ට පසුව) තවද ඕනෑම කෙල්ටික භාෂාවකින් ලියන සාහිත්‍යයේ (පෞරාණික හා නූතන)‍ වඩාත්ම සුවිශේෂී ව්‍යුහය ඇත්තේ ද අයර්ලන්ත භාෂාවටයි. තවදුරටත් පුරාවෘත්ත හා පද්‍ය වල බලවත් මුඛ සම්ප්‍රදායයන්වැනි අයර්ලන්ත භාෂා සම්ප්‍රදායයයේ ඓතිහාසික බලපෑම් අනෙක් රටවලට වඩා සැලකිය යුතු අන්දමින් වෙනස් ලෙස ඉංග්‍රීසි සාහිත්‍යයක් නිර්මාණය කිරීමට උදවු විය. පැරැණි සම්ප්‍රදායයන් වලදී ඉංග්‍රීසි භාවිතා කරන ලද බොහෝමයක් අයර්ලන්ත ලේඛකයන් ස්වභාව සෞන්දර්යය විස්තර කිරීමේ දී විශ්මය ජනක හැගීමක් අයත් කර ගෙන සිටි අතර ඉන්පසු එය වඩා විස්තිර්ණ හෝ තියුණු හාස්‍යරසයක් දක්වා ඇදී ගියේය. ඊට අමතරව භාෂා දෙක අතර අන්තර් ක්‍රියාව ඉංග්‍රීසි භාෂාවේ ව්‍යුත්පන්නයක් වු හර්බනෝ ඉංග්‍රීසි භාෂාවට උත්පත්තිය ලබාදී ඇති අතර එමගින් ලියැවී ඇති සාහිත්‍යයට වෙනස් පද ගැලපුමක් හා සංගිතයකට ද මග පාදා ඇත.
අමතර අවධානයට
පාද සටහන්
භාහිර සබැඳි

*National Library of Ireland: Premier cultural institution holding Irish literary collections
*CELT: The online resource for Irish history, literature and politics
*The Irish Playography database




ප්‍රවර්ගය:ඉංග්‍රීසි-භාෂා සාහිත්‍යය
ප්‍රවර්ගය:අය'ලන්තය
මලයාලම් සාහිත්‍යය

මලයාලම් සාහිත්‍යය යන පදය භාවිතා වන්නේ මලයාලම් භාෂාවෙන් රචිත සාහිත්‍යයට අදාලවය. මලයාලම් යනු මිලියන 30ක ජනතාවක් කතා කරන භාෂාවකි. ප්‍රධාන වශයෙන්ම කේරල ප්‍රාන්තවාසීන් හා ඉන්දියාවේ ලක්ෂදීප දූපත්වාසීන් ඒ අතරට ගැනේ. මෙය ද්‍රවිඩ භාෂාවක් වන අතර එබැවින් වෙනත් ද්‍රවිඩ භාෂාවන් සමඟ, විශේෂයෙන්ම දෙමළ භාෂාව සමඟ සංයෝජනය වී ඇත. සංස්කෘත භාෂාව ද සමඟ එසේමය. ඓතිහාසිකව කේරළ ප්‍රාන්තය විදේශීය බලපෑමට ලක් වූ අතර එය මලයාලම් සාහිත්‍යයට ද බලපෑවේය. එය කාලානුරූපව පරිණාමය විය.


ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියාව
රෝමානු සාහිත්‍යය

රෝමානු සාහිත්‍යය

13 වන ශත වර්ෂයේදී ප්‍රංශ භාෂාව සාහිත්‍යමය භාෂාවක් ලෙස විශාල දියුණුවක් ලැබීය. ස්කොට්ලන්තයේ සිට පැමිණි සෙල්ටික නොවන පළමු ස්වභාෂා සාහිත්‍යය නිර්මාණය Romanstv Fergus ය. මීට අමතරව ආතුරීයන් චක්‍රයේ ප්‍රංශ භාෂාවෙන් රචිත හා ස්කොට්ලන්තයෙන් පිටත පමණක් සංරක්ෂිත කෘත්‍යයන් ඇතැම් අධ්‍යාපනඥයන් විසින් (DDR ඕවන්) ස්කොට්ලන්තයේ රචිත කෘතීන් ලෙස උගන්වනු ලැබෙයි.

