JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Táyọ̀ Awótúsìn

Tayo Awotusin

Táyọ̀ Awótúsìn àti Chris Odiiibe: Níbi ogun tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní Leberia, wọ́n pa Táyọ̀ Awótúsìn ti ilé-iṣẹ́ ìwé-ìròyìn Champion àti Chris Odiiibe ti ilé-iṣẹ́ ìwé-ìròyìn Guardian ní ọdún 1991 níbi tí wọ́n ti ń ṣe iṣẹ́ òòjọ́ wọn.
Gbigbesele Iwe Iroyin

Ní oṣù kéje ọdún 1993, ìjọba àpapọ̀ gbẹ́sẹ̀ lé títẹ̀ jáde awon ìwé-ìròyìn bi: The Concord, Press, the Punch Press, the Sketch Press, the ObserverPress and Abuja Newsday Press. Wọ́n ní wọn kò gbọ́dọ̀ tẹ ìwé-ìròyìn jade fún ọdún kan. Ní osu kẹ́fà ọdún 1994, ìjọba àpapọ̀ tún sọ pé kí the Concord Press, The Punch Press àti the Guardian Press má tẹ́ ìwé-ìròyìn wọn jade niọdún mìíràn.
Thirty Minutes of Corruption in Nigeria

Thirty Minutes of Corruption in Nigeria: Ní ọdún 1994, ilẹ́-iṣẹ́ tẹlífísàn kan ní ilẹ̀ Àmẹ́ríkà tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ the American Colombia Broadcasting Service (CBS), ní oṣù kéjìlá ọdún gbé ètò kan jáde lórí ìwá ìbajẹ́ tí ó pè ní ‘thirty minutes of corruption in Nigeria. Lẹ́yìn ètò yìí, ìjọbá àpapọ́ ní kí gbogbo àwọn ẹni tí ọ̀rọ̀ ìbàjẹ́ náà kan kí wọn sì pè wọ́n lẹ́jọ́.
Iwe iroyin gbowo lori

Owó ìwé ìròyìn: Ní ọjọ́ kìíní oṣù kéjìlá ọdún 1963, owó ìwé ìròyìn kúrò ní kọ́bọ̀ mẹ́rin ó di kọ́bọ̀ márùn-ún.
Délé Giwa

Dele Giwa tí abísọ rẹ̀ ń jẹ́ Sùmọ́nù Ọládélé Baines Giwa jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà tí won bí ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹta ọdún 1947, tí ó sì papò dà ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹwá ọdún 1986. (16 March 1947 – 19 October 1986) o jẹ́ oníṣẹ́ ìwé ìròyìn àti olóòtú ìwé ìròyìn ọlọ́sọ̀ọ̀sẹ̀ Newswatch.
Ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀

Sùmọ́nù Ọládélé Baines Giwa, won bí ní ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù kẹta ọdún 1947, tí ó sì papò dà ní ọjọ́ kọkàndínlógún oṣù kẹwá ọdún 1986(16 March 1947 ) .Wọ́n bí sínú ẹbí ìkan nínú àwọn òṣìṣẹ́ l'áàfin Ọba Adesoji Aderemi nígbà ayé rẹ̀.
Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀

Délé lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ L.A tí ó wà ní Làgèrè ní ìlú Ilé-Ifẹ̀. Ó sì wọ ilé-ẹ̀kọ́ ti Odùduwà College ní Ilé-Ifẹ̀ nígbà tí bàbá rẹ̀ rí isẹ́ sí ibẹ̀ gẹ́gẹ́ bí alágbàfọ̀.
Délé tún lọ sílé ẹ̀kọ́ àgbà ní ìlú Amẹ́ríkà tí ó sì kẹ́kọ́ gboyè B.A nínú ìmọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì ní ilé-ẹ̀kọ́ Brooklyn College ní ọdún 1977. Ó sì tún lọ sílé ẹ̀kọ́ Fordham University láti kẹ́kọ̀ọ́ gboyè siwájú si.
Ó ṣiṣẹ́ ní ilé-iṣẹ́ ìwé ