JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Köln

na Mghorofa wa AXA (nyuma)]]
]]


(rangi nyekundu/bluu), bustani mkanda kijani (kulia)]]


Köln (pia: Kolon, kutokana na Kifaransa Cologne; kwa Kijerumani cha kienyeji: Kölle) ni mji wa Ujerumani kando ya mto Rhine wenye wakazi 970,000.
Historia

Maana asili ya jina ni "koloni". Ni mji wa kale ulioundwa kwa jina la "Colonia Claudia Ara Agrippinensis" kama koloni ya Waroma wa Kale mnamo mwaka 50. Mahali pa mji paliwahi kuwa boma la Kiroma na kabla ya hapo kijiji cha kabila cha Waubii.

Köln ni mji mkubwa wa nne wa Ujerumani na mji mkubwa wa jimbo la Rhine Kaskazini - Westfalia (Nordrhein-Westfalen).

Kuna kanisa kubwa kuliko yote ya Ujerumani ("Kölner Dom") ambalo ni maarufu kwa sababu limejengwa katika muda wa miaka 700 tangu mwaka 1248 hadi 1880. Masalia ya mamajusi watatu waliomtembelea mtoto Yesu huko Bethlehemu yanasemekana kutunzwa humo. Köln ni kitovu muhimu wa Kanisa Katoliki nchini na makao wa askofu mkuu.

Chuo kikuu chake kilianzishwa mwaka 1388 na leo kuna wanafunzi 44,000 na pamoja na vyuo vingine kuna wanafunzi zaidi ya 80,000 kwenye ngazi ya vyuo. Kati ya vyuo vingine Chuo cha Muziki kimejulikana sana kimataifa.

Spa ya Neptun na Claudius Isotherm ni spa kubwa huko Köln.

Mji umejulikana pia kwa aina yake ya pekee ya bia.

Köln ni pia kitovu cha Waafrika katika Ujerumani. Pamoja na wanafunzi wengi kutoka Afrika kuna pia taasisi kama huduma ya Sauti ya Ujerumani (Deutsche Welle) zinazoajiri Waafrika wengi. Kuna hata vilabu ambako bia aina ya Tusker kutoka Kenya inauzwa.

Mwaka 2005 Köln ilikuwa mahali pa Siku ya kimataifa ya vijana Wakatoliki; zaidi ya milioni moja walikutana na Papa Benedikto XVI.

Watalii wengi wanafika kila mwaka kwa sherehe ya Karnivali kabla ya majira ya Kwaresima.
Picha


Koeln-112-Stadt vom Domturm-1989-gje.jpg
Koeln-114-Dom-Ostseite-1989-gje.jpg
Koeln-138-Dom-Turm-Blick nach unten-Frueh-1989-gje.jpg
Koeln-154-St. Aposteln-Neumarkt-1989-gje.jpg
Koeln-164-Haus nahe beim Rathaus-1989-gje.jpg
2008-07-30 Claudius Therme.jpg

Trafiki

]]

Kuna usafiri wa umma wa Treni za mji Köln (Stadtbahn), Treni za mkoa Rhein / Sieg reni za mkoani (S-Bahn), treni za eneo (RB, RE) na mabasi la mji na mabasi la eneo.

Huduma za treni za masafa marefu ipo Kituo kikuu cha reli Köln, kituoni cha Messe/Deutz na kituoni cha reli ya uwanja wa ndege Köln/Bonn, kwenye kituo cha uwanja wa ndege kuna kituo cha basi la masafa marefu pia.
Tazama pia

* Orodha ya miji ya Ujerumani
Viungo vya nje

* German page of the city
* German page of the University
* German page of the cathedral
* German page of the broadcasting station Westdeutscher Rundfunk


Jamii:Miji ya Rhine Kaskazini-Westfalia
Jamii:Miji ya Dola la Roma
Jamii:Mto Rhine
Kilimia

thumb|350px|Kilimia kikiagaliwa kwa darubini
Kilimia (pia: thuria kutokana na Kar. "ثریا"; ing. - gir. Pleiades) ni fungunyota katika kundinyota la Ng’ombe (zamani Tauri, lat. Taurus). Jina la kisayansi ni "M45" (katika orodha ya Messier).
Tabia za kiastronomia

