JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
ਪੀਰੋ ਪ੍ਰੇਮਣ

ਪੀਰੋ ਪ੍ਰੇਮਣ (ਅਨੁਮਾਨਿਤ 1832 - 1882) ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ "ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਸਤਰੀ ਕਵੀ" ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੀਰੋ ਦਾ ਸਮਾਂ 1832 ਤੋਂ 1882 ਤਕ ਮਿਥਿਆ ਹੈ।
ਜੀਵਨ

ਪੀਰੋ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੇਖਕ ਇਕਬਾਲ ਕੈਸਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਜਨਮ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਕਿਸੇ ਫਕੀਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਲਦੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫਕੀਰ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਥਾਂ ਥਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਲਹੌਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਲਹੌਰੀ ਨੇ ਪੀਰੋ ਨੂੰ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਥੋਂ ਉਹ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਸੂਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਚਲੀ ਗਈ।
ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ

ਪੀਰੋ ਦੀਆਂ 160 ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੇ ਹਾਸਲ ਨਾਮ ਹੇਠ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪੀਰੋ ਦੀਆਂ ਹਥ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਲਾਬ ਦਾਸੀ ਪੰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ ਵਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਕੋਲ ਹਨ, ਜੋ ਹਰਿਆਣਾ (ਭਾਰਤ) ਦਾ ਬਸਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਰਹਿੰਦੇ ਇਕਬਾਲ ਕੈਸਰ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋ ਕਾਪੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੇ ਪੀਰੋ ਬਾਰੇ ਕਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੇ 'ਪੀਰੋ ਪ੍ਰੇਮਣ' ਨਾਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ।ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਝਲਕਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੀਰੋ ਲਿਖਦੀ ਹੈ:

* ਪੀਰੋ ਅਮਲ ਸਚਿ ਦੇ ਮੈਂ ਦੇਖੀ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਨਾਮੁ ਸੁਰਾਹੀ ਅਮਲ ਦੀ ਮੈਂ ਭਰਿ ਭਰਿ ਪੀਤੀ।

ਨਿਵਾਜਾਂ ਰੋਜੇ ਛੁਟਿ ਗਏ ਮਸਤਾਨੀ ਹੋਈ।

ਸੋਹੰ ਆਪ ਜਾਨ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪੇ ਸੋਈ।

* ਨਾ ਮੈਂ ਮੁਸਲਮਾਨਣੀ ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਹੋਸਾਂ।।
ਨਾ ਮੈਂ ਬਰਨ ਆਸਰਮ ਮੋ ਨਾ ਭੇਖ ਲਗੋਸਾਂ।।

ਹਮਰੇ ਲਾਜ ਨ ਕੁਲ ਕੀ ਕਛੁ ਲੋਕ ਨ ਲਾਜੇ।।

ਰਾਜ ਨ ਬੇਦ ਕਤੇ ਕੀ ਕੋ ਪੰਥ ਨ ਸਾਜੇ।।

ਨਹੀ ਮੁਹੰਮਦ ਆਣ ਕੋ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮੇ ਆਣੇ।।

ਸਰਵਰਣ ਸੁਨਿਯੋ ਤਾਂਹ ਕੇ ਕਛੁ ਨਾਂਹ ਪਛਾਣੇ।।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2021 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1882
ਸਿਆਸੀ ਦਲ

ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀ ਇੱਕ ਐਸੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਚੋਣ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲਾਂ ਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਦਲ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਦਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਿਆਸੀ ਅਮਲ

ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਾਅਦਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਖਾਸੀਅਤ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੁਖ਼ਾਲਿਫ਼ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਸੰਨ੍ਹ ਲਾਉਣ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਿਆਸੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਇਸ ਗੰਧਲੇਪਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਠਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਮਹੂਰੀ ਅਮਲ ਬਾਰੇ ਅਲਗਾਓ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਲੋਕਰਾਜ ਵਾਸਤੇ ਚੰਗੇ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਆਸੀ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਜਮਹੂਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਮੰਗ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ

ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ (15 ਮਾਰਚ 1934 – 9 ਅਕਤੂਬਰ 2006) ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਜਨ ਨਾਇਕਜਾਂ ਮਾਨਿਆਵਰਜਾਂ ਸਾਹਿਬ, ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਬਹੁਜਨ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਵਾਹਕ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਖੁਆਸਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੇਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਜਨ (ਭਾਰਤ ਦੀ 85% ਜਨਸੰਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਲਿਤ, ਪਿਛੜੇ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਿਮ, ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ) ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਪਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪਦ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕਾਂਸ਼ੀਰਾਮ ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਉਦੇਸ਼ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਜਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਸਪਾ ਨੇ 1999 ਲੋਕਸਭਾ ਚੋਣ ਵਿੱਚ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। 1995 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮਾਇਆਵਤੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।
ਕੈਰੀਅਰ

ਕਾਂਸ਼ੀ ਰਾਮ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਕੋਟੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸਫੋਟਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1964 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਐਨੀਹਿਲੇਸ਼ਨ ਆਫ ਕਾਸਟ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ ਸੀ ਜੋ ਅੰਬੇਡਕਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਛੁੱਟੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਹੋਰ

* ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ
* ਡਾਕਟਰ ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ
* ਮਹਾਤਮਾ ਜਯੋਤਿਬਾ ਫੂਲੇ
* ਛੱਤਰਪਤੀ ਸਾਹੁ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ
* ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ
* ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ
* ਸਮਰਾਟ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੋਰੀਆ
ਸਾਹਿਬ ਕਾਂਸ਼ੀਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ

ਕਾਂਸ਼ੀਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਆਪ ਆਪਣੇ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਆਗੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2006
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਸਦਾਨ
ਏਲਮੋਰ ਲਿਓਨਾਰਦ

ਏਲਮੋਰ ਜਾਨ ਲਿਓਨਾਰਦ, ਜੂਨੀਅਰ (11 ਅਕਤੂਬਰ 1925– 20 ਅਗਸਤ 2013) ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਾਲ਼ਕਾਰ ਔਰ ਸਟੇਜ ਲਿਖਾਰੀ ਸੀ। 1950 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਵੈਸਟਰਨ ਸਨ ਲੇਕਿਨ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੁਰਮ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਕਸ਼ਨ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਮਾਇਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਓਮਬਰੇ, 3.10 ਟੂ ਯੋਮਆ, ਔਰ 'ਰਮ ਪੰਚ' ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਅਖੀਰਲੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਕੋਨਟਨ ਟੋਰਨਟੀਨੋ ਨੇ 'ਜੈਕੀ ਬਰਾਊਨ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮਾਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਰਦਾਰ ਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ 'ਜਸਟੀਫ਼ਾਈਡ' ਬਣਾਈ ਗਈ।
ਹਵਾਲੇ
ਗੌਫ਼ਰੀਨਾ

ਗੌਫ਼ਰੀਨਾ ਨਾਮੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗਲੋਬ ਚੁਲਾਈ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂਅ ਗੌਫ਼ਰੀਨਾ ਗਲੋਬੋਸਾ ਹੈ।
ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗਾਂ

ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਾਮਣੀ, ਬੈਂਗਣੀ, ਗੁਲਾਬੀ, ਹਲਕੇ ਸੰਗਤਰੀ ਜਾਂ ਸਫੈਦ ਆਦਿ| ਇਸ ਮੌਸਮੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਜਾਂ ਪਨੀਰੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਬਰਸਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਖਿੜਦੇ ਹਨ।
ਸੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ

ਗੌਫ਼ਰੀਨਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੁੱਕਣ ਉੱਪਰੰਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਹਵਾਲੇ
ਗੈਲਰੀ


