JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Baisikeli

thumb|Baisikeli ya kwanza ilivyobuniwa na Drais
thumb|250px|Baisikeli za zamani
thumb|250px|Baisikeli ya kisasa
thumb|Njia ya pekee kwa baisikeli
thumb|Aina ya baisikeli
Baisikeli (kwa kawaida baiskeli; pia basikeli; kutoka Kilatini "bis", "mara mbili" na Kigiriki "κύκλος", kyuklos, "duara" kupitia Kifaransa/Kiingereza "bicycle") ni chombo cha usafiri kinachoendeshwa kwa nguvu ya misuli ya binadamu.

Baisikeli huwa na magurudumu mawili yanayoshikwa na fremu, kiti kimoja, kanyagio, breki na usukani. Tabia nyingine za kawaida ni kuwa na taa mbele na nyuma. Baisikeli bora huwa pia na gia zinazorahisisha kazi ya kukanyaga kanyagio.

Kwa kawaida nguvu hupelekwa kwa nyororo kutoka kanyagio kwenda gurudumu la nyuma. Magurudumu huwa na matairi yaliyojaa hewa.

Katika nchi nyingi baisikeli ni chombo muhimu cha usafiri. Zamani baisikeli ilikuwa usafiri wa maskini lakini pia katika nchi kadhaa zilizoendelea watu hutumia baisikeli ama kwa usafiri wa mjini au kwa burudani.

Sayansi imegundua ya kwamba baisikeli ni usafiri wa haraka mjini katika umbali wa kilomita chache. Katika nchi nyingi kuna njia za pekee kwa ajili ya baisikeli kando ya barabara ya magari.

Baisikeli ni usafiri unaotumia nishati kidogo na hivyo kuwa nafuu kwa hifadhi ya mazingira.

Mashindano ya baisikeli ni tawi muhimu la michezo ya kimataifa.
Baisikeli ya magurudumu matatu

Aina ya pekee ya baiskeli hutengenezwa kwa magurudumu matatu (kwa Kiingereza tricycle). Mara nyingi kuna gurudumu moja mbele sawa na baisikeli ya kawaida na magurudumu mawili nyuma, lakini muundo wa kinyume hutumiwa pia.
* baisikeli za watoto na watu wenye matatizo (kama wazee) ya kuendesha baisikeli ya kawaida huwa na magurudumu matatu kwa sababu si rahisi kuanguka.
* baisikeli za kubeba mizigo au abiria hutengenezwa mara nyingi kwa magurudumu matatu maana ni thabiti zaidi.

Hivyo magari ya kubeba abiria aina ya riksha yaliendelezwa kuwa riksha ya baisikeli iliyoendelea kuwa mtangulizi wa bajaji.
Picha


The Tricycle 1958-2013.png|Usalama kwa watoto
Israel Hayom Jerusalem.JPG|Mwuza magazeti
Les cochons vont au marché.JPG|Kubeba nguruwe sokoni
Bici taxi (passeig de colom - Barcelona).JPG|Taxi

Tazama pia

* Boda boda
Viungo vya nje

Jamii:Usafiri
Jamii:Teknolojia
Hali ya hewa

thumb|300px|Pinde ya mvua inayoonyesha rangi nyingi ni alama ya kupendeza.
Hali ya hewa (pia: halihewa) ni namna ya kutaja yale yanayotokea katika sehemu ya chini ya angahewa juu ya uso wa dunia katika eneo fulani na wakati fulani.

Hali hizi hutofautishwa kulingana na upepo, halijoto, mawingu, unyevuanga, kanieneo, mnururisho wa jua, uvukizaji na kadhalika.

Athari muhimu zaidi katika mabadiliko ya halihewa ni mzunguko wa angahewa unaotawaliwa na nishati ya mnururisho wa jua na uwiano wa kanieneo katika sehemu mbalimbali za angahewa.

Tabia muhimu za halihewa hutokea kama upepo, dhoruba, kimbunga, radi, mvua, theluji na baridi au joto zikiathiri maisha ya binadamu.

