JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Akiolojia

thumb|250px|Wanaakiolojia wakichimba kwenye misingi ya maghofu ya monasteri huko Uswidi.
thumb|250px|Barabara hii ya [[Pompei (Italia) ilifunikwa mwaka 79 na majivu ya volkeno kwa muda wa miaka 1800 hadi kufunuliwa tena na wanaakiolojia kuanzia mwaka 1863.]]
Akiolojia (kutoka Kiyunani αρχαίος = zamani na λόγος = neno, usemi) ni somo linalohusu mabaki ya tamaduni za watu wa nyakati zilizopita. Wanaakiolojia wanatafuta vitu vilivyobaki, kwa mfano kwa kuchimba ardhi na kutafuta mabaki ya majengo, makaburi, silaha, vifaa, vyombo na mifupa ya watu.
Akiolojia na historia

Tofauti na somo la Historia, akiolojia haichunguzi sana maandishi hasa ili kupata ufafanuzi wa mambo ya kale. Historia inatazama zaidi habari zilizoandikwa lakini akiolojia inatazama vitu vilivyobaki kutoka zamani. Wanaakiolojia wanaweza kutumia maandishi na habari za historia wakiamua jinsi gani waendelee na utafiti wao, kwa mfano wachimbe wapi. Lakini hutumia mitindo ya sayansi mbalimbali kuchunguza vitu vinavyopatikana kwa njia ya akiolojia.

Kinyume chake, matokeo ya akiolojia ni chanzo muhimu kwa wachunguzi wa historia. Mara nyingi matokeo ya akiolojia yanaweza kupinga au kuthibitisha habari zilizoandikwa au kufungua macho kwa kuzielewa tofauti.
Mfano wa Pompei

Mfano bora wa akiolojia ni utafiti wa mji wa Pompei huko Italia. Habari za Pompei zimepatikana katika maandishi mbalimbali ya Kiroma, lakini mji uliharibika kabisa na kufunikwa na majivu ya volkeno Vesuvio mwaka 79 B.K.

Kuanzia mwaka 1748 wataalamu walianza kuchimba mahali pa mji mpotevu wakaupata. Hadi leo sehemu kubwa ya mji umefunuliwa tena. Chini ya majivu na udongo wa karne nyingi vitu vingi vimehifadhiwa vizuri ambavyo vingepotea kabisa visingefunikwa, kwa mfano picha za Kiroma zenye rangi nzuri kabisa kwenye kuta za nyumba. Hata mabaki ya chakula yamepatikana yakachunguzwa.
Afrika na akiolojia

Ujuzi wa akiolojia ni muhimu sana kwa ajili ya historia ya Afrika. Tamaduni nyingi za Afrika ziliendela bila maandishi hadi juzi au hata leo. Habari zetu kuhusu utamaduni wa Zimbabwe Kuu au kuhusu uenezi wa Wabantu hutegemea akiolojia kwa kiasi kikubwa sana.

Hivyo akiolojia huongeza ujuzi wetu kwa kufunua ushahidi wa nyakati za kale; wakati huohuo kazi ya akiolojia inahatarisha ushahidi huo kwa sababu kazi yake huondoa hifadhi ya udongo. Katika karne za kwanza za akiolojia mabaki mengi ya tamaduni za kale yameharibika kutokana na kufunuliwa kwao. Kuepukana na tatizo hilo ni jukumu muhimu la akiolojia ya kisasa.
Viungo vya nje

* "The World Wide Web Library of African Archaeology


*
Jamii:Sayansi
Jamii:Historia
Daktari

thumb|150px|Kielelezo kinacho wakirisha daktari
Daktari (au dokta; wingi wake unaundwa kwa kutanguliza ma-) ni neno lenye asili ya Kilatini ("doctor") lililoingia Kiswahili kwa kupitia Kiingereza. Hutumiwa kwa maana mbili:

1) Mtaalamu aliyepata mafunzo maalum kwenye chuo kikuu cha kutibu maradhi ya wagonjwa. Mtu wenye ujuzi wa kutibu anaitwa pia mganga (wa), tabibu (ma). Daktari humtibu mgonjwa kwa kutumia sindano, kumtundikia dripu n.k. baada ya kumpima baadhi ya vitu kama:
* Kumpima damu
* Kumpima mapigo ya moyo n.k. Maranyingi daktari hufanya kazi yake katika sehemu maalumu iitwayo Hospitali.

