JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Ìbàdàn

Ìbàdàn jẹ́ olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìlú Ìbàdàn ni ìlú tí ó tóbí jùlọ ní apá ìwọ̀òrùn Afríkà, bẹ́ẹ̀ sì ni ó jẹ́ olú ìlú ìjọba fún ìpínlè Ọ̀yọ́. Ìbàdàn jẹ́ ilú àwon jagunjagun tí wọ́n dá sílẹ̀ lẹ́yìn tí ìjọba Ọ̀yọ́ Kàtúnga túká nígbà tí Àwọn Fúlàní ṣe ìkọlù sí ìjọba Ọ̀yọ́ nígbà náà. Orúkọ tí wọ́n ń pe ilú yí (Ìbàdàn) ní ó túmọ̀ sí ẹ̀bá ọ̀dàn.
Ìtàn Ilẹ̀ Ìbàdàn

Ìtàn fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wí pé wọ́n dá ìlú Ìbàdàn sílẹ̀ ní nǹkan bí ọdún 1829 látàrí àwọn ogun àti rògbòdìyàn tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá nígbà náà. Àsìkò yí ni àwọn ìlú tí wọ́n ṣe pàtàkì ní Ilẹ̀ Yorùbá nígbà náà bíi: Ọ̀yọ́ ilé, Ìjàyè àti Òwu ń kojú ogun lọ́tùn-ún lósì, nígbà tí àwọn ìlú tuntun mìíràn náà ń dìde. Lára àwọn ìlú tí wọ́n ń dìde ni: Abẹ́òkúta, Ọ̀yọ́ Àtìbà àti Ìbàdàn. Ibadan dide lati dípò wọn. Gẹ́gẹ́ bí àwọn onítàn Lágelú tí ó jẹ́ Jagun ìlú Ifẹ̀ ló da Ìbàdàn sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àgọ́ fún àwọn jagunjagun tí wọ́n bá ń bọ̀ láti Ọ̀yọ́, Ifẹ̀ àti Ìjẹ̀bú. NÍ ọdún 1852, àwọn Church Missionary Society rán David àti Anna Hinderer láti tán ìhìnrere àti láti kọ́ ilé ìjọsin ní Ìbàdàn tí wọ́n bá dé ní ọdún 1853. Ibadan bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ìpínlẹ̀ jagunjagun tí ó sì wà bẹ́ẹ̀ títí di ọdún kẹ́wàá tí ó gbẹ̀yìn sẹ́ńtúrì kọkàndínlógún.

Ní ọdún 1893, Ìbàdàn di ìlú àmọ́nà/ìlú tí ó wà lábẹ́ àṣẹ bírítéènì lẹ́yìn tí Fìjàbí tí ó jẹ́ baálẹ̀ ìlú Ìbàdàn fí ọwọ́ sí ìwé àdéhùn pẹ̀lú ẹni tí ó ń ṣe iṣé gómìnà ìlú àmọ́nà George C. Denton ní ọjọ́ Kàrúndínlógún oṣù kẹjọ

Àwọn Bírítéénì ṣe àgbékalẹ̀ ìlú àmọ́nà láti ṣe àkóso ètò ọrọ̀ ajé ní agbègbè Ìbàdàn tí ó ṣí gbòrò láìpẹ́ gbòógì ilẹ̀ ètò ọrọ̀ ajé. Ìlú Ìbàdàn ní ó gba àlejò Ilé ẹ̀kọ́ gíga àkọ́kọ́, Yunifásítì ti Ibadan tí wọ́n kọ́kọ́ dá sílẹ̀ gẹ́gẹ́ kọ́lẹ̀jì tí Yunifásítì Lọ́ńdọ̀nì ni ọdún 1948 tí ó padà di Yunifásítì tí ó dá dúró ní ọdún 1962. Ó wà lára àwọn ilé ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ tí wọ́n dá mọ̀ ní orílẹ̀ Áfíríkà. Àwọn ilé ẹ̀kọ́ gíga mìíran tí ó wà ní ìlú Ìbàdàn ní politẹ́kíníkì ìlú Ibadan, Lead City Yunifásítì, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ilé ẹ̀kọ́ àkọ́bẹ̀rẹ̀ àti girama náà pọ̀ káàkiri ìlú Ìbàdàn àti agbègbè rẹ̀.
Jíógíráfì

Ojúọjọ́
Ìjọba

Wọ́n pín Ìbàdàn sí àgbègbè ìjọba Ìbílẹ̀ mọ́kànlá. Márùn-ún wà ní ìgboro Ìbàdàn, mẹ́fà yòókù sì wà ní etílé.
Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀

Àwọn àgbègbè ìjọba Ìbílẹ̀ ìgboro ìlú Ìbàdàn
# Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá Ìbàdàn
# Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá-Ìlàòrùn Ìbàdàn
# Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù-Ìlàòrùn Ìbàdàn
# Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá-Ìwọòrùn Ìbàdàn
# Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù-Ìwọòrùn Ìbàdàn

Àwọn àgbègbè ìjọba Ìbílẹ̀ àyíká etílé Ìbàdàn
#Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Akinyele
#Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Egbeda
#Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ido
#Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Lagelu
#Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Olúyọ̀lé
#Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ona Ara
Òkòwò
Àwọn ìtọ́kasí

ẹ̀ka:àwọn ìlú àti abúlé ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́
T.M. Ilésanmí

Ọ̀jọ̀gbọ́n Thomas Makanjuola Ilésanmí ni ẹni àkọ́kọ́ tí ó gba oyè B. A ní ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ èdè àti Lítíréṣọ̀ Áfíríkà ní Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀. Ó jẹ́ Àlùfáà ti ijọ́ Páàdì (ìjọ Kátólíìkì mímọ́). Ó ṣiṣẹ́ ní ẹ̀ka ẹ̀kọ́ yìí láti ọdún 1975 tí ó sì fẹ̀hìntì ní ọdún 2005 . Ọ̀pọ̀lọpọ̀ iṣẹ́ ni Ọ̀jọ̀gbọ́n yìí ṣe lórí èdè àti àṣà Yorùbá. Díẹ̀ lára àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ni "Iṣẹ́ ìṣẹ̀ǹbáyé, Yorùbá Orature and Literature: A Cultural Analysis, Àwọn nǹkan abàmì ilẹ̀ Yorùbá, Obìnrin:A Cultural Analysis of Yorùbá women, Ọkùnrin làdá obìnrin làgbà, Àdúrà onígbàgbọ̀, Language of African Traditional Religion àti àwọn mìíràn.