Hali ya hewa inaenda sambamba na tabianchi yaani, kama ni ya joto au baridi, bichi au yabisi. Mabadiliko ya hali ya hewa hurahisisha maisha au kuongeza ugumu wake, hasa kama mabadiliko yanavuruga kukua kwa mimea kwa njia ya ukame au mafuriko.

Watu hujenga makao na kuvaa nguo kulingana na halihewa na kwa njia hiyo tabianchi imekuwa nguvu ya kufinyanga utamaduni wa watu.
Meterolojia kama elimu ya hali ya hewa

Sayansi ya metorolojia huifanyia halihewa utafiti kwa kupima hali mbalimbali hadi kutabiri mabadiliko yanayokuja karibuni.

Sayansi hii inafundishwa kwenye vyuo vikuu na siku hizi kila nchi huwa na idara ya serikali inayoangalia hali ya hewa, kwa mfano Idara ya Metorolojia Kenya au Mamlaka ya Hali ya Hewa Tanzania.
Hali ya hewa na utamaduni

Hali ya hewa hutazamwa tofauti katika tamaduni na nchi mbalimbali. Katika Afrika penye hatari ya ukame kwa kawaida mvua hutazamwa kama baraka; lakini Ulaya penye mvua nyingi watu hufurahia jua na watoto wanaweza wakaambiwa: "Usipomaliza chakula kwenye sahani yako mvua itanyesha" (msemo wa Kijerumani).
Tazama Pia

Mabadiliko ya tabianchi
Viungo vya Nje

* Internet Geography's weather page
* The Weather Channel
* Kenya Meteorological Department
Mwamba (jiolojia)

thumb|Itale ni mwamba wa mgando
Mwamba katika jiolojia ni namna ya kutaja mawe au zaidi mchanganyiko au mkusanyiko wa mabao ya aina moja au zaidi ya madini ulio imara katika hali asilia. Jiwe ni kipande cha mwamba.

Takriban madini 30 hufanya sehemu kubwa ya miamba ya dunia, ni hasa silikati na kabonati.
Aina za miamba

Mwamba hutokea kwa namna tatu:
* mwamba wa mgando (mwamba wa kivolkeno, "igneous rock") unajitokeza pala ambako magma au lava inaganda, kwa mfano itale au .
* mwamba mashapo (sedimentary rock) hutokea pale ambako miamba inavunjika na kusagwa katika mmomonyoko na mashapo yanakandamizwa kwa njia ya kanieneo ya mashapo ya juu hadi mashapo kuwa mwamba mapya.
** aina ya pekee ni visukuku ambayvo ni mashapo yaliyosababishwa na wanyama au mimea itakayokuwa mwamba mashapo baadaye. Mfano: makaa mawe.
* mwamba metamofia (metamorphic rock) ni mageuzi ya miamba ya awali -ama ya kivolkeno au ya mishapo- kwa njia ya kanieneo kubwa sana na joto kali kuwa aina mpya ya mwamba. Metamofosi kwa kawaida hutokea katika kina kubwa.
Mzunguko wa miamba

Miamba hubadilishwa umbo katika muda wa miaka milioni kadhaa. Madini yake huingia katika hali mbalimbali za mwamba.

* a) Mwamba wa kivolkeno hutokea kwa kuganda kwa magma au lava.
* b) Mwamba huu huvunjika kwa mmomonyoko na vipande vyake hubebwa na maji au upepo mahali vinapolala kama ganda la mashapo.
* c) Mashapo kukandamizwa kwa njia ya kanieneo na kuwa mwamba mashapo.
* d) Mwamba mashapo hufikia katika kina kubwa na kugeuzwa kwa njia ya metamofosi kuwa mwamba metamofia.
* e) Hata hii mwamba metamofia husukumwa na nguvu za gandunia kufika tena juu na kupatwa na mmomonyoko kuwa mwamba mashapo.
* f) Kila aina ya mwamba unaweza kumezwa na mwendo wa gandunia na kuyeyushwa tena kuwa magma.
Kimondo-nchi