2) Kwa kufuata tabia za lugha nyingine daktari hutumiwa pia kama jina la heshima kwa mtu aliyepata shahada ya uzamivu au "PhD" ambayo ni shahada ya juu kabisa.
Picha


Picha:Patient, doctor, and nurses, Satbarwa Hospital, Bihar, India, 1967 (16825236020).jpg|Madaktari wakimtibia mgonjwa
Picha:Minidoka Relocation Center. Dentist, Doctor T. Nakamura. Hospital Series. Dental Laboratory. - NARA - 536552.tif|Daktari wa meno
Picha:Operation being performed by doctors in company owned hospital here. Colorado Fuel & Iron Company, Pueblo, Colorado. - NARA - 540452.jpg|Madaktari wa kufanya upasuaji.


Jamii:Cheo
Jamii:Elimu
Jamii:Tiba
Jamii:Afya
Historia

ya Aleksandria, Misri ya kale.]]
Historia (kutoka Kigiriki ἱστορία, historia; pia "tarehe" kutoka Kiarabu تاريخ, tārīkh kwa maana ya "historia"; na pia hujulikana kama "mapisi" katika baadhi ya lahaja) ni somo linalojihusisha na uchunguzi wa maisha ya binadamu na maendeleo ya jamii zao katika wakati uliopita. Historia inahusu matukio, watu, tamaduni, taasisi, na mabadiliko ya kijamii yaliyotokea kwa nyakati mbalimbali, na hujaribu kuyaeleza kwa kutumia ushahidi uliopo. Somo hili huangazia si tu lini na wapi jambo fulani lilitokea, bali pia kwa nini lilitokea, jinsi lilivyotokea, na athari zake kwa jamii za wakati huo na vizazi vilivyofuata. Historia hutumika kama njia ya kuelewa muktadha wa sasa kwa kuchunguza mwenendo wa matukio ya zamani na kuchota mafunzo kutoka kwao. Kwa msingi huu, historia siyo tu kumbukumbu ya matukio, bali ni zana ya kufasiri maendeleo ya binadamu kwa mapana yake.

Mara nyingi neno hilo lina pia maana ya maarifa yoyote kuhusu wakati uliopita, yawe au yasiwe maarifa ya watu (kwa mfano "historia ya ulimwengu").

Historia ni hasa mfululizo wa habari za mambo yaliyotokea pamoja na sababu zake.

Binadamu anaziandika ili kuelewa maisha yake, yaani ametokea wapi, amepata mafanikio gani na matatizo gani.

Historia inatufundisha kuishi: kumbukumbu za mambo ya zamani (vita, uhuru, viongozi na mengineyo) zinatuwezesha kuendelea vizuri zaidi.

Wanahistoria wanapata maarifa yao kutoka maandishi ya zamani (hasa kwa historia andishi), kutoka fasihi simulizi na kutoka akiolojia (hasa kwa historia ya awali).
Kurasa zinazohusiana

* Historia ya Afrika
* Historia ya Amerika
* Historia ya Asia
* Historia ya Australia
* Historia ya Ulaya
* Historia ya Wokovu
* Historia ya Kanisa
* Historia ya teolojia
* Historia ya utawa
* Historia ya Kanisa Katoliki
* Historia ya Uislamu
* Miaka
* Vita
Tanbihi

*
Jiografia

ya dunia.]]
Jiografia ni somo la Dunia na vipengele vyake, wakazi wake, na maajabu yake.