Ojogbon T. M. Ilésanmí gba iṣẹ́ olùkọ́ ni Yunifásítì ti Ifẹ̀ (Yunifásítì Ọbáfẹ́mi Awólọ́wọ̀ nísinsìnyí ), Ilé-Ifè, Nàìjíríà , gẹgẹ bii Graduate Assistant ní Ẹ̀ka-ẹ̀kọ́ Èdè Áfíríkà àti Lítíréṣọ̀ ní ọjọ́ kẹẹ̀dọ́gbọ̀ oṣù Bélú, Ọdún 1975 lẹ́yìn ìgbà tó ti gboyè méjì láti Yunifásítì Pontifical, ìlú Róòmù àti Yunifásítì ti Ifẹ̀ .

Ó gba ìgbéga lẹ́nu ìṣe tó fi dé ipò Ọ̀jọ̀gbọ́n ni Oṣù Òwàrà, ní ọdún 1997. Ipò yìí ni o wà títí tí ó fi fẹ̀hìntì lẹ́nu iṣẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú òfin àlàkalẹ̀ lẹ́nu iṣẹ́ ìjọba ní ọdún 2005.

Bí a bá wo àkójọpọ̀ àwọn iṣẹ́ Ọ̀jọ̀gbọ́n yìí, a ó rí pé ẹni tí ó fẹ́ràn ìwádìí ṣíṣe lórí àwọn àkóónú nílẹ̀ Yorùbá, àṣà, ìṣe, èdè, lítíréṣọ̀ alohùn àti àwọn nǹkan yòókù tí ó sódo sínú àmù èrò ìjìnlẹ̀ ní àwùjọ Yorùbá. Ó fẹ́ràn láti máa ṣe iṣẹ́ àṣekára, ó sì jẹ́ ẹni tí ó ṣe é fọkàntán. Àràbà ni láwùjọ akadá, ẹ̀ká Yorùbá kò lè gbàgbé iṣẹ́ ribiribi tí ó ti ṣe láti mú ìdàgbàsókè bá àwùjọ wa.

Onimọ̀ tó gbòòrò ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Ilésanmí torí pé àwọn iṣẹ́ ìwádìí lórí àwọn ayẹyẹ ìrúbọ àti ìtàn Ìbílẹ̀ múnádóko, wọ́n sì wúlò púpọ̀ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ èdè Yorùbá fún iṣẹ́ ìwádìí. Ó máa n kó àwọn èèyàn mọ́ra, oníwà ìrẹ̀lẹ̀ sì ni.

Láàárín àwọn akẹgbẹ́ rẹ̀, Ọ̀jọ̀gbọ́n Ilésanmí ti bójútó ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lórí iṣẹ́ àpilẹ̀kọ fún àsekàgbá láti gboyè ní ọ̀kan-ò-jọ̀kan ipele ìkẹ́kọ̀ọ́-gboyè.

Onimọ̀ tó làmìlaka ni Ọ̀jọ̀gbọ́n Ilésanmí, ó mú ìmúgbòòrò bá èdè àti àṣà Yorùbá. Ó jẹ́ ìpè Ọlọ́run ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, Oṣù Èbìbí, Ọdún 2016.


*PROFESSOR T.M. ILESAMI AND YORUBA STUDIES


Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
Ẹ̀yà ara

Òde Ara (Outer Part): Irun (hair), orí (head), iwájú ori(forehead), ojú (eye/face), imú (nose), àgbọ̀n (chin), ẹnu (mouth), orùn (neck), èjìká (shoulder), àyà (chest), ọmú/ọyàn (breast), apá (arm), ikùn (belly), Ìdodo (navel), ọmọ ìka/ika ọwọ́ (fingers), èékánná (finger nail), ìdí (buttock), itan (thigh), ẹsẹ̀ (leg), orókún (knee), ojúgun (shin), ìka ẹsẹ̀ (toes), àtẹ́lẹsẹ̀ (sole of the foot), and gìgísẹ̀ (heel).

Inú Ara (Inner Part): eyín (teeth), ahọ́n (tongue), ọ̀fun (throat), ọkàn (heart), ẹ̀dọ̀ fóró (lung) ẹ̀dọ̀ki (liver), ẹjẹ̀ (blood) and eran ara (muscle).
Ìlú Òró