Kimondo-nchi (ing. meteorite) ni mwamba wa pekee wenye asili isiyo ya Dunia yetu. Vimondo-nchi vingi vimejitokeza katika anga-nje kutokana na mabaki ya mada ya nyota au kutokana na kuvunjika kwa sayari nyingine.
Utamaduni

Miamba imekuwa ikitumiwa na binadamu katika historia yake yote. Hivyo mwamba ni muhimu katika utamaduni wa watu. Madini na metali zinazopatikana katika miamba zimekuwa muhimu katika kustaarabika kwa binadamu.

Kihistoria vifaa vya kwanza vya kudumu vilikuwa vifaa vya mawe yaliyokatwa kuwa visu, shoka au nyundo. Tangu zama za mawe miamba ilitumiwa na binadamu kama zana. Wakati wa zama za mawe watu walikuwa hodari kutengeneza vifaa vya aina nyingi kutokana na mwamba.

Vilevile katika ujenzi mataifa mbalimbali yalitumia mwamba au mawe kwa majengo yao.

Mifano ya kale kabisa ya mwandiko ni mwandiko juu ya mwamba: ingawa kuna uwezekano wa kwamba watu walitumia pia ubao au kitu kingine lakini miandiko hii haikudumu na kutunzwa hadi leo.

Mawe ya thamani kama almasi hutafutwa na watu kwa kuwa yapendeza.


!
Poromoko la theluji

thumbnail|right|350px|Banguko la theluji milimani.
Poromoko la theluji (pia banguko, kwa Kiingereza: avalanche) ni kiasi kikubwa cha theluji au barafu kinachoanza kusogea kwenye mtelemko wa mlima na kuteleza au kuanguka kuelekea bondeni.

Mwendo wa masi kubwa unaweza kusukuma miamba, miti na chochote kilichopo njiani kwenye mtelemko wa mlima na kuongeza banguko.

Poromoko la theluji ni hatari kwa watu waliopo mlimani na pia kwa vijiji bondeni ambavyo vinafikiwa na banguko kubwa.

Katika Alpi za Ulaya takriban watu 100 hufariki kila mwaka kutokana na maporomoko ya theluji.

Kwenye Andes za Peru watu 4,000 waliuawa na poromoko kubwa la theluji tarehe 11 Januari 1962. Poromoko la theluji lilitelemka kutoka mlima Huascaran na kufunika mji wa Yungay; mengine yalianguka katika mto na kusababisha mafuriko.
Tazama pia

*Miporomoko ya ardhi
Marejeo


Jamii:Maafa asilia
Jamii:Metorolojia
Jibini

thumb|200px|Soko la jibini mjini Gouda (Uholanzi)
thumb|200px|Kiwanda cha jibini ya Parmigiano (Italia)
thumb|200px|Aina za jibini huko Basel ([[Uswisi)]]
Jibini ni chakula kinachotokana na maziwa.

Maziwa ya ng'ombe, kondoo au mbuzi hugandishwa. Hupikwa katika sufuria na dawa asilia kutoka tumbo la ndama ya ng'ombe (kimeng'enya cha renini) humwagwa humo pamoja na chumvi. Maziwa yanaganda mara moja na kumwagwa katika kitambaa ili majimaji yatoke na hatimaye sehemu imara pekee ibaki.

Jibini mbichi inaweza kukandamizwa na kuwa imara zaidi. Baadaye, ilhali ni bado laini, huwekwa katika bakuli na kupokea umbo lake wakati inaendelea kukauka.

Baadaye inakaa na kuiva. Aina mbalimbali za jibini huiva kwa muda tofautitofauti.

Katika nchi za joto ni vigumu zaidi kutengeneza jibini bila mashine na friji, lakini katika nchi nyingi jibini ni sehemu ya utamaduni. Jibini ni chakula bora chenye protini na mafuta sawa na maziwa. Kiuchumi ni muhimu kama njia ya kutunza maziwa kwa miezi mingi.