File:Gomphrena serrata in Hyderabad W।MG 9023.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਭਾਰਤ
File:Gomphrena serrata in Hyderabad W।MG 9022.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਭਾਰਤ
File:Gomphrena serrata in Hyderabad W।MG 8870.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਭਾਰਤ
File:Gomphrena serrata in Hyderabad W।MG 8869.jpg|ਹੈਦਰਾਬਾਦ,ਭਾਰਤ
File:Ghomphrena plant.jpg| ਮਲੇਸ਼ੀਆ
File:Gomphrena closeup.jpg|ਮਲੇਸ਼ੀਆ


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੁੱਲ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਝਾੜੀਦਾਰ ਪੌਦੇ
ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ

ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ (22 ਅਗਸਤ, 1927 - 23 ਮਈ, 1999) ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ. ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਹੀ ਮਸਤਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿੱਦਿਆ "ਉਸਤਾਦ ਪੰਡਤ ਦੁਰਗਾ ਪ੍ਰਸਾਦ" ਹੁਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲਈ। ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਦੇ-ਸਿੱਖਦੇ ਹੀ ਆਪ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ (ਦਿੱਲੀ) ਵਿਖੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ।
ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ

ਸੰਨ 1949 ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ "ਤੱਤੀਏ ਹਵਾਏ, ਕਿਹੜੇ ਪਾਸਿਉਂ ਤੂੰ ਆਈ ਏਂ’ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। "ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ" ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਉਹ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਔਰ ਮਿੰਨੇ-ਮਿੰਨੇ ਬੋਲਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸਦਾਬਹਾਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤ ਗਾਏ।
ਸਦਾਬਹਾਰ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ

*ਕਾਲੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਤੇ ਪਰਾਂਦਾ ਤੇਰਾ ਲਾਲ ਨੀ (ਗੀਤਕਾਰ- ਹਰਚਰਨ ਪਰਵਾਨਾ)
*ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਆ ਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਆਦਮੀ (ਗੀਤਕਾਰ- ਬੀ.ਕੇ. ਪੁਰੀ)
*ਚੀਚੋਂ-ਚੀਚ ਗੰਨੇਰੀਆਂ (ਗੀਤਕਾਰ- ਬੀ.ਕੇ. ਪੁਰੀ)
*ਮੁਟਿਆਰੇ ਜਾਣਾ ਦੂਰ ਪਿਆ
*ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਨਿਰਾ ਸ਼ਨਿੱਚਰੀ ਏ (ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਹੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਦੋਗਾਣਾ) ਬੱਲੇ ਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਏ ਸ਼ੇਰ ਬੱਚੀਏ
*ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਅਰਥੀ ਉਠਾ ਕੇ ਚਲਣਗੇ, ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਸਭ ਹੁੰਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਚਲਣਗੇ
*ਬੁੱਲ੍ਹ ਸੁੱਕ ਗਏ ਦੰਦਾਸੇ ਵਾਲੇ (ਗੀਤਕਾਰ- ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ)
*ਜੇ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ (ਗੀਤਕਸਰ- ਚਾਨਣ ਗੋਬਿੰਦਪੁਰੀ)
*ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਸ਼ਬਾਬ ਲੈ ਬੈਠਾ (ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ)
*ਮੈਂ ਜਟ ਜਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ
*ਹੀਰ
*ਪੇਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਏ
*ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਚੱਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ
*ਐਧਰ ਕਣਕਾਂ ਉਧਰ ਕਣਕਾਂ
ਵਿਲੱਖਣ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਮੌਤ

ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੋਲੋ ਔਰ ਦੋਗਾਣਾ ਦੋਹਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲਿਆ ਗਿਆ। ਦੋਗਾਣਾ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦੀ ਜੋੜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਇਲ "ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ" ਨਾਲ ਰਹੀ| 23 ਮਈ 1999 ਨੂੰ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੌਰ ' ਤੇ ਅਲਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ।
ਇਨਾਮ

*"ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ"
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1927
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1999
ਡਾ. ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ

ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ (12 ਜਨਵਰੀ 1869 – 18 ਸਤੰਬਰ 1958), ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਿਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਏਨੀ ਬੇਸੇਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਸੈਂਟਰਲ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ, ਕਾਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆਪੀਠ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਹ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਸਨ। ਡਾਕਟਰ ਭਗਵਾਨ ਦਾਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ 30 ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਵਲ ਸਨਮਾਨ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ।


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1869
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1958
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
ਅਖ਼ੇਲੀਜ਼

ਅਖ਼ੇਲੀਜ਼ (, Akhilleus, ) ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਹਾਸਕ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਟਰਾਏ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮਹਾਨਾਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਮਰ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਲਿਆਡ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਟਰਾਏ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ।

ਉਹ ਨਿੰਫ ਥੇਟਿਸ ਅਤੇ ਪੇਲੀਅਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਮਰਮਿਡੋਂਸ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਜਿਊਸ ਅਤੇ ਪੋਸਾਇਡਨ ਦੋਨੋਂ ਥੇਟਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰੋਮੀਥੀਅਸ ਨੇ ਜਿਊਸ ਨੂੰ ਇਹ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਕਿ ਥੇਟਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦ ਜਿਊਸ ਅਤੇ ਪੋਸਾਇਡਨ ਨੇ ਥੇਟਿਸ ਨੂੰ ਪੇਲੀਅਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਪੇਲੀਅਸ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਥੇਟਿਸ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਦੇਵਮਾਲਾ ਇਹ ਇੱਕਮਾਤਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ਵਰ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਥੇਟਿਸ ਨੇ [ਅਖ਼ੇਲੀਜ਼|ਅਕੇਲੀਜ਼] ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਗਿੱਟੇ ਕੋਲੋਂ ਫੜਕੇ, ਨਦੀ ਸਤਾਇਕਸ ਵਿੱਚ ਗੋਤਾ ਦੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ (ਅੱਡੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ) ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਗਿਆ।


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ

ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਕਿਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲਗਭਗ 1,800 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਕਿਲਾ ਰਾਜਾ ਵਿਨੇ ਪਾਲ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਕਰਮਗੜ ਕਿਲਾ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਪਿਛੋਂ ਰਾਜਾ ਜੈਪਾਲ ਨੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਜਾਂ ਜੈਪਾਲਗੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੱਧ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭੱਟੀ ਰਾਓ ਰਾਜਪੂਤ ਨੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਭੱਟੀ ਵਿੰਡਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਟਿੰਡਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਠਿੰਡਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ 1707 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਲਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰ੍ਰੰਤੂ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਲੋਂ ਹੁਣ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਰਜ਼ੀਆ ਕਿਲਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ

ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਵਿਚਲਾ ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ ਇਕਲੌਤੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਜਦੋਂ 1239 ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ ਅਲਤੂਨੀਆਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਬਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬਠਿੰਡਾ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲਤੂਨੀਆਂ ਨੇ ਬਠਿੰਡਾ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਰੀਬ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਲੇ ਵਿਚਲੇ ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਰਾਣੀ ਮਹਿਲ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਮ ਵਕਤ ਮੀਨਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਤੱਕਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਸਮਾਂ ਸਾਰਣੀ

ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਲਾ
ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ

ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਹਲਕਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਮ ਨਥਾਨਾ ਸੀ।
ਖੇਤਰ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 25,183. ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 53% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 47%। ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 63% ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।
ਵਿਓਪਾਰ

ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਹੁਣ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੰਡੀ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕੇ ਗਲੀਚਾ ਅਤੇ ਟਾਈਲ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵੀ ਹੈ। ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ, ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਣਾ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਾਟਨ, ਰਾਇਸ, ਫੈਬਰਿਕ, ਬੈਗ, ਕੇਕ, ਤੇਲ ਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੈਕਡੋਨਲ, ਕੇਐਫਸੀ ਅਤੇ ਸਬਵੇ ਦੇ ਫਾਸਟ ਫੂਡ ਹੋਟਲ ਵੀ ਹਨ।
ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ (ਲੜਕੇ), ਆਦੇਸ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਉਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਹਨ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰ ਸਵਾਮੀ