Kwa macho nyota sita hadi saba zinaonekana vizuri sana, na hadi 14 kwa macho mazuri. Lakini kwa darubini kilimia ni fungunyota lenye nyota 1,200. Umbali wake na jua letu ni miakanuru 410. Umri wake hukadiriwa kuwa miaka milioni 125.
Ishara ya mvua

Fungunyota hili linaonekana vizuri kabisa kwa macho. Linaanza kuonekana angani masaa ya mwanzo wa usiku katika miezi kuanzia Oktoba. Hivyo kuonekana kwake imechukuliwa na wazee katika Afrika Mashariki kama kalenda ya kuandaa mashamba na kilimo kwa sababu mvua umekaribia. Hii ni sababu ya kupewa jina la "kilimia" kutokana na "kulima, kilimo".

Waswahili walitumia pia jina la kiarabu la "thuria" (ثریا).

Nafasi ya nyota kama ishara za kalenda zinapungua kwa sababu nyakati za kuonekana au kuzama hubadilika polepole baada ya karne kadhaa kutokana na mwendo wa mfumo wa jua letu angani.
Kilimia katika mapokeo ya tamaduni mbalimbali

Kwa lugha nyingi kilimia huitwa kwa jina kama "nyota saba" kwa sababu ni takriban nyota 6 hadi saba zinazoonekana vizuri kwa macho. Mtu mwenye macho mazuri sana ataona hata 9 hadi 14.

Wazee wa Afrika ya Mashariki walikitazama na kuielewa kama ishara ya hali ya hewa hasa mvua wakatunga methali "Kilimia kikizama kwa jua huzuka kwa mvua, kikizama kwa mvua huzuka kwa jua".

Kilimia ni pamoja na Jabari kati ya nyota zinazotajwa mara kadhaa katika Biblia (Ayubu 9:9 na 38:31; Amosi 5:8).

Kuonekana kwao kulikuwa alama ya kalenda katika tamaduni nyingi kama kati ya Wakelti, Wagermanik, Waazteki na wengine.

Wagiriki wa Kale walikiita "Pleiadi" na kusimulia hadithi ya mabinti saba wazuri waliopelekwa angani na mungu Zeus ili kuwalinda dhidi ya tamaa za mwindaji Orion (Jabari). Miaka 2500 iliyopita ilionekana Ugiriki jioni wakati wa Mei hivyo ilikuwa ishara ya kuanza mavuno. Kuzama wakati ule mwezi wa Novemba kulikuwa ishara ya kulima mashamba kabla ya baridi.
Marejeo


Jamii:Mafungunyota
Orodha ya Messier

Orodha ya Messier (tamka mes-ye; Messier Catalogue) ni orodha ya nyota iliyotungwa na mwanaastronomia Mfaransa Charles Messier kati ya 1764 na 1782.

Messier alitafuta hasa nyotamkia angani akitumia darubini. Aliona pia magimba mengine yaliyoonekana kama nebula (wingu dogo linalong'aa) zisizotembea angani kwa hiyo hazikuwa nyotamkia. Akaamua kuziorodhesha.

Orodha hii ilikuwa orodha ya kwanza iliyokubaliwa na wanaastronomia wengi kimataifa. Nyota na nebula zake zilijulikana kufuatana na namba jinsi zilivyoandikwa katika orodha ya Messier yaani M1, M2 na kadhalika. M1 ni Nebula ya Kaa, M45 ni fungunyota ya Kilimia na galaksi ya Andromeda ni M31.

Kuna namba 110 katika orodha hii.

Orodha za nyota za kisasa zinaonyesha nyota malakhi lakini namba za Messier zinaendelea kutumiwa hadi leo kwa vitu vinavyoorodhesha kwake.

Jamii:majarra
Neptuni (kisasili)

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Neptun na Neptuni (elementi)

ya Neptunus, Palermo, Italia).]]
Neptunus alisadikiwa na watu wa Roma ya Kale kuwa mungu mmojawapo (kwa Kilatini "Neptunus": ni sawa na mungu wa Ugiriki wa kale "Poseidon") aliyetawala bahari na mito.