Nchi kama Uholanzi, Ufaransa, Uswisi na Italia ni maarufu kwa aina nyingi za jibini, kila moja ikiwa na ladha na rangi tofauti.


Jamii:Chakula
George Lucas

George Walton Lucas, Jr. (amezaliwa tar. 14 Mei 1944 mjini Modesto, California) ni mwongozaji, mtayarishaji na mwandikaji wa script wa filamu wa Kimarekani. Huenda akawa anafahamika zaidi kwa kutayarisha mfululizo wa filamu za Star Wars na mfululizo wa filamu za Indiana Jones.

Lucas pia aliongoza filamu za THX 1138 (1970) na American Graffiti (1973). Akiwa pamoja na rafiki yake wa karibu Bw. Steven Spielberg, walifanikisha kutengenezwa kwa mfululizo wa filamu za Indiana Jones. Lucas vilevile ni mtaalam wa kuweka vionjo mbalimbali vya bunilizi ya kisayansi, na pia ameanzisha kampuni yake inayoandaa mambo mengi yahusianayo na filamu na kadharika. Alikuwa mwandishi sugu na aliyeshamiri katika uwanja wa uigizaji (sonkolimike@gmail.com).
Viungo vya nje

*
* George Lucas katika the Notable Names Database
* Lucas bio page at Lucasfilm.com
* Star Wars: George Lucas
* Viewable Clips from Lucas' student films
* George Lucas Plaza


Jamii:Waongozaji Filamu wa Marekani
Jamii:Watayarishaji Filamu wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1944
Jamii:Watu walio hai
Kylie Minogue

Kylie Ann Minogue (alizaliwa Melbourne, Australia, 28 Mei 1968) ni mwimbaji na mwigizaji wa filamu wa Australia. Alianza kujibebea umaarufu kunako miaka ya 1980, kwa sababu ya kucheza katika moja ya sehemu ya tamthilia ya Neighbours, kabla ya kuwa dansa-mwimbaji wa pop.
Viungo vya nje

* Kylie.com — owned and maintained by EMI and represents Kylie Minogue. (EMI is the owner of Kylie Minogue's current label, Parlophone.)
*
*
* Kylie Minogue News & Audio Interview on AOL Music Canada


Jamii:Wanamuziki wa Australia
Jamii:Waigizaji Filamu wa Australia
Jamii:Waliozaliwa 1968
Jamii:Watu walio hai
Andy Warhol

thumb|Andy Warhol mwaka 1977

Andy Warhol (jina la kuzaliwa ni Andrew Warhola, 6 Agosti 1928- 22 Februari 1987) alikuwa kati ya wasanii mashuhuri wa Marekani katika sehemu ya pili ya karne ya 20. Anakumbukwa kama mwanzilishaji wa mtindo wa Pop Art alioitekeleza katika picha na filamu.
Asili zake

Alizaliwa Pittsburgh kwenye jimbo la Pennsylvania. Wazazi walikuwa wahamiaji kutoka Slovakia baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na baba alifanya kazi katika migodi ya makaa.
Msanii wa matangazo

Baada ya shule Andy alisoma uchoraji kwenye Carnegie Institute of Technology mjini Pittsburgh (sasa Carnegie Mellon University). 1949 alihamia New York City akawa mchoraji kwa ajili ya magazeti na biashara ya matangazo. Tangu 1952 alianza kuonyesha michoro yake katika maonyesho. Alipata jina nzuri akaajiriwa na kampuni ya muziki RCA Records na kutunga kawa kwa sahani za santuri.
Kubuni Pop Art

Tangu 1960 alianza kutumia teknolojia ya kuchapisha kwa kutumia sten seli ya kitambaa.

Alitumia picha zilizopatikana katika mazingira ya kila siku. Aliona wasanii wenzake mara nyingi walichora picha zisizoeleweka na watu wa kawaida. Kinyume chake aliamua kutumia picha zilizopo katika mazingira ya watu akilenga kwa "popular art" - au Pop Art. Hapa aliona sawa kutumia picha za kila siku zilizokuwa mara nyingi matangazo ya kibiashara. Alichora chupa za Coca Cola na bidhaa nyingine. Kati ya picha mashuhuri ni ile ya kopo la supu ya nyanya ya Campbell Tomato Soup.

