नेवार जाति

नेवार वा नेवाः वा नेपामी नेपालमा काठमाडौं उपत्यका र यसको वरपरका क्षेत्रका ऐतिहासिक बासिन्दा र यसको ऐतिहासिक सम्पदा र सभ्यताका निर्माताहरू हुन्। नेवारहरू मुख्यतया इन्डो-आर्यन र तिब्बती-बर्मन आदि विभिन्न वर्ण हुनुमा आप्रवासनको कारण देखिन्छ । नेवारको भाषिक र सांस्कृतिक समुदायको रूपमा नेपालभाषा हो ।

नेवारहरूले श्रम विभाजन र हिमालयको फेदमा कतै नदेखिएको परिष्कृत सहरी सभ्यताको विकास गरेका छन्। नेवारहरूले आफ्नो पुरानो परम्परा र प्रचलनलाई निरन्तरता दिँदै नेपालको धर्म, संस्कृति र सभ्यताको सच्चा संरक्षकको रूपमा आफूलाई गर्व गर्छन्। नेवारहरू संस्कृति, कला र साहित्य, व्यापार, कृषि र खानामा आफ्नो योगदानका लागि परिचित छन्। आज, UNDP द्वारा प्रकाशित वार्षिक मानव विकास सूचकांक अनुसार, तिनीहरू नेपालको सबैभन्दा आर्थिक र सामाजिक रूपमा उन्नत समुदायको रूपमा क्रमबद्ध छन्। नेपालको 2011 को जनगणनाले तिनीहरूलाई देशको छैठौं ठूलो जाति/समुदायको रूपमा स्थान दिन्छ, जसमा देशभर 1,321,933 नेवारहरू छन्।
मुल,व्युत्पति

"नेपाल", "नेवार", "नेपाल" र "नेपार" शब्दहरू ध्वन्यात्मक रूपमा एउटै शब्दका फरक-फरक रूपहरू हुन्, र इतिहासमा विभिन्न समयमा विभिन्न ग्रन्थहरूमा विभिन्न रूपहरू देखापर्छन्। नेपाल साहित्यिक संस्कृत रूप हो र नेवार बोलचाल प्राकृत रूप हो। "नेपालका बासिन्दा" लाई जनाउने शब्द "नेवार" वा "नेवा:" पहिलो पटक काठमाडौंको १६५४ को शिलालेखमा देखा पर्‍यो। सन् १७२१ मा नेपाल भ्रमण गरेका इटालियन जेसुइट पादरी इप्पोलिटो देसिडेरी (१६८४–१७३३) ले नेपालका निवासीहरूलाई नेवार भनिने लेखेका छन् । यो संभावना गरिएको छ कि "नेपाल" "नेवार" को हुन सक्छ, वा "नेवार" "नेपाल" को पछिको रूप हुन सक्छ। अर्को व्याख्या अनुसार, "नेवार" र "नेवारी" शब्दहरूमा पा बाट वा र ल बाट र को उत्परिवर्तनबाट उत्पन्न हुने बोलचाल रूपहरू हुन्।

अन्तिम व्यञ्जनलाई छोड्ने र स्वरलाई लम्ब्याउने ध्वनी प्रक्रियाको परिणाम स्वरूप, नेवार वा नेवालको लागि "नेवा" र नेपालका लागि "नेपा" सामान्य बोलीमा प्रयोग गरिन्छ।
इतिहास

दुई सहस्राब्दी भन्दा बढीको लागि, मध्यकालिन नेपाल मा नेवा सभ्यताले शास्त्रीय उत्तर भारतीय संस्कृतिको सूक्ष्म जगतलाई जोगाएको थियो जसमा ब्राह्मण र बौद्ध तत्वहरूले समान स्थिति पाएका थिए। मध्यकालमा मैथिल ब्राह्मण पुजारीहरूलाई काठमाडौंमा निमन्त्रणा गरिएको थियो र धेरै मैथिल परिवारहरू मल्ल शासनकालमा काठमाडौंमा बसोबास गरे। उत्तर (तिब्बत) र दक्षिण (तिरहुत) दुबैबाट मानिसको आगमनले नेपालको आनुवंशिक र जातीय विविधता मात्र बढाएको छैन, तर नेवारहरूको प्रमुख संस्कृति र परम्परालाई पनि ठूलो मात्रामा आकार दिएको छ।

काठमाडौं उपत्यका र वरपरका क्षेत्रहरूले नेपाल मण्डलाको पूर्व नेवार राज्य गठन गर्यो। नेपालका अन्य आम-मूल जातीय वा जातीय समूहहरूको विपरीत, नेवारहरूलाई एक अवशेष पहिचान भएको राष्ट्र समुदायको उदाहरणको रूपमा मानिन्छ, जुन जातीय रूपमा विविध, पहिले अवस्थित राजनीतिबाट व्युत्पन्न भएको थियो। प्रागैतिहासिक कालदेखि नै नेपाल मण्डलामा बसोबास गर्दै आएका विविध समूहका सन्तान भएकाले यस भित्रका नेवार समुदायमा विभिन्न जातजाति, जातीय, जातीय र धार्मिक भिन्नता छन्। विभिन्न कालखण्डमा आएका सम्बन्धित भारतीय महाजनपद (अर्थात् वज्जी, कोसल र मल्लका लिच्छवि) बाट लिच्छवि, कोसल, र मल्ल जस्ता इन्डो-आर्य जनजातिहरू अन्ततः आफ्नो भाषा अपनाएर स्थानीय जातिमा विलय भएका थिए। यद्यपि यी जातजातिहरूले आफ्नो वैदिक संस्कृतिलाई कायम राखे र तिनीहरूको संस्कृत भाषा, सामाजिक संरचना र हिन्दू धर्म ल्याए, जुन स्थानीय संस्कृतिहरूसँग आत्मसात गरिएको थियो र वर्तमान नेवार सभ्यताको जन्म भयो। नेवारहरूको विभाजन विभिन्न ऐतिहासिक विकासहरू थिए। नेवारको साझा पहिचान काठमाडौं उपत्यकामा बनेको थियो। सन् १७६९ मा गोर्खा साम्राज्यले उपत्यकामाथि विजय हासिल नगरेसम्म कुनै पनि समयमा उपत्यकामा बस्ने सबै मानिसहरू या त नेवार थिए वा उनीहरूका पुर्खाहरू थिए। तसर्थ, नेवारको इतिहास नेपालको आधुनिक राज्यको स्थापना हुनुअघिको काठमाडौं उपत्यकाको इतिहाससँग सम्बन्धित छ।

