JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Fly (mto)

thumb|Mwendo wa mto Fly pamoja na mahali pa migodi ya OK Tedi
Fly ni mto mrefu wa Papua Guinea Mpya pia kwenye kisiwa cha Guinea Mpya pamoja na mto Sepik. Ina urefu wa km 1,200 na beseni lenye eneo la km² 76.000. Matawimto muhimu ya Fly ni Strickland na OK Tedi.

Mto Fly ina chanzo chake kwenye safu ya milima ya kati ya kisiwa karibu na mpaka kati ya Papua Guinea Mpya na Papua ya Indonesia. Mto unaelekea kusini na kupita tambarare kabla ya kuishia kwenye ghuba ya Papua kwa mdomo mpana sana.

Beseni la Fly lina aina nyingi sana za mimea na wanyama wa pekee ni hazina ya kiekolojia. Mtoni mwenyewe kuna aina 120 za samaki, kobe, mamba na wanyama wengine.

Mto unapitika kwa boti kwa urefu wa kilomita 1,000 kuanzia mdomo wake na kuingia ndani hivyo ni njia muhimu ya mawasiliano katika nchi yenye barabara chache.
Migodi ya dhahabu inachafua mto Fly

Kuna matatizo mazito ya machafuko kwenye mto Fly. Migodi ya kampuni ya Ok Tedi Mining Ltd karibu na chanzo cha mto OK Tedi inateremsha mchanga mwingi pamoja na kemikali katika mto. Uchimbaji wa dhahabu na shaba hutumia kemikali za sumu kama vile zebaki na nyingine zilizosumisha maji na samaki mtoni. Kiasi kubwa cha mchanga na udongo cha tani milioni 80 chaingia mtoni kila mwaka na kuziba lalio wa mto na kusababisha mafuriko. Mafuriko ya maji yenye sumu yamesababisha kufa kwa misitu na bustani za watu kando la mto.

Kesi mbalimbali zimeendesha na kampuni imeahidi kubadilisha namna ya kuzalishwa kwa madini na kufidia watu waliopata hasara.

Jamii:Mito ya Papua Guinea Mpya
Jamii:Guinea Mpya
Wilaya ya Karagwe

thumb|250px|Mahali pa Karagwe (kijani cheusi) katika mkoa wa Kagera (kijani) na Tanzania kwa jumla.
Wilaya ya Karagwe ni wilaya mojawapo kati ya 8 za Mkoa wa Kagera, Tanzania, yenye postikodi namba 35400 .

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 332,020 na katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 385,744 .
Jina

Jina Karagwe inasemekana lilitokana na simulizi za wazee mbalimbali na watafiti wa historia ya Karagwe, eti jina linatokana na kilima (ziwa Kitete) kinachopatikana kusini magharibi mwa makao makuu ya wilaya hii, kijiji cha Kandegesho Kwa Omukama (nono ya malija, yaani ukoo wa abhasita)

Wilaya hii inajumlisha sehemu kubwa ya utemi wa Karagwe ya Kale yenye historia ya karne nyingi.
Wilaya ya Karagwe

Magharibi ya ziwa Victoria ipo wilaya ya Karagwe na makao makuu ya wilaya hii ni Kayanga, japo kwa sasa imezaa wilaya nyingine ya Kyerwa. Mji huo ni wa zamani na ilijulikana sana ndani na nje ya Tanzania. Uliongozwa sana na Mtemi (Omukama) Rumanyika aliyekuwa na himaya yake huko Bushangaro Bweranyange. Karagwe inapakana na wilaya za Biharamulo, Missenyi na Ngara na inapakana na nchi za Rwanda na Uganda.

Karagwe inakaliwa na kabila la Wanyambo (Abhanyambo) wanaozungumza lugha yao ya Kinyambo (Orunyambo) japo kwa sasa kuna mchanganyiko wa makabila mengi na wageni wengi.

Karagwe ni eneo la kihistoria ya Tanzania ya magharibi upande wa magharibi ya Ziwa Viktoria Nyanza karibu na mpaka wa Burundi. Sehemu kubwa ya eneo hili leo ni wilaya ya Karagwe katika Mkoa wa Kagera.

