Utamaduni wa Waswahili

thumb|Waswahili wakicheza [[bao huko Mji Mkongwe Zanzibar]]
thumb|Mwanamke aliyevaa mavazi ya kisasa, Tanzania, [[Bagamoyo]]
Utamaduni wa Waswahili ni utamaduni wa Waswahili wanaoishi katika Pwani ya Waswahili. Eneo hili la pwani linajumuisha Tanzania, Kenya, na Msumbiji, pamoja na visiwa jirani vya Zanzibar na Komoro pamoja na baadhi ya maeneo ya Malawi na mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Waswahili huzungumza lugha ya Kiswahili kama lugha yao ya asili, ambayo ni ya familia ya lugha za Kibantu. Graham Connah alielezea utamaduni wa Waswahili wa mijini kwa kiasi fulani, wa kibiashara, na wa kisomi.

Utamaduni wa Kiswahili ni zao la historia ya maeneo ya pwani ya Maziwa Makuu ya Afrika. Kama ilivyo kwa lugha ya Kiswahili, utamaduni wa Kiswahili una msingi wa lugha za Kibantu ambao umeathiriwa na mwingiliano wa tamaduni za kigeni.
Historia na utambulisho

Maeneo ya kihistoria ya pwani ya Waswahili yanaonyesha utamaduni ulio na mila mbalimbali za kienyeji tangu karne ya tisa BK. Hii imebadilika na kuwa utamaduni wa Kiswahili wa kisasa. Kwa sasa, kuna makazi 173 yaliyotambuliwa ambayo yaliendelea katika pwani ya Waswahili na visiwa jirani kuanzia karne ya tisa hadi ya kumi na saba, yakiwemo maeneo ya Kilwa, Malindi, Gedi, Pate, Komoro, na Zanzibar. Uchimbaji wa hivi karibuni katika maeneo haya ya pwani umetumika kuchunguza ueneaji wa Uislamu Afrika Mashariki na maendeleo ya utamaduni wa Kiswahili. Hata hivyo, utambulisho wa Waswahili (na wa watu wanaohusishwa na maendeleo ya utamaduni katika pwani ya Kiswahili) umekuwa ukibishaniwa katika historia na sasa.

Matumizi ya kihistoria ya matumbawe kati ya Waswahili katika ujenzi, ambapo walitumia mawe kama nyenzo ya kujenga misikiti na makaburi, yamehusishwa na kuanza kwa matumizi ya mawe ya matumbawe katika karne ya kumi na nne kwa majengo yaliyoonekana kuwa na umuhimu mkubwa. Kinyume chake, imedaiwa kuwa maeneo hayo yaliundwa na wakoloni Waarabu au Waajemi.

Kuna madai kwamba utamaduni wa Kiswahili ulitokana na makazi ya wafanyabiashara Waarabu, ambapo magofu yalikuwa yakijulikana kama miji ya Kiarabu na baadhi ya Waswahili walijitambulisha kama kizazi cha Waarabu au Waajemi. Maoni yaliyochapishwa mwaka 2000 yanapendekeza kwamba maeneo ya pwani ya Kiswahili ya kipindi cha kati yalitokana na maendeleo ya kienyeji kwa kuanzishwa kwa jamii ndogo za kilimo na uvuvi ambazo zilikua na kuwa utamaduni wa Kiswahili kupitia biashara, hali ambayo ilisababisha kuongezeka kwa ushawishi wa Kiislamu katika karne ya kumi na mbili. Kuongezeka kwa mawasiliano na ulimwengu wa Kiislamu kungesababisha muunganiko wa tamaduni za Kiafrika na Kiarabu, na hivyo kuunda utamaduni wa Kiswahili wa kienyeji. Mchanganyiko wa mitazamo hii miwili upo katika simulizi za wafanyabiashara Waarabu waliooa wanawake wa kienyeji, hali iliyounda utamaduni wa Kiswahili wa kipekee wenye asili ya Kiarabu na Kiafrika. Utamaduni huu unaonekana kuanzia Kenya na Tanzania kisha kusambaa hadi Msumbiji.

Takwimu kutoka kwenye utafiti wa vinasaba vya Waswahili zilichapishwa mwaka 2023. Vinasaba vya watu kadhaa waliokuwa wamezikwa katika makazi ya Kiswahili ya Kati huko Kenya na Tanzania kati ya 1250 na 1800 zilikusanywa na kuchambuliwa. Utafiti ulibaini kwamba "jenomu za watu hawa zinaonyesha asili mbalimbali za utamaduni wa Kiswahili, zikiwa na mchanganyiko wa Kiafrika wa kienyeji, Mashariki ya Kati, na Asia Kusini", na kuunga mkono usahihi wa masimulizi ya mdomo ambayo mara nyingi yamepuuzwa kuhusu asili ya utamaduni wa Kiswahili. Mwanakiolojia Chapurukha Kusimba, aliyeshirikiana kuongoza utafiti huu, alisema kwamba watu hao "walikuwa kizazi cha watu waliokuwa wameanza kuchangamana karibu mwaka 1000. Takriban asili yote ya Kiafrika ilitokana na wanawake, huku asili nyingi za Kiasia zikichangiwa na wanaume kutoka Uajemi", na kwamba matokeo ya vipimo vya vinasaba yanathibitisha simulizi za mdomo za Waswahili, yakibatilisha wazo la kikoloni kwamba ustaarabu wa Kiswahili ni au ulikuwa "kimsingi ni ustaarabu wa Kiarabu".