ਆਨੰਦ ਕੇਂਟਿਸ਼ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ (, Ānanda Kentiś Kumāraswāmī) (22 ਅਗਸਤ 1877 − 9 ਸਤੰਬਰ 1947) ਸਿਰੀ ਲੰਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਆਗੂ ਇਤਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ, ਖਾਸਕਰ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ "ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੰਮੇਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ

ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਲੁਪਿਤਿਆ, ਕੋਲੰਬੋ (ਸ਼ਰੀਲੰਕਾ) ਵਿੱਚ 22 ਅਗਸਤ 1877 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰ ਮੁਤੁ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਥਨ ਹਿੰਦੂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ 1863 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਬੈਰਿਸਟਰੀ ਕੋਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਲੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸ ਅਲਿਜਾਬੇਥ ਕਲੇ ਨਾਮਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੁਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਨੰਦ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ। 12 ਸਾਲ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਇਕਲਿਫ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। 1900 ਵਿੱਚ ਲੰਦਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਭੂਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਬੀਐੱਸਸੀ (ਆਨਰਸ) ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਫੈਲੋ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਮਿਨਰਾਲਾਜਿਕਲ ਸਰਵੇ ਦੇ ਨਿਦੇਸ਼ਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਖੋਜ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਅਤ ਇਸ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਘੁੰਮਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਹ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਪੈ ਗਿਆ।
1911 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1917 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੋਸਟਨ ਦੇ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰ ਸੈਂਟਰ’ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ

* ਆਰਟ ਐਂਡ ਸਵਦੇਸ਼ੀ
* ਦ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਰਾਫਟਸ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਸੀਲੋਨ
* ਮਿਥਸ ਆਫ ਹਿੰਦੂਜ ਐਂਡ ਬੁੱਧਿਸਟ
* ਬੁੱਧ ਐਂਡ ਦ ਗਾਸਪੇਲ ਆਫ ਬੁੱਧਿਜਮ
* ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਟ
* ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਐਂਡ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਅਨ ਆਰਟ
* ਏ ਨਿਊ ਅਪ੍ਰੋਚ ਟੂ ਵੇਦਾਜ
* ਲਿਵਿੰਗ ਥਾਟਸ ਆਫ ਗੌਤਮਾ ਦ ਬੁੱਧਾ
ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਗਰੰਥ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।
*ਲੇਜ਼ਾਰ ਏ ਮਾਤਿਏ ਦ ਲੀਂਦ ਏ ਦ ਸਿਲਾਨ
*ਪੂਰ ਕੋਂਪ੍ਰਾਂਦ ਲਾਰ ਈਨਦੂ
*ਲੇ ਮਿਨਿਯਾਤੂਰ ਓਰਿਯਾਤਾਲ ਦ ਲਾ ਕਲੇਕਸੀ ਓ ਗੁਲੂਬੇ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ
ਗੀਤ ਸੇਠੀ

ਗੀਤ ਸ੍ਰੀਰਾਮ ਸੇਠੀ (ਜਨਮ 17 ਅਪਰੈਲ 1961) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੇਸ਼ੇਵਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬਿਲਿਅਰਡਸ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਸਨੂਕਰ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਕਿਆ ਤੌਂਰ ਤੇ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ ਹੈ। ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬਿਲਿਅਰਡਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਛੇ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ੇਵਾਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੌਕਿਆ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਖਿਤਾਬੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਜੇੱਤੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਡ ਦੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਦੂਕੋਨੇ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਸਥਾ ਓਲਿੰਪਕ ਗੋਲਡ ਕਿਉਸਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1961
ਭੁਪਾਲੀ