ප්‍රංශ භාෂාවට අමතරව ලතින් භාෂාව ද සාහිත්‍යමය භාෂාවකි. ප්‍රසිද්ධ උදාහරණයන් වන්නේ Imchcolm atiphoner හා Carmen de morte sumerledi එය ගැස්ලෝ ජනතාවගේ Somailre Mac gilla brigte ට එරෙහිව ලැබු විජයග්‍රහණයෙන් පිනායමින් රචිත කෘත්‍යයන්ය. ස්කොට්ලන්තයේ මධ්‍යතන යුගයේ වැදගත්ම නිර්මාණය වන්නේ වීටා කොලොම්බේ වන අතර එය ද ලතින් භාෂාවෙන් රචනා කොට ඇත.


http://en.wikipedia.org/wiki/Scottish_literature#Romance_literature
නේපාල සාහිත්‍යය

මෙය නේපාල භාෂාවෙන් රචිත සාහිත්‍ය සඳහා භාවිතා වේ. එය නේපාල ජාතිකයන් විසින් රචිත සාහිත්‍යයක් වීම අනිවාර්ය නොවන අතර එයට හේතුව වන්නේ ඉන්දියාවේ හා භූතානයේ ඇතැම් ප්‍රදේශවල එය පුළුල්ව භාවිතා වන බැවිනි. සත්‍ය වශයෙන්ම ඉන්දියාවේ සිකීම් ප්‍රාන්තයේ නිල භාෂාව නේපාල භාෂාවයි. පරිජාත් වැනි ඉන්දියාව ඇතුළු වෙනත් රටවල්වලින් පැමිණි ලේඛකයන් නේපාල සාහිත්‍යයේ ප්‍රමුඛ ලේඛකයන් වේ. නේපාලය තුළ ද මිතාලි, බෝච්කූරි, නේපාල් භාෂා ආදී ලෙස ව්‍යවහාර භාෂාවන්ගේ විවිධත්වයක් ඇත.

නේපාල භාෂාව සංස්කෘත භාෂාවෙන් පරිණාමනය වූ අතර එහි පුරාතන ඉතිහාසය විස්තර කිරීම අසීරු වන්නේ බොහෝ පඬිවරුන් විශේෂයෙන්ම ආගමික සාහිත්‍යයට අදාලව සංස්කෘත භාෂාවෙන් ලියූ බැවිනි. කෙසේ නමුත් නේපාල සාහිත්‍යය යුග 5කට දළ වශයෙන් බෙදිය හැක.
ඕරියා සාහිත්‍යය

ඕරියා සාහිත්‍යය

ඕරියාවට 13 වන සියවස තෙක් දිවෙන පොහොසත් සාහිත්‍යය උරුමයක් ඇත. 14 වන සියවසේදී ජීවත් වු සරලා දාස ඔරිස්සාහි වයිසා ලෙස හැදින්වේ. ඔහු මහා භාරතය ඕරියානු භාෂාවට පරිවර්ථනය කරන ලදී. එමෙන්ම මහා භාරතය, රාමායනය හා ශ්‍රීමඩ් භාග්යභභගම් වැනි සම්භාව්‍යය සංස්කෘතික ලේඛන පරිවර්ථනය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය තුලින් එම භාෂාව සම්මත කරණයට පත් විය. ජගන්නාත් ඩෑස් විසින් ශ්‍රීමඩ් භගභතම් ඕරියානු භාෂාවට පරිවර්ථනය කළ අතර ඔහුගේ පරිවර්ථනය තුලින් භාෂාවේ ලිවීම් ආකාරය සම්මත කරණයට භාජනය විය. ඕරියා රාජ්‍යයට පද්‍යය පිලිබදව බලවත් සම්ප්‍රදායයක් ඇත. (විහේෂයෙන් ආගමික භක්තිය පිලිබද පද්‍යය) වෙනත් ප්‍රසිද්ධ පුරාථන ඔරියා කවීන් අතරට කබි සම්රන් උපේනද්ර් බන්ජා හා කබි සුර්යයා බාලා දේවි රතා ඇතුළත්ය.

