Kinilamba

Kinilamba (au Kinyiramba, pamoja na lahaja ya Kiiambi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanilamba. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinilamba iko katika kundi la F30.

Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinilamba imehesabiwa kuwa watu 455,000, ambao 50,000 ni Waiambi.

Kinyiramba asili yake ni Kibantu. Ushahidi wa kiisimu ni ushahidi unaothibitishwa kwa misingi inayohusu
Sayansi ya Lugha.

1. Tungo (Sentensi) za Kinyiramba
Miundo ya tungo (sentensi) za maneno ya Kinyiramba zinafanana sana na
miundo ya tungo za maneno ya Kibantu. Kwani sentensi za Kinyiramba
na lugha za Kibantu zina kiima na kiarifu.
K A
Mfano:
Kinyiramba - Baba / Ulyea Ugali
Kiswahili - Baba / anakula ugali

2. Vitenzi vya Kinyiramba na Kibantu
Kuna uhusiano mkubwa sana kati ya vitenzi vya Kinyiramba na vile vya
Kibantu
(a) Viambishi
Lugha ya Kinyiramba na lugha za kibantu vitenzi vyake
hujengwa
na mzizi (kiini) pamoja na Viambishi vyake (awali
na tamati)
Mfano :-
Kinyiramba -
u – Lim – a
Kiswahili
-
a –na- lim-a
- Lim – ni mzizi/ kiini
- A – kiambishi tamati
(b) Mnyambuliko wa kitenzi
Mnyambuliko wa vitenzi vya kinyiramba hufanana na ule wa
vitenzi vya lugha ya kibantu.
Mfano: Kinyiramba - Kusheka - Kushekesha – Kushekolela Kiswahili - Kucheka – kuchekesha – Kuchekeea
(c) Mwanzo wa Vitenzi
Vitenzi vyote vya Kinyiramba na vile vya lugha za Kibantu
huanza na viambishi viwakilishi nafsi.
Mfano: Kinyiramba -
Nigenda
- Nalongola
Kiswahili -
Ninatembea
- Nakwenda
Kiambishi Ni, Na ni viambishi viwakilishi nafsi.
(d) Mwishilizo wa vitenzi
Vitenzi vya lugha za Kibantu na Kiswahili huishia na Irambu – a
Mfano: Kinyiramba - Kukisiga Kua
Manka
Kiswahili - Kucheza Piga
Kimbia

Lugha ya Kinyiramba hutumia lugha ya picha ambao huwa ya ukweli na
maana ya uficho sana ambapo huweza kufisha ujumbe kwa jamii ili
kujifunza. Mfano, Semi za Kinyiramba: -
NA KINYIRAMBA
KISWAHILI
KIIUNGEREZA
1
Mwili kisonga Mukola
Mwili hutunzwa
na mwenyewe
The body is kept by
owne
2
Inkamilo zikilonda
Undugu ni
Kushirikiana
Fraternity/Brotherhood
is cooperation
3
Intondo imalunde
Ipo siku moja
One day yes
4
Nishunta intondo
lukapinda
Nasogeza siku
kadri Mungu
anavyonijalia
I buy a day by
providence
5
Nukuduma ukuligagya Atafutaye
hupata
Edurenth is promising
6
Umwanamusimbe iliso
pansi
Mwanamaskini
jicho lake daima
chini
The destitute won’t be
tired to loot for, its eyes
always down
7
Ushunta sika ukinuna
Mganga
hajigangi
The physician won’t
medicate oneself
8
Tyuti nu Maluka
Rafiki pete na
Kidole
The friend with close
intimacy
9
Intiti zaiyenga Mipama Watu kurejea
maskani nyakati
za jioni
Birds retneat to their
nests
10
Umukaku
ukugula Asiyesikila la
The one who is ituwe
Mkuu huvujika
guu
obstinate will suffer for
the consequences
11
Ukakumsinga zangu
Kufanya
usichokiweza
Scrutching a cat
12
Inshoke ngila kaulime
Katika msafara
wa maisha
hakuna kurudi
nyuma
Retreat no surrender
13
Kitengani kina masala
ni kitegwa kina masala
Fumbo mfumbie
mjinga mjanja
atalig’amua
Riddle for an ignorant
person but for the
craftman will disclose.
Misemo mingine ya kinyiramba ni:-
 Impinda ya Mwanangulu umalile umukenki
Tafsiri yakeni: - Uzito wa mzinto anafahamu mbebaji
 Msekwa washokile ni Ng’ombe
Tafsiri yake ni mtu aliyedhadhauliwa alirudi na mifugo. Maana yake
usimdharau mtu hujui kesho atapata nini
 Musuli wa Mbwa ukukopangwa kinakili upiu
Tafsiri yake ni Mchuzi wa Mbwa hunywewa ungali wa moto,
maana yake ni vema kuchukua tahadhari mapema kabla
halijaharibika jambo
Muuzaa ukulegagwa nulekelwa
Vitendawili vya Kinyiramba
Fanani:
Laale laale
- Kitendawili
Hadhira:
Laale
- Tega
Fanani: Mweli Mukyeko - Mwezi katika kipeyu
Hadhira: Masunsu
- Maziwa
Fanani:
Kiite Muntunda - Uweusi Mtunguni
Hadhira: Ndalu
- Mlenda uliokaushwa
Mifano ya maneno ya Kinyiramba

#Maze, yaani Maji
#Nanhi, yaani Mboga
#Mhusuli, yaani Mchuzi
#Ndelu, yaani Ndevu
#Nzila, yaani Njia
Viungo vya nje

*lugha ya Kinilamba kwenye Multitree
*makala za OLAC kuhusu Kinilamba
*lugha ya Kinilamba katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/nim
*http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html
*http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinilamba)
Marejeo

*Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
*Dempwolff, Otto. 1914/15. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 5: Ilamba. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 5, uk.227-253.
*Yukawa, Yasutoshi. 1989. A classified vocabulary of the Nilamba language. (Bantu vocabulary series, no 5.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.


Jamii:Lugha za Kibantu
Jamii:Lugha za Tanzania