उपत्यकामा नेवारहरूको शासन र छिमेकी इलाकाहरूमा उनीहरूको सार्वभौमिकता र प्रभाव पृथ्वीनारायण शाह द्वारा स्थापना गरिएको गोरखा राज्यले १७६९ मा काठमाडौं उपत्यकाको विजयसँगै समाप्त भयो।सन् १७६७ मा कीर्तिपुरको युद्ध बाट सुरु भएको गोर्खा विजय हुनुअघि नेपाल मण्डलको सिमाना दक्षिणमा मकवानपुर राज्य, उत्तरमा तिब्बत, पूर्वमा किरात राज्यसम्म फैलिएको थियो भने पश्चिममा त्रिशूली नदी जसले यसलाई गोरखा राज्यबाट अलग गरेको थियो।।
जात (caste) वर्गीकरण

नेवारहरू नेपालका अन्य सबै जातीय समूहहरू भन्दा फरक जातीय भाषिक समुदाय हो। नेवाः समुदायमा पेशाका आधारमा वर्ण, जात र थरहरु छुट्याईएका छन्। नेवारहरूलाई तिनीहरूको पुरातन वंशानुगत पेशाको आधारमा विभिन्न अन्तरविवाहित कुल वा समूहहरूमा विभाजन गरिएको छ, जसको वैदिक वर्ण व्यवस्थामा आधारित रहेको छ। लिच्छविको समयमा सुरु भएको भएतापनि वर्तमान नेवार जाति व्यवस्थाले मध्ययुगीन मल्लकालमा आफ्नो वर्तमान स्वरूप धारण गरेको थियो।

१.द्यः ब्राह्मण वा राजोपाध्याय - हिन्दू वैदिक ब्राह्मण वर्ग, कान्यकुब्ज ब्राह्मणका वंशज, यस अनतर्गत थर - राजोपाध्याय, शर्मा, आचार्य, शुक्ला, सुवेदी

२. तिर्हुतबाजे वा झाबाजे - हिन्दू मन्दिर पुजारी वर्ग, मैथिल ब्राह्मण का वंशज, यस अनतर्गत थर - मिश्र र झा (अरु नेवारले नेवार नमान्ने)

३. छथरी/क्षत्रिय/क्षत्रि श्रेष्ठ - मल्लकाल का हिन्दू क्षत्रिय शाही र भारदारी समुह, सरकारी/प्रशासनिक र जमिनदारी व्यवसायलाई आफ्नो पेशा मान्दै आएका, यस अनतर्गत थरहरु - मल्ल (राजा वा राजखलक), प्रधान/प्रधानांग (प्रधानमन्त्री/मुख्य काजी) , मास्के (मन्त्री/काजी), अमात्य (मन्त्री/काजी), राजभण्डारी (राजाको भण्डारक), राजवैद्य (राजाको वैद्य), कायस्थ (लेखक), हाडा (चौहान कूल), राठौर, नेमकुल, मुनंकमी, जोछेँ, मुलेपती, रघुवंशी, राजवंशी, पात्रवंशी, छथरी-तह का श्रेष्ठ र अरु कयौं थरहरु, जोशी - ज्योतिशी गर्ने, साईत कुण्डली बनाउने, छथरी अनतर्गत बिहे-बारी चल्ने, आचाजु वा कर्माचार्य/गुरुवाचार्य - हिन्दू तान्त्रिक मन्दिर पूजारी, छथरी अनतर्गत बिहे-बारी चल्ने

४. पाँचथरी श्रेष्ठ - छथरी/क्षत्रि नभै वैश्य-वर्ण तह का श्रेष्ठ, व्यापार र प्रशासन आफ्नो पेशा मान्दै आएका, कयौं थर तर प्राय श्रेष्ठ लेख्ने, ठिमी, भक्तपुर, बनेपा, धुलिखेल, दोलखा, नुवाकोट, आदी का श्रेष्ठ

५. गुभाजु वा बज्राचार्य वा बुद्धाचार्य - बौध पुरोहित र मन्दिर पुजारी वर्ग

६. वरेजु वा शाक्य - बौध मन्दिर पुजारी र सुन-चाँदिका गहना बनाउने काम गर्ने, कपिलवस्तु का शाक्यका वंशज

७. उदाय/उदास - वैश्य-ब्यापार तथा व्यवसायलाई आफ्नो पेशा मान्दै आएका काठमाडौं का बौध धर्मावलम्बी, यस अनतर्गत पेशागत उप-कूल - तुलाधर (व्यापारी), बनिया (व्यापारी), कंसकार (काँस धातु), ताम्राकार (तामा धातु), सिख्रकार (छाना बनाउने), शिलकार, सेलालिक (हलवाई), स्थापित (काष्ठकार)