19 වන සියවසේ දී ඕරියානු සාහිත්‍යයේ ගද්‍ය හා පද්‍යලිවීමේ සුප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයන් වුයේ ෆකිර් මෝහන් සේනාපති (1843 – 1918), ගෞරි ශන්කර් රේ, ගෝපාල් චන්ද්රධ ප්රවහාරාජ්, පණ්ඩිත් නිල්මානි විද්‍යාරත්න, කබිබාර් රාධානාත් රේය. 20 වන සියවසේ ඔරියානු සාහිත්‍ය්‍ය හා ඔරියානු භාෂාවට වටිනාකමක් ලබාදුන් පුද්ගලයන් අතරට ගොඩ භාෂි මොහොප්පත්රා , කාලිංග චරණ පණිභ්රෂහි, ඛණ්හු චාරන් මොහන්ති (1906 – 1997), ගොපිනාත් මොහන්ති, සචින්ද නන්ද රෞද්ද්‍රේ, සුාර්න්ද්‍ර මොහන්ති, මනෝජ් දාස්, ක්රිගෂෝරි චරන්දාස්, සීත කාන්තා මොහොප්පත්රා , රාමකාන්ත රාත්, බිනපානි මොහන්ති, ජගදිස් මොහන්ති, සරෝජනි සචෝ, රාජේන්ද්ර ක්රිතෂෝර් පාණ්ඩ, පද්මජ් පාල්, රාම චන්ද්‍ර බිහේරා හා ප්‍රතිබා සත්පති අයත්ය.


http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_literature#Oriya_literature
වෙනත් මානවවේදීන් පඬිවරුන්

විලියම් සැල්ස්බරිගේ ක්‍රියාකාරකම්වලට කෙටි කලකට පසුව මොවුන් දිස් වන්නට විය. සැල්ස්බරි ප්‍රොතෙස්තන්ත්‍රවාදියෙකු වූ අතර ඔහුගේ අධ්‍යයනයන් මහාද්වීපයේ නව ආගමික අදහස් සමඟ බද්ධ කළේය. අනෙක් අතින් ගෘෆර්ඩ් රොබට් කතෝලිකයෙකු වූ අතර එම ආකාරයෙන්ම ‍වැදගත් වේල්ස ව්‍යාකරණයන් ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ඔහු 1567 දී මිලාන් නඟරයට පිටුවහල් කෙරිණි. විලියම් මෝගන් විසින් බයිබලයේ සම්පූර්ණ පරිවර්තනයක් 1588 දී ප්‍රකාශයට පත් කිරීමත් සමඟ වේල්ස භාෂාවේ හා සාහිත්‍යයේ විශාල ඉදිරි පියවරක් ඇති වේ.
References

http://en.wikipedia.org/wiki/Welsh_literature#Other_humanists_and_scholars
පාලි සාහිත්‍යය

s, most of which have not survived the humid climate of South Asia and Southeast Asia.]]


පාලි සාහිත්‍යයට අන්තර්ගත වන්නේ බෞද්ධ දාර්ශනික කටයුතු පද්‍යයන් හා ඇතැම් ව්‍යාකරණමය කටයුතුය. ප්‍රධාන පාලි ලේඛණ අතර ජාතක කතා, ධම්ම පදය, අට්ඨ කතා හා මහාවංශය අයත් වේ. ප්‍රධාන පාලි ව්‍යාකරණ ශිල්පීන් අතර කච්ඡායනා, මොග්ල්ලාන හා වරාරුසී (ඔහු ප්‍රක්රිත් ප්‍රකාශ් ලිවීය) අයත් වේ.

පාලි ශාස්ත්‍රයේ ඇත්තේ බොහෝ දුරට ඉන්දීය සම්භවයකි. පසු කාලීන පාලි සාහිත්‍යයන් ඉන්දීය උප මහද්වීපයේ ප්‍රධාන භූමියෙන් පිටත දී ඇති වුණ අතර ඊට ශ්‍රී ලංකාව හා නිරිත දිග ආසියාව අයත් වේ.
අමතර අවධානයට

* Early Buddhist Texts
* Pāli Canon
* Sutta Piṭaka
* Vinaya Piṭaka
* Abhidhamma Piṭaka
* Anupitaka
* Pali Text Society
* Palm-leaf manuscript
* List of Pali Canon anthologies
* List of suttas
භාහිර සබැඳි

* Bhikkhu Nyanatusita Comprehensive Reference Table of Pali Literature
* Large collection of Pali literature in the original
* huge collection of canonical and post-canonical pali literature, some of the texts absent at tipitaka.org
* John Bullitt (2002)"Beyond the Tipitaka: A Field Guide to Post-canonical Pali Literature,"
* List of texts in Pāli by the Pali Text Society.
මූලාශ්‍ර
ප්‍රක්‍රිට් සාහිත්‍යය

ප්‍රක්‍රිට් සාහිත්‍යය

වඩාත් අවධානයට ලක්වන ප්‍රක්‍රිට් භාෂාව වන්නේ පාලිය. අශ්ඝෝෂගේ බොහොමයක් නාට්‍යය ශවුර්සෙනි ප්‍රක්‍රිට් ලියා ඇත. ශවුනි වලින් ලියන ලද තවත් විශාල සාහිත්‍යය අංගයක් වන්නේ කවමංජාරීය. කාලිදාස, හර්ෂ හා හාල් ඔවුන්ගේ සමහරක් නාට්‍යය හා පද්‍යය වලදී මහාරාෂ්ටීය රාකි භාවිතා කරන ලදී. ශෙම්බාර් ජේන්ගේ බොහොමයක් කටයුතුද මහාරාෂ්ට ප්‍රක්‍රිට්වලින් ලියා ඇත. බොහොමයක් නාට්‍ය( අශ්වඝෝෂගේ වැනි ) හා ජේන්ගේ කාර්යන් ආර්ද මගඩි ප්‍රක්‍රිට් මගින් ලියා ඇත.


http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_literature#Prakrit_literature
සංස්කෘත සාහිත්‍යය

සංස්කෘත භාෂාවෙන් වූ සාහිත්‍යය වේද සදහා ආරම්භවන අතර ඉන්දියාවේ වානේ යුගයේ සංස්කෘත මහා කාව්‍යය සමග ඉදිරියට ගලායයි. ආදි සම්භව්‍යය සංස්කෘත සාහිත්‍යයේ ස්වර්ණමය යුගය මුල් මධ්‍යතන යුගය දක්වා ඈතට දිවයයි. ( දළ වශයෙන් 3 – 8 සියවස් AD) 1100 AD වලින් පසු හීන වී යාමට පෙර 11 වන සියවසේදී සාහිත්‍යමය නිර්මාණවල යම් වර්ධනයක් පෙන්වන ලදී‍. එය නැවත ඇති කිරීම සඳහා දීර්ඝ කාලීන උත්සාහයන් ක්‍රියාත්මක වේ. උදාහරණ ලෙස රචනා තරග පවත්වන මුළු ඉන්දියානු සංස්කෘත උත්සවය දැක්විය හැකිය.

ආගමික සාහිත්‍යයවල බහුල භාවිතය මගින් ( වි‍ශේෂයෙන් හින්දු ආගම ) හා බොහොමයක් නූතන ඉන්දියානු භාෂා ඍජුවම මෙන් ව්‍යුත්පන්න වූ බවට හෝ අධික බලපෑමකට ලක් වූ බවට වූ සාක්ෂි මගින් හෙළිවන්නේ සංස්කෘත භාෂාව හා එහි සාහිත්‍යය ඉන්දියානු සංස්කෘතියේ විශාල වැදගත් කමක් උසුලන බවයි. එම නිසා එය යුරෝපීය සංස්කෘතියේ ග්‍රීක හා ලතින් සාහිත්‍යයවලින් වෙනස් වේ.
මුලින්ම මුද්‍රණය කරන ලද වේල්ස ග්‍රන්ථය

මුලින්ම මුද්‍රණය කරන ලද වේල්ස ග්‍රන්ථය

1546 දී වේල්සයේ මුද්‍රණයවූ ප්‍රථම ග්‍රන්ථය ප්‍රකාශයට පත් විය. එය ලියන ලද්දේ බ්‍රෙකෝන් හි සර් ජෝන් ප්‍රයිස් විසිනි. ජෝන් ප්‍රයිස් වංශවතෙකු වූ අතර වැදගත් සිවිල් සේවකයෙකු ද විය. ඔහු වේල්ස කවුන්සිලයේ ලේකම් ලෙස කටයුතු කළ අතර ඔහු එම ප්‍රදේශයේ ආගමික ස්ථානවල විසිරවා හැසිරීම පරිපාලනයට වගකිව යුතු නිලධාරීන්ගෙන් අයෙක් ද විය. උපාධිධරයෙක්ද වන මොහු ආගමට හා ඉගෙනීමට, ප්‍රතිසංවිධානය හා මානව වාදයට සම්බන්ධ නවතම අදහස් ඉදිරිපත් කරන ලදී . තවද ඔහු වේල්සයේ ඉතිහාසය හා සාහිත්‍යය ඇතුළත් විවිධ වස්තු පිළිබඳ ලේඛන එකතු කරන්නෙකු ද විය.


http://en.wikipedia.org/wiki/Welsh_literature#The_first_printed_Welsh_book
16 හා 17 වන සියවස්