Lugha nyingi duniani zimetumia jina hilo kwa ajili ya sayari ya nane kutoka jua, kwa sababu katika tamaduni mbalimbali astronomia ya zamani haikujua sayari hiyo iliyojulikana tangu kupatikana kwa darubini tu, hivyo hazikuwa na jina kwa ajili yake. Kwa Kiswahili, sayari hiyo wakati mwingine inaitwa Kausi lakini hapa wikipedia tunatumia jina la kimataifa Neptun.

Jamii:Miungu wa Roma ya Kale
Joseph John Thomson

left|80px
thumb|Sir J.J. Thomson

Joseph John Thomson (18 Desemba 1856 – 30 Agosti 1940) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa anajulikana kwa kugundua elektroni. Mwaka wa 1906 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Mwaka wa 1908 alipewa cheo cha Sir cha Uingereza.

Pamoja na gunduzi zake muhimu alikuwa pia mwalimu bora akachangia hivyo kwenye maendeleo ya sayansi. Mmoja wa wanafunzi wake alikuwa Ernest Rutherford aliyemfuata baadaye kuwa pfofesa wa fizikia kwenye Chuo Kikuu cha Cambridge. Nane kati ya wasaidizi wake waliendelea kupata baadaye pia tuzo za Nobel katika fani za fizikia au kemia (Francis William Aston, Charles Glover Barkla, Niels Bohr, Max Born, William Henry Bragg, Owen Willans Richardson, Ernest Rutherford, Charles Wilson). Mwanawe George Thomson alshinda mwaka 1937 tuzo ya Nobel kwa kuthebitisha tabia ya elektroni kuwa kama wimbi.

Hadi kifo alikuwa Mkristo wa Kanisa la Kianglikana.
Marejeo


Jamii:Waliozaliwa 1865
Jamii:Waliofariki 1943
Jamii:Wanasayansi wa Uingereza
Jamii:Watu waliopewa cheo cha "Sir"
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Manikongo

thumb|300px|Mchoro wa Manikongo.
Manikongo (pia: Mwene Kongo au "Mwenye Kongo" yaani "Bwana wa Kongo") ilikuwa cheo cha mtawala wa Ufalme wa Kongo kati ya Karne ya 14 na ile ya 18 katika maeneo ambayo leo ni sehemu za Angola na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

Mji mkuu wa Manikongo ulikuwa M'banza-Kongo (uliitwa Sao Salvador miaka 1570-1975) ambao leo ni makao makuu ya jimbo la Zaire la Angola.

Hakuna uhakika umbo la neno lilitokea namna gani; labda lilikuwa tu njia ya Wareno ya kuandika "Mwene Kongo". Lakini umbo hilo lilitumika katika maandiko na nyaraka zilizotumwa kati ya Manikongo na Wafalme wa Ureno zilizohifadhiwa hadi leo.

Mwene Kongo alichaguliwa na akina "bambuta" au wazee wa ufalme. Vyeo mbalimbali chini yake viligawiwa kufuatana na mapokeo kati ya wawakilishi wa koo muhimu.

Manikongo wa kwanza alikuwa Lukena lua Nimi (1380 - 1420) aliyeanzisha ufalme.

Nzinga Nkuwu (1482-1505) alikuwa mwene Kongo wa sita aliyeanza kuwasiliana na Ureno. Akawa Mkristo mwaka 1491 na kutumia jina la Kireno João I (Yohane I).

Mfalme wa mwisho wa Kongo huru alikuwa Pedro V (1859-1891) aliyepaswa kukubali ubwana wa mfalme wa Ureno.

Uwezo wa Manikongo ulipungua kadiri uwindaji wa watumwa ulivyoharibu utaratibu wa ndani na kuwapa wakubwa moyo kupinga mamlaka ya mfalme. Watumwa wengi walichukuliwa na kupelekwa kwenye mashamba ya miwa nchini Brazili. Kazi hiyo ilifanywa vikubwa na wakoloni Wazungu na kusababisha kupungua kwa watu katika ufalme huu.

