Nigerië

Nigerië (Engels: Nigeria, [naɪˈdʒɪəriə], ; Hausa: Nijeriya; Igbo: Naijiria; Joroeba: Nàìjíríà), amptelik die Federale Republiek Nigerië (Engels: Federal Republic of Nigeria; Hausa: Jamhuriyar Taraiyar Najeriya; Igbo: Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà; Joroeba: Orílẹ̀-èdè Olómìniira Àpapọ̀ Nàìjíríà), is 'n federale presidensiële grondwetlike republiek geleë in Wes-Afrika, aangrensend aan Benin in die weste, Tsjad en Kameroen in die ooste, en Niger in die noorde. Sy kus is in die suide aan die Golf van Guinee in die Atlantiese Oseaan geleë. Die land bestaan uit 36 deelstate en die federale hoofkwartier is in die streek van die hoofstad, Abuja. Nigerië is amptelik 'n sekulêre land.

duimnael|links|Kaart van Nigerië
duimnael|links|Topografiese kaart van Nigerië
duimnael|links|Verspreiding van tale in Nigerië in 1979
duimnael|links|Kaart van Nigerië, met deelstaatsgrense, stede en dorpe
Die hedendaagse Nigerië het 'n geskiedenis van talle koninkryke en stamstate wat deur die millennia gekom en gegaan het. Die moderne land se oorsprong kom uit die Britse koloniale bewind van die 19de eeu, en die samesmelting van die Noord- en Suid-Nigeriese protektorate in 1914. Die Britte het administratiewe en wetlike strukture gevestig en die gebied onregstreeks deur kapteinskappe beheer. Nigerië het in 1960 'n formele onafhanklike federasie geword, en was daarna, vanaf 1967 tot 1970, in 'n burgeroorlog gedompel. Sedertdien het die regerings gereeld tussen demokraties verkose regerings en militêre diktature gewissel, totdat dit in 1999 'n stabiele demokrasie gekry het. Die presidensiële verkiesing in 2011 word as die redelikste vry en regverdige verkiesing tot dusver beskou.

Daar word dikwels na Nigerië as die "Reus van Afrika" verwys, oor sy groot bevolking en ekonomie. Met 'n bevolking van sowat 205 miljoen is Nigerië die digsbevolkte land in Afrika en die sewende digsbevolkte land in die wêreld – volgens die lys van lande volgens bevolking. Nigerië het ook die jongste bevolking in die wêreld. Die land word ook as 'n multinasionale land gereken, met sy meer as 500 etniese groepe, waarvan die drie grootste, die Hausa, Igbo en die Joroeba is. Die etniese groepe praat 500 verskillende tale, en word met 'n wye verskeidenheid van kulture vereenselwig. Die amptelike taal is Engels, terwyl Hausa, Igbo en Joroeba as nasionale tale erken word en in die parlement gebruik mag word. Nigerië word rofweg verdeel in die helfte wat Christene is, wat merendeels in die suide van die land bly, en Moslems in die noordelike streke. 'n Minderheid van die bevolking bedryf inheemse gelowe, soos die Igbo- en die Joroeba-boorlinge.

Nigerië is sedert 2015 die wêreld se 20ste grootste ekonomie. Dit het Suid-Afrika in 2014 verbygesteek om Afrika se grootste ekonomie te word. Nigerië word deur die Wêreldbank as 'n ontluikende mark beskou; Dit is geïdentifiseer as 'n streeksmag op die Afrikakontinent, 'n middelmag in internasionale aangeleenthede, en is ook geïdentifiseer as 'n ontluikende wêreldmag. Dit word ook gelys as een van die "Volgende Elf" ekonomiese magte wat op die punt staan om een van die magtigste in die wêreld te word. Nigerië is 'n lidland van die Afrika-unie, Britse Statebond, Ekonomiese Gemeenskap van Wes-Afrika-state, OPUL, Organisasie van Islamitiese Samewerking en die Verenigde Nasies.

Die noordooste van die land is sedert 2002 deur sektariese geweld van Boko Haram, 'n Islamitiese beweging, geteister wat daarop aandring dat die sekulêre stelsel afgeskaf en met sjaria-gebruike vervang word. President Goodluck Jonathan het in Mei 2014 gesê dat Boko Haram minstens 12 000 mense doodgemaak en sowat 8 000 vermink het. Terselfdertyd het die buurstate van Benin, Tsjad, Kameroen en Niger met Nigerië saamgespan in die stryd, nadat 276 skoolmeisies deur die groep ontvoer is en die aanvalle na al die aangrensende lande uitgebrei het.