Karagwe ya leo imetoka mbali na kila kizazi kinachozuka kinaongeza yake juu ya Karagwe na wao wenyewe.
Watawala wa Karagwe

Watawala wa Karagwe walikuwa na cheo cha "Umugabe". Nasaba ilianzishwa mnamo mwaka 1450 na mtemi Ruhinda I aliyeitwa pia Bunyambo.

1675 - 1700 Ruhinda V

1700 - 1725 Rusatira

1725 - 1750 Mehinga

1750 - 1775 Kalemera I Ntagara Bwiragenda (alifariki 1775)

1775 - 1795 Ntare V "Kiitabanyoro"

1795 - 1820 Ruhinda VI Orushongo "Lwanyabugondo" (b. 1777 - d. 1820)

1820 - 1853 Ndagara I "Luzingamcucu lwa nkwanzi"

1853 - 1881 Rumanyika I Rugundu

1882 - 1886 Ndagara II Nyamkuba

1886 - 1893 Kalemera II Kanyenje

1886 - 1893 Kakoko -Regent

1893 - 1914 Ntare VI

1914 - 1916 Kahigi -Regent

1916 - 1939 Daudi Rumanyika II

1939 - 1962 - 9.12. B. Itogo Ruhinda VII
Marejeo

K
Wilaya ya Biharamulo

thumb|250px|Mahali pa Biharamulo (kijani) katika mkoa wa Kagera.
Wilaya ya Biharamulo ni wilaya mojawapo kati ya 8 za Mkoa wa Kagera, Tanzania kaskazini magharibi, yenye postikodi namba 35600 .
Wakazi

Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 323,486 na katika ile ya mwaka 2022 walihesabiwa 457,114 .

Wasubi, walio kundi linalohesabiwa kati ya Wanyambo, Wazinza, Wahaya na Walongo, ndio wakazi asilia wa wilaya ya Biharamulo,
Jina

Inasemekana, asili ya jina Biharamulo ni neno la Kisubi "Niharemuno" likimaanisha "Ni mbali mno". Neno hilo lilikuwa jibu la mzee mmoja kwa Mzungu aliyemuuliza wakati wanasafiri pamoja kutoka Geita kwenda kijiji cha Nyarubungo kilichopo Biharamulo. Mzungu alimuuliza Mzee huyo, "How many kilometers from here to Nyarubungo?" yaani, "Kuna kilomita ngapi kutoka hapa kwenda Nyarubungo?" na mzee yule alijibu, "niharemuno" akimaanisha "ni mbali mno'.
Historia

Wilaya hii pamoja na Wilaya ya Karagwe zilianzishwa na kutangazwa rasmi na Gavana wa Kiingereza Richard Turnbull mwaka 1958.
Shughuli

Uchumi ni pamoja na ufugaji wa ng'ombe na mbuzi, kilimo cha kahawa, migomba, mihogo, mahindi, maharage na zao la pamba katika maeneo machache. Shughuli nyingine za kiuchumi katika wilaya ya Biharamulo ni uvuvi, biashara na uchimbaji madini.
Marejeo
Viungo vya nje

*About maternal & newborn health (MNH) in Biharamulo District
*Tovuti ya BOSEDA Biharamulo originating socio - economic development association


B
Rizavu

Rizavu ilikuwa eneo katika koloni za Uingereza ambako wazalendo waliruhusiwa kuishi kufuatana na mila na desturi zao.

Katika mengi sheria zilizotawala maisha ya koloni zilikuwa sheria za Uingereza (pamoja na sheria za kimahali). Katika koloni zao Waingereza walipendelea muundo wa utawala kupitia viongozi wazalendo kwenye ngazi za chini. Muundo huu ulitumiwa hata kwa maeneo makubwa katika nchi lindwa (protectorates) za Uingereza.