Katika chapa zake aliendelea kutumia picha za mazingira ya kila siku kutoka matangazo au magazeti akirudia sehemu ya picha tena na tena na kubadilisha rangi. Mfano ni chapo ya Marylin Monroe.

Mwanzoni watu hawakuelewa picha zake wakidai eti hii si sanaa lakini baada ya muda watu waliongezeka waliomwelewa na kumpenda.

Warhol alianza pia kupiga filamu fupifupi.


Image:Warhol-Campbell Soup-1-screenprint-1968.jpg|Chapa ya kopo la Campbell Tomato Soup 1964
Image:Warhol-Marilyns.jpg|Andy Warhol: Marilyn Monroe (1977)
Image:Andy Warhol - design, shop in Oslo.jpg|Tarakibu za Andy Warhol katika duka mjini Oslo 2007


Jamii:Wasanii wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1928
Jamii:Waliofariki 1987
Jamii:Wachoraji wa Marekani
Frank Lloyd Wright

thumb|200px|F.L. Wright kwenye stempu ya Marekani
Frank Lloyd Wright (8 Juni 1867 – 9 Aprili 1959) alikuwa msanifu majengo nchini Marekani aliyekuwa maarufu mwanzoni wa karne ya 20. Alilenga kubuni majengo kulingana na mazingira asilia ya mahali ("organic architecture").

Alisoma usanifu majengio kwenye chuo kikuu cha Wisconsin lakini aliondoka 1887 bila cheti. Alipata kazi kwa wasanifu mbalimbali na kuanza kampuni yake 1893.

Katika falsafa yake alilenga kujenga nyumba inayofaa mazingira yake. Hii inaonekana katika nyumba ya maporomoko (Falling Water) alipojenga nyumba juu ya poromoko ya mto bila kulizuia.

Kwa jumla alibuni zaidi ya 1,000 na kutekeleza majengo zaidi ya 400.


Image:Robie House.jpg|Robie House - Chicago (1906)
Image:RobieHouseWindows ChicagoIL.jpg|Madirisha ya Robie House - Chicago (1906)
Image:The Westcott House 2005.jpg|The Burton J. Westcott House - Springfield, Ohio (1908)
Image:ImperialHotelFacade.jpg|Imperial Hotel - Tokyo (1916)
Image:Wrightfallingwater.jpg|Nyumba ya "Falling Water" Bear Run, Ohiopyle, Pennsylvania (1935)
Image:TaliesinWest03 gobeirne.jpg|Taliesin West - shule na nyumba (tangu 1937)
Image:Price tower.jpg|Price Company Tower - Bartlesville, Oklahoma (1952)
Image:Guggenheim museum exterior.jpg|Solomon-R.-Guggenheim-Museum - New York (1956)


Jamii:Waliozaliwa 1867
Jamii:Waliofariki 1959
Jamii:Wasanii wa Marekani
Jamii:Wasanifu
Plato

thumb|right|Sanamu ya [[kichwa cha Plato.]]
thumb|Sanamu nyingine ya Plato.
Plato (kwa Kigiriki: Πλάτων, Platon, kumaanisha "pana, mwenye mabega mapana"; 427 KK - 347 KK) alikuwa kati ya wanafalsafa muhimu zaidi wa Ugiriki ya Kale, akiwa mwanafunzi wa Sokrates na mwalimu wa Aristoteles, wanaosemekana kuweka misingi ya kifalsafa ya ustaarabu wa Magharibi..

Alibuni mawazo mengi yenye maana hadi leo. Wanafalsafa wa kisasa wamesema ya kwamba falsafa yote inamtegemea Plato.

Aliandika mafundisho yake kwa umbo la majadiliano - yaani watu wawili au zaidi wanajadili mawazo wakikubaliana au kutokubaliana nayo. Kwa njia hiyo Plato alipenda kueleza fikra zake.