Ilu Oro

#Lábáńbí la ti bí mi lórí omi òsà
#Ìlú se é wà lórí omi?
#Mo mò pébéèrè tí yóò kó so sí wa lókàn nù-un
#Bí n ó bá fún-un yín nídáhùn tó ye
#Ko ní yéé ko wá ní háà! 5
#Nítorí kí ni ń kó?
#Nítorí bírú èyí bá sè
#Tílùú forí omi selé
#Tómi ń be níwá, tí ń be léyìn
#Tí ń be lótùn-ún, tí ń be lósì 10
#Tó wa jé pé ìwònba ìyàngbe
#Ilè tí ń be láàárín
#Lá wá dó lé gégé bí ìlú
#Erékùsù nìlúù mi nù-un
#Erékùsù, ilè tómí yípo pátápátá poo 15
#Tí ò séni ó lè débè láìwokò ojú omi, okò olópón
#Ìyún-ùn ni pé
#Erékèsù Lábáǹbí ni mo forí solè sí
#Ibè la bí mi, tí mo forí rìn dé
#Ìrókò se wá se bí eré wá so osàn? 20
#Tí mo fi Lábáǹbì sílè dára Òró
#Ìyen ni pé
#Bawo ni mo se dará ìlú Òró?
#Èyí ò le
#Bí mo se dará ìlú Òró kò le páàpáà 25
#Ogun ló gbalé, totè gbòde kan
#Ìyen nígbà tá a bí mi
#Ń se ni rògbòdùyàn gba gbogbo sánmò lókè
#Ìlú wa ò kúkú tóbi, rébété báyìí ni
#Kò pé tí wón bí mi tógun kólùú wa terú tomo 30
#Eni tó bá mí pínkín
#Ń se ni wón ní kénu rè ya dépàkó
#Wón ní á panu mó, á yéé pera wa lára Lábáǹbí
#Wón ní látojó ùn gan-an la ti dará Òró
#Mo rò ó 35
#Mo rú u
#Mo là á
#N ò já a
#Emi la wá lè se? Emi la lè so?
#Olórun ló dá o léjó tó o fé pe kòtémilórùn un 40
#Ìyà tólúwa rè yóò je sí i, kò ní í mo ní wín-ńwín
#Àbí téni ó mádàá lówó bá ni á káwó sókè
#Òsé là á tún máaá pá?
#Àfeni tí ó se tán láti jÓlorun nípè
#Eni tó gbórí míìn pamó sílé 45
#Tí yóò fi pààrò èyí tó bá lo
#Báyìí ni mo se domo ìlú Òró
#Tí mo gbàgbé ìlú àbínibí mi
#Mo domo ìlú Òrò tán nù-un nì
#Isé ológun ni mo gbà 50
#Sóhun ló kúkú pé jù ní sáà yìí
#Mò ń gbàsé ológun tan
#Ń se nìgbéga ń tèlé ìgbéga fún mi
#Ó wá bùse gàda, ó bùse gèdé
#N làwon mèkúnnù panu pò 55
#Pé báwon olówó se ń sèjoba
#Ò táwon lórùn
#N ni won bá pòbìrìkòlò
#Tí wón gbára jo, tí wón láwon ó kòwòsí
#Sémi náà ti mobi tÓlórun ó ti bepo sí bòòlì fún mì 60
#Mo dara pò mó àwon púrúǹtù
#A réyùn àwon olówó ayé
#Àwon ajeniséni, àgbòn ìsàlè bí ìkéèmù
#Àwon wònyí wáà pàmò pò
#Wón ní ń wá solórí àwon 65
#Mo dolórí Òrò ìlú ròsòmù
#Sùgbón kò sí bá a ó ti sèfó òdú tí ò ní í rùngbé
#Isẹ́ ogun tí mo fi dolórí kò kúò lókàn-àn mi
#Àfì bí èyí kí ìlú Òró máà fè sí i lábé ìtójúù mi
#Nǹkan sì ń jé fún èmi náà 70
#Àfi bí èyí pé mo wègbo
#Àfi bí èyí pé mo fosé rarí
#Bí mo bá ìlú iwá jà, n ó ségun
#Bí mo bá tèyìn jà, n ó ségun
#Ìgbà ó wá se 75
#N ló wá dàbí èyí pé kí n dolórí gbogbo ilú
#Tí ń be ládùúgbòo tàwa
#Sùgbón àwon tí ń be ládùúgbòo mi ò ponú
#Béè ni, won ò pòdà
#Ń se láwon náà pèrò pò tí wón bá mi fìjà peétà 80
#Wón ségun, àwé, wón lémi lugbó
#Ìgbà mo dóhùn-ún
#Ìpò olá tí mo wà sì ń wù mí jojo
#Níbi táwon tó ségun mi ti ń sètò ìpíngún
#Ibé ni mo ti bé lù wón gìjà 85
#Pèlú àwon èrò wóńwé tí mo rí kó jo
#Ero won tí kò jo
#Die bín-ńtín báyìí ló kù n ségun won
#Sùgbón wón ní olópò èrò logun ń séé fún
#Eyi ni wón fi rí mi fi se ní nnkan 90
#Tí wón ráyè ségun
#Ìgbà yìí ni wón wá rù mí regbóńgbó
#Níbi ojú olómo ò to
#Ibè ni mo sá wà
#Tí mo ri i pé ìgbésí ayé mi féé
#Tí mo da gègé dé ìwé
#Pé kí n ko ìtàn ayé mi fáráyé kà.
Àwọn Igi

Kini àwon Igi?

Igi je ohun ogbin ti tobi gan. Awon Igi ni awon ewe, àti ni o wa afefe, àwon ewe, won ma gbékuro ninu afefe. Awon èyè, won ko ite-èyè won ninu aown igi. Orisirisi eranko gbé ninu tabi lègbè awon igi dabi: awon kokoro, alantakun, awon eye, kangaru, awon alangba ti fo, awon owiwi, ati be be lo. Awon igi won wa laaye.