८. ताम्राकार - वैश्य-ब्यापार तथा तामाको काम गर्ने पाटन र भक्तपुर का हिन्दू

९. बाराही, शिल्पकार - वैश्य-ब्यापार तथा काष्ठकार गर्ने पाटन र भक्तपुर का हिन्दू

१०. हलवाई - मिठाईजन्य पदार्थ बनाउनेलाई, यस अनतर्गत थर - मधिकर्मी, राजकर्णिकार

११. ज्यापु - प्रायः खेतिपातीको काम गर्ने, यस अनतर्गत पेशागत उप-कूल - महर्जन, डंगोल, सुवाल, सिं , दुवाल, तण्डुकार, बलामी, अरु कयौं थरहरु

१२. कुमाह, प्रजापति - माटाका साधन भाडाकुडाँहरू बनाउने

१३. अवाले, अवा - इट्टा, झिंगटी, टायल पोल्ने

१४. चित्रकार वा पुँ - चित्र लेख्ने र कोठा रंगाउने

१५. रंजितकार वा छिपा - लुगामा रङ्ग लगाउने

१६. दली वा पतवार - पालकी बोक्ने

१७. माली वा गाथु - फूलबारीमा काम गर्ने, मालाकार

१८. नकर्मी - फलामजन्य कार्य गर्ने

१९. नापित वा नाउ - कपाल अथवा केश काट्ने

२०. सायमी वा मानन्धर - तोरीको तेल पेल्ने, तेल व्यवसाय गर्ने

२१. भा वा कारंजीत - हिन्दू नेवा: को मृत्यु संस्कार का विषेश पुजारी, महा-ब्राह्मण भनिने, पहिले पानी-नचल्ने मानिएको वर्ग

२२. कुस्ले वा जुगी - हिन्दू नेवा: को मृत्यु संस्कार का विषेश शैव कन्फत्ता जोगी का वंशज्, म्वाली बाजा बजाउने, कपाली

२३. नाय - मासुका कारोबार र नाय बाजा बजाउने पहिले पानी-नचल्ने मानिएको वर्ग, यस अनतर्गत थर - खड्गी, शाही, कसाईं

२४. धोबी वा राजक - लुगा धुने, सफा गर्ने

२५. कुलु - छाला संबन्धी काम गर्ने पहिले अछुत मानिएको वर्ग

२६. पोडे - सर-सफाई गर्ने, पहिले अछुत मानिएको वर्ग, यस अनतर्गत थर - सुवर्णकार, द्योला

२७. च्यामे - सर-सफाई गर्ने, पहिले अछुत मानिएको वर्ग
जनसङ्ख्या

विं. सं २०४८ सालको जनगणना अनुसार ५ लाख १९ हजार १ सय १५ पुरुष र ५ लाख २१ हजार ९ सय ७५ महिला गरी १० लाख ४१ हजार ९० नेवाः जनसङ्ख्या रहेको छ । त्यसैगरि वि. सं. २०५८ सालको जनगणनाअनुसार १२ लाख ४५ हजार २ सय ३२ जनसङ्ख्या उल्लेख छ । नेवाः समुदायको आफ्नै भाषा र लिपि रहेको छ । नेपालभर नेपालभाषा बोल्नेहरूको संख्या ६ लाख ९० हजार ८ रहेको आँकडाले देखाएको छ । शिक्षाको क्षेत्रमा नेवाः जाति अन्य जाति भन्दा निकै अगाडि छन् । नेवाः समुदाय शिक्षित र शहरिया समुदाय भएकै कारण यिनीहरु हरेक क्षेत्रमा अघि छन् । मुख्यतया जहाँनिया राणा शासन देखि नेवाःहरूले मुख्य पेशाका रूपमा व्यापार र व्यवसायलाई अंगाल्दै आएका छन् । जहाँ शहरीकरणको प्रभाव परेको छ त्यहाँ नेवाःहरूको वर्चस्व कायम छ भन्दा अत्युक्ति हुँदैन; अर्थात नेपाल राष्ट्र भित्र जहांजहाँ नेवाःहरू पुगे त्यहाँ व्यापार -व्यवसाय सहित शहरबस्तीको स्थापना र विस्तार हुँदै गएको पाईन्छ ।
संस्कृति

विस्तृत समारोहहरू जन्म देखि मृत्यु तक नेवारको जीवन चक्र को वर्णन गर्दै नेवारहरूले जीवन-चक्र अनुष्ठानलाई मृत्यु र त्यसपछिको जीवनको तयारीका रूपमा लिने गर्छन्। हिन्दू र बौद्धहरूले समान रूपमा "षोडश संस्कार कर्म" वा हिन्दू व्यक्तिको जीवनमा अपरिहार्य मार्गको 16 पवित्र संस्कारहरू प्रदर्शन गर्छन्। १६ वटा संस्कारलाई १० मा छोटो पारेर "१० कर्म संस्कार" भनिन्छ। यसमा "जातकर्म", "नामकरण", "अन्नप्रासन" जस्ता व्यक्तिको जीवनका महत्त्वपूर्ण घटनाहरू समावेश छन्। "व्रतबन्ध" वा "केता पूजा", "विवाह", जंक्व आदिहरूपनि छन।

अन्नप्राशन(मचा जंको)

यो भात खुवाउने समारोह हो। यो केटाहरूको लागि छ वा आठ महिनाको उमेरमा र केटीहरूको लागि पाँच वा सात महिनाको उमेरमा गरिन्छ।

व्रतबन्ध(कयेतापुजा)