Naas Hollywood (Verenigde State) en Bollywood (Indië) het Nigerië (Nollywood) die grootste filmbedryf ter wêreld. Bekende akteurs sluit in Genevieve Nnaji, Kate Henshaw-Nuttal en Richard Mofe Damijo. Things Fall Apart deur Chinua Achebe Afrika se gewildste en mees verkoopte literêre stuk ooit, vertaal in meer as 40 tale regoor Afrika en die wêreld.
Etimologie

Die naam Nigerië is afgelei van die Nigerrivier wat deur die land vloei. Die naam is blykbaar in die laat 19de eeu verewig deur die Britse joernalis, Flora Shaw, wat later met Baron Frederick Lugard, 'n Britse koloniale administrateur, getroud is. Die woord Niger kom vermoedelik van die Toearegse woord egerew n-igerewen, af wat voor die 19de eeu deur die inwoners langs die middel-dele van die Nigerrivier by Timboektoe gebly het.
Geskiedenis

Vroeë tye (500 v.C.–1500)

duimnael|links|upright|Nok-beeldhouwerk uit terracotta
Die Nok-beskawing van Noord-Nigerië het tussen 500 v.C. en 200 n.C. gefloreer en lewensgrootte terracotta-beeldhouwerk gemaak wat, as die eerste kunswerke in die Sub-Sahara-streek, aangeteken is.

Die Koninkryk Nri van die Igbo-volk is in die 10de eeu gekonsolideer en het voortgegaan om te heers totdat hulle hul soewereiniteit in 1911 aan die Britte moes afstaan. Die stad Nri word beskou as die oorsprong van die Igbo-kultuur.

Die Joroeba-koninkryk Ife en Ojo in Suidwes-Nigerië het respektiewelik in die twaalfde en 14de eeu prominensie gekry. Die oudste tekens van mense se vestiging by Ife se huidige gebied was in die 9de eeu, en die kultuur het terracotta en bronsbeelde ingesluit.
Middeleeue (1500–1800)

duimnael|links|Benin-stad gedurende die 17de eeu met die Oba van Benin en sy gevolg. Hierdie illustrasie kom uit die Europese boek, Description of Africa, wat in 1668 in [[Amsterdam gepubliseer is.]]
duimnael|'n Koninklike Bini-masker, een van Nigerië se bekendste artefakte uit die 16de eeu
Met die territoriale hoogtepunt in die laat 17de- en vroeë 18de eeu het die Oyo-koninkryk sy invloed van Wes-Nigerië na die hedendaagse Togo uitgebrei. Die Edo-koninkryk van Benin is in die suidweste van Nigerië gesetel. Benin se mag het vanaf die 15de eeu tot in die 19de eeu geduur. Die oorheersing het gestrek tot by die stad Eko ('n Edo-naam wat later deur die Portugese Ryk na Lagos verander is, en het selfs verder gestrek.

Talle bewoners van die hedendaagse Nigerië het deur die eeue heen met handelaars van Noord-Afrika handel gedryf. Stede in die gebied het streeksentrums in 'n breër netwerk van handelsroetes oor 'n gebied van Wes-, tot Sentraal- en Noord-Afrika geword. Die Spaanse en Portugese was in die 16de eeu die eerste Europeërs wat beduidende regstreekse handel met die hedendaagse Nigerië in die hawe, wat hulle Lagos gedoop het, en in Calabar, begin het.
Brits-Nigerië (1800–1960)

duimnael|links|"Up-River Chiefs, Calabar", 19de eeu
duimnael|'n Posseël met Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk in 1953
Europese lande soos die Verenigde Koninkryk, Nederland, Portugal en nie-staatsinstellings soos private maatskappye, sowel as verskeie Afrikalande en nie-regerings-entiteite het met die slawehandel begin. In sy stryd om later die slawehandel stop te sit, bombardeer die Verenigde Koninkryk in 1851 Lagos tydens die Lagos Koningskap-magstryd om die pro-slawehandel Oba Kosoko tot 'n val te bring, en help om Oba Akitoye aan bewind te bring. Brittanje annekseer Lagos in Augustus 1861 as 'n kolonie van die Britse Ryk en Britse sendelinge brei hul werksaamhede uit na die binneland.