යුරෝපයේ අනෙක් කොටස්වල මෙන්ම වේල්සයේ 16 හා 17 වන සියවස් අධික වෙනසක් සිදු වූ කාල පර්ච්ඡේදයක් විය. දේශපාලනිකව , සාමාජීයව හා ආර්ථිකමය වශයෙන් නූතන වේල්සයේ පදනම ඇති වූයේ මෙම කාලයේදීය. වේල්සයේ නීති පනත් 1535 – 1542 දී වේල්සය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉංග්‍රීසි අධිරාජ්‍යයට සම්බන්ධ වූයේ දේශපාලනික හෝ නෛතික ස්වාධීනත්වයේ ඉතිරිවී තිබූ අවශේෂ ද නැති කර ගනිමිනි. I වන එළිසබෙත් රැජිනගේ 1559 ඒකීයතා පනත හරහා හෝ දේශපාලනික - ආගමික ගිවිසුම වේල්සය නමින් රෙපරමාදු යටත් බවට පත් කළ අතර එයට නැවත බලය ගැනීමට හැකිවූයේ ඉංග්‍රීසි සිවිල් යුද්ධය අතරතුර හා ඉන් පසුව සිදු වූ දියුණුවීම් වලිනි. තවද , අවසාන වශයෙන් මෙම යුගයේදී ගල් අඟුරු කැනීම ලෝහ කැනීම හා වානේ උණූ කිරීමේ කර්මාන්තවල ආරම්භය සනිටුහන් වූ අතර එමගින් ඉන්පසු වූ ශතවර්ශවලදී සිදු වූ විශාල කර්මාන්තකරණයට මග පෑදිණි.
References

http://en.wikipedia.org/wiki/Welsh_literature#The_Sixteenth_and_Seventeenth_Centuries
උර්දු සාහිත්‍යය

උර්දු සාහිත්‍යය (, ).

උර්දු සාහිත්‍යයට දීර්ඝ හා වර්ණවත් ඉතිහාසයක් ඇති අතර එය ලියා ඇති භාෂාව වන උර්දු භාෂාව දියුණුව සමග තදින් බැඳී ඇත. එම සාහිත්‍යයේ ප්‍රවණතාව පද්‍යය මගින් දරා සිටින අතර ප්‍රධාන ගද්‍යය ආකාර කිහිපයක ( විශේෂයෙන් ගසාල් හා නාසම් ) කිහිපයකදී ලබාගෙන ඇති ප්‍රකාශන පරාසය කෙටිකතා හෝ අෆ්සානා (Afsana) ඇතුළත් වෙනත් ලිවීම් විධි වලට දියුණු වීමට මග පාදා ඇත.වර්තමානයේදී එය ඉන්දියාවේ හා පකිස්ථානයේ ඉතා ප්‍රසිද්ධවන අතර විදේශ රටවලද ( මූලිකවම දකුණු ආසියාව ) ප්‍රසිද්ධ වෙමින් පවතී.


ප්‍රවර්ගය:ඉන්දියාව
ජාතිකත්වය

පුද්ගලයෙක් සහ රජයක් අතර ඇති නෛතික සබඳතාව ජාතිකත්වය නම්වේ. Nationality normally confers some protection of the person by the state, and some obligations on the person towards the state. What these rights and duties are vary from country to country. මෙය තාක්‍ෂණිකව සහ නෛතිකව පුරවැසිභාවයට වඩා වෙනස්ය. එනමුත් බොහෝ නවීන රටවල සියළු ජාතිකත්වය ඇති සියළුදෙනාට පුරවැසියන් ලෙසද පුරවැසියන් සියළුදෙනාට ලෙසද සැලකේ.
ජාතිකත්වය සහ ජාතිය අතර වෙනස
ජාතිකත්වය සහ පුරවැසිභාවය අතර වෙනස
See also

*ජාතිය
*පුරවැසිභාවය
*උපන් භූමියට ඇති අයිතිවාසිකම
*jus sanguinis
*Meta-ethnicity
*Nationalism
*Second-class citizen
*List of nationalities
References

White, Philip L. (2006). "Globalization and the Mythology of the Nation State," In A.G.Hopkins, ed. Global History: Interactions Between the Universal and the Local Palgrave Macmillan, pp. 257-284.
External links

*Grossman, Andrew. Gender and National Inclusion
*Trott, Philip D A. Dual Nationality
* White, Philip L. "Globalization and the Mythology of the Nation State," In A.G.Hopkins, ed. Global History: Interactions Between the Universal and the Local Palgrave Macmillan, 2006, pp. 257-284.
*Lord Acton, Nationality (1862)