Igi
thumb|Igi
Awa ni awon orisirisi igi:
Àwon Igi

1. Afàrà

2. Ahùn

3. Idí

4. Gedú

5. Ìrókò

6. Ògánwó

7. Òmò

8. Òsè

9. Apá
Adebáyò Faleti

Adébáyọ̀ Àkàndé Fálétí (wọ́n bí i ní ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá 1930) jẹ́ ọmọ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, Akéwì , Olùkọ̀tàn, àti eléré orí-Ìtàgé, bákan náà ni ó tún jẹ́ oǹgbufọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì sí èdè Yorùbá, ó sì tún jẹ́ oníròyìn orí ẹ̀rọ asọ̀rọ̀-má-gbèsì Radio, Olóòtú ètò orí ẹ̀rọ agbóhùngbójìjí TV, àti Olùdásílẹ̀ ilé-iṣẹ́ ẹ̀rọ agbóhùngbójìjí àkọ́kọ́ ní ilẹ̀ Adúláwọ̀ Afíríkà tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Western Nigeria Television (WNTV).
Iṣẹ́ tó yàn láàyò

Faleti tí kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ fíìmù tí ó sì tún ṣàgbéjáde wọn pẹ̀lú, bẹ́ẹ̀ sì ni ó kópa nínú àwọn fíìmù náà. Bákan náà, ó gbajúmọ̀ fún àwọn ewì rẹ̀. Òun ni olùkọ́ àkọ́kọ́ ní Ife Odan, tó wà nítòsí ìlú Ejigbo ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun. Ó fìgbà kan jẹ́ Alákòóso Àgbà ní Broadcasting Corporation of Oyo State (BCOS), èyí tí ó tún ń jẹ́ Radio OYO, Ibadan. Ní ọdún 1959, ó ṣiṣ́ẹ ní Western Nigerian Television (WNTV), èyí tí ó ti wá di NTA Ibadan, gẹ́gẹ́ bí i olùdarí fíìmù àti alákòóso yàrá ìyáwèé-kàwé.
Àwọn iṣẹ́ rẹ̀

Faleti ti kópa nínú eré orí-ìtàgé pẹ̀lú fíìmù àgbéléwò, bẹ́ẹ̀ sì ní ó ti kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ fíìmù tí ó sì tún ṣàgbéjáde wọn pẹ̀lú, lára àwọn fíìmù bẹ́ẹ̀ ni: Thunderbolt: Magun (2001), Afonja (1 & 2) (2002), Basorun Gaa (2004), àti Sawo-Sogberi (2005).

Adébáyọ̀ Fálétí náà ló ṣe ògbufọ̀ orin àmúyẹ orílẹ́-èdè Nigeria National Anthem láti èdè Gẹ̀ẹ́sì sí èdè abínibí Yorùbá. Bákan náà ni ó ṣe iṣẹ́ oǹgbufọ̀ fún Ààrẹ orílẹ́-èdè Nàìjíríà nígbà kan rí lásìkò ìṣèjọba àwọn ológun, ìyẹn Ibrahim Babangida bẹ́ẹ̀ ni fún ẹni tí ó ti fi ìgbà kan jẹ́ Ààrẹ-fìdíhẹ Chief Ernest Shonekan nígbà ìṣèjọba àwọn ológun, nípa lílo èdè Yorùbá tó gbámúṣé. Fálétí ti tẹ Ìwé-Atúmọ èdè Dictionary Yorùbá ní èyí tí ó ní àbùdá ògidì Yorùbá nínú. Adébáyọ̀ Fálétí ti gba onírúurú àmì-ẹ̀yẹ ìdánilọ́lá oríṣiríṣi nílẹ̀ yìí àti lókè Òkun pẹ̀lú.
Ọ̀kan lára àwọn ewì rẹ̀

Obìin mẹ́ìndínlógún

N ní ń bẹ́ lọ́ọ̀dẹ̀ẹ Ṣàngó

Ńbi ká sánpá

Ńbi ká yan

LỌyá fi gbọkọ lọ́wọ́ọ gbogbo wọn 5

Ńbii ká sọ̀rọ̀, ká fa kòmóòkun yọ

N la ṣe ń perúu yín léléwì pàtàkì

Fohùn òkè ta ko tìsàlẹ̀ nìkan

Kọ́ là ń pè léwì

Yàtọ̀ sáfiwé ẹlẹ́lọ̀ọ́ àti tààrà 10

Òwe tún ń bẹ rẹrẹrẹ

Wọn a sọ̀rọ̀ tó gbayì létè

Wọn a fi wíwúni lórí lé e

Èyún-ùn nìkan kọ́, kò sẹ́ni tí ò mọ̀yún-ùn

Àní níbii ká máṣà ìṣẹ̀nbáyé 15

Kí gbogbo rẹ̀ tún kú dùn-ún-ùn bí ojú afọ́jú

N la ṣe ń peruu wọn ní baba

Ẹni tó mọ̀Bàdàn tán tó tún mọ Láyípo pẹ̀lú ẹ̀

Tó gbégùn tó gbọ́ wọ́yọ̀wọ́yọ̀

Iwájú lọ̀pá ẹ̀bìtì ó kúkú máá ré sí 20

A kò ní í sàìmáa rí yín bá
Àwọn ìwé rẹ̀

*Basorun Gaa
*Adebayo Faleti (1985) Ogun Àwítélè Ibadan; University Press Limited, ISBN 0-19-575073-X Ojú-iwé 48.
*Adebayo Faleti (1993) Omo Olókùn Esin Heinemann Educational Books (Nigeria) PLC. ISBN 978-129-231-8
Ẹ̀ka:àwọn òṣeré ará Nàìjíríà
Àwọn Ìtọ́kasí
Ilé-Ifẹ̀