ਭੋਪਾਲੀ, ਭੂਪ, ਭੂਪਾਲੀ ਜਾਂ ਭੂਪਾਲੀ,ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਗੀਤ ਭਗਤੀ ਰਸ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਰਾਗ ਮੋਹਾਨਾਮ (Mohanam) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ
ਸਿਧਾਂਤ

thumb|Madhuvanti Pal|ਮਧੁਵੰਤੀ ਪਾਲ ਨੇ [[ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ ਉੱਤੇ ਰਾਗ ਭੂਪਾਲੀ ਰਾਗ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ]]
ਕਰਹਾਡੇ (2011) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਭੁਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 5 ਸੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਸਾ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ।

ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਧਯਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀ (ਜਿਸ ਨੂੱ ਨਿਸ਼ਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀ (ਸਰੀਰਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮ (ਪਿਆਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਗ ਵਿਰਕਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਵਾਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ -ਆਰੋਹ ਅਰੋਹ (ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪਡ਼੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ (ਜਿੰਥੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਉੱਤਰਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਜ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਗਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਜੋਗ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਚਾਲਨ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ

ਭੂਪਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਲਗਦੇ ਹਨ ।

* ਅਰੋਹਾ (ਚੜ੍ਹਾਅ): ਸ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ਸੰ '
* ਅਵਾਰੋਹ (ਉਤਰਾਅ): ਸੰ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ
ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ

* ਵਾਦੀ

ਗੰਧਾਰ-ਗ

* ਸੰਵਾਦੀ

ਧੈਵਤ-ਧ
ਅਲਾਪ

# ਸ, ਧ ਧ (ਮੰਦਰ)... ਸ, ਰੇ -- ਸ... ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ... , ਧ (ਮੰਦਰ)---ਪ (ਮੰਦਰ) , ਸ---ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ -- ਧ (ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ),ਪ(ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ), ਧ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ
ਪਕੜ ਅਤੇ ਚਲਨ

ਪੱਕੜ (ਕੈਚਫ੍ਰੇਜ ਜੋ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈਃ

ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ

ਜਾਂਃ

ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਪ ਗ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਗ ਰੇ ਸ ਰੇ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਸ ਰੇ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ

ਕੁੱਝ ਚਲਨ (ਪਕੜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨਃ

# ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ
# ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ)
# ਪ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਗ
# ਸ ਰੇ ਪ ਗ
# ਗ ਰੇ ਸ ਰੇ ਗ ਪ
# ਗ ਪ ਧ ਪ ਧ ਧ ਸੰ
# ਪ ਗ ਪ ਧ ਧ ਸੰ ਰੇਂ ਗਂ ਰੇਂ ਗਂ '
# ਗਂ ਰੇਂ ਸੰ ਧ ਪ ਗ ਰੈ ਸ

ਨੋਟਃ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸੁਰ (ਹਰ ਇੱਕ ਸੁਰ) ਮੱਧ ਅੱਠਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੁਰ ਜਿਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ 1 ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਦਰਾ ਸਪਤਕ (ਘੱਟ ਅੱਠਵਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰ ਸਪਤਕ (ਉੱਚ ਅੱਠਵਾ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁਪਾਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ ਅਤੇ ਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ ਅਤੇ ਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਤਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਲਾਈਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਲਾਈਡਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀ ਅਤੇ ਤਿਵਰਾ ਮਾ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਅਭਾਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭੁਪਾਲੀ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਵਾਲਾਂ ਰਸ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਗੇ। ਭਾਵ, ਇਹ ਸੁਰ ਸਿਰਫ ਪਾਸਿੰਗ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਗਾਏ ਗਏ ਕਿ ਸੁਰ ਰਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂਃ

(ਨੀ) ਧ ਸ

ਪ (ਮ) ਪ (ਮ ਧ ਪ)

ਜਿੱਥੇ ਬਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਨੋਟਸ ਸਲਾਈਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੀਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬੰਦਿਸ਼

ਇਹ ਬੰdiਸ਼ ਤੀਨ ਤਾਲ (16 ਬੀਟ) ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ।