नेवारहरूले ब्रह्मचर्यको अनुष्ठान पालनको रूपमा कयेता पूजा भनिने उपनयन समारोह गर्छन् - यो जीवनको परम्परागत चार चरणहरूमा पहिलो चरण हो। अनुष्ठानको समयमा, जवान केटाले ब्रह्मचारी धार्मिक जीवनको लागि परिवार र वंश त्याग्छ। उसको टाउको माथिको टुप्पी बाहेक पूरै खौरिन्छ, उसले पहेँलो/सुन्तला रंगको लुगा लगाउनु पर्छ, उसले आफ्ना आफन्तहरूबाट चामल मागेर संसारमा घुम्न तयार हुनुपर्छ। यो तपस्वी आदर्शलाई प्रतीकात्मक रूपमा पूरा गरिसकेपछि, उसलाई आफ्नो परिवारले घरधनीको जीवन र पति र पिताको रूपमा अन्तिम कर्तव्य ग्रहण गर्न फिर्ता बोलाउन सक्छ। दुई पटक जन्मेका (ब्राह्मण र क्षत्रिय) नेवारहरू - राजोपाध्याय र छथरियहरले -थप रूपमा उपनयन दीक्षा गर्छन् जहाँ केटाले आफ्नो जनै (संस्कृत: यज्ञोपवीत) र गुप्त वैदिक मन्त्रहरू प्राप्त गर्दछन्। -ऋग्वेद.3.62.10 (ब्रम्ह गायत्री मन्त्र) नेवार ब्राह्मणहरूका लागि, -ऋग्वेद.1.35.2 (शिव गायत्री मन्त्र)छथरियहरुलाई दिइन्छ। त्यसपछि केटालाई पूर्ण रूपमा द्विजको रूपमा आफ्नो जातिय हैसियतमा सम्मिलित गरिन्छ र अबदेखि सबै सामान्य नियमहरू र अन्य जातीय दायित्वहरू पालन गर्ने दायित्व तथा कर्म चलेको भनिन्छ।

इही(बेलविवाह)

इही एउटा समारोह हो जसमा किशोरावस्थाका केटीहरूलाई भगवान विष्णुको प्रतीक सुवर्ण कुमारसँग "विवाह" गरिन्छ। । केटीको श्रीमान्को जीवनमा पछि मृत्यु भएमा विष्णु सँग विवाह गरिसकेकी हुनाले विधवा मानिँदैन र यसरी पहिलेदेखि नै पति जीवित रहेको विश्वास गरिन्छ।

बार्हा

केटीहरूको अर्को औपचारिक अनुष्ठान छ जसलाई बार्हा तयेगु भनिन्छ, यो गरिसके पछि केटीहरुलाई किशोरावस्थामा पुगेको मानिन्छ। यो महिनावारी अघि ७,९ वा ११ जस्ता बिजोर संख्यामा गरिन्छ । उनलाई १२ दिनसम्म राखिन्छ कोठामा राखेर १२औ दिनमा सूर्यदेव सूर्यसँग विवाह गराइन्छ ।

विवाह

पुरुष र महिला दुवैको साझा अर्को समारोह विवाह हो। नेवार चलन पनि कि बेहुलीले प्रायः विवाहमा घर छोडेर आफ्नो पतिको घरमा सर्छ र आफ्नो पतिको पारिवारिक नामलाई आफ्नै रूपमा धारण गर्छ। विवाह सामान्यतया आमाबाबुद्वारा व्यवस्थित गरिन्छ र यसमा लमी प्रयोग गरिन्छ।

जंको

बुढाबुढी भएपछि नेवाःहरूको जंको गर्ने चलन छ। सकेसम्म परिवार, समाज र देशको लागि धेरै काम गरिसकेको हुँदा त्यसै कार्यको उच्च मूल्यांकन गरी सम्मान गर्ने र उसको सुस्वास्थ्यको कामना गर्दै लामो आयु होस् भन्ने मनसाय राखी उनीहरूबाट आशिर्वाद थाप्ने हो। साँस्कृतिक मान्यता अनुसार मनुष्य यति लामो आयु बाँचेपछि देवता सरह भएको मानिन्छ र त्यसै अवसरमा यो कार्यक्रम गरिन्छ। त्यसैले जंको गरिसकेका बुढाबुढीहरूले भनेको मान्ने कोसिस गरिन्छ। उनीहरूलाई चित्त दुख्ने काम गरिंदैन। बुढा भएसम्म बुढाको उमेर अनुसार साइत हेरेर दुबैको जंको गर्छ। बुढी मात्र रहे उनकै उमेर अनुसार साइत हेरेर जंको गर्छ। तर पहिला बुढासँगै जंको गरिसकेको छ भने फेरि गर्नु पर्दैन। थरीथरीको बुढाजंको हरू यसरी मानेर आएको देखिन्छ:

*क) भीम रथारोहण (पहिलो जंको )- उमेर: ७७ साल, ७ महिना, ७ दिन, ७ घडी, ७ पला।
*ख) चन्द्र रथारोहण (दोश्रो जंको )- जन्म भएर एक हजार पटक चन्द्रमा दर्शन हुने बेलाको साइतमा ८२ वर्षको उमेरमा लाख बत्ती बालेर गरिन्छ।
*ग) देव रथारोहण (तेश्रो जंको )- उमेर: ८८ साल, ८ महिना, ८ दिन, ८ घडी, ८ पला। यस बेला जंको गरिएको बुढा वा बुढीलाई रथयात्रापछि झ्यालबाट भित्र्याइन्छ।
*घ) दिव्य रथारोहण (चौथो जंको )- उमेर: ९९ साल, ९ महिना, ९ दिन, ९ घडी, ९ पला। यस बेला सम्म बाँचिरहने बुढाबुढीलाई नयाँ घ्याम्पोमा राखेर घ्याम्पो पूजा गरिन्छ। त्यसपछि फेरि बच्चा जन्मेको भावले घ्याम्पो फुटालेर निकाल्ने गरिन्छ । यसबेला पांग्रा भएको रथमा राखेर घुमाउन लैजान्छन् । नाति पतातिहरूले रथ तान्ने र छोरा छोरी ज्वाँईहरूले लावा अबिर छर्कने गर्छ । यस बेलाको रथलाई दिव्यरथ भन्दछन्।
*ङ) महादिव्य रथारोहण (पाँचौं जंको )- उमेर: १०८ वर्ष, ८ महिना, ८ दिन, ८ घडी, ८ पला । अष्टमा टेकेको बेला केही अनिष्ट नहोस् भन्ने कामना गरेर यसबेलाको रथलाई महादिव्य रथ राखिएको छ।
नेवाः संगीत