Hasa katika koloni ambako Waingereza walitegemea kuongeza idadi ya walowezi Wazungu rizavu ilikuwa nchi ya pekee ambako wazalendo waliruhusiwa kuwa na mali ya ardhi.
Rizavu na Bantustan za Afrika Kusini

Katika Afrika Kusini rizavu zilikuwa maeneo madogo yasiyo na rutba nzuri; ardhi yenye rutba nzuri ilidaiwa na walowezi au makaburu. Sheria ya ardhi ya Afrika Kusini iliweka asilimia tisa ya ardhi pekee kama rizavu. Baadaye wakati wa siasa ya Apartheid eneo hili lilipanushwa kidogo hadi 13% ya eneo la Afrika Kusini. Katika nchi hii rizavu zilibadilishwa kuwa Bantustan zilizopangwa kuwa nyumbani kwa mamilioni ya Waafrika weusi na mahali pa pekee ambako katika nadharia ya Apartheid walipangiwa haki za kisiasa.

Katika koloni kadhaa eneo al rizavu ilikuwa na asilimia kubwa zaidi kuliko Afrika Kusini lakini kwa jumla ardhi ya rizavu ilikuwa ndogo mno kwa mfano katika Kenya.
Nafasi ya rizavu katika uchumi wa koloni

Uchumi wa kikoloni ulitegemea kazi ya wazalendo hivyo rizavu ilikuwa mahali pa kukalia kwa wakina mama, watoto na wazee wakati wanaume wengi walikaa nje na kuwafanyia kazi wenye mashamba ili wapate pesa ya kulipia kodi za serikali na mahitaji mengine. Haki ya kutunza mila na desturi ilitegemea masharti ya uchumi wa kikoloni. Mara nyingi kama sheria za wazalendo na sheria za kikoloni hazikupatana desturi ya wenyeji iliondolewa.
Linganisha

* "Indian reservation" Rizavu za wazalendo Marekani
* "Indian reserve" Rizavu za wazalendo Kanada
Marejeo ya Nje

* Kikuyu Colonial History - Rizavu kwa Wakikuyu wa Kenya
* Kamba Colonial History - Rizavu kwa Wakamba wa Kenya


Jamii:Ukoloni
Transkei

thumbnail|right|thumb|Bendera ya Transkei (bantustan)
right|thumb|Ramani ya Afrika Kusini kabla ya mwaka 1994; rangi nyekundu inaonyesha Transkei.
right|thumb|Transkei, mwaka 1978
Transkei ilikuwa Bantustan ya kwanza ya Afrika Kusini iliyotangazwa kuwa nchi ya pekee wakati wa siasa ya Apartheid (ubaguzi wa rangi wa kisheria).

Eneo lake lilikuwa km² 43,800 na idadi ya wakazi takriban milioni 3.2. Mji mkuu ulikuwa Umtata (au Mthatha).

Neno Transkei lamaanisha "ng'ambo ya mto Kei". Pamoja na Bantustan nyingine ya Ciskei ("upande huu wa mto Kei") ilipangwa kuwa bantustan kwa ajili ya Waxhosa. Transkei ilikuwa na takriban nusu ya Waxhosa wote, ingawa hali halisi wengi walikaa na kufanya kazi Afrika Kusini ila hawakuwa na haki za wananchi.

Transkei ilipewa madaraka ya kujitawala mwaka 1963, ikatangazwa kuwa nchi huru tarehe 26 Oktoba 1976 lakini hakuna nchi yoyote duniani iliyoitambua kama nchi ya pekee.

Rais wa Transkei alikuwa chifu Kaizer Daliwonga Matanzima hadi 1987 alipopinduliwa na mkuu wa jeshi lake Bantu Holomisa. Kaizer Mantanzima alikuwa mpwa wake Nelson Mandela lakini hakukubaliana na siasa ya ANC. Akajaribu kwa muda kuwa na siasa mbali na Afrika Kusini lakini alishindwa kwa sababu serikali yake ilitegemea ruzuku kutoka serikali ya Pretoria.

Wakati wa mwisho wa apartheid mwaka 1994 Transkei iliunganishwa tena na Afrika Kusini mpya.