Neno la Kiswahili jiografia linafuata matamshi ya Kiingereza ya neno la Kigiriki "γεωγραφία", geo-grafia kutoka gê "dunia" na graphein "kuandika". Lina maana ya "kuandika kuhusu Dunia". Neno hili lilianza kutumiwa kwa mara ya kwanza na mwanasayansi Eratosthenes (276-194 KK).

Sehemu za jiografia ni vitu kama mabara, bahari, mito na milima. Wakazi wake ni watu wote na wanyama waishio juu yake. Maajabu yake ni vitu vinavyotokea kama vile maji kujaa na kupwa, upepo, na tetemeko la ardhi.
Nchi za Afrika

Afrika ya Mashariki

* Burundi
* Eritrea
* Jibuti
* Kenya
* Komoro
* Rwanda
* Shelisheli
* Somalia
* Tanzania
* Uganda
* Uhabeshi (Ethiopia)
* Sudan Kusini
Afrika ya Kati

* Gabon
* Guinea ya Ikweta
* Jamhuri ya Afrika ya Kati
* Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* Jamhuri ya Kongo
* Kamerun
* Sao Tome na Principe
Afrika ya Kaskazini

* Algeria
* Libya
* Misri
* Moroko
* Sahara ya Magharibi
* Sudan
* Tunisia
Afrika ya Kusini

* Angola
* Botswana
* Eswatini
* Lesotho
* Malawi
* Mauritius
* Msumbiji (Mozambiki)
* Namibia
* Afrika Kusini
* Zambia
* Zimbabwe
Afrika ya Magharibi

* Benin
* Burkina Faso
* Chadi
* Cabo Verde
* Ivory Coast
* Gambia
* Ghana
* Guinea
* Guinea Bisau
* Liberia
* Mali
* Mauritania
* Niger
* Nigeria
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo
Nchi za Amerika ya Kaskazini

* Kanada
* Marekani (Maungano wa Madola ya Amerika)
* Meksiko (Maungano a Madola ya Mexiko)
Nchi za Amerika ya Kati

Nchi za barani

* Belize
* Guatemala
* Honduras
* El Salvador
* Nikaragua
* Kosta Rika
* Panama
*(Meksiko mara nyingi huhesabiwa katika Amerika ya Kati kwa sababu za kiutamaduni)
Nchi za visiwa vya Karibi

* Antigua na Barbuda
* Bahamas
* Barbados
* Dominica
* Jamhuri ya Dominika
* Grenada
* Haiti
* Jamaika
* Kuba
* Saint Kitts na Nevis
* Saint Lucia
* Saint Vincent na Grenadini
Nchi za Amerika ya Kusini

* Argentina
* Bolivia
* Brazil
* Chile
* Ekuador
* Guyana
* Guyana ya Kifaransa
* Kolombia
* Paraguay
* Peru
* Surinam
* Uruguay
* Venezuela
Nchi za Asia

Asia ya Kati

* Afghanistan
* Kazakhstan
* Kirgizistan
* Mongolia
* Tajikistan
* Turkmenistan
* Usbekistan
Asia ya Kaskazini

* Siberia (sehemu ya Urusi)
Asia ya Mashariki

* Uchina (pamoja na Taiwan)
* Japani
* Korea Kaskazini
* Korea Kusini
Asia ya Kusini-Mashariki

* Brunei
* Indonesia
* Kamboja
* Laos
* Malaysia
* Myanmar (zamani iliitwa Burma)
* Philippines
* Singapur
* Thailand (zamani iliitwa Siam)
* Timor Mashariki
* Vietnam
Asia ya Kusini

* Bangladesh
* Bhutan
* Uhindi (au India)
* Maledivi
* Nepal
* Pakistan
* Sri Lanka (zamani iliitwa Ceylon)
Asia ya Magharibi

* Armenia
* Azerbaijan
* Georgia
* Irak
* Israeli
* Yordani
* Libanon
* Palestina
* Shamu (au: Syria)
* Uajemi (au Iran au Persia)
* Uturuki
Bara Arabu

* Bahrain
* Kuwait
* Muungano wa Falme za Kiarabu
* Oman
* Qatar
* Saudia
* Yemen
Nchi za Ulaya
Nchi za Oceania
mfumo wa Jua

* Jua
* Utaridi
* Zuhura (Ng'andu)
* Dunia (Ardhi)
* Mirihi (Meriki - Mars)
* Mshtarii
* Zohari
* Uranus
* Neptun
Tazama pia

* Jamii:Nchi
* Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Tanbihi
Viungo vya nje

Jamii:Jiografia
Jamii:Sayansi
Lugha ya kuundwa

Lugha ya kuundwa (au lugha unde) ni lugha ambayo misamiati na sarufi zake zimetungwa na watu badala ya kukua kama sehemu ya utamaduni wa umma fulani. Kwa kawaida zinaundwa kwa ajili ya kuwasiliana kati ya watu sawasawa na lugha asilia. Nyingi zinatengenezwa ili kuwa lugha saidizi za kimataifa, lakini nyingine zinaundwa kwa ajili ya usiri au majaribio ya isimu au bila sababu fulani.

Lugha ya kuundwa inayozungumzwa zaidi ni Kiesperanto.

Mara chache lugha ya kuundwa maana yake ni lugha za kompyuta au za kuandaa programu (angalia lugha asilia). Kwa sababu ya utata huo watu wengi, hasa Waesperanto, hawapendi kutumia neno lugha ya kuundwa, na badala yake wanasema lugha ya kupangwa. Msemo lugha ya kupangwa unatumika kwa lugha zile tu ambazo ziliundwa kwa ajili ya utumiaji wa kawaida baina ya watu, kama Kiesperanto.
Mfano mwingine wa lugha ya kuundwa ni lugha ya sheng' inayozungumzwa nchini Kenya hasa miongoni mwa vijana. Lugha hiyo Haina wazawa asilia mahali popote ila tu ilizuka miongoni mwa vijana Kwa kutaka kusitiri mazungumzo Yao. Hivi ni kuunga mkono wazo la hapo awali kwamba lugha unde Huwa Kwa Sababu za kusitiri mazungumzo au kuunda programu za kompyuta kama vile lugha iitwaya "binary language" ambayo hutumika katika vifaa vya kielektroniki Ili kuundia programu zake. Lugha hiyo ndio hueleweka na mashine za kielektroniki kama tarakilishi au kikokotoo.
Marejeo

* TUKI 1990, "Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
* Massamba, David 2004 "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam


Jamii:Lugha
Jamii:Isimu
Lugha asilia

Lugha asilia ni lugha ambayo ilikua kama sehemu ya utamaduni wa umma fulani ambao watu wake wanaiongea kama lugha mama. Ni kinyume cha lugha ya kuundwa (lughaundwe).

Mara nyingine lugha asilia maana yake ni lugha yoyote ambayo inaweza kuzungumzwa na watu, huku lugha za kompyuta na za kuandaa programu zinaitwa lugha za kuundwa.

Mara nyingine tena lugha asilia ni lugha ambayo mtu huzaliwa nayo au huikuta baada ya kuzaliwa. Hata hivyo lugha asilia huwa chimbuko la watu fulani katika jamii na hutofautisha jamii moja na nyingine. Mara nyingi ni sehemu ndogo tu ya jamii ndiyo huwa na lugha asilia yaani kila ukoo au kabila huwa na lugha yake ya asili.


Jamii:Lugha
Siasa

thumbnail|right|280px|Kampeni za kisiasa nchini Italia.
Siasa ni njia ya kufanya maamuzi katika ngazi mbalimbali za jamii, kama vile mji, taifa, au hata dunia nzima (siasa ya kimataifa).

Sehemu muhimu ya siasa ni majadiliano kati ya watu mbalimbali wenye nguvu au mamlaka.

Katika demokrasia kila mtu ana kiasi fulani cha nguvu, kwa hiyo siasa ya demokrasia ina maana ya watu wote kuchangia maamuzi.

Hapa chini, mifumo mbalimbali ya kisiasa huelezwa kifupi:
Utawala wa Kifalme

ni mfumo wa uongozi unaompa mamlaka ya dola na ya serikali Mfalme. Katika mfumo huu madaraka hurithiwa na mtu wa familia ya kifalme.
Utawala wa Kiimla

ni mfumo wa uongozi unaotoa madaraka yasiyo na mipaka kwa kiongozi. Katika utawala huu watu binafsi hawana haki na uhuru katika maamuzi.
Utawala finyu

ni mfumo unaowapa wachache kati ya wengi nguvu za maamuzi katika dola na serikali. Nafasi ya wachache hawa hutokana na haiba na uwezo wao kiuchumi, kijamii, kijeshi au kutokana na mafanikio yao katika nyanja mbalimbali za maisha. Mfumo huu ni nadra sana siku za hivi karibuni. Pia waweza kuitwa utawala wa makabaila.
Utawala wa Umma

ni utawala unaotokana na jamii kuamua misingi ya kujiongoza, hivyo unatoa fursa ya madaraka kwa umma moja kwa moja au kutokana na kuwakilishwa. Mfumo huu wa utawala hujulikana kama demokrasia na umegawanyika katika sehemu zifuatazo:
Demokrasia Chama

ni aina ya demokrasia ya kura. Inashirikisha watu wote kuwa wanachama.
Demokrasia Baguzi

ni aina ya demokrasia inayojikita katika kulinda nguvu za kiuchumi zaidi.
Demokrasia Duni

ni aina ya demokrasia inayotokana na makundi ya watu na kisha kupitia makundi hayo watu kuunda serikali mfano: chama - serikali.
Demokrasia Endelevu

ni aina ya demokrasia inayotoa fursa ya usawa na kupinga matabaka katika jamii.
Demokrasia Shirikishi

katika aina hii ya demokrasia wachache hupewa dhamana na wengi katika uwakilishi wa jamii katika maamuzi.

Wachache huchaguliwa na wengi kwa njia ya demokrasia huru na haki kwa kufuata Katiba ya nchi hiyo. Mfano: Wabunge huwakilisha wananchi wao katika kuleta maendeleo na kuishauri serikali juu ya maendeleo ya nchi.


Jamii:Siasa
Ushairi

thumb|200px|Kibao cha Gilgamesh.thumb|200px|Shairi la Beowulf.
Ushairi ni utungo wa kisanaa ulio na madhumuni ya kutumbuiza au kuelimisha, ambao upo katika mtiririko maalumu wa mawazo. Pia, ushairi ni tawi mojawapo la fasihi andishi. Kinyume chake ni nathari.

Inawezekana kutunga mashairi yenyewe au kutumia lugha ya kishairi katika aina nyingine za sanaa, kwa mfano tamthiliya au nyimbo.

Ushairi una historia ndefu. Kwa mfano, mwanafalsafa Aristotle katika kitabu chake cha

Ushairi ("Poetics" kwa Kiingereza) anachunguza matumizi yake katika hotuba, tamthiliya, nyimbo na futuhi.

Ushairi una vipera vifuatavyo:

1. nyimbo

2. ngonjera

3. mashairi mepesi

4. maghani

5. tendi

6. rara

7. rara nafsi
Maana na tafsiri ya ushairi kulingana na washairi wakubwa

Katika kujenga hoja mbalimbali za ushairi ni nini. Wakongwe na magwiji wa ushairi wa awali walieleza maana mbalimbali za ushairi kulingana na utunzi. Wakongwe hao waliamini kuwa mtunzi ana uhuru wa kutunga aina za mashairi wazipendazo bora tu wapashe ujumbe kwa hadhira. Washairi hao walitunga mashairi bila kujali arudhi za ushairi.