Na die Tweede Wêreldoorlog het die eise vir onafhanklikheid die Britse regering genoop om vir Nigerië selfregering te bied, wat gegrond was op verteenwoordiging, wat al hoe meer in die rigting van 'n federale stelsel beweeg het. Nigerië het in 1960 onafhanklik geword.
Burgeroorlog (1967–1970)

duimnael|Biafra, toe dit in Junie 1967 sy onafhanklikheid van die res van Nigerië verklaar het
Die onewewigtigheid en korrupsie met die verkiesings- en politieke prosesse het in 1966 tot verskeie staatsgrepe gelei. Die eerste staatsgreep was in Januarie 1966 onder leiding van Igbo-soldate. Die eerste minister, Ababakar Tafawa Balewa, die premiers van die noordelike streek, Ahmadu Bello, en premier Ladoke Akintola van die westelike streek, is deur die opstandelinge vermoor. Die samesweerders het egter gesukkel om 'n sentrale regering saam te stel.

'n Teenstaatsgreep, hoofsaaklik onder aanvoering van militêre offisiere uit die noorde, het gesorg dat lt.kol. Yakubu Gowon, staatshoof word. Spanning het opgebou tussen die suide en die noorde. Igbos in die noordelike stede is onderdruk, en baie van hulle het na die oostelike streek gevlug.

In Mei 1967 verklaar die oostelike streek hul onafhanklikheid onder aanvoering van lt.kol. Emeku Ojukwa en noem dit Biafra. Die Nigeriese burgeroorlog begin amptelik toe die Nigeriese regeringskant (hoofsaaklik gerugsteun deur soldate van die noorde en weste) Biafra op 6 Julie 1967 by Garkem aanval. Die oorlog duur vir dertig maande en Biafra word vir 'n lang tydperk onder beleg geplaas en afgesny van enige handel of voorrade. Die oorlog eindig in Januarie 1970. Die geraamde dodetal in die voormalige oostelike streek tydens die burgeroorlog was tussen 1 tot 3 miljoen mense wat in gevegte, siektes en hongersnood dood is.

Lande soos Frankryk, Egipte, die Sowjetunie, die Verenigde Koninkryk, Israel en ander was almal baie diep, agter die skerms, by die oorlog betrokke. Brittanje en die Sowjetunie was die militêre steun vir die Nigeriese regering, terwyl Frankryk en ander lande die Biafrane gesteun het. Nigerië het Egiptiese vlieëniers in sy lugmag gebruik.
Militêre juntas (1970–1999)

duimnael|links|upright|Olusegun Obasanjo was 'n militêre president wat die land van 1976 tot 1979 regeer het
duimnael|Bida Emirate durbar feestelikhede, 2001
duimnael|Vroue in Noord-Nigerië
duimnael|links|upright|Bola Tinubu, die huidige president sedert Mei 2023
duimnael|Kinders by 'n skool in Ile-Ife, Nigerië
Gedurende die 1970's se olie-opbloei het Nigerië lid van OPUL geword, maar ondanks die miljoene wat die land skatryk gemaak het, het die militêre regering weinig gedoen om die lewenstandaarde van die bevolking op te hef, of die land se infrastruktuur te verbeter. Afgesien van die olie-industrie is daar niks ander strukture van die ekonomie vir stabiliteit ontwikkel nie. Dit was 'n ernstige bedreiging vir federalisme in die land.

Aan die begin van 1979 het Nigerië vir 'n kort tydjie na 'n demokrasie teruggekeer toe Obasanjo sy mag na 'n burgerlike regering onder Shehu Shagari oorgedra het. Die Shagari-regering is deur die grootste deel van die Nigeriese gemeenskappe as korrup en onbeholpe beskou. Muhammadu Buhari se staatsgreep in 1984 is deur die land se inwoners verwelkom. Buhari het baie veranderinge beloof, maar sy regering het nie veel beter as sy voorganger gevaar nie. Sy bewind is in 1985 deur nog 'n staatsgreep omver gewerp.

Ibrahim Babangida het homself as president en opperbevelhebber van die weermag verklaar. Hy het 1990 as die datum vasgestel wanneer daar na 'n demokratiese regering teruggekeer sou word. Babangida se bewind is gekenmerk deur 'n vlaag van politieke bedrywighede: hy het die Internasionale Monetêre Fonds se strukturele aanpassingsplan ingestel om te help met die terugbetaling van die land se wurgende internasionale skuldlas. Hy het Nigerië by die Organisasie van Islamitiese Samewerking laat aansluit wat spanning onder geloofsgroepe in die land veroorsaak het.