Baada ya mwisho wa ufalme cheo kimeendelea kwa maana ya kiutamaduni hata wakati wa ukoloni na uhuru.
Viungo vya nje

* Orodha ya Manikongo wote; pamoja na maelezo ya Kihistoria ([[king.])]
Jamii:Historia ya Angola
Jamii:Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamii:cheo
Sofala

thumb|Picha ya kuchora ya Sofala mwaka 1683
Sofala (leo hii: Nova Sofala) ni bandari na mji mdogo katika Msumbiji karibu na mji mkubwa wa Beira. Uko kando la mdomo wa mto Sofala unapoishia katika Bahari Hindi.

Tangu kuundwa kwa Beira Sofala haina umuhimu tena lakini ilikuwa bandari kuu ya Msumbiji wote kwa karne kadhaa kabla ya kuja kwa Wareno.
Historia

Sofala ilikuwa bandari ya biashara ya dhahabu kutoka milki ya Mwene Mtapa. Vilevile ilikuwa bandari ya kusini kabisa kati ya mabandari ya Afrika ya Mashariki ambako wafanyabiashara Waswahili na Waarabu walifika mara kwa mara.

Taarifa ya karne ya 17 ya msafiri Mfaransa Vincent Leblanc yasema kuwa mji wa "Cefala" uliundwa na Waislamu kutoka Kilwa na Mogadishu akitaja pia migodi ya dhahabu za Manika katika Zimbabwe ya leo. Inaaminiwa kuundwa kwa mji kulitokea katika karne ya 9 BK.

Wareno walitwaa Sofala na mwaka 1505 walijenga boma muhimu kama kituo cha kijeshi alipokaa gavana wa kwanza wa Wareno katika Msumbiji. Bandari yake iliweza kutunza jahazi 100. Tangu kuhamishwa kwa makao makuu kwenda Msumbiji kisiwani umuhimu wa mji ulipungua na baada ya kuundwa kwa Beira mwaka 1871 ulipotea kabisa.

Mawe ya boma lake yaliondolewa na kupelekwa Beira kwa ujenzi ka Kanisa Kuu jipya.
Tazama pia

* Mkoa wa Sofala
M'banza-Kongo

thumb|Mahali pa M’banza Kongo nchini Angola
M'banza-Kongo ni mji wa Angola ya Kaskazini wenye wakazi 25,000 na pia makao makuu ya mkoa wa Zaire ndani ya Angola. Iko karibu na mpaka wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kwenye 6°16′0″S 14°15′0″E.

Mwaka 2009 idadi ya wakazi ilikuwa 30,768.

M'banza-Kongo ilikuwa mji mkuu wa Ufalme wa Kongo ikaitwa kwa karne kadhaa "São Salvador do Congo".

Mabaki yake yameorodheshwa na UNESCO katika Urithi wa Dunia.
Historia

Mji ulikuwepo tayari wakati wa kufika kwa Wareno mnamo mwaka 1498. Ilikuwa mji mkuu wa Manikongo. Hadi leo mti wa Jalankuwo ambako Manikongo aliketi kama Hakimu mkuu umesimama katika eneo la jumba la kifalme la kale. Wakati ule mji uliitwa "Mji wa Kongo" na baadaye "San Salvador wa Kongo" kwa heshima ya Yesu Kristo.

Kuna maghofu ya makanisa mbalimbali ya karne ya 16. Kanisa Kuu lililojengwa 1549 linasemekana ni kanisa kuu la kwanza katika Afrika Kusini kwa Sahara na Ethiopia. Lilitembelea na Papa Yohane Paulo II alipozuru Angola mwaka 1992.

Ulikuwa mji mkubwa wakati ya mfalme Afonso I wa Kongo. Taarifa ya kanisa ya miaka ya 1630 yasema kulikuwa na ubatizo wa watu 4,000 hadi 5,000 mjini na katika nchi ya karibu kwa mwaka, hivyo wataalamu wamekadiria idadi ya wakazi kuwa 100,000.

