අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය

කට වහරේ එක්සත් ජනපදය හෝ ඇමරිකාව ලෙසද හැඳින්වෙන ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය , ප්‍රධාන වශයෙන් උතුරු ඇමරිකාවේ පිහිටා ඇති රටකි. එය ප්‍රාන්ත 50 කින් සමන්විත ෆෙඩරල් ජනරජයක් වන අතර එහි ෆෙඩරල් අගනුවර දිස්ත්‍රික්කය ලෙස වොෂින්ටන් ඩී.සී. වේ. යාබද ප්‍රාන්ත 48 උතුරින් කැනඩාව සහ දකුණින් මෙක්සිකෝව මායිම් කරයි, වයඹ දෙසින් අර්ධ-විදේශීය ඇලස්කා ප්‍රාන්තය සහ පැසිෆික් සාගරයේ හවායි දූපත් සමූහය සමඟ ප්‍රාන්ත 50 වේ. ෆෙඩරල් ලෙස පිළිගත් ගෝත්‍රික ආණ්ඩු 574 ක් සහ ඉන්දියානු රක්ෂිත 326 ක් ගෝත්‍රික ස්වෛරීත්ව අයිතිවාසිකම් සහිත දේශීය යැපෙන ජාතීන් ලෙස නීත්‍යානුකූලව වර්ගීකරණය කර ඇත. එක්සත් ජනපදය ප්‍රධාන දූපත් භූමි පහක් සහ විවිධ ජනාවාස නොවූ දූපත් කෙරෙහි ස්වෛරීභාවය තහවුරු කරයි. එය මහා විවිධත්වයෙන් යුත් රටකි, ලෝකයේ තුන්වන විශාලතම භූමි ප්‍රමාණය සහ තුන්වන විශාලතම ජනගහනය, මිලියන 340 ඉක්මවයි.

පැලියෝ-ඉන්දියානුවන් වසර 12,000 කට පෙර බෙරිං ගොඩබිම් පාලම හරහා උතුරු ඇමරිකාවට සංක්‍රමණය වී විවිධ ශිෂ්ටාචාර සහ සමාජ පිහිටුවා ගත්හ. ස්පාඤ්ඤ ගවේෂණය සහ යටත් විජිතකරණය 1513 දී ස්පාඤ්ඤ ෆ්ලොරිඩාව පිහිටුවීමට හේතු විය. එය දැන් මහාද්වීපික එක්සත් ජනපදය ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශයේ පළමු යුරෝපීය යටත් විජිතය විය. ප්‍රංශය ද මේ කාලයේදී යටත් විජිතකරණය කිරීමට පටන් ගත් නමුත් ප්‍රධාන ජනාවාස ඇති වූයේ බොහෝ කලකට පසුවය. පසුකාලීන බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිතකරණය 1607 දී වර්ජිනියාවේ ජනපද දහතුනෙහි පළමු ජනාවාසයට හේතු විය. වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වන දකුණු ජනපදවල දැඩි කෘෂිකර්මාන්තය වහල්භාවයට පත් අප්‍රිකානුවන් බලහත්කාරයෙන් සංක්‍රමණය කිරීම දිරිමත් කළේය. බදුකරණය සහ දේශපාලන නියෝජනය සම්බන්ධයෙන් බ්‍රිතාන්‍ය කිරීටය සමඟ ඇති වූ ගැටුම් ඇමරිකානු විප්ලවයට හේතු වූ අතර, දෙවන මහාද්වීපික කොංග්‍රසය 1776 ජූලි 4 වන දින නිල වශයෙන් නිදහස ප්‍රකාශ කළේය. 1775–1783 විප්ලවවාදී යුද්ධයේ ජයග්‍රහණයෙන් පසුව, රට උතුරු ඇමරිකාව හරහා බටහිර දෙසට ව්‍යාප්ත වෙමින්, ඉන්දියානු යුද්ධවලට සටන් කරන අතරතුර ස්වදේශික ඇමරිකානුවන් නෙරපා හරින ලදී. 1803 දී නැපෝලියන් ප්‍රංශයෙන් ලුසියානා මිලදී ගැනීම සහ 1848 දී මෙක්සිකානු-ඇමරිකානු යුද්ධය අවසන් වීම ව්‍යාප්තිය සඳහා විශාල භූමි ප්‍රදේශ ලබා දුන්නේය. තවත් රාජ්‍යයන් ඇතුළත් වූ විට, වහල්භාවය පිළිබඳ උතුරු-දකුණු බෙදීමක් 1861-1865 ඇමරිකානු සිවිල් යුද්ධයේදී සංගමයට එරෙහිව සටන් කළ ඇමරිකානු කොන්ෆෙඩරේට් රාජ්‍යයන් වෙන් වීමට හේතු විය. එක්සත් ජනපදයේ ජයග්‍රහණය සහ සංරක්ෂණයත් සමඟ, වහල්භාවය ජාතික වශයෙන් අහෝසි කරන ලදී. 19 වන සියවසේ අග භාගය වන විට, ස්පාඤ්ඤ-ඇමරිකානු යුද්ධයේ ජයග්‍රහණයත් සමඟ එක්සත් ජනපදය මහා බලවතෙකු ලෙස ස්ථාපිත වූ අතර, පළමු ලෝක යුද්ධයට සහභාගී වීමෙන් එම තත්ත්වය තහවුරු විය. 1941 දෙසැම්බරයේ පර්ල් වරායට ජපානය එල්ල කළ ප්‍රහාරයෙන් පසුව, එක්සත් ජනපදය දෙවන ලෝක යුද්ධයට අවතීර්ණ විය; එහි ප්‍රතිවිපාකය එක්සත් ජනපදය සහ සෝවියට් සංගමය ලෝකයේ සුපිරි බලවතුන් ලෙස ඉතිරි කළේය. සීතල යුද්ධය අතරතුර, රටවල් දෙකම දෘෂ්ටිවාදාත්මක ආධිපත්‍යය සහ ජාත්‍යන්තර බලපෑම සඳහා අරගල කළේය. 1991 දී සීතල යුද්ධයේ අවසානය සහ සෝවියට් සංගමයේ බිඳවැටීම එක්සත් ජනපදය ලෝකයේ එකම සුපිරි බලවතා ලෙස ඉතිරි කළේය.