Jamii:Afrika Kusini
Jamii:Historia ya Afrika Kusini
Jamii:Nchi za kihistoria za Afrika
Jamii:Ubaguzi
Asia ya Kati

thumb|200px|Asia ya Kati

Asia ya Kati ni eneo kubwa katikati ya bara la Asia. Kuna maelezo yanayotofautiana kati yao kuhusu eneo lenyewe.
Nchi zilizokuwa jamhuri za Umoja wa Kisovyeti

Mara nyingi nchi zifuatazo huhesabiwa humo:
*Kazakhstan
*Turkmenistan
*Uzbekistan
*Kyrgyzstan
*Tajikistan

Zote zilikuwa jamhuri za Umoja wa Kisovyeti.
Elezo la UNESCO

UNESCO imeongeza pamoja na nchi tano hizo nchi zifuatazo:

*Mongolia
*Shinjang (China ya magharibi, pamoja na Tibet)
*Uajemi ya kaskazini-mashariki
*Afghanistan
*Pakistan ya magharibi
*sehemu za Siberia ya kusini (Urusi)
Turkestan

Kihistoria eneo hili limeitwa mara nyingi kwa jina "Turkestan" kwa sababu ilikaliwa au inakaliwa hadi leo na watu wanaotumia lugha za Kiturki.


Jamii:Jiografia
Jamii:Asia
Lugha za Kiturki

thumb|450px|Usambaji wa lugha za Kiturki katia Asia
Lugha za Kiturki ni kundi la lugha zaidi ya 30 zinazozungumzwa kutoka Ulaya ya Mashariki hadi Asia ya Kati na watu milioni 210. Zinahesabiwa kuwa sehemu za lugha za Kialtai pamoja na Kichina, Kimongolia, Kijapani na Kikorea. Wasemaji wa lugha za Kiturki husikizana kwa kiasi kikubwa. Lugha ya Kiturki inayojulikana zaidi kimataifa pia yenye wasemaji wengi ni Kituruki cha Uturuki.

Asili ya wasemaji wa lugha za Kiturki inadhaniwa kuwa sehemu za Mongolia. Kati ya karne za 6 hadi 10 walisambaa hadi Asia ya Magharibi na baada ya kutwaa Milki ya Bizanti waliingia pia katika Ulaya ya kusini-mashariki.
Lugha za Kiturki zenye wasemaji wengi

Lugha tatu kubwa za kundi hili ni

* Kituruki wasemaji milioni 60 katika Uturuki na vikundi vidogo katika nchi za Balkani; kutokana na uhamiaji pia katika nchi za Ulaya ya Kati na ya Magharibi (Ujerumani, Uholanzi)
* Kiazeri (Aseri) wasemaji milioni 30 katika Azerbaijan na magharibi ya Uajemi
* Kiuzbeki wasemaji milioni 24 katika Uzbekistan, kaskazini ya Afghanistan, Tajikistan na magharibi ya China
Lugha za Kiturki zenye wasemaji zaidi ya milioni moja:

* Kikazakhi wasemaji milioni 11 nchini Kazakhstan, Uzbekistan, China, Urusi
* Kiuiguri wasemaji milioni 8 hasa katika Shinjiang (China ya Magharibi)
* Kiturkmeni wasemaji milioni 6.8 Mio katika Turkmenistan na kaskazini ya Uajemi
* Kikirgizi wasemaji milioni 3.7 Kyrgystan, Kazakhstan, China ya Magharibi
* Kitshuwashi wasemaji milioni 1.8 katika Urusi (sehemu ya kiulaya)
* Kibashkiri wasemaji milioni 2.2 katika Bashkiria jamhuri ya shirikisho la Urusi
* Kitartari wasemaji milioni 1.6 kati ya Urusi ya kati hadi Sibiria
* Kikashgai wasemaji milioni 1,5 Mio Sprecher katika majimbo ya Uajemi ya Fars na Khuzistan
Mifano ya maneno ya lugha za Kiturki

Mifano ifuatayo inaonyesha jinsi gani lugha za Kiturki zinavyofanana:


*
Jamii:Lugha za Kialtai
Jamii:Makundi ya lugha
Yohana 3:16

Yohana 3:16 ni mstari ule wa Injili ilivyoandikwa na Yohana Mtakatifu unaodondolewa mara nyingi kabisa. Wakristo wengi wanauangalia kama muhtasari wa ujumbe wa Injili kuhusu Mungu na Yesu Kristo.