परम्परागत नेवा संगीतमा देव सङ्गीत, भक्ति गीत, मौसमी गीत, भाकागीत र लोकगीतहरू समावेश हुन्छन्। सबैभन्दा चर्चित मौसमी गीतहरू मध्ये एक सीतला माजु हो। गीतले 19 औं शताब्दीको प्रारम्भमा काठमाडौंबाट बालबालिकालाई निष्कासन गरेको वर्णन गर्दछ। अर्को मौसमी गीत "सिलु" गोसाइकुण्डको तीर्थयात्राको बारेमा हो । "जि वया ला लछी मदुनी" एक नवविवाहित जोडीको बारेमा एउटा त्रासदी गीत हो। अभागी प्रेमीहरूको बारेमा लोकगीत राजामती व्यापक रूपमा लोकप्रिय छ। सन् १९०८ मा गुरु सेतुराम श्रेष्ठले कोलकातामा ग्रामोफोन डिस्कमा गीतको पहिलो रेकर्डिङ गरेका थिए ।
सांगीतिक शैली र वाद्ययंत्रहरू आज पनि प्रयोगमा छन्। सांगीतिक संघहरु धार्मिक जुलुसहरूको साथमा हुन्छन् जसमा देवताको मूर्ति रथ वा खटमा राखिन्छ र शहर वरिपरि लगिन्छ। भक्ति गीतहरू सामुदायिक घरहरूमा दिनहुँ गाइन्छ भजन भनेर चिनिन्छ। ज्ञानमाला भजन खल जस्ता भजन समाजले नियमित वाचन गर्दछ। मन्दिरको चोक र पवित्र चोकमा भजन गाउने मौसममा दाफा गीतहरू गाइन्छ। गुँला बाजं सांगीतिक संघहरु गुँलाको समयमा सडकमा मन्दिर तथा चैत्यमा, नेपाल संवत् पात्रोको १०औं महिना जुन नेवार बौद्धहरूका लागि एक पवित्र महिना हो। सांगीतिक प्रदर्शन एक पदयात्रा संग सुरु हुन्छ जुन देवताहरु लाई अभिवादनको प्रतिक हो। मौसमी गीत र गीतहरू विशेष ऋतु र चाडपर्वहरूसँग सम्बन्धित छन्। विवाह जन्ति, षोडश संस्कारादि तथा अन्त्येष्टिमा पनि संगीत बजाइन्छ।

नेवाः जातिको काहाँ, क्वताः, धिमय्, प्वङ्गा, कान्तां दबदब, पैताखिं, मुहालि, कुकुवय्, पछिमा, तिन्चु, भुस्याः, वयः, खिं,
कोंचा खिं , आदि प्रमुख बाजाहरू हुन्।

लोकप्रिय परम्परागत गीतहरू
*घाटु (गृष्म ऋतुको संगीत, यो मौसमी धुन पहां चर्हे पर्वमा बजाइन्छ)
*जि वया ला लछि मदुनि (व्यापारीको त्रासदी) *मोहनी (यो मौसमी धुन मोहनी पर्वमा बजाइन्छ)
*राजामती (युवा प्रेमीहरूको बारेमा)
*सिलु (तीर्थयात्रामा छुट्टिने जोडीको बारेमा, यो मौसमी संगीत मनसुनमा बजाइन्छ)
*सितला माजु (काठमाडौं उपत्यकाबाट निष्कासित बालबालिकाको लागि विलाप)
*स्वे धका स्वैगु मखु (प्रेमको बारेमा गीत)
*अबिरया होली (होली गित)
*होलीया मेला (होली जित)
*वाला वाला पुलु किशी (इन्द्र जात्रामा गाइन्छ)
*योमरि चाकु उके दुने हाकु (योमरी पुर्णेमा गाइन्छ)
*धङ्ग मरु नि भम्चा (बुहारीको अल्छीपनको गुनासो गर्ने बुहारीको गीत।)

*सिरसाया हेगु
धार्मिक संगीत
*गुंला बाजं
*मालश्री धुन
*दाफा भजन
नेवाः वास्तुशास्त्र

काठमाडौं उपत्यकामा सातवटा युनेस्को विश्व सम्पदा स्थलहरू र २,५०० मन्दिर र तीर्थस्थलहरू छन् जसले नेवार कारीगरहरूको सीप र सौन्दर्य भावनालाई चित्रण गर्दछ। नेवार वास्तुकलाका राम्रा इट्टाका काम र काठको नक्काशी हुन्। आवासीय घर, बाह र बही भनेर चिनिने भिक्षु आंगन, विश्रामगृह, मन्दिर, स्तूप, पुजारी घर र दरबारहरू उपत्यकामा पाइने विभिन्न वास्तुकलाका संरचना हुन्। धेरै जसो प्रमुख स्मारकहरू काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरको दरबार स्क्वायरमा अवस्थित छन्, जुन १२औं र १८औं शताब्दीको बीचमा बनेको पुरानो शाही दरबार परिसरहरू हुन्।