එක්සත් ජනපද ජාතික රජය යනු ජනාධිපති ව්‍යවස්ථාපිත ෆෙඩරල් ජනරජයක් වන අතර වෙනම ශාඛා තුනක් සහිත ලිබරල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකි: ව්‍යවස්ථාදායක, විධායක සහ අධිකරණ. එහි ජනගහනය මත පදනම් වූ පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයක් වන නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලය සහ සෑම ප්‍රාන්තයක් සඳහාම සමාන නියෝජනයක් මත පදනම් වූ ඉහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයක් වන සෙනෙට් සභාව යන ද්වි-මණ්ඩල ජාතික ව්‍යවස්ථාදායකයක් ඇත. 1850 ගණන්වල සිට රටේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහ රිපබ්ලිකන් පක්ෂ ඇමරිකානු දේශපාලනය ආධිපත්‍යය දරයි. ෆෙඩරල්වාදය ප්‍රාන්ත 50 කට සැලකිය යුතු ස්වයං පාලනයක් ලබා දෙන අතර ඇමරිකානු වටිනාකම් යුරෝපීය ප්‍රබුද්ධ ව්‍යාපාරයෙන් ආභාෂය ලබා ගන්නා දේශපාලන සම්ප්‍රදායක් මත පදනම් වේ. බොහෝ ජනවාර්ගික හා සිරිත් විරිත්වල ද්‍රවාංකයක් වන එක්සත් ජනපදයේ සංස්කෘතිය සියවස් ගණනාවක සංක්‍රමණ මගින් හැඩගැසී ඇති අතර එහි මෘදු බල බලපෑම ගෝලීය වශයෙන් ළඟා වේ.

ලෝකයේ වඩාත්ම සංවර්ධිත රටවලින් එකක් වන ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය ආර්ථික තරඟකාරිත්වය, ඵලදායිතාව, නවෝත්පාදනය, මානව හිමිකම් සහ උසස් අධ්‍යාපනය අතින් ඉහළම ශ්‍රේණිගත කිරීම් අතර වේ. 2024 දී නාමික ගෝලීය ආර්ථික නිමැවුමෙන් හතරෙන් එකකට වඩා එක්සත් ජනපදය විසින් සිදු කරන ලද අතර, 1890 පමණ සිට එහි ආර්ථිකය නාමික දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් ලොව විශාලතම රට වී ඇත. ඕනෑම රටක ධනයෙන් විශාලතම ප්‍රමාණය එය සතුව ඇති අතර OECD රටවල් අතර ඉහළම ඒක පුද්ගල ඉවත දැමිය හැකි ගෘහස්ථ ආදායමක් ඇත, නමුත් එක්සත් ජනපදයේ ධන අසමානතාවය අනෙකුත් බොහෝ සංවර්ධිත රටවලට වඩා ඉහළ ය. එක්සත් ජනපදය බහු ජාත්‍යන්තර සංවිධානවල සාමාජිකයෙකු වන අතර ගෝලීය දේශපාලන, සංස්කෘතික, ආර්ථික සහ හමුදා කටයුතුවල ප්‍රමුඛ කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි.
නිරුක්තිය
ඉතිහාසය
ආදිවාසී ජනතාව
යුරෝපීය ගවේෂණය, ජනපදකරණය සහ ගැටුම් (1513–1765)
ඇමරිකානු විප්ලවය සහ මුල් ජනරජය (1765–1800)
බටහිර දෙසට ව්‍යාප්තිය සහ සිවිල් යුද්ධය (1800–1865)
පශ්චාත් සිවිල් යුද්ධ යුගය (1865-1917)
සුපිරි බලවතෙකු ලෙස නැගී සිටීම (1917–1945)
සීතල යුද්ධය (1945–1991)
සමකාලීන (1991–වර්තමානය)
භූගෝලය
දේශගුණය
ජෛව විවිධත්වය සහ සංරක්ෂණය
රජය සහ දේශපාලනය
ජාතික රජය
දේශපාලන පක්ෂ
උප අංශ
විදේශ සබඳතා
හමුදා
නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ අපරාධ යුක්තිය
ආර්ථිකය
විද්‍යාව සහ තාක්ෂණය
අභ්‍යවකාශ පියාසැරිය
බලශක්තිය
ප්‍රවාහනය
ජන විකාශනය
ජනගහනය
භාෂාව
ආගමන
ආගම
නාගරීකරණය
සෞඛ්‍යය
අධ්‍යාපනය
සංස්කෘතිය සහ සමාජය
සාහිත්‍යය
ජනමාධ්‍ය
රංග ශාලා
දෘශ්‍ය කලා
සංගීතය
විලාසිතා
සිනමාව
ආහාර
ක්‍රීඩා
සටහන්


යොමු කිරීම්

*

ප්‍රවර්ගය:උතුරු ඇමරිකානු රටවල්
ප්‍රවර්ගය:ඇමරිකාව