1 2 3 4 | 5 6 7 8 | 9 10 11 12 | 13 14 15 16 |

ਅਸਥਾਈਃ

ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਧ ਪ (ਮੰਦਰ) ਗ ਰੈ ਸ ਰੇ।

ਗ _ ਗ ਪ(ਮੰਦਰ) ਗ ਰੇ ਸ _।

ਸ ਰੇ ਗ ਪ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ।

ਗ ਪ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ _।

ਅੰਤਰਾਃ

ਗ _ ਗ ਗ |ਪ _ ਧ ਪ।

ਸੰ_ ਸੰ ਸੰ |ਧਾਂ ਰੇਂ ਸੰ _।

ਗਂ ਗਂ ਰੇਂ ਸੰ |ਰੇਂ ਰੇਂ ਸੰ ਧਾਂ।

ਸੰ_ ਧ ਪ |ਗ ਰੇ ਸ _।

ਅਸਥਾਈ 9ਵੀਂ ਬੀਟ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
ਰਾਗ ਬਸੰਤ

ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਥਾਟ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ।
ਅਰਥ

ਬਸੰਤ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਔਡਵ -ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਤੀ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤਮ ਪਹਿਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗਾਇਆ ਵਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਰਾਗ ਹਿੰਡੋਲ ਦਾ ਪੁੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ ਦਾ ਚਰਚਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਚਰਚਾ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ 25ਵਾਂ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ 99 ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1168 ਤੋਂ 1196 ਤੱਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 19, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 20, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 8, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 26, ਗੁਰੂ ਤੇਗਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 5, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ 8, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 3 ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।


ਇਸ ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਮਤਾਨੁਸਾਰ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤੀਵ੍ਰ ਮ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਮਤਾਨੁਸਾਰ ਦੋਨੋ ਮ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਮਾਘੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਚੌਕੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਿਵਾਏ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ਚੌਕੀ ਤੋ । ਇਸ ਚੌਕੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਲਵਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਕ੍ਮ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਹਿੰਡੋਲ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਗ ਹਿੰਡੋਲ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦੀਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਗ-ਰਾਗਣੀ ਪਧਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਮਤ ਤੇ ਕਾਲੀ ਨਾਥ ਮਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਇਹ ਹਿੰਡੋਲ ਰਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹਿੰਡੋਲ ਤੇ ਮਾਲਕੌਂਸ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ‘ਰਾਗਮਾਲਾ’ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਡੋਲ ਰਾਗ ਦੇ ਅਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਪੁਨਿ ਆਇਅਉ ਹਿੰਡੋਲੁ ਪੰਚ
ਨਾਰਿ ਸੰਗਿ ਅਸਟ ਸੁਤ॥
ਸਰਸਬਾਨ ਅਉ ਆਹਿ ਬਿਨੋਦਾ॥
ਗਾਵਹਿ ਸਰਸ ਬਸੰਤ ਕਮੋਦਾ॥

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ

ਉਤਰਾੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਗ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਖ਼ੂਬ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਮ ਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੇਵਲ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਸਾ ਮ, ਮ ਗ, ਮ॑ ਧ॒ ਸਾਂ।
ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ

ਰਾਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪਹਿਰ (ਪਰ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਜ ਰਾਗ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਨਿ ਦਾ ਲੰਘਨ ਕਰਦੇ ਹਨ