Ifẹ̀ (, tabi Ilé-Ifẹ̀) jẹ́ orírun gbogbo ọmọ Oòduà ní ilẹ̀ Yorùbá ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ilé-Ifẹ̀ wà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun. Ifẹ̀ sí ìlú Ìpínlẹ̀ Èkó je kilomita igba o le mejidinlogun (218) tí àwọn tí wọ́n jẹ́ olùgbé ibẹ̀ lápapọ̀ jẹ́ 509,813 níye.
Gẹ́gẹ́ bí ìtàn ṣe sọ, Ilé-Ifẹ̀ ni wọ́n dá sílẹ̀ pẹ̀lú àṣẹ Olódùmarè nígbà tí ó pàṣẹ fún Ọbàtálá kí ó wá láti dá ayé kí ilẹ̀ sì bẹ̀rẹ̀ sí ṇ́ fẹ̀ láti ibẹ̀ lọ káàkiri àgbáyé; ìdí nìyí tí wọ́n fi ń pe Ilé-Ifẹ̀ ní Ifẹ̀ Oòyè, ibi ojúmọ́ ti ń mọ́ wáyé. Àmọ́, Ifẹ̀ yí ni Ọbàtálá pàdánù rẹ̀ sọ́wó Odùduwà Atẹ̀wọ̀nrọ̀, èyí ni ó fàá tí fàá ká ja ṣe wà láàrín àwọn méjèèjì. Odùduwà ni ó bẹ̀rẹ̀ ìjọba ní Ifẹ̀, ní èyí tí àwọn ọmọ rẹ̀ gbogbo náà sì di adarí àti olórí ìlú ní ẹlẹ́ka-ò-jẹ̀ka ibi tí wọ́n tẹ̀dó sí káàkiri orílẹ̀ Yorùbá lóní. Gẹ́gẹ́ bí a ti kàá nínú ìtàn, Ọọ̀ni àkọ́kọ́ tí yóò kọ́kọ́ jẹ ní Ifẹ̀ ni ó jẹ́ ọmọ bíbí inú Odùduwà tí ó jẹ́ ọ̀kànlélógójì òrìṣà fúnra rẹ̀, nígbà tí Ọọ̀ni tí ó wà níbẹ̀ lọ́wọ́ lọ́wọ́ báyí jẹ́ Ọọ̀ni Adéyẹyè Ẹnìtàn Ògúnwùsì Ọ̀jájá Kejì(II) tí wọ́n jẹ ní ọdún 2015. Bákan náà ni Ilé-Ifẹ̀ ní ọ̀kànlélúgba òrìṣà tí wọ́n ma ń bọ ní ọjọ́ kọ̀ọ̀kan yípo ọdún.

Ilé-Ifè ìlú ńlá tí òkìkí rẹ̀ kàn jákè-jádò àgbáyé fún àwọn Iṣẹ́ ọnà wọn bíi ère orí Odùduwà àti àwọn ohun ọnà míràn tí wọ́n lààmì-laaka ní ǹkan bí ọdún 1200 àti 1400 A.D sẹ́yìn.
Orin ìwúrí Ilé-Ifẹ̀

#Ilé Ifẹ̀, Ifẹ̀ẹ tèmi
#Ilé Ifẹ̀, ìlú àwọn akọni
#Ibùgbé àwọn ènìyàn jàǹkàn
#Ibi ìfiṣolẹ̀ oríi Yoòbá
#Àbí bẹ́ẹ̀ kọ́, bí mo purọ́, ẹ sọ́ 5
#Ibẹ̀ nilé Àdìmúlà Ọọ̀ni Ifẹ̀
#Àjàláyé Ọlọ́fin Oòduà
#Ọ̀rànmíyàn ọba aláyé lu jára
#Mọrẹ̀mi òǹgbà tíí gbará àdúgbò
#Ẹ̀là Ìwòrì, ikọ̀ àjàlọ́run 10
#Òrìṣà bàmùtàtà bàmùtata tá a fi rọ́mọ ẹ̀dá padà
#Ilé Ifẹ̀, ìlú àwọn olùdá ayé
#Ifẹ̀, ìlụ́ àwọn àtọ̀runbọ̀
#Ifẹ̀ ni wọ́n gbé gbolúbi dúdú, funfun
#Ìyín lèèyàn òòṣà pàápàá forí rìn dé 15
#Njẹ́ ìwọ Ifẹ̀ oòyè dabọ̀, olórí ayé gbogbo
#Mo rántí bíyàà mi àgbà ṣe mọ́-ọn ń fi ọ́ kọrin
#Létí odò ẹ̀sìnmìrìn
#N kò rí ọ rí ká sọ pàtó
#Ṣùgbọ́n mo ríyà tó o jẹ lóríi wa 20
#Ojúù mi kò ṣàìtéjẹ̀ẹ̀ rẹ
#Ẹ̀jẹ̀ tó o ta sílẹ̀ fún wa
#Ẹ̀jẹ̀ tó tọwọ́ ìyà wá
#Ìyà tó tọwọ́ ìṣẹ́ wá
#Ìṣẹ́ tó tọwọ́ ẹ̀gbin rọ̀ọ́lẹ̀ 25
#Nígbà tọ́mọ tá a bí dé
#Wáá fọwọ́ ọrọ̀ júweelée baba ẹ̀
#Tí funfun dé wáá kó ọ lẹ́rú
#Tó kó ẹ tọmọ tòòṣà
#Ọ̀gọ̀rọ̀ òòṣàa wa la fi ṣàfẹ́ẹ̀rí 30
#Tá a firúnmọlẹ̀ ṣàwátì
#Òsùpá Ìjió ti lọ tèfètèfè
#Ilé-Ifẹ̀, ǹjẹ́ sọ fún mi, Ifẹ̀ oòyè dabọ̀
#Ṣ̣éwọ náà làwọn alára bátabàta ṣe báyìí ṣe?
#Tí wọ́n dójú tì ọ́, tí wọ́n kẹ́gbin bá
#ọ láa 35
#Ǹjẹ́ kí la ó ti sọ̀rọ̀ọ̀ wọn sí, ìwọ Ifẹ̀?
#Ká sáà fi wọ́n sílẹ̀ máa wòye
#Ká fọ̀rọ̀ fúnrúnmọlẹ̀
#Ká fáwọn igbámọlẹ̀ lọ́rọ̀ sọ
#Ká fọ̀rọ̀ ṣẹbọ ká fi ṣètùtù 40
#Kóhun rere tún lè padà sílé ifẹ̀
#Ení bá ní kẹ́bọ má dà
#Kó máa bẹ́bọ lọ réré ayé.
Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun
Ìṣẹ̀-Èkìtì