Mara nyingi Sokrates ni msemaji mkuu katika majadiliano ya Plato. Huonyeshwa akiwauliza watu juu ya yale wanayoyaamini akiendelea kuuliza maswali kama mawazo yao yanalingana na mantiki. Haieleweki ni kiasi gani Plato alitumia kweli mafundisho ya Sokrates mwenyewe au kama alimtumia zaidi kifasihi kama mhusika akieleza fikra zake Plato kupitia mdomo wa Sokrates wa majadiliano.

Kati ya maandiko muhimu zaidi ya Plato ni "Politeia" yaani "kuhusu dola".
Dhana na vitu

Katika falsafa ya Plato kuna tofauti muhimu kati ya dhana na kitu. Dunia ya kweli ni dunia ya dhana.
Marejeo


Jamii:Wanafalsafa wa Ugiriki ya Kale
Jamii:Watu wa Ugiriki ya Kale
Indus (mto)

Mto Indus {Kiurdu: سندھ Sindh; Kipunjabi Sindhu; Kihindi na Sanskrit: सिन्धु Sindhu; Kifarsi: حندو Hindu; Kigiriki: Ινδός Indos} ni mto mrefu wa Bara Hindi na mto mkubwa nchini Pakistan.

Chanzo chake kipo katika China (Tibet) ikiendelea kupitia Uhindi na Pakistan. Jina la Uhindi limetokana na jina la mto.

Maji ya Indus hutumiwa kwa mwagiliaji ni uti wa mgongo kwa sehemu kubwa ya kilimo cha Pakistan.
Viungo vya Nje

* Blankonthemap The Northern Kashmir WebSite
* Bibliography on Water Resources and International Law See Indus River. Peace Palace Libray
* Northern Areas Development Gateway
* The Mountain Areas Conservancy Project
* Indus River watershed map (World Resources Institute)
* Indus Treaty
* Baglihar Dam issue
* Indus
* Indus Wildlife


Jamii:Mito ya Uhindi
Jamii:Mito ya Pakistan
Treni

thumb|300px|Treni za TRC kituoni huko Dar es Salaam.
thumb|right|Treni.
Treni (kutoka Kiingereza train; huitwa pia gari la moshi au garimoshi) ni chombo cha usafiri kwenye reli za garimoshi. Pia anaendesha hili jombo anaitwa nahodha.

Treni inamaanisha jumla ya mabehewa inayovutwa au kusukumwa na injinitreni kwenye njia ya reli. Mfumo wa usafiri kwa treni huitwa kwa kifupi reli.

Mabehewa haya yanaweza kubeba watu au mizigo, hivyo kuna tofauti kati ya treni ya abiria na treni ya mizigo.

Mahali ambako treni inasimama na kupokea abiria au mizigo huitwa kituo cha reli.
Picha

thumb|Treni

File:Transperth-466-468-McIver-150705.jpg|Treni yenye injini ya umeme
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|Gari moshi lenye ukubwa kamili huko Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|Gari moshi inayoendeshwa kwa kutumia kompyuta huko Indonesia, #CC204-06
[...]


Jamii:Reli
Muhindi

Muhindi (pia: mhindi) ni mmea wa familia ya nyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu za mhindi ni mahindi ambayo ni chakula muhimu katika sehemu nyingi za dunia pamoja na Afrika ya Mashariki na Afrika ya Kusini.
Asili ya muhindi

Mhindi ni kati ya nafaka ya kwanza kulimwa kama chakula cha binadamu. Asili yake ni Amerika ya Kati ulipogundiliwa na Maindio. Wahispania walipeleka nafaka hii Ulaya; taarifa za kwanza za mashamba ya muhindi katika Hispania zilipatikana mwaka 1525 yaani miaka michache tu baada ya safari ya Kolumbus.