Mji uliharibiwa wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe mwaka 1665. Wakazi wote walitoka na kuacha maghofu matupu mwaka 1678. Lakini mwaka 1709 mfalme Pedro IV wa Kongo akarudisha mji mkuu wa milki yake hapo. Umeendelea kukaliwa hadi leo ingawa idadi ya watu ilibadilika mara nyingi.
Tazama pia

* Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika
* Orodha ya miji ya Angola
Marejeo

Jamii:Zaire (mkoa)
Mbanza Kongo
Jamii:Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Somaliland

Somaliland (kwa Kisomali: Soomaaliland; jina rasmi: Jamhuri ya Somaliland) ni nchi isiyotambuliwa rasmi kimataifa iliyoko katika Pembe ya Afrika. Iko katika pwani ya kusini ya Ghuba ya Aden, ikipakana na Jibuti upande wa kaskazini-magharibi, Ethiopia upande wa kusini na magharibi, na Somalia upande wa mashariki. Eneo linalodaiwa na Somaliland lina ukubwa wa takriban kilomita za mraba 176,120, na lina wakazi wapatao milioni 6.2 kufikia mwaka 2024. Mji mkuu na jiji kubwa zaidi ni Hargeisa.

Tangu ilipotangaza kujitenga na Somalia mwaka 1991, Somaliland imekuwa na serikali yake inayojitegemea, taasisi thabiti, bunge, mahakama, jeshi, na sarafu yake, Shilingi ya Somaliland. Ingawa haijatambuliwa rasmi na Umoja wa Mataifa wala nchi nyingi duniani, imekuwa mfano wa utulivu wa kisiasa na utawala wa sheria ikilinganisha na maeneo mengine ya Somalia. Uchumi wake unategemea mifugo, biashara, na uhamishaji wa fedha kutoka kwa raia walioko ughaibuni. Bandari ya Berbera ni lango kuu la biashara, na imekuwa ikiendelezwa kwa ushirikiano na wawekezaji wa kimataifa kama vile DP World.

Kufuatana na mapigano ya Las Anod yaliyotokea mwaka 2022, Somaliland imepoteza sehemu muhimu ya nchi upande wa mashariki kwa wananchi ambao wanapendelea umoja wa kitaifa wakaanzisha utawala wa Khatumo.
Mandhari

thumb|250px|left|Mikoa ya Somaliland
(canjeero).]]
ya Lamadaya kwenye mlima Cal Madow.]]

, makao ya spishi nyingi za pekee.]]
wa Berbera.]]
huko Hargeisa.]]
.]]
huko Hargeisa.]]
.]]
Historia

Habari za kwanza zinazojulikana kuhusu eneo la Somaliland zasema lilikuwa chini ya milki ya Axum na baadaye Usultani wa Adal.

Bandari ya Berbera ilijulikana tangu zamani za Periplus ya Bahari ya Eritrea.

Katika karne ya 16 Waosmani waliingia wakishika utawala juu ya sehemu za magharibi kwa sababu walitaka kusimamia mlango wa Bahari ya Shamu, Bab el Mandeb.

Walifuatwa na Misri na baadaye Uingereza ambao uliitawala kama "British Somaliland Protectorate" au eneo lindwa la Somalia ya Kiingereza.

Koloni likapewa uhuru wake tarehe 26 Juni 1960 kama Nchi ya Somaliland, ikaungana baada ya siku tano na Somalia ya Kiitalia kuwa Jamhuri ya Somalia.

Wakati wa udikteta wa Siad Barre watu wa kabila la Isaaq waliteswa sana, wakaanza kuchukua silaha dhidi ya rais huyu.

Baada ya kuporomoka kwa serikali yoyote nchini Somalia, wazee wa eneo lililokuwa Somaliland walikutana na kuamua kurudisha uhuru wa awali.
Wakazi

Kuna wakazi milioni 6.2. Zaidi ya nusu ni wafugaji wa kuhamahama na takriban 45 % hukaa mjini au vijijini.

Karibu wote ni Wasomali, hasa wa kabila la Waisaaq, wengine ni wa Dir au Darood.
Viungo vya nje

* Tovuti rasmi ya Somaliland

Jamii:Somalia

Jamii:Pembe ya Afrika
Somalia ya Kiingereza

thumb|300px|Mahali pa Somalia ya Kiingereza.
Somalia ya Kiingereza (kwa Kiingereza: British Somali Coast Protectorate; kifupi: Somaliland) ilikuwa eneo lindwa la Uingereza katika Somalia ya Kaskazini.