नेवा वास्तुकलामा प्यागोडा, स्तूप, शिखर, चैत्य र अन्य शैलीहरू समावेश छन्। उपत्यकाको ट्रेडमार्क बहु-छत प्यागोडा हो जुन यस क्षेत्रमा उत्पत्ति भएको हुन सक्छ र भारत, चीन, इन्डोचीन र जापानमा फैलिएको हुन सक्छ। चीन र तिब्बतको शैलीगत विकासलाई प्रभावित गर्ने सबैभन्दा प्रसिद्ध कारीगर अर्निको थिए, एक नेवार युवा जसले १३औं शताब्दी ईस्वीमा कुबलाई खानको दरबारमा यात्रा गरेका थिए। उहाँ बेइजिङको मियाओइङ मन्दिरमा सेतो स्तूप निर्माण गर्नका लागि परिचित हुनुहुन्छ।
नेवाः ललितकला

नेवाः समुदायमा ललितकलाको आफ्नै पहिचान रहेको पाइन्छ । नेवारहरू नेपालमा कला र वास्तुकलाका धेरै उदाहरणका निर्माता हुन्। परम्परागत नेवार कला मूलतः धार्मिक ललितकला हो। नेवार भक्तिपूर्ण पौभा चित्रकला, मूर्तिकला र धातु शिल्पकला आफ्नो उत्कृष्ट सौन्दर्य को लागी विश्व प्रसिद्ध छ। अहिलेसम्म भेटिएको सबैभन्दा पुरानो मिति पौभा भनेको वसुंधरा मण्डल हो जुन १३६५ ईस्वी (नेपाल संवत् ४८५) मा चित्रित गरिएको थियो। नेपाल हिमालयको पूर्व राज्य मुस्ताङमा रहेको १५औँ शताब्दीका दुईवटा गुम्बाका भित्तामा चित्रकलाले काठमाडौं उपत्यका बाहिरका नेवार कार्यहरूको चित्रण गर्दछ। ढुंगाको मूर्तिकला, काठको नक्काशी, उत्कृष्ट ललितकला र बौद्ध र हिन्दू देवताहरूको धातु मूर्तिकलाहरु नेवार कला को उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। भक्तपुरको म्हय्खा झ्याल र काठमाडौंको देसे मदु झ्याल काठको नक्काशीका लागि परिचित छन्।

नक्काशी गरिएको नेवार झ्याल, मन्दिरको छाना र मन्दिरको टिम्पानम र तीर्थ घर जस्ता निर्माण तत्वहरूले परम्परागत रचनात्मकता प्रदर्शन गर्दछ। सातौं शताब्दीको सुरुदेखि नै, तिब्बत र चीनको कलामा आफ्नो प्रभाव छोड्ने नेवार कलाकार र शिल्पकारहरूको सीपलाई आगन्तुकहरूले याद गरेका छन्।चाडपर्व र मृत्यु संस्कारमा बनाइने मण्डलाको बालुवा चित्रकला नेवार कलाको अर्को विशेषता हो। तिब्बती चित्रकलाका रूपमा प्रख्यात थाङ्काको उत्पत्ति वास्तवमा नेवाः ललितकला अन्तर्गत विकास भएको पौभाः चित्रकला हो । सुरूमा यो पौभाःको सिर्जना काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै हुन्थ्यो र तिब्बती बौद्ध समुदाय काठमाडौंबाट नै आयात गर्दथे । तर कालान्तरमा नेवाः कलाकारहरूबाट तिब्बती कलाकारहरू प्रशिक्षित भए र पछि तिब्बतमा नै यसको सिर्जना हुन थाल्यो । नेवारहरूले हराएको मोम प्रविधिलाई भुटानमा ल्याए र उनीहरूलाई त्यहाँका मठका भित्ताहरूमा भित्ताहरू चित्रित गर्ने जिम्मा दिइयो।

परम्परागत धार्मिक कलामा उच्च स्तरको सीप प्रदर्शन गर्नुका साथै नेवार कलाकारहरू नेपालमा पश्चिमी कला शैलीहरू प्रस्तुत गर्न अग्रपंक्तिमा रहेका छन्। राजमान सिंह चित्रकार (१७९७–१८६५) लाई देशमा वाटर कलर चित्रकला सुरु गर्ने श्रेय दिइन्छ। भजुमान चित्रकार (१८१७-१८७४), तेज बहादुर चित्रकार (१९९८-१९७१) र चन्द्रमान सिंह मास्के अन्य अग्रगामी कलाकारहरू थिए जसले प्रकाश र परिप्रेक्ष्यको अवधारणाहरू समावेश गरी आधुनिक शैलीका चित्रहरू प्रस्तुत गरे।
नेवाः परिकार