ਸਾ ਗ ਮ॑ ਧ॒

ਯਾ

ਸਾ ਗ ਮ॑ ਧ॒ ਰੇਂ॒ ਸਾਂ

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ

1) ਪ ਮ॑ ਗ, ਮ॑ ऽ ਗ

2) ਮ॑ ਧ॒ ਰੇਂ ਸਾਂ

3) ਸਾ ਮ ऽ ਮ ਗ, ਮ॑ ਧ॒ ਰੇਂ॒ ਸਾਂ

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ
ਤਮਿਲ
ਹੋਮੀ ਮੋਤੀਵਾਲਾ

ਹੋਮੀ ਦਾਦੀ ਮੋਤੀਵਾਲਾ (ਜਨਮ 18 ਜੂਨ 1958) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਨੌਕਾ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅਰੁਜਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1994-95 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪੀ. ਕੇ. ਗਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਖਡ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। 2002 ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਕੌਚਿਂਗ ਦੇਣ ਲਈ ਦਰੌਣਚਾਰਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਰਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ 1990 ਅਤੇ 1994 ਬੀਜਿੰਗ ਅਤੇ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਏਂਟਰਪਰਾਇਸ ਸ਼੍ਰੈਣੀ ਕਾਂਸੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੈਣੀ ਵਿੱਚ 1993 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪਿਆਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। ਮੋਤੀਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ। 1983 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵੀਰਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ੌਰਿਆ ਚਕਰ ਮਿਲਿਆ।
ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੜੀਆਂ

* ਹੋਮੀ ਮੋਤੀਵਾਲਾ ਬਾਰੇ ਲੇਖ


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ
ਕਥਾਸਰਿਤਸਾਗਰ

ਕਥਾਸਰਿਤਸਾਗਰ(देवनागरी "ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ"), ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਗਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਸੋਮਦੇਵ (ਭੱਟ) ਨੇ ਤਿਰਗਰਤ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁਤਰੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਰਾਣੀ ਸੂਰੀਆਮਤੀ ਦੇ ਮਨੋਵਿਨੋਦ ਲਈ 1063 ਅਤੇ 1082 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਕਥਾਸਰਿਤਸਾਗਰ ਵਿੱਚ 21,388 ਪਦਮ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 124 ਤਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 18 ਲੰਬਕ ਹਨ। ਲੰਬਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਲੰਭਕ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲੰਭ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀ ਕਥਾ ਲਈ ਲੰਭਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਰਤਨਪ੍ਰਭਾ, ਲੰਬਕ, ਮਦਨਮੰਚੁਕਾ ਲੰਬਕ, ਸੂਰੀਆਪ੍ਰਭਾ ਲੰਬਕ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣਗੇ।
ਹਵਾਲੇ
ਐੱਸ ਜੀ ਸਰਦੇਸਾਈ

ਸ਼ਰੀਨਿਵਾਸ ਗਣੇਸ਼ ਸਰਦੇਸਾਈ (1907-1996) ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਐੱਸ ਜੀ ਸਰਦੇਸਾਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ Progress and conservatism in ancient India ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਂਝੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਐਗਜੈਕਟਿਵ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਦੇਸਾਈ ਸੀਪੀਆਈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ 1927 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਬਣ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 20 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ 1939 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।

ਸਰਦੇਸਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਖ਼ੂਬ ਲਿਖਿਆ। "ਮਾਰਕਸਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਗੀਤਾ" ਨਾਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੀਤਾ ਬਾਰੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਉੱਚੇ ਜਾਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਤਿਲਕ, ਗਾਂਧੀ, ਅਰਬਿੰਦੋ, ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਆਦਿ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਕਬੀਰ, ਨਾਨਕ, ਤੁਕਾਰਾਮ, ਫੂਲੇ ਸਮੇਤ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਖਪਾਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦਾ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਤੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਜ਼ਮ" ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਸਰਦੇਸਾਈ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ।
ਰਚਨਾਵਾਂ

* New history of the Marathas (1957)
* Kashmir; defence, democracy, secularism (1965)
* India's Path to Socialism (1966)
* India and the Russian Revolution (1967)
* For anti-imperialist unity democratic consolidation (ਐੱਸ ਏ ਡਾਂਗੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ, 1969)
*Fascist menace and democratic unity(1970)
* Shivaji: contours of a historica[l] evaluation (1974)
* Class struggle and caste conflict in rural areas (1979)
* National integration for democracy and socialism (1981)
* Marxism and the role of the working class in India (1982)
* Marxism and the Bhagvat Geeta (1982)
* The heritage we carry forward and the heritage we renounce(1984)
*Progress and conservatism in ancient India (1986)
* Marathi riyasata (1988)
*भारतीय तत्त्वज्ञान: वैचारिक आणि सामाजिक संघर्ष (ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ)
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996