Miji ya kale ya Waswahili ilifuata Uislamu na ilikuwa na mwingiliano wa kimataifa na huru kisiasa kutoka kwa kila mmoja. Bidhaa kuu za kuuza kutoka tamaduni hizi zilikuwa watumwa, chumvi, mpingo, dhahabu, pembe za ndovu, na sandalwood. Miji hii ya pwani ilianza kudhoofika kuelekea karne ya kumi na sita, hasa kufuatia ujio wa Ureno. Hatimaye, vituo vya biashara vya Kiswahili vilifungwa, na biashara kati ya Afrika na Asia kupitia Bahari ya Hindi ikaporomoka.

Utamaduni wa kale wa Kiswahili ulikuwa wa mijini na ulikuwa na mfumo wa daraja kali za kijamii.

Vipengele vya utamaduni wa Kiswahili ni mbalimbali kutokana na athari zake nyingi. Kwa mfano, vyakula vya Kiswahili vina athari kutoka India na Kiarabu. Kuna mabadiliko kwenye baadhi ya vyakula kwa sababu za kidini. Baadhi ya vyakula vya kawaida ni samaki, matunda ya tropiki, na viungo vya kupikia.
Sanaa na ufundi

kwa herufi za Kiarabu kwenye sarafu ya Pesa Moja kutoka Zanzibar takriban 1299 AH (1882 AD)]]
]]
kwa herufi za Kiarabu kwenye mlango wa mbao uliochongwa Lamu, Kenya]]
kwa Kiarabu kwenye mlango wa mbao katika Fort Jesus, Mombasa, Kenya]]
Kipengele kingine muhimu cha utamaduni wa Kiswahili ni matumizi ya sanaa na ufundi, ambavyo kwao ni muhimu. Wanapoonyesha sanaa, hujieleza kupitia ubunifu na pia kwa umbo na matumizi. Sanaa, samani, na usanifu wa Kiswahili huonyesha athari za kitamaduni mbalimbali. Mara nyingi huepuka kutumia miundo yenye picha za viumbe hai kutokana na urithi wao wa Kiislamu. Badala yake, miundo ya Kiswahili huwa ya kijiometri.

Kuna mavazi muhimu ambayo ni sehemu ya sanaa na ufundi kama vile Kanga. Kanga si tu kipande cha kitambaa cha mstatili, bali ni ishara ya utamaduni wa Kiswahili. Kitambaa hiki hutengenezwa kwa umakini mkubwa na kinapaswa kuendana na msimu. Kwa mfano, ikiwa hakilingani na msimu, basi hakiwezi kuitwa Kanga bali hutumika kama nepi au apron ya jikoni. Ingawa Kanga ni ya bei nafuu, bado ni sehemu kuu ya utamaduni wa Kiswahili. Kanga hutengenezwa Tanzania na huvutia zaidi wanawake, lakini wanaume hawazuiliwi kutumia. Pia hutumika kumbebea mtoto mgongoni, kubeba tikiti kichwani, au kama kivalo cha mapishi jikoni.
Muziki

Aina ya muziki maarufu zaidi katika utamaduni wa Kiswahili ni taarab (au tarabu), unaoimbwa kwa lugha ya Kiswahili. Melodi zake na ala hutokana na athari za Kiarabu na Kihindi, ingawa vyombo vya magharibi kama vile akodioni au gitaa wakati mwingine hutumiwa.

Katika karne ya 20, aina kadhaa za muziki zilitokea katika ulimwengu wa Kiswahili, zikiwa ni matawi ya muziki wa kisasa wa Magharibi. Mfano maarufu ni muziki wa dansi, ambao ni sawa na soukous ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (rumba). Katika miongo ya mwisho ya karne hiyo, muziki wa Kiswahili ulifanana zaidi na afropop, ikiwa ni pamoja na mitindo ya hapa nyumbani yenye athari kutoka hip hop ya Marekani (kwa mfano bongo flava).
Fasihi
Marejeo

Jamii:Uislamu barani Afrika
Jamii:Akiolojia
Jamii:Waswahili
Jamii:Afrika ya Mashariki