thumb|200x200px|यःमरि
नेवारहरू खानाको सन्दर्भमा धेरै प्रकार छन्। चाडपर्व अनुसार विभिन्न परिकार बनाउने चलन छ ।बजि (चिउरा),यःमरि, व: (बारा), खें (अण्डा), मुस्या (भटमास), छोयला, कचिला, त:कुला, डायकुला, चतांमरी, चाकु, अयला (रक्सी),
थों (जाँड)आदी धेरै प्रकार छन्। नेपालमा सबभन्दा बढी खानाका प्रकार नेवाः समुदायमा नै छन्। नेवाःहरू जन्मदेखि मृत्यु पश्चातसम्म र पर्व अनुसारको खाना प्रकार अलग अलग तयार गर्दछन्। दैनिक खाना, दिउँसोको खाजा र चाडपर्वको खाना गरि खानालाई मुख्य तीन भागमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। दैनिक भोजनमा उमालेको भात, दालको सुप, तरकारी, अचार र मासु दिइन्छ। खाजामा सामान्यतया चिउरा, भुटेको भटमास, आलु र मसला मिसाइएको भुटेको मासु हुन्छ।परम्परागत रूपमा, खाना, चाडपर्व र जमघटमा नेवारहरू सुकुलमा पङ्क्तिबद्ध भई बस्छन्। सामान्यतया, बस्ने व्यवस्था माथिल्लो भागमा सबैभन्दा ठूलो र अन्त्यमा सबैभन्दा कान्छा बस्ने गरी क्रमबद्ध हुन्छ। नेवारी खानामा तोरीको तेल र जीरा, तिल, बेसार, लसुन, अदुवा, पुदिना, ल्वांग, दालचीनी, खुर्सानी र तोरीको दाना जस्ता धेरै मसलाहरू प्रयोग गरिन्छ। खाना लप्तेमा दिइन्छ (विशेष पातले बनेको प्लेटहरू,)। त्यसैगरी, कुनै पनि सूपहरू बोटामा (पातले बनेको कचौरा) मा राखिन्छ। रक्सीलाई सलिचा (माटोले बनेको कचौरा) र खोल्चा (सानो धातुको कचौरा) मा दिइन्छ। खाना नेवारहरूको रीतिरिवाज र धार्मिक जीवनको एक महत्त्वपूर्ण भाग हो, र चाडपर्व र चाडहरूमा पकाउने परिकारको प्रतीकात्मक महत्त्व छ। त्यस्तै पर्व वा समारोहको आधारमा देवताहरूको विभिन्न रुपहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्न र सम्मान गर्न मुख्य चिउरा वरिपरि राखि विभिन्न व्यंजनहरु राखिन्छन्।
नेवाः चाडपर्व र जात्राहरू

नेवाः समुदायमा चाडपर्व गथामुग:बाट शुरु भई सिथी नख: पछि अन्त हुन्छ। गथामुग: पछि गुन्हुपुन्हि (गाइजात्राको ९ दिन), मोहनी (दशैं), स्वन्ती वा न्हुदँ (तिहार), माघे संक्रान्ती, श्रीपंचमी, सिलाचह्रे (शिवरात्री), चैत्रदशैं, पाँहाचह्रे (नेपालीमा घोडेजात्रा), भोटोजात्रा, बुद्धजयन्ती, आदी मुख्य पर्वहरू मनाउने गर्दछन्।नेवार धार्मिक संस्कृति समारोहमा धनी छ र वर्षभरि बारम्बार चाडपर्वहरू द्वारा मनाइन्छ। धेरै चाडपर्वहरू हिन्दू र बौद्ध सम्बन्धित पर्व र धानबालिको चक्रसँग जोडिएका छन्। अन्य चाडपर्वहरू पारिवारिक भोज र पूजाद्वारा मनाइन्छ। उत्सवहरू चन्द्र पात्रो अनुसार आयोजित हुन्छन्, त्यसैले मितिहरू परिवर्तन वर्षैपिच्छे फरक हुनसक्छ। मोहनी (दसैं) सबैभन्दा ठूलो वार्षिक उत्सवहरू मध्ये एक हो जुन भोज, धार्मिक कार्यहरु र पिठयात्राहरु सहित धेरै दिनसम्म मनाइन्छ। स्वन्ति (तिहार) को समयमा, नेवारहरूले म्हा पूजा गरेर नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष मनाउँछन्, यो दिनमा म्हपुजा जुन तन्त्र परम्परा अनूसार एक अनुष्ठान हो जसमा हाम्रो आफ्नै शरीरको पूजा गरिन्छ, जसले आगामी वर्षको लागि आत्मिक रूपमा शुद्ध र बलियो बनाउँछ भन्ने विश्वास गरिन्छ। त्यस्तै भाइटीका पनि स्वन्तिको समयमा गरिन्छ । अर्को प्रमुख चाड सापारु हो जब गत वर्ष परिवारको सदस्य गुमाएका मानिसहरूले गाई र सन्तको रूपमा लुगा लगाउँछन्, र एक विशेष बाटो पछ्याउँदै शहरमा यात्रा गरिन्छ। केहि अवस्थामा, एक वास्तविक गाई पनि सायाः को एक हिस्सा हुन सक्छ। मानिसहरूले त्यस्ता सहभागीहरूलाई चन्दाको रूपमा पैसा, खाना र अन्य उपहार दिन्छन्। सामान्यतया, केटाकेटीहरू जात्रामा सहभागी हुन्छन्।

जात्राहरू आफ्नो स्थानीय अनुसार अलग अलग मनाउने गर्दछन् । काठमाडौँमा इन्द्रजात्रा, सेतो मच्छेन्द्रनाथ जात्रा, पाटनमा रातो मच्छेन्द्रनाथ जात्रा, भक्तपुरमा बिस्केट जात्रा, कीर्तिपुरमा सातगाउँले जात्रा, हाँडीगाउँ जात्रा, खोकनामा सिकाली जात्रा, बनेपामा चण्डेश्वरी जात्रा, फर्पिङ्ग जात्रा, आदी जात्राहरू मनाउने गर्दछन् । काठमाडौंमा सबैभन्दा ठूलो जात्रा यंयाः (इन्द्रजात्रा) हो, जब जीवित देवी कुमारी र अन्य दुई देवता गणेश तथा भैरव बोकिएका तीनवटा रथलाई तानेर तथा मुखौटा लगाएर नृत्य प्रस्तुत गरिन्छ। ललितपुरमा बुङ्ग द्यः जात्रा भनेर चिनिने जात्रा एक महिनासम्म चल्छ र भोटो जात्राको दिन समाप्त हुन्छ। भक्तपुरमा सबैभन्दा ठूलो जात्रा र उत्सव बिस्का जात्रा हो जुन रथयात्रा गरिन्छ र नौ दिनसम्म चल्छ।अर्को प्रमुख उत्सव पाहां चर्हे हो जब पीठका देवी-अजिमाहरूकोहरू काठमाण्डौंमा जात्रा गरिन्छ। यो हिन्दु पात्रो अनुसार चैत्र महिनाको चतुर्दशी (पिशाच चतुर्दशी) को दिन मनाइन्छ। जनबहाद्यः जात्राको अवसरमा तीन दिनसम्म मध्यकाठमाडौं हुँदै करुणामायाको मूर्तिसहितको रथमा राखि जात्रा गरिन्छ । सिथि नख अर्को ठूलो चाड हो यसदिन कुमारको पूजा गरिन्छ र प्राकृतिक पानीका स्रोतहरू सफा गरिन्छ। साथै, विभिन्न नेवार सहर र गाउँहरूमा स्थान-विशेष चाडहरू छन् जुन रथ वा खट राखि जात्रा गरेर मनाइन्छ।
नेवाः नाच