Ise-Ekiti

Iṣẹ́ yìí dá lórí àyẹ̀wò fonọ́lọ́jì ẹ̀ka-èdè Ìṣẹ̀-Èkìtì, èyí tí ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀ka-èdè tí à ń sọ ní ìpínlẹ̀ Èkìtì. Láti ṣe àgbékalẹ̀ iṣẹ́ yìí, tíọ́rì onídàrọ́ ni a lò.
Ìpín mẹ́rin ni a pín iṣẹ́ yìí sí. Ní orí kìn-ín-ní ni a ti sọ ìtàn orírun Ìṣẹ̀-Èkìtì. A sọ èrèdí iṣẹ́ yìí, ọgbọ́n ìwádìí tí a lò àti àyẹ̀wò iṣẹ́ tí ó wà nílẹ̀. Bákan náà, a sọ tíọ́rì tí a lò fún iṣẹ́ yìí.

Ní orí kejì ni a ti ṣe àlàyé lórí àwọn ìró inú ẹ̀ka-èdè ìṣẹ̀-èdè Ìṣẹ̀-Èkìtì. Bíi ìró kónsónáǹtì, ìró fáwẹ́lì, ìró ohùn, iṣẹ́ ohùn, sílébù àti oríṣiríṣi. sílébù tí a lè rí nínú ẹ̀ka-èdè Ìṣẹ̀-Èkìtì.
Ní orí kẹ́ta àpilẹ̀ko yìí ni a ti ṣàyẹ̀wo nípa ìgbésẹ̣̀ fonọ́lọ́jì tí ó wà nínú ẹ̀ka-èdè Ìṣẹ̀-Èkìtì. A wo ìpàrójẹ, àrànmọ́ àti àǹkóò fáwẹ́lì.

Ní orí kẹ́rin iṣẹ́ yìí ni a ti gbìyànjú láti wo àwọn ìyàtọ̀ àti ìjọra tí ó wà láàrin fonọ́lọ́ji ẹ̀ka-èdè Ìsè-Èkìtì àti ti olórí ẹ̀ka-èdè Yorùbá.
Àgbálọgbábọ̀ iṣẹ́ yìí dá lé àwọn tuntun tí ó jáde nínú ìwádìí ti a ṣe a si tọ́ka sí àwọn ibi tí a lérò pé iṣẹ́ kù sí.

*M.G. Fátóyè, (2003), Àyèwò Fónolojì Ẹ̀ka Èdè Ìsè Èkìtì.’, Àpilẹ̀kọ fún Oyè Ẹ́meè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria.


Ẹ̀ka:Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Èkìtì
Ponna

thumb|Aworan Ponna
J.A. Ogunwale

Ogunwale

Itumo

Ponna

Itumo ponna

J.A Ògúnwálé (1992), ‘Àyẹ̀wò Àwọn Afọ̀ Onítumọ̀ Pọ́n-na nínú Àwọn Ìwé kan nínú Èdè Yorùbá.’, Àpilẹ̀kọ fún Oyé Ẹ́meè, DALL, OAU, Ifẹ̀, Nigeria.

AṢÀMỌ̀

Pọ́n-na inú àwọn àṣàyàn ìwé Yorùbá kan ni kókó ohun tí iṣẹ́ yìí dá lé lórí. Iṣẹ́ yìí tún ṣe àlàyé lórí àjọṣepọ̀ ààrin Ṣàkání-Ìtumọ̀, afọ̀ àti ìtumọ̀ nítorí pé bí atọ́nà ni wọ́n jẹ́ sí ara wọn. Bákan náà ni a pín àwọn Pọ́n-na tí a rí nínú àwọn ìwé Yorùbá díẹ̀ sí ìsọ̀rí. Ẹ̀yìn èyí ni a wá ṣe àfiwé pọ́n-na pẹ̀lú àwọn ẹ̀yà Ìtumọ̀ mìíràn tó ń bá a ṣé orogún.

A fi ọ̀rọ̀ wá àwọn ọmọ Yorùbá tó ń lo èdè náà lẹ́nu wò kí ìtumọ̀ tí a ń fún afọ̀ tí àwa kà sí pọ́n-na má baà dà bí àtorírò tiwa lásán. A wo àwọn ìwé tí ó jẹ mọ́ ewì, ọ̀rọ̀ geere àti eré onítàn kí a lè baà kó gbogbo ẹ̀yà ìwé Yorùbá já. Orí òṣùwọ̀n àjùmọ̀ṣe Kress àti Odell lórí ìṣẹ̀dà òye-ọ̀rọ̀ ni a gbé iṣẹ́ yìí kà.