Katika Afrika mmea huu ulifika kupitia Wareno. Maelezo ya jina la muhindi/mhindi yaani etimolojia yake kuna wezekano mkubwa ya kwamba jina hili linahifadhi imani ya Wazungu ya kuwa Kolumbus alifika Uhindini ya Asia na Wahispania pamoja na Wareno waliendelea kuita nchi mpya "India" kwa miaka mingi. Hivyo nafaka kutoka "India" ile iliingia katika Kiswahili kwa jina lililolingana na imani ya Wareno kuhusu asili yake. Jina hili ni sawa na jina la Kifaransa "froment des Indes" (ngano ya Uhindi) au "Indian corn" jinsi inavyoitwa katika Kiingereza cha Marekani (kwa kawaida leo kifupi "corn"). Lakini katika nchi nyingi jina la Kiindio la "maiz" limeenea kutoka neno la Kiindio "mahiz" katika lugha ya taino kwenye kisiwa cha Haiti. Ilhali historia ya kufika kwa muhindi katika Afrika ya Mashariki haijulikani kikamilifu kuna pia uwezekano ya kwamba wenyeji walijua ni nafaka kutoka mbali na wenyewe walichagua jina "Uhindi" kama ishara ya asili ya mbali.
Tabia

Muhindi ni nafaka inayolimwa kwa wingi zaidi duniani. Mavuno ya dunia ya mwaka 2005 yalileta matokeo yafuatayo: mahindi tani milioni 710.3; mchele tani milioni 628.5 na ngano tani milioni 620.0.

Sababu ya kupendelea muhindi ni kivuno kikubwa. Dunia muhindi inaleta kwa wastani mahindi tani 47.5 kwa hektari moja. Hii inashinda mpunga unaoleta mchele wastani tani 40/ha na ngano yenye tani 29/ha.

Kwa jumla kuna tofauti katika matumizi:
- nchi za viwanda hulima muhindi hasa kama chakula cha wanyama; hapa mhindi wote huvunwa ukitumiwa kama sileji.
- nchi zinazoendelea hutumia zaidi mahindi yaani nafaka yake kama chakula cha kibinadamu.
Marejeo


Jamii:Nyasi na jamaa
Jamii:Mimea ya mazao
Jamii:Nafaka
Wali

Wali ni chakula kitokanacho na nafaka, hasa mbegu ya mpunga inayoitwa mchele, baada ya kazi ya kuikoboa yaani kutoa maganda yake.

Neno "wali" hutumiwa pia kwa nafaka za mtama au ngano zikipikwa, lakini kwa kawaida watu huelewa wali wa mchele.

Wali ni kati ya vyakula muhimu zaidi duniani. Kama chakula cha watu inashindana kidunia na ngano. Hasa watu wa Asia ya Mashariki na Asia ya Kusini hutegemea wali kama chakula cha kila siku.

Katika Afrika wali ni chakula cha pekee kwa watu wengi, isipokuwa pale ambako mpunga unalimwa. Nje ya hapo wali ni chakula cha sikukuu au cha nafasi ya pekee au ya matajiri.

Katika Afrika ya Mashariki chakula kinachopendwa ni kuku kwa wali au samaki kwa wali. Chakula cha pekee kabisa ni pilau ambayo ni wali unaochanganywa na viungo maalumu na nyama.
Upishi

Kuna njia mbalimbali za kupika wali. Mara nyingi hupikwa katika maji. Wapishi hupima kikombe kimoja cha mpunga na vikombe viwili vya maji na kupika hadi maji yamekwisha, hapo basi wali huwa umeiva. Wengine hupendelea kuonja mara kwa mara mpaka wameridhika. Kuna pia sufuria za umeme maalum, hasa kwa upishi wa wali.

Katika nchi kama Hispania mpunga kwanza hukaangwa katika mafuta na maji huongezwa baadaye.

Watu wengine wanapendelea kutumia supu badala ya maji kwa kuongeza utamu wa wali. Wengine hutumia pia tui la nazi.