Eneo lake lilikuwa tangu 1961 sehemu ya Jamhuri ya Somalia na tangu 1991 limekuwa kwa kiasi kikubwa Jamhuri ya Somaliland, nchi isiyotambuliwa na umma wa kimataifa lakini yenye tabia zote za nchi huru.
Historia

Koloni mwaka 1884/1885

Uingereza uliingia katika eneo hili baada ya Misri kuondoka mwaka 1885 kwa kushindwa na jeshi la Mahdi huko Sudan. Uingereza uliingia kwa sababu iliona umuhimu wa kutawala pande zote mbili za Bab el Mandeb ikihofia uenezaji wa nchi nyingine za Ulaya, hasa Ufaransa iliyokuwa na koloni la kwanza ya Ubuk (Obok) katika Jibuti ya leo tangu 1862. Pamoja na hayo Waingereza walitegemea kununua nyama kwa ajili ya mji wa Aden na meli zilizopita hapo kati ya Uhindi na Ulaya.

Somaliland ilitawaliwa awali kama mkoa wa Uhindi wa Kiingereza ikawa baadaye chini ya wizara ya makoloni huko London.
Upinzani wa Diiriye Guure

Hata kama Uingereza haukuwa na nia ya kuingilia mno maisha ya wenyeji ulikutana na upinzani mkali kuanzia mwaka 1899 kutoka kwa kiongozi wa dini Diiriye Guure, aliyeitwa na Waingereza "Mullah majununi". Waingereza walijibu kwa ukatili katika vita vya miaka 20 iliyoua takriban theluthi moja ya wakazi wote wa eneo.

Mwishowe Uingereza iliweza kumaliza upinzani kwa teknolojia mpya ya eropleni za kijeshi zilizotumia mabomu na bunduki za mtombo kutoka angani kwa mara ya kwanza katika Afrika.
Vita Kuu ya Pili ya Dunia

Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia eneo likatwaliwa na Italia katika Agosti 1940 lakini lilichukuliwa tena na Uingereza katika Machi 1941.
Uhuru na muungano

Uhuru ulipatikana tarehe 26 Juni 1960, lakini tarehe 1 Julai kulitokea muungano na Somalia ya Kiitalia iliyokuwa imepata uhuru wake pia.
Nchi ya pekee

Baada ya kuporomoka kwa serikali ya Somalia, sehemu kubwa ya eneo la Somalia ya Kiingereza la awali ikatangaza uhuru wake mnamo 18 Mei 1991 kama Jamhuri ya Somaliland. Hata hivyo kwa sasa sehemu nyingine za eneo hilo zinakubali mamlaka ya serikali kuu ya Somalia.
Tanbihi

Jamii:Historia ya Somalia
Jamii:Koloni za Uingereza
Wangari Maathai

left|80px
thumb|Wangari Maathai akipokea tuzo kutoka Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu ya Kenya
Wangari Muta Maathai (1 Aprili 1940 – 25 Septemba 2011) alikuwa mwanaharakati wa masuala ya mazingira na haki za wanawake kutoka nchini Kenya. Mwaka wa 2004 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani. Yeye ni mwanamke Mwafrika wa kwanza kupokea tuzo hilo. Pia, aliwahi kuwa mbunge wa Kenya na waziri msaidizi katika serikali ya Mwai Kibaki kati ya Januari 2003 hadi Novemba 2005.