Babangida oorleef 'n mislukte staatsgreep en skuif sy belofte vir demokrasie aan na 1992. Vrye verkiesings is uiteindelik op 12 Junie 1993 gehou met 'n presidensiële oorwinning vir Moshood Kashimawo Olawale Abiola, maar Babangida verklaar die uitslae ongeldig en ontketen 'n vlaag van openbare geweld wat die land vir etlike weke afgesluit het van die buitewêreld. Hy hou uiteindelik sy woord gestand om afstand te doen van sy bewind, maar wys Ernest Shonekan aan as die tussentydse staatshoof. Babangida se bewind word as die mees korrupte gesien, wat daarvoor verantwoordelik was dat 'n kultuur van korrupsie in Nigerië gevestig is.

Sani Abacha onttroon vir Shonekan laat in 1993 as die tussentydse heerser en gebruik brutale gewelddadige metodes om burgerlike onrus te onderdruk. Sy bewind eindig aan die einde van 1998 toe sy lyk onder verdagte omstandighede ontdek is.

Sy opvolger, Gen. Abdulsalami Abubakar, aanvaar op 5 Mei 1999 'n nuwe grondwet wat veelparty-verkiesings toelaat. Op 29 Mei 1999 handig Abubakar die bewind oor aan die wenner van die verkiesing, Obasanjo, wat intussen uit die weermag getree het.

Olusegun Obasanjo, die voormalige militêre staatshoof, bring sy land terug na demokrasie toe hy in 1999 die nuwe president van Nigerië word. Dit beëindig byna 33 jaar se militêre bewind. Hoewel die verkiesings wat vir Obasanjo in 1999, en weer in 2003 as staatshoof aangewys het, is die verkiesings nie as vry en regverdige verkiesings beskou nie.

Muhammadu Buhari verslaan in Maart 2015 vir Goodluck Jonathan by die stembus met 'n geraamde 2 miljoen meerderheidstem. In Mei 2023 is Buhari opgevolg deur Bola Tinubu ná 'n omstrede verkiesing wat deur die opposisie nie erken word nie.
Misdaad en interne konflik

Nigerië huisves 'n redelik omvattende netwerk van georganiseerde misdaad, wat veral in die dwelmhandel aktief is. Nigeriese misdaadgroepe is diep betrokke by dwelmhandel, verskeep heroïen van Asië na Europa en die Amerikas; en kokaïen van Suid-Amerika af na Europa en Suid-Afrika.

President Goodluck Jonathan het in Mei 2014 verklaar dat die ekstremistiese insurgente van Boko Haram minstens 12 000 mense doodgemaak en 8 000 vermink het. In Mei 2014 het Benin, Tsjad, Kameroen en Niger kragte met Nigerië saamgesnoer om Boko Haram te beveg. Dit was na die 2014 Chibok-voorval toe 276 skoolmeisies deur die terroristegroep ontvoer is. In Desember 2018 het 'n Boko Haram-splintergroep 'n voorverkiesingsaanval op die strategiese grensdorp Baga uitgevoer. Minstens 10 mense het omgekom en honderde het na Maiduguri, die hoofstad van Borno-deelstaat, gevlug.

Volgens Amnestie Internasionaal het minstens 3 641 mense van 2016 tot 2018 omgekom en duisende meer is ontwortel in 'n groeiende konflik tussen Christenboere en die Fulani wat Moslembeeswagters is. In 310 wedersydse aanvalle is mense doodgebrand, kinders vermoor, statte afgebrand, voedselvoorrade gesteel en gesinne wees agtergelaat in veral die Taraba- en Kaduna-deelstate van Sentraal-Nigerië. Daar is gevrees dat hierdie geskil oor land en weiding selfs dodeliker kan uitkring as die Boko Haram-insurgensie. Nigeriese sekuriteitsmagte is beskuldig dat hulle nalaat of traag is om op sekuriteitsverslae of aanvalle te reageer, en die regering insgelyk dat hulle nie die skuldiges vervolg nie. Amptenare sou ook die blaam op hul politieke teenstanders plaas.