A kíyèsí I wí pé àwọn àkíyèsí tí ó jẹ mọ́ ti gírámà àti sẹ̀máńtììkì máa ń pa ìtumọ̀ afọ̀ kan dà. A sì tún kíyèsí i wí pé ìlò àfikún ẹ̀yán wà lára aáyan elédè láti pèsè ṣàkání-ìtumọ̀. Iṣẹ́ yìí tún pín pọ́n-na sí ìsọ̀rí. Òṣùwọ̀n tí a lò ni àyè tí a bá àwọn ibùba pọ́n-na, Ìrísí Ṣàkání-ìtumọ̀, Ìṣẹ̀dá-ọ̀rọ̀ àti àbùdá odo ìtumọ̀ onípọ́n-na. a rí i wí pé àbùdá pọ́n-na kì í ṣe ohun tó yé tawo-tọ̀gbẹ̀rì, a wá fi wé àwọn oríṣìí ẹ̀yà-ìtumọ̀ mìíràn bíi gbólóhùn aláìlárògún, ẹ̀dà òye-ọ̀rọ̀, ààrọ̀ àti gbólóhùn aláìnítumọ̀-pàtó. Iṣẹ́ yìí rí i wí pé ara àbùdá èdè ni àwọn pọ́n-na kan jẹ́, ó lè má jẹ́ àmì àìgbédè-tó olùsọ̀rọ̀. Èyí mú kí a tọ́ka àkọtọ́ tó péye, Ìṣẹ̀dà òyè ọ̀rọ̀ àti ìlò ṣàkání-ìtumọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n ìyọní-pọ́n-na.

A fi orí iṣẹ́ yìí tì si ibi wí pé kì í ṣe gbogbo ìgbà ni pọ́n-na máa ń jẹ́ àkómẹ́rẹ̀ fún àsọyé àti àgbọ́yé. Èyí ló sún wa dé ibi pé kí a ṣe àlàyé díẹ̀ lórí ìlò tí a ń lo pọ́n-na láwùjọ gẹ́gẹ́ bí ó ṣe hàn nínú àwọn ìwé tí a ṣàyàn
Ifẹ̀wàrà

Ìfẹ̀wàrà jẹ́ ìlú kékeré kan ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ni Nàìjíríà
Gẹ́gẹ́ bí a sọ ṣaájú, ìwádìí lórí iṣẹ́ yìí dé Ìjọba Ìbílẹ̀ Àtàkúmọ̀sà tí ó ní ibùjókòó rẹ̀ ní Òṣú. Ní ìjọba ìbìlẹ̀ yìí, gbogbo àwọn ìlú àti abúlèko tí ó wà ní ibẹ̀ ló jẹ́ ti Ìjẹ̀ṣà. Ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ìjẹ̀ṣà ni wọ́n sì ń sọ àfi Ifẹ̀wàrà tí ó jẹ́ ẹ̀yà ẹ̀kà-èdè Ifẹ̀ ni wọ́n ń sọ. Gẹ́gẹ́ bí ìtàn tí gbọ́, Ifẹ̀ ni àwọn ará Ifẹ̀wàrà ti ṣí lọ sí ìlú náà láti agboolé Arùbíìdì ní òkè Mọ̀rìṣà ní Ilé-Ifẹ̀1 . Ìwádìí fi hàn pé ọ̀rọ̀ oyè ló dá ìjà sílẹ̀ ní ààrin tẹ̀gbọ́ntàbúrò. Ẹ̀gbọ́n fẹ́ jẹ oyè, àbúrò náà sì ń fẹ́ jẹ oyè náà. Ọ̀rọ̀ yìí dá yánpọn-yánrin sílẹ̀ ní ààrin wọn. Lórí ìjà oyè yìí ni wọ́n w`atí ẹ̀gbọ́n fi lọ sí oko. Ṣùgbọ́n kí ẹ̀gbọ́n tó ti oko dé, ipè láti jẹ oyè dún. Àbúrò tí ó wà ní ilé ní àsìkò náà ló jẹ́

1. Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú arábìnrin Julianah aya ni 17/6/92.

2. Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò pẹ̀lú Olóyè Fákówàjọ ni 17/6/92.
Ipé náà. Ipè ti sé ẹ̀gbọ́n mọ́ oko. Èyí bí ẹ̀gbọ́n nínú nígbà tí ó gbọ́ pé àbúrò òun ti jẹ òyé, ó sì kọ̀ láti padà wá sí ilé nítorí pé kò lè fi orí balẹ̀ fún àbúrò rẹ̀ tí ó ti jẹ oyè. Ọ̀rọ̀ yìí di ohun tí wọn ń gbé ogun ja ara wọn sí fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún. Nígbà tí ẹ̀gbọ́n yìí wá ń gbé ogun ja àbúrò rẹ̀ ní Ifẹ̀ lemọ́lemọ́, ni àwọn Ifẹ̀ bá fi ẹ̀pà ṣe oògùn sí ẹnu odi ìlú ní Ìlódè. Wọ́n sì fi màrìwò ṣe àmì sì ọ̀gangan ibi tí wọ́n ṣe oògùn náà sí. Láti ìgbà yìí ni ogun ẹ̀gbọ́n kò ti lè wọ Ifẹ̀ mọ. Àwọn Ìjẹ̀ṣà ní ó ni kí ẹ̀gbọ́n tí ó ń bínú yìí lọ tẹ̀dó sí Ìwàrà. Nígbà tí wọ́n dé Ìwàrà, wọ́n fi mọ̀rìwò ọ̀pẹ gún ilẹ̀, kí ilẹ̀ tó mọ́ mọ̀rìwò kọ̀ọ̀kan ti di igi ọ̀pẹ kọ̀ọ̀kan.Ìṣẹ̀lẹ̀ tẹ̀lẹ̀, wọ́n sì pinnu pé àwọn kò níí lè bá àwọn àlejò náà gbé nítorí pé olóògùn ni wọn. Èyí ló mú kí àwọn ara Ìwàrà lé àwọn àlejò náà sí iwájú. Ibi tí àwọn àlejò náà tẹ̀dó sí lẹ́yìn tí wọ́n kúrò ní Ìwàrà ni a mọ̀ sí Ifẹ̀wàrà lónìí. Lóòótọ́ orí ilẹ̀ Ìjẹ̀ṣà ni Ifẹ̀wàrà wà ṣùgbọ́n kò sí àjọṣepọ̀ kan dàbí alárà láàrin Ifẹ̀wàrà, Iléṣà àti Ìwàrà títí di òní pàápàá nípa ẹ̀ka-èdè tí wọn ń sọ.