नेवाः समुदायमा विभिन्न प्रकारका नाचहरु नाचिन्छन् । प्राय नाच देवीदेवताका हुन्छन् । नेवा नृत्यमा ख्वापा लगाएको नृत्नेपाल रातो मच्छिन्द्रनाथ जानकाको सबैभन्दा लामो जात्रा पनि नेवारहरूले धेरैजसो पाटनमा मनाउँछन्। यो जात्रा एक महिना लामो छ र विभिन्न उत्सव समावेश गर्दछ। यलाई द्यः प्याखं भनेर चिनिन्छ भने ख्वापाको प्रयोग बिना धार्मिक नृत्यलाई चचा प्याखं (संस्कृतमा चर्या नृत्य) भनेर चिनिने अनुष्ठान र ध्यान अभ्यासको एक भागको रूपमा प्रस्तुत गरिएको हुन्छ। त्यहाँ दबु प्याखं भनेर चिनिने मुखौटे नृत्य नाटकहरू पनि छन् जसले संगीतको साथमा धार्मिक कथाहरू प्रस्तुत गर्दछ। यस मध्ये लाखे नाच धेरै रोचक हुन्छ । यो नाच गुँला पर्वमा उपत्यकाका विभिन्न ठाउँमा र इन्द्र जात्रामा काठ्माडौँमा देखाइन्छ । नवदुर्गा नाच भक्तपुर लगायत बनेपा, नाला, धुलिखेल, पनौती, साँगा, देवपत्तन आदि ठाउँमा देखाइन्छ । लोक नृत्यहरुमा धिमे नाच, फाकंदलि प्याखं, गाइचा प्याखं, तथा कलालि प्याखं आदि पर्छन। धिमेको धुनमा हुने नाच भनेको धिमे नाच हो ।
नेपालभाषा

नेपालभाषा नेवाःहरूको मातृभाषामात्र होइन यो भाषा उपत्यकाका राज्यहरूमा प्रचलनमा रहेको राष्ट्रिय भाषा हो यसलाई नेपालभाषा पनि भनिन्छ ।"नेपाल भासा" लाई चीनी-तिब्बती भाषाहरूमा वर्गीकृत गरिएको छ तर यसले संस्कृत, प्राकृत र मैथिली जस्ता दक्षिणी इन्डो-युरोपियन भाषाहरूको प्रभावबाट यसको व्याकरण, शब्दहरू र कोशको ठूलो मात्रा प्राप्त गरेको छ।

नेपाल भाषा लिच्छवी कालमा बोलिने भाषाको रूपमा पहिले नै अवस्थित थियो र किराँती कालमा नेपालमा बोलिने भाषाबाट यसको विकास भएको मानिन्छ। नेपाल भाषामा शिलालेखहरू १२औं शताब्दीबाट देखा परेका थिए, जसको पहिलो उदाहरण उकु बहालको ताड-पत्रको पाण्डुलिपि हो। नेपाल भाषा 14 औं शताब्दीदेखि 18 औं शताब्दीको अन्तसम्म न्यायालय र राज्य भाषाको रूपमा विकसित भयो। यो ढुङ्गा र तामाको शिलालेख, पवित्र पाण्डुलिपिहरू, आधिकारिक कागजातहरू, जर्नलहरू, शीर्षक कार्यहरू, पत्राचार र रचनात्मक लेखनमा विश्वव्यापी रूपमा प्रयोग भएको थियो।
2011 मा, लगभग 846,000 नेपाली भाषा बोल्नेहरू थिए।
नेपाल भाषा तिब्बती-बर्मन मूलको हो तर संस्कृत, पाली, बंगाली र मैथिली जस्ता इन्डो-आर्यन भाषाहरूबाट धेरै प्रभावित छ। नेपाल भित्रका धेरै नेवार समुदायहरूले गोपाली नेवारी, दोलखा नेवारी, पहारी नेवारी,प्यांगा नेवारी जस्ता नेपाल भाषाको आफ्नै बोली बोल्छन्।
यो पनि हेर्नुहोस्

* राजोपाध्याय
* क्षत्रीय
* श्रेष्ठ
* प्रधान
* मल्ल
* नेपाल भाषा


श्रेणी:नेपालका जनजातिहरू
श्रेणी:विकिथन-५ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
श्रेणी:नेपालका मूलबासीहरू
श्रेणी:नेवाः
सन्दर्भ सामग्री


2. बसन्त महर्जन । २०७३ । खादा बहिष्कारः यस्तो पनि राष्ट्रवाद ! । हिमाल साप्ताहिक खबरपत्रिकाः २-८ असोज , पृ. ३६
श्रेणी:नेपालका मूलबासीहरू
श्रेणी:नेवाः
श्रेणी:नेवाः राज्य