In een dekade (2010–2020) het vermoedelik meer as 60 000 Nigeriërs omgekom in Boko Haram en Islamic State West Africa (ISWAP, 'n groeiende splintergroep) se jihad-terreur op gemeenskappe en bestaansboere. Volgens die International Committee on Nigeria (Icon) het Boko Haram 43 242 Nigeriërs in hierdie tydperk om die lewe gebring, terwyl aanvalle deur ekstremiste onder die nomadiese Fulani-bevolking 'n verdere 17 284 slagoffers geëis het. Gevolglik het Icon gewaarsku dat 'n grootskaalse volksmoord kan uitbreek. Bernard-Henri Lévy het na 'n besoek aan Nigerië aan die House of Lords verslag gedoen dat 'n lae-intensiteit oorlog teen Christene gevoer word, en dat hul grootskaalse uitwissing beswaarlik in Nigerië of die buiteland in aanmerking geneem word. PSJ UK meen dat hulle oor bewyse beskik dat Boko Haram van 2009 tot 2017 sowat 900 kerke afgebrand of gebombardeer het in aanvalle wat tot in Mali, Niger en Burkina Faso uitgevoer is. Die Britse regering glo egter dat die meerderheid slagoffers Moslems was, ten spyte van toenemende aanvalle op Christene.
Deelstate

duimnael|400px|Politiese kaart van Nigerië


|}
Klimaat

duimnael|Klimaatsones in Nigerië volgens die Köppen-klimaatklassifikasie
Nigerië het 'n uiteenlopende landskap. Die verre suide word gedefinieer deur sy tropiese reënwoudklimaat, waar jaarlikse reënval 1 500 tot 2 000 millimeter per jaar is.In die suidooste is die Obudu-plato. Kusvlaktes word in beide die suidweste en die suidooste aangetref. Wortelboommoeras word langs die kus gevind.

Die gebied naby die grens met Kameroen naby die kus is ryk reënwoud en deel van die Cross-Sanaga-Bioko-kuswoude-ekostreek, 'n belangrike sentrum vir biodiversiteit. Dit is 'n habitat vir die dril-primaat, wat slegs in hierdie gebied en oorkant die grens in Kameroen in die natuur voorkom. Die gebiede rondom Calabar, Cross River Staat, ook in hierdie woud, bevat glo die wêreld se grootste verskeidenheid skoenlappers. Die gebied van suidelike Nigerië tussen die Niger- en die Dwarsrivier het die grootste deel van sy woud verloor as gevolg van ontwikkeling en oes deur vergroote bevolking, en is vervang deur grasveld.

Alles tussen die verre suide en die verre noorde is savanne (onbeduidende boombedekking, met grasse en blomme wat tussen bome voorkom). Reënval is meer beperk tot tussen 500 en 1 500 millimeter per jaar. Die savannesone se drie kategorieë is Guinese woud-savanne-mosaïek, Soedan-savanne en Sahel-savanne. Guinese woud-savanne-mosaïek is vlaktes van lang gras wat deur bome onderbreek word. Soedan savanne is soortgelyk, maar met korter grasse en korter bome. Sahel-savanne bestaan uit kolle gras en sand, wat in die noordooste voorkom. In die Sahel-streek is reën minder as 500 millimeter per jaar, en die Sahara-woestyn beweeg nader. In die droë noordoostelike hoek van die land lê die Tsjadmeer, wat Nigerië met Niger, Tsjad en Kameroen deel.
Klimaatverandering in Nigerië

Klimaatsverandering in Nigerië is duidelik uit temperatuurverhoging, reënvalveranderlikheid (toenemende reënval in kusgebiede en afname in reënval in die kontinentale gebiede). Dit weerspieël ook in droogte, verwoestyning, stygende seevlakke, erosie, vloede, donderstorms, verbranding van fossielbrandstowwe, bosbrande, grondverskuiwings en verlies aan biodiversiteit. Al hierdie sal voortgaan om die menslike lewe en die ekosisteme in Nigerië negatief te beïnvloed. Alhoewel, afhangend van die ligging, ervaar streke klimaatsverandering met aansienlik hoër temperature gedurende die droë seisoene, terwyl reënval tydens reënseisoene help om die temperatuur op meer gematigde vlakke te hou.
Sport

In krieket het Nigerië in die verlede saam met Gambië, Ghana en Sierra Leone spelers vir die Wes-Afrikaanse krieketspan beskikbaar gestel. Sedert 2002 word die land deur sy eie nasionale span verteenwoordig, maar hulle kon nog nie vir 'n internasionale kriekettoernooi kwalifiseer nie. Hulle kon wel vir beide die o/19-krieketwêreldbeker 2020 en die o/19-T20I-vrouewêreldbeker 2025 kwalifiseer.
Verwysings
Bronnelys

; Algemeen
*
*
Eksterne skakels

*
* Amptelike webwerf van die Nigeriese regering


Kategorie:Britse Statebond

Kategorie:Voormalige Britse kolonies