Uandishi wa mashairi ya Kiswahili ulianzia Lamu na Pate kabla ya kuenea katika Mkoa wa Tanga, Zanzibar, na maeneo mengine ya jirani. Utamaduni huo bado unatekelezwa hadi leo
Marejeo

Jamii:Fasihi
Mwanzo

| style="width:11%; font-size:95%;" |
* Biografia
* Dini
* Hisabati
| style="width:11%; font-size:95%;" |
* Historia
* Jiografia
* Jamii
| style="width:11%; font-size:95%;" |
* Jumuiya
* Lugha
* Sanaa
| style="width:11%; font-size:95%;" |
* Sayansi
* Teknolojia
* Tiba
* Ujenzi
|}


| style="border:1px solid transparent;" |

| class="MainPageBG" style="width:45%; border:1px solid #cedff2; background:#f5faff; vertical-align:top;"|


|}


|}


Takwimu ya Wikipedia ya Kiswahili


*Idadi ya makala:
*Idadi ya kurasa zote: (pamoja na kurasa za watumiaji, majadiliano, msaada n.k.)
*Idadi ya hariri:
*Idadi ya watumiaji waliojiandikisha:
*Idadi ya wakabidhi:
*Idadi ya watumiaji hai: (Watumiaji waliojiandikisha na kuchangia katika muda wa siku 30 zilizopita)
:::
*Takwimu ya WIkipedia ya Kiswahili kwa jumla

:Katika mwezi wa Agosti 2025 wikipedia ya Kiswahili iliangaliwa mara milioni 7.79 hivi, ambayo ni sawa na mara 251,607 kwa siku au mara 10,483 kila saa ambalo ni ongezeko la mara 4.5 ukilinganisha na mwaka 2024 mwezi wa Agosti. Asilimia 52 za wasomaji wetu wako Tanzania, asilimia 13 wako Kenya, asilimia 18 wako Marekani na mnamo asilimia 10 wako Ulaya.

:Angalia idadi ya wasomaji kwa makala mbalimbali
*hapa kwenye takwimu za makala
:(fungua anwani kwa browser yako, ondoa majina yaliyopo na ingiza jina la makala (hadi makala 10) unayopenda. Unaweza kubadilisha kipindi cha taarifa utakachoona; takwimu kabla ya 2015 hapa)
*na makala 100 zilizotazamiwa zaidi "Topviews" kwa kipindi fulani.
:(unachagua kati ya makala 100 kwa mwezi au kwa siku)

Michango ya wanawiki: angalia hapa michango ya mtumiaji kwenye kila mradi wa Wikimedia (andika jina la mtumiaji kwenye sanduku)
Jumuia za Wikimedia


Wikipedia kwa lugha nyingine


__NOTOC____NOEDITSECTION__
Kuki

alt=Picha ya kuki|thumb|Logo ya kuki ya HTTP
Kuki ni tafsiri ya muda ya neno la Kiingereza cookie, ambalo maana yake asili ni biskuti au keki ndogo, lakini katika utarakilishi linatumika ili kompyuta yenye kurasa za tovuti iweze kuwasaliana na watazamaji.

Programu za tovuti hizi zinahifadhi habari kadhaa za mtazamaji au mtumiaji (k.m. jina la mtumiaji, neno la siri, ruhusa, mapendekezo) kwenye kompyuta ya mtazamaji mwenyewe. Hivi mtazamaji anatambuliwa kila wakati anaingia kwenye tovuti hii.
Marejeo
Viungo vya Nje

* Orodha ya maneno ya tarakishi ya mradi wa Kilinux kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam

Jamii:Intaneti
Asia

thumbnail|right|320px|Asia
Asia ni bara kubwa kabisa kuliko mabara yote mengine ya dunia. Bara hili lina eneo la kilomita za mraba 44,579,000 (maili za mraba 17,212,000), ambalo ni sawa na asilimia 30% ya ardhi yote. Wakazi wa bara la Asia ni 3,701,000,000 kwa mujibu wa makisio 2003.