Aina mbalimbali za mpunga huleta vyakula tofauti. Kuna wali unaotokea laini sana na aina nyingine unatokea imara zaidi.
Marejeo
Viungo vya nje

*Mapishi Afrika Mashariki ya wali wa nazi

Jamii:Chakula
Chakula

thumb|200px|Vyakula vyenye asili ya mimea.
thumb|200px|Aina za nyama.
Chakula (kifupi cha "kitu cha kula", kutoka kitenzi "kula") ni kile kinacholiwa na watu kwa kudumisha na kustawisha uhai wao. Ni kwamba mwili unahitaji virutubishi, nishati na maji. Hayo yote hupatikana katika chakula.

Virutubishi vya mwili ni hasa yafuatayo:
* protini
* mafuta
* wanga (kabohidrati)
* vitamini na madini.

Protini, mafuta na wanga huleta nishati ya mwili. Vilevile hukuza mwili yaani katika mfumo wa mmeng'enyo wa chakula (tumboni) vinapasuliwa kwa sehemu asilia zake na kuingizwa katika muundo wa seli za mwili.

Chakula kinaweza kutoka kwenye mimea au kwenye wanyama. Sehemu ya mahitaji yanatoka pia moja kwa moja kwenye mazingira bila kupitia mimea wala wanyama, hasa madini, kwa mfano chumvi.

Lakini chakula si kazi ya kibiolojia na kifiziolojia pekee, bali kina upande wa kiutamaduni na kijamii vilevile.

Kila nchi ina chakula chake na watu wamezoea vyakula pamoja na namna ya kutayarisha vyakula vyao.
Afya

Chakula kinatakiwa kuwa na sehemu zote zinazohitajiwa na mwili. Uhaba wa sehemu moja utasababisha utapiamlo na magonjwa mbalimbali. Kuna matatizo hasa kama watoto hukosa chakula chenye ulinganifu. Mara nyingi wakinamama wanaowapa watoto chakula wanajali tu ya kwamba mtoto ashibe. Mtu anaweza kushiba kutokana na wanga peke yake lakini uhaba wa protini na vitamini huleta utapiamlo na kusababisha magonjwa na ikitokea kwa watoto upungufu wa kukua kwa sehemu za ubongo na mwili.

Vilevile kuna tatizo la mara kwa mara: ni uhaba wa minerali fulani katika mazingira ya pekee.

Chakula kinahusiana na afya pia kuhusu wingi au uhaba wake. Inaeleweka ya kwamba uhaba wa chakula yaani njaa ya muda mrefu inadhoofisha mwili na afya. Lakini kinyume chake kuzidi kwa chakula kunaleta hatari pia. Katika maisha ya mjini na familia waliotoka katika umaskini kali hali ya kunenepa tangu utotoni imekuwa tatizo kubwa. Kunenepa mno kunafupisha maisha na kuandaa mwili kwa magonjwa mengi yasiyotokea kwa uzito wa wastani mwilini.
Vyanzo

Vyakula vingi hutokana na mimea. Hata wanyama ambao hutumiwa kama chakula kwa binadamu huwa wanafugwa na kupewa vyakula vinavyotokana na mimea. Hivi sasa asilimia 75 ya vyakula vinavyoliwa na binadamu vinatokana na wanyama 5 na mimea 12 tu.


Walaji mboga hukataa chakula chochote chenye nyama au mafuta ya kinyama kwa sababu za kidini au kimaadili.

Mahindi, ngano, na mchele ndio asilimia 87 ya nafaka inayotumiwa kwa chakula duniani. Hata hivyo asilimia kubwa ya nafaka inayopandwa duniani hutumika kwa malisho ya wanyama.

Ngano ndiyo nafaka yenye nishati ya juu kuliko vyakula vyote duniani.
Marejeo
Viungo vya nje

*
*
* Historia ya mapishi ya vyakula
* Kitabu cha mapishi toka Wikivitabu
* Chakula, Majadiliano kuhusu chakula toka BBC Radio 4 yakiwashirikisha Rebecca Spang, Ivan Day na Felipe Fernandez-Armesto (In Our Time, Dec. 27, 2001)


!
Jamii:Afya