Àkíyèsí fi hàn pé gbogbo orúkọ àdúgbò tí ó wà ní Ifẹ̀ náà ni ó wà ní Ifẹ̀wàrà. A rí agboolé bí Arùbíìdì, Mọ̀ọ̀rẹ̀, Òkèrèwè, Lókòrẹ́ àti Èyindi ní Ifẹ̀wàrà.

Bákan náà ẹ̀yà ẹ̀ka-èdè Ifẹ̀ nì wọ́n ń sọ ní Ifẹ̀wàrà. Àsìkò tí wọ́n bá sì ń ṣe ọdún ìbílẹ̀ ní Ifẹ̀ náà ni àwọn ará Ifẹ̀wàrà máa ń ṣe tiwọn.

Ìwádìí nípa ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ àwọn ìlú tí iṣẹ́ yìí dé fi hàn gbangba pé mọ̀lẹ́bí ni Ifẹ̀, Ifẹ̀ẹ́tẹ̀dó pẹ̀lú Òkè-Igbo, àti Ifẹ̀wàrà. Wọ́n jọra nínú ìṣesí wọn. Ẹ̀ka-èdè wọn dọ́gba, orúkọ àdúgbò wọn tún bára mu, bákan náà ni ẹ̀sìn wọn tún dọ́gba. Àkókó tí wọ́n ń ṣe ọdún ìbílẹ̀ kò yàtọ̀ sí ara wọn. Bí ẹrú bá sì jọra, ó dájú pé ilé kan náà ni wọ́n ti jáde.

*Ifèwàrà, C.O. Odéjobí DALL, OAU, Ifè, Nigeria


Ẹ̀ka:Yorùbá
Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun
Ife

Ife

C.O. Odejobi

Ifẹ̀ láti ọwọ́ C.O. Ọdẹ́jọbí, DALL, OAU, IFẸ̀ Nigeria.

Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn aṣiwájú nínú ìmọ̀ ni wọ́n ti sọ ìtàn ìṣẹ̀dálẹ̀ Ifẹ̀. Bákan náà Johnson1, Gugler, àti Flanagan2 tó fi mọ́ Fáṣọgbọ́n3 sọ ìtàn Ifẹ̀ nínú iṣẹ́ wọn. Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí, ọ̀nà méjì ni ìtàn Ifẹ̀ pín sí. Èkíní jẹ mọ́ ìgbàgbọ́ nípa pé láti ìpilẹ̀sẹ̀ ni Ifẹ̀ ti wà. Ìtàn kejì ni èyí tí ó sun jáde láti ara Odùduwà1. Ìtàn àkọ́kọ́ ni ti Ifẹ̀ Oòdáyé2 Ìtàn ìwásẹ̀ náà sọ pé Olódùmarè pe àwọn Òrìṣà láti lọ wo ilé ayé wá nígbà ti ó fẹ́ dá ayé. Ó fún wọn ní èèpẹ̀ tí ó wà nínú ìkarahun ìgbín, adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún, àti ọ̀ga. Nígbà tí wọ́n dé ilé ayé, wọ́n rí i pé omi ní ó kún gbogbo rẹ̀, àwọn òrìṣà da eèpẹ̀ tí Ooódùmarè fún wọn sí orí omi náà, adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún sì tàn án. Bí adìẹ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún ṣe ń tan ilẹ̀ yìí bẹ́ẹ̀ ni ilẹ̀ ń fẹ̀ sí i èyí náà ló bí orúkọ Ifẹ̀.

Ìtàn kejì ni pé láti ìlú mẹ́kà ni Lámurúdu tí ó jẹ́ baba Odùduwà ti wá sí Ifẹ̀. Ogun Mohammed tí ó jà láàrin kèfèrí àti mùsùlùmí ìgbà náà ló ká Lámúrúdu mọ́. Èyí ti Lámurúdu ìbá fi gbà, ó fi ìlú Mẹ́kà sílẹ̀, ó sì tẹ Ifẹ̀ dó.3 Lẹ́yìn ikú Lámurúdu ni Odùduwà gba Ipò. Ilé Ọ̀rúntọ́ ti wà ní Ifẹ̀ kí Lámurúdu tó dé. àwọn ará ilé Ọ̀rúntọ́ ni ó gba Lámurúdu àti Odùduwà ní àlejò4. Àwọn ará ilé Ọ̀rúntọ́ gbà fún Odùduwà láti jẹ́ olórì wọn nítorì pé alágbára ni.

Ìtàn ti akọkọ yìí ló sọ bí Olódùmarè ṣe ran àwọn oriṣa láti wá dá ayé. Lẹ́yìn tí àwọn oriṣa dá ayé tan, ti wọ́n sì ti ń gbé ibẹ̀ ni Odùduwà tó wá sí Ile-Ifẹ̀ láti ìlú Mẹka. Abẹ́nà ìmọ̀ itan kejì yìí tilẹ̀ fi kún ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé Lámurúdu àti Odùduwà bá àwọn kan ní Ilé-Ifẹ̀ nígbà tí wọ́n dé Ifẹ̀. Ohun tí èyí èyí ń fi yé wa nipé nibi tí ìtàn àkọkọ parí si ni ìtàn kejì ti bẹrẹ.

Àkíyèsí: A yọ iṣẹ́ yìí láti inú àpilẹ̀kọ Ẹ́meè C.O. Ọdẹ́jọbí .