Katika tafsiri ya Habari Njema, mstari huo unasema: "Maana Mungu aliupenda ulimwengu hivi hata akamtoa Mwana wake wa pekee, ili kila amwaminiye asipotee, bali awe na uzima wa milele".
Marejeo

*http://www.everytongue.com/john/index.htm

Jamii:Ukristo
Jamii:Biblia
3:16
Jamii:Mungu
Jamii:Yesu Kristo
Bangkok

thumb|260px|Hekalu ya Wat Phra Kaew mjini Bangkok
Bangkok ni mji mkuu na pia mji mkubwa wa Uthai katika Asia Kusini-Magharibi. Kuna wakazi milioni saba walioandikishwa lakini imekadiriwa ya kwamba jumla ya wakazi inafikia hadi milioni 14-15.

Mji uko kwa 13°45′N 100°31′E kando la mto Chao Phraya karibu na mdomo wake katika Ghuba la Uthai.

Mji ulianzishwa kama bandari kwa ajili ya mji mkuu wa kale Ayutthaya. Mfalme Rama I aliyeanzisha utawala wa familia ya kifalme ya Chakkri alijenga jumba lake hapo mtoni na kuanzisha mji mkuu mahala pa leo.

Kuna mahekalu 400 ya Ubuddha mjini hasa Wat Phra Kaew.


Jamii:Miji ya Uthai
Jamii:Miji Mikuu Asia
Beirut

Beirut (pia: Beyrouth; kwa Kiarabu: بيروت) ni mji mkuu wa Lebanon, pia mji mkubwa na bandari kuu ya nchi hiyo. Iko mwambaoni pa Bahari ya Kati.

Imekadiriwa kuwa idadi ya wakazi ni kati ya milioni moja na mbili.

Mahali pa mji ni kanda kati ya bahari na milima inayofuatana sambamba na mwendo wa pwani.

Kitovu cha kihistoria kiko kando ya rasi inayoitwa Ras Beirut penye kitovu cha mji wa kisasa kabla ya vita vya wenyewe kwa wenyewe ya Lebanon kati ya miaka 1975 na 1990.
Kipindi kirefu cha vita hivyo vya ndani kilibadilisha uso wa mji katika mengi. Mji ulitenganishwa katika maeneo ya Wakristo na Waislamu hasa. Mitaa mipya ilianzishwa mbali na mstari wa mapigano, ujenzi ukaongezeka sana hasa upande wa kaskazini na kuelekea milimani.

Tangu amani ya mwaka 1990 mji ulijengwa upya. Lakini mashambulizi ya ndege za vita za Israeli mnamo Julai 2006 yaliharibu tena sehemu za mji.
thumb|250px|Nyumba zilizofyatuliwa [[risasi wakati wa vita 1975-1990.]]

Kabla ya vita Beirut ilikuwa tangu muda mrefu kitovu cha kiuchumi na kielimu cha Mashariki ya Kati. Chuo Kikuu cha Kimarekani (American University of Beirut) pamoja na vyuo vikuu vya serikali na Kanisa Katoliki vimeendelea kufundisha hata wakati wa vita. Nafasi ya kinara cha kielimu imerudishwa kwa sababu ya uhuru kwa ajili ya magazeti na wachapishaji vitabu, lakini uongozi wa kiuchumi umehamia nchi za ghuba ya Uajemi kama vile Kuwait, Qatar na Falme za Kiarabu.


Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Lebanoni
Jamii:Miji ya pwani ya Mediteranea
Asia ya Mashariki

Asia ya Mashariki ni kanda la bara la Asia linalojumuisha takriban 15% za eneo la bara lote.
thumb|350px|Asia ya Mashariki.

Nchi zifuatazo huhesabiwa kuwa sehemu za Asia ya Mashariki:

* China (pamoja na Hong Kong na Macau)
* Jamhuri ya China (Taiwan)
* Korea Kaskazini
* Korea Kusini
* Japani
* Mongolia

Kiutamaduni nchi hizi zote zimeathiriwa na China jinsi inavyonekana katika maandishi, falsafa ya Konfutse, Ubuddha wa Mahayana na mtindo wa kula kwa kutumia vijiti.
Tazama pia

* Asia ya Kati
* Asia ya Kusini-Mashariki
* Asia ya Kusini
* Mashariki ya Kati


Jamii:Asia
Taiwan (kisiwa)

thumbnail|right|250px|Ramani ya Taiwan
Taiwan (pia: Taiwani, Formosa) ni kisiwa cha Asia ya Mashariki katika bahari ya Pasifiki. Iko upande wa kusini-mashariki wa China, kusini kwa Japani na magharibi kwa Ufilipino.