Bara la Asia lina nchi 44 na visiwa mbali mbali vya madola mbalimbali. Mlima mrefu kabisa ulimwenguni ambao ni mlima wa Everesti wenye urefu wa mita 8,850 (futi 29,035) ulioko Nepal pia uko kwenye bara hili. Kadhalika, nchi zenye wakazi wengi zaidi ulimwenguni China na India pia ziko kwenye bara hili.

Ziwa kubwa kabisa ulimwenguni, bahari ya Kazwini (Caspian Sea) lenye eneo la kilomita za mraba 394,299 (maili za mraba 152,239) vile vile liko Asia kati ya ya nchi hizi: Azerbaijan, Urusi, Kazakhstan, Turkmenistan, na Uajemi.


Bara la Asia linaweza kugawanywa katika sehemu zifuatazo:
Orodha ya nchi na maeneo

right|thumb|225px|


Jamii:Bara
Jamii:Asia
Simu

thumbnail|Simu ya mezani
thumbnail|Simu za mikononi
thumbnail|Simujanja
Simu (kutoka Kiarabu سیم, sim, inayomaanisha "waya") ni kifaa cha elektroniki kinachotumika kwa mawasiliano ya mbali kwa kutumia sauti, ujumbe wa maandishi, au njia nyingine za kidijitali.

Ina uwezo wa kupokea na kutuma taarifa sehemu mbalimbali kupitia mtandao wa mawasiliano, kama vile simu za mkononi au simu za mezani. Simu pia inaweza kuwa na huduma nyingine kama kamera, kumbukumbu, na uwezo wa kupata mtandao wa intaneti, na hutumika kwa madhumuni mengi kama vile mawasiliano ya binafsi, kazi, au burudani.

Awali simu ilihitaji iunganishwe na nyaya, lakini leo hii inaweza kutumia redio. Hiyo inaitwa nyayatupu, siwaya au simu bila waya.
Historia

Watu wengi wanaamini kuwa simu iligunduliwa mnamo 1876 na Alexander Graham Bell, Mskoti mwenye umri wa miaka 29 aliyeishi nchini Marekani. Lakini Mwitalia Antonio Meucci alianzisha matumizi ya simu toka mwaka wa 1871 hukohuko Marekani.

Tangu mwishoni mwa karne ya 20 kuna aina mpya ya simu iliyoenea ambayo ni simu za mikononi. Ingawa haistahili kweli kuitwa tena "simu" kwa maana asilia kwa sababu hakuna simu, ni aina ya mtambo wa mawasiliano uliosambaa haraka sana.

Katika nchi nyingi za Afrika simu hizi zina faida ya pekee kwa sababu zinaruhusu mawasiliano hata pale ambako nyaya za Posta hazifiki.
Namba za simu

Kila simu inapaswa kuwa na namba ya pekee ikiunganishwa katika mtandao wa simu. Isipokuwa ofisi au kampuni inaweza kuwa na namba moja kwa simu zake zote halafu maungio ya simu ya ndani ambako ama mtu au mtambo unaunganisha simu za ndani na mtandao wa nje.

Kwa kawaida mtandao wa simu ndani ya nchi inagawiwa kwa maeneo. Maeneo haya yanaweza kugawiwa tena hadi ngazi ya mtandao wa mahali. Kila eneo linafikiwa kupitia namba ya eneo; ndani ya eneo inatosha kutumia namba ya simu yenyewe.

Mfano: simu ya namba 556677 iko mjini Dar es Salaam. Namba ya eneo la Dar es Salaam ni 022. Kufikia simu hii ndani ya eneo la Dar es Salaam inatosha kupiga 556677. Mtu anayetaka kuipigia kutoka Dodoma au Arusha anatangulia namba ya eneo na kupiga 022-556677.