Katika maandalizi ya uchaguzi wa bunge nchini Kenya, 2007 Maathai alisimama upande wa rais Kibaki ila hakuteuliwa na chama cha PNU akagombea kwa chama cha Mazingira Green Party lakini hakufaulu kurudi bungeni.
Elimu na Tuzo

Maathai alihudhuria shule ya msingi ya Ihithe, halafu shule ya upili ya Loreto Convent, Limuru. Baada ya kuhitimu sekondari, alienda ng’ambo kusoma bayologia nchini Ujerumani na Marekani. Mwaka wa 1967, alipata shahada ya kwanza ya bayologia kutoka Chuo Kikuu cha Benedictine, Marekani. Aliendelea na masomo yake katika Chuo Kikuu cha Pittsburg ambako alipata shahada ya pili. Halafu alirudi Nairobi na kupata shahada ya udaktari kutoka Chuo Kikuu cha Nairobi katika somo la udaktari wa wanyama. Kuanzia mwaka wa 1977, Maathai alikuwa profesa msaidizi wa anatomia ya wanyama huko Nairobi akiwa mwanamke wa kwanza kupata uprofesa katika chuo kikuu cha Nairobi.
Baadhi ya tuzo zake ni Tuzo ya Mwanamke ya Dunia (1983), Tuzo ya Goldman kwa Mazingira (1991), Elder of the Burning spear (2003) kutoka serikali ya Kenya, Tuzo ya Nobel ya Amani (2004), na Legion D’Honneur (2006) kutoka serikali ya Ufaransa.
Shirika la GBM

Mwaka wa 1977, Maathai alianzisha shirika la Green Belt Movement ambalo linajihusisha hasa na mazingira, haki za raia na demokrasia.
Ndoa na familia

Mwaka wa 1969, Wangari Muta (jina lake la kuzaliwa) alifunga ndoa na Mwangi Maathai, mwanasiasa wa Kenya. Wana watoto watatu, Waweru, Wanjira na Muta, lakini walitengana baadaye.
Marejeo chini ya ukurasa

Jamii:Waliozaliwa 1940
Jamii:waliofariki 2011
Jamii:wanaharakati wa Kenya
Jamii:Wanasiasa wa Kenya
Jamii:Tuzo ya Nobel ya Amani
Sarawak

thumbnail|right|280px|Maporomoko ya maji ndani ya mji wa Sarawak


Sarawak ni jimbo mojawapo kati ya 13 yanayounda shirikisho la Malaysia; liko kaskazini mwa kisiwa cha Borneo pamoja na jimbo la Sabah, wakati majimbo mengine yote yako Asia bara.

Mji mkuu ni Kuching wenye wakazi 579,900.

Miji mingine mikubwa zaidi ni Sibu (wakazi 254,000), Miri (Wakazi 263,000) na Bintulu (wakazi 176,800).

Hakuna dini wala kabila kubwa lenye watu zaidi ya asilimia 50 katika eneo lote.
Viungo vya nje

Jamii:Malaysia
Jamii:Borneo
Kata (chombo)

Kata ni chombo maalumu kitumiwacho na makabila mengi nchini Tanzania, hasa na Wachagga huko Mkoa wa Kilimanjaro. Kata hutumika kunywea pombe iitwayo mbege.
Matengenezo

Kata hutengenezwa kwa kutumia matunda ya jamii ya tikiti yaitwayo vibuyu. Matunda hayo hukatwa katikati, kisha hutolewa nyamanyama za ndani ili kupata uwazi ambao baada ya tunda kukaushwa hupatikana aina ya kikombe kizito kwa jina kibuyu. Kikombe hicho kikiisha kukauka hutobolewa kwa upana matundu mawili ambayo hukobekwa kijiti kirefu kitumikacho kama mshikio wa kata.


Jamii:utamaduni wa Wachagga
Mnara wa taa

left|thumb|Mnara wa taa nchini India.
thumb|Mnara wa taa mwishoni mwa ulimwengu huko Ushuaia, Argentina
thumb|Mnara wa taa kati ya bahari.
Mnara wa taa ni mnara au jengo refu kando ya bahari lenye taa kubwa juu yake. Kusudi lake ni kupatia meli baharini mwongozo wakati wa usiku. Nuru yake huonyesha njia ya kufika bandarini, pia ni onyo la kwamba pwani iko karibu.