Jina la zamani la Taiwan lilikuwa "Formosa" (kwa Kireno: "kizuri, cha kupendeza").

Taiwan ndiyo pia sehemu kubwa ya Jamhuri ya China iliyoenea kwenye visiwa vingine vidogo nje ya China bara.

Miji mikubwa ni Taipei na Kaohsiung.

Wakazi walio wengi ni Wachina wa Han. Kuna pia wakazi asilia waongeao lugha tofautitofauti.

Kisiwa kinadaiwa na Jamhuri ya Watu wa China kama eneo lake.


Jamii:Visiwa vya Pasifiki
Jamii:Nchi za visiwa
Bandari asilia

Bandari asilia ni mahali panapofaa kama kituo cha meli kutokana na tabia zake za kiasili. Nafasi ya aina hii inapatikana mara nyingi katika kidaka, kwenye hori au mdomoni wa mto penye kinga dhidi ya upepo na hasa mawimbi ya bahari. Tabia nyingine inayohitajika ni kina cha maji kinacholingana na mahitaji ya meli zinazotumia bandari.

Sharti hili la kina lamaanisha ya kwamba bandari asilia inaweza kuonekana haitoshi tena kwa mahitaji ya meli zilizokuwa kubwa zaidi.
Mifano ya mabandari asilia

* Dar es Salaam: bandari iko katika hori kubwa ambalo ni mdomo pana wa kijito kidogo lenye urefu wa kilomita moja katika beseni ya kwanza na kilomita 3 katika beseni ya kusini. Meli zinaingia kutoka bahari kupitia mlango mwembamba wa 270 m pekee hivyo imelindwa kabisa na mawimbi. Bandari hii asilia ilikuwa sababu ya kuhamishwa kwa mji mkuu wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani kutoka Bagamoyo.
* Mombasa ina bandari asilia nzuri ya Kilindini ambacho ni pia hori inayoingia ndani. Kisiwa cha Mombasa kipo katika mdomo wa hori baharini. Bandari ya Kilindini ina urefu wa kilomita tano na upana wa kilomita tatu imezungukwa na nchi kavu poande zote hivyo imelindwa kabisa.

Bandari asilia kubwa nyingine duniani ni:
* New York (Marekani)
* Kidaka cha San Francisco (Marekani)
* Mumbai au Bombay (Uhindi)
* Kingston (Jamaika)
* Sydney (Australia)
* Kidaka cha Manila (Ufilipino)
* Rio de Janeiro (Brazil)
* Bahia (Brazil)
* Falmouth (Uingereza)
* Freetown (Sierra Leone)
* Pearl Harbor (Hawaii)
* Fyord ya Oslo (Norway)
* Vancouver (Kanada)
* Kidaka cha Tokyo (Japani)

Kilwa Kisiwani ni mfano wa bandari asilia nzuri ambayo haitumiki tena kwa sababu kina cha maji hakitoshi kwa meli za kisasa.
Mfumo wa chama kimoja

thumb|400px|Aina za serikali duniani *Nyekundu - Serikali ya kiraisi
*Kijani - Serikali ya [[raisi pamoja na athira kubwa ya bunge
*Kijani-kizeituni - Serikali ya kiraisi pamoja na waziri mkuu
*Machungwa - Serikali ya kibunge
*Kahawiya - Jamhuri zinazoruhusu chama kimoja pekee
Mengine: Ufalme au serikali ya kijeshi
Angalizi nchi mbalimbali zinazojiita "jamhuri" hutazamiwa na wengine kama udikteta. Ramani ianonyesha hali ya kisheria si hali halisi.
]]
Mfumo wa chama kimoja ni utaratibu wa kisiasa unaoruhusu chama cha kisiasa kimoja tu.