Simu za mkononi huunganishwa katika mtandao mkubwa wa kitaifa kufuatana na kampuni inayotoa huduma kama vile Airtel, TIGO au TTC yenye mtandao wake wa pekee. Kwa teknolojia bila waya hakuna haja ya ugawaji wa kieneo. Lakini kwenye simu hizi ni lazima kutumia pia namba ya mtandao muda wote. Kwa kupiga simu ya kawaida kutoka simu ya mkononi ni lazima kutumia muda wote namba ya kieneo hata kama mwenye kupiga yuko mji uleule maana mitandao ni tofauti.
Tazama pia

* Namba za simu Tanzania
Marejeo
Viungo vya nje

* Kikokotozi cha nambari ya simu kwa simu za kimataifa

Jamii:Mawasiliano
Jamii:Simu
Jamii:Teknolojia
Kiido

200px|right|thumb|Bandera ya Kiido

Kiido ni lugha ya kupangwa. Inafanana sana na Kiesperanto, lakini haizungumzwi na watu wengi kama Kiesperanto.
Serufi

Nomino (majina) zote zinahitimu kwa kiambishi tawali -o, kwa mfano "arbo" (mti). Wingi wa nomino unahitimu kwa -i (arbi = miti).

Vivumishi vinahitimu kwa kiambishi tawali -a, kwa mfano "alta" (-refu).

Vitenzi vina viambishi tamati mbalimbali:
* -ar inatumika kwa vitenzi-jina (kwa mfano "facar" = "kufanya")
* -as inatumika kwa njeo ya wakati uliopo (kwa mfano "me facas" = "ninafanya"
* -is inatumika kwa njeo ya wakati uliopita (kwa mfano "me facis" = "nilifanya" au "nimefanya")
* -os inatumika kwa njeo ya wakati ujao (kwa mfano "me facos" = "nitafanya")
* -us inatumika kwa hali a masharti (kwa mfano "me facus" = "ningefanya")
* -ez inatumika kwa hali ya kuamuru (kwa mfano "facez!" = "fanya!"; "il facez" = "afanye")
Viungo vya nje

* http://www.ido.li


Jamii:Lugha
Jamii:Lugha saidizi ya kimataifa
Kiazi cha kizungu

Kiazi cha kizungu, kiazi ulaya, kiazi mviringo au mbatata ni mmea wa chakula uliomo katika familia ya Solanaceae. Chakula ni sehemu nene za mizizi yake (kiazi) yenye wanga, vitamini na madini. Sehemu bichi zinazoonekana juu ya ardhi haziliwi ni sumu.

Viazi hivi ni chakula muhimu kimataifa ni chakula kikuu katika nyingi. Asili ya mmea iko Amerika ya Kusini ilipoteuliwa na kukuzwa na Maindio. Wahispania walikikuta Amerika na kuisambaza Ulaya. Hata hivyo wakati mwingine huitwa "kiazi ulaya" au "kiazi kizungu" kwa sababu imefika Afrika kupitia Ulaya.
Picha


Picha:Solanum tuberosum 002.JPG|Maua
Picha:Solanum tuberosum 004.JPG|Tunda
Picha:Various types of potatoes for sale.jpg|Viazi sokoni
Picha:PreparedPotatoes.jpg|Viazi mezani


Jamii:Mnavu na jamaa
Jamii:Mbegu za mimea
Jamii:Mimea ya mazao
Jamii:Chakula
Pangani

Pangani ni jina la mto, wilaya na mji katika Tanzania.

* Mto wa Pangani unabeba maji ya Milima ya Meru, Kilimanjaro, Upare na Usambara kwenda Bahari Hindi. Mdomo wake uko mjini Pangani.

* Wilaya ya Pangani ni kati ya wilaya za mkoa wa Tanga.

* Mji wa Pangani ni makao makuu wa wilaya ya Pangani iliyomo mkoa wa Tanga ufukoni mwa Bahari ya Hindi na mto wa Pangani.

* Pangani, kata ya wilaya ya Kibaha Mjini.

* Jina la Pangani hupatikana pia katika miji mbalimbali likitaja eneo au mtaa ndani yake, kwa mfano Pangani katika Nairobi, karibu na Eastleigh. Maana ni "eneo watu walipopanga nyumba zao".