Siku hizi minara ina urefu kati ya mita 15 hadi 40. Kama mnara umejengwa mwambaoni juu ya jabali unaweza kuwa mfupi zaidi maadamu nuru yake inaonekana bila matatizo.
thumb|Kichoro cha Pharos ya Aleksandria.
Minara ya taa ya kwanza

Minara ya taa ya kwanza ilikuwa na moto juu yake na nuru ya moto ilionekana mbali. Mnara wa kwanza unaojulikana vizuri kihistoria ulikuwa Pharos ya Aleksandria nchini Misri uliyojengwa mnamo mwaka 282 KK. Ulisimama hadi mwaka 1303 BK ulipobomolewa na tetemeko la ardhi. Umekadiriwa kuwa na urefu wa mita 115 hadi 160. Wagiriki wa Kale waliuhesabu kati ya maajabu saba ya dunia.
Mabadiliko ya teknolojia

Maendeleo ya teknolojia yaliona taa za mafuta kuchukua nafasi ya moto halafu taa za gesi kutumiwa badala ya mafuta. Siku hizi taa zote ni za umeme. Taa hizo zinazunguka ndani ya chumba cha juu cha mnara na lenzi zinaongeza ukali wa mwanga.

Mitambo ya GPS kwenye meli kubwa imepunguza haja ya kuwa na minara ya taa lakini hadi leo ni muhimu kwa ajili ya usalama kama mitambo inakwama.

Zamani kila mnara ulikuwa na mlinzi wake aliyeangalia moto au taa. Siku hizi taa zinafanya kazi peke yake zikisimamiwa na tarakilishi.

Jamii:Usafiri wa maji
Jamii:Majengo
taa
Douglas

thumb|210px|Douglas masaa ya jioni
Douglas (Kimanx: Doolish) ni mji mkuu wa Isle of Man. Kuna wakazi 25.422 ambao ni takriban theluthi moja ya wakazi wote wa kisiwa.

Mji uko upande wa mashariki wa Man na tangu 1863 umekuwa mji mkuu. Umejengwa kando la bandari asilia.

Msingi wa uchumi ni utalii.

Jina la Douglass limetokana na miti ya Dhoo na Glass inayoishia hapa baharini.
Wakazi mashuhuri

* Wakina kaka wa bendi ya Bee Gees
** Barry Gibb
** Maurice Gibb
** Robin Gibb
* Charles Duncan Cameron

thumb|800px|center|Hori la Douglas


Jamii:Isle of Man
Jamii:Ufalme wa Muungano
Kiswidi

Kiswidi (Svenska) ni lugha ya Kijerumaniki ya Kaskazini inayozungumzwa hasa nchini Uswidi na sehemu za Ufini , ambako ina hadhi rasmi pamoja na Kifini. Ni lugha kubwa zaidi kati ya lugha za Skandinavia, ikiwa na takriban wasemaji asili milioni 10.5 kufikia mwaka 2024. Kiswidi kinafanana kwa kiasi kikubwa na Kideni na Kinorwe, hasa kwa maandishi, kutokana na mizizi yao ya pamoja ya lugha. Lugha hii hutumia alfabeti ya Kilatini na ina herufi tatu za ziada: Å, Ä, na Ö.

Kiswidi kilitokana na Kinorse cha Kale, ambacho kilikuwa lugha ya kawaida ya Waviking, na kilipitia mabadiliko makubwa ya kiisimu katika Zama za Kati. Maandishi ya zamani zaidi ya Kiswidi yanajulikana kutoka karne ya 13, lakini Kiswidi cha Kisasa kiliasisiwa katika karne ya 19. Leo, Kiswidi ni lugha rasmi ya Uswidi na hutumiwa sana katika serikali, elimu, na vyombo vya habari. Nchini Ufini, ambako takriban 5% ya wakazi huzungumza Kiswidi kama lugha yao ya kwanza, lugha hii inatambuliwa rasmi. Kiswidi pia hufundishwa kama lugha ya pili katika nchi nyingi za Skandinavia na miongoni mwa jamii za wasemaji wa Kiswidi walio ughaibuni.
Viungo vya nje

*makala za OLAC kuhusu Kiswidi
*lugha ya Kiswidi katika Glottolog
*Muhtasari kuhusu Kiswidi kwenye Ethnologue
Marejeo

Jamii:Lugha za Uswidi
Jamii:Lugha za Ufini
Jamii:Lugha za Kijerumaniki