Mara nyingi mfumo huo umeanzishwa kwa kupiga marufuku vyama vyote vingine. Kuna pia nchi ambako vyama mbalimbali viko, lakini havina nafasi ya kushiriki katika uchaguzi au vinazuiwa kushindana na chama tawala.

Kihistoria mifumo hii ilitokea katika mazingira ya Ukomunisti, Ujamaa au Ufashisti. Mfumo huu ni karibu na udikteta.
Mfumo wa chama kimoja katika Afrika

Afrika ilikuwa na kipindi kirefu cha utawala wa chama kimoja baada ya mwisho wa ukoloni. Nchi nyingi zilizorithi katiba za vyama vingi vilibadilisha katiba na kuwa na mfumo wa chama kimoja.

Sababu yake ilikuwa hasa ya kwamba vyama vya kisiasa vilikuwa vya kikabila, si ya kitaifa. Athira ya mfano wa Umoja wa Kisovyeti na China ilikuwa muhimu pia.

Tangu miaka ya 1990 ilionekana ya kwamba kwa jumla nchi zilizofuata mfumo huu zilibaki nyuma na karibu nchi zote za Afrika - isipokuwa Eritrea - ziliruhusu tena vyama vya upinzani angalau kwa jina.
Nchi za Afrika ya Mashariki zilizokuwa na mfumo wa chama kimoja

* Ethiopia (Chama cha Wafanyakazi cha Ethiopia) 1987-1991
* Kenya (Kenya African National Union) 1982-1990
* Malawi (Malawi Congress Party) 1966-1993
* Somalia (Chama cha kimapinduzi ya kijamii ya Kisomali) 1976-1991
* Tanzania (Tanganyika African National Union) 1965-1975; Zanzibar (Afro-Shirazi Party 1965-1992; TANU na ASP zikaungana kuwa (Chama Cha Mapinduzi) 1975-1992
* Uganda (National Resistance Movement/Party) 1987-2005
* Zambia (United National Independence Party) 1972-1990
Viungo vya nje

* Map of One Party States, 1945-95
* Single party states in Africa
* List of One-Party Regimes


Jamii:Siasa
Jamii:Serikali
Manila

thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Manila


left|80px
thumb|right|260px|Rundiko la mji wa Metro Manila
thumb|right|260px|Ramani ya Manila
Manila ni mji mkuu wa Ufilipino kwenye kisiwa cha Luzon kando la Hori ya Manila. Pamoja na miji 16 mingine ni sehemu ya mkoa wa jiji la Metro Manila. Mji una wakazi milioni 1.6 na rundiko la mji wote takriban milioni 15.


Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Ufilipino
Bishkek

thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa Bishkek


Bishkek (Bichkiek) ni mji mkuu wa Kirgizia. Ina wakazi 900,000 (2005).
Historia

Mji ulianzishwa kama kituo cha misafara kwenye barabara ya hariri kati ya China na Mashariki ya Kati. Khan wa Kokand alitengeneza hapa boma lililotwaliwa na jeshi la Urusi 1862 wakati wa uenezaji wa Urusi katika Asia ya Kati.

1878 Warusi walijenga mahali palepale kituo cha kijeshi kwa jina la "Pishpek" (Пишпек). Kituo kikakua haraka kuwa mji kwa sababu wakulima Warusi walipewa mashamba katika eneo hili.

Baada ya mapinduzi ya Urusi ya 1917 mji ulibadilishwa jina ukaitwa "Frunze" (Frunzie) kwa heshima ya jemadari mkomunisti Mikhail Frunze.

Tangu kuporomoka kwa Umoja wa Kisovyeti mwaka 1991 mji ukawa mji mkuu wa nchi mpya ya Kirgizia ikarudishwa jina la kale kwa umbo la "Bishkek".

thumb|right|Barafuto ya Ala-Archa karibu na Bishkek


Jamii:Miji Mikuu Asia
Jamii:Miji ya Kirgizia
Kirusi

Kirusi (русский язык, russkiy yazyk) ni lugha ya Kislaviki cha Mashariki na ndiyo lugha rasmi ya Shirikisho la Urusi. Inahusiana na familia ya lugha za Kihindi-Kiulaya, ndani ya tawi la Kislaviki/Kislavoni, na inakaribiana sana na Kiukraini na Kibelarusi. Kirusi ni lugha yenye wazungumzaji wa asili wengi zaidi barani Ulaya, ikiwa na zaidi ya watu milioni 150, hasa nchini Urusi, Belarusi, Kazakhstan, na Kyrgyzstan. Pia inazungumzwa sana katika nchi nyingi za zamani za Umoja wa Kisovyeti.

Kirusi ni moja ya lugha sita rasmi za Umoja wa Mataifa na ina umuhimu mkubwa katika nyanja za kitamaduni, kisiasa, na kisayansi. Inaandikwa kwa kutumia herufi za alfabeti ya Kisirili na ina urithi tajiri wa fasihi, ikiwa na waandishi kama Leo Tolstoy, Fyodor Dostoevsky, na Anton Chekhov waliotoa mchango mkubwa katika fasihi ya dunia. Lugha ya Kirusi inajulikana kwa sarufi yake tata, ikiwa ni pamoja na mfumo wa visawe vya vitenzi, hali mbalimbali za nomino, na msamiati mpana unaoakisi historia na urithi wake wa kitamaduni.

Pia watu wengi duniani wamejifunza Kirusi kwa sababu ilikuwa lugha ya kimataifa kati ya nchi zilizoshikamana na Umoja wa Kisovyeti. Wanafunzi wengi kutoka nchi mbalimbali za Afrika walipata elimu ya juu kwenye vyuo vikuu vya Umoja wa Kisovyeti kwa lugha ya Kirusi.

Kwa karne kadhaa, Warusi walifuata sera ya kikatili ya Urusishaji - kuhamishwa kwa lugha za asili, uingizwaji wao na lugha ya Kirusi, na baadaye ufutaji kamili wa utambulisho wa watu walioshindwa na kuunganishwa kwao na vikundi tofauti vya Warusi - vikundi vya kaskazini na kusini kulingana na mkoa. Tofauti kati ya Milki ya Urusi na madola mengine makubwa ya wakati huo ilikuwa kwamba makoloni ya Urusi katika karne ya 18 na 19 hayakuwa mali ya ng'ambo, kama ilivyokuwa kwa falme za Ulaya, lakini karibu zaidi, na ndiyo sababu lugha ya Kirusi ilienea hasa katika majimbo yanayopakana na Urusi.
Viungo vya nje

*makala za OLAC kuhusu Kirusi
*lugha ya Kirusi katika Glottolog
*lugha ya Kirusi katika Ethnologue
*Russian Random Text Generator


Jamii:Lugha za Kislavoni
Jamii:Lugha za Urusi
Jamii:Lugha za Belarus
Jamii:Lugha za Kazakhstan
Jamii:Lugha za Kirgizia
Riwaya

thumbnail|right|200pax|Riwaya ya Adolphe
Riwaya (kutoka neno la Kiarabu رواية riwaya) ni kazi andishi ya fasihi ambayo kwa kawaida ni ndefu kuliko hadithi fupi. Urefu wa riwaya, maana yake ni kwamba msuko simulizi umejengeka vizuri, kuna wahusika wengi, unaenea muda mrefu, na mada zake ni nzito na pana kiasi.

Mifano mizuri ya riwaya kwa lugha ya Kiswahili ni Nagona au Mzingile, zilizoandikwa na mwandishi Euphrase Kezilahabi.

Kamusi ya Fasihi iliyotolewa na K. W. Wamitila inataja aina nyingi tofauti za riwaya, k.m. riwaya sahili, riwaya changamano, riwaya kiambo, riwaya ya kibarua na nyingine nyingi.
Marejeo

*Wamitila, Kyallo Wadi (2003), Kamusi ya Fasihi - Istilahi na Nadharia, Nairobi: Focus Publications. ISBN 9966-882-79-6
*Samwel, Method, Selemani Amina na Akech Kabiero (2013), "Ushairi wa Kiswahili: Nadharia, Mifano na Mwongozo kwa Walimu wa Kiswahili," Dar es Salaam: MEVELI Publishers. ISBN: 978-9987-9735-0-7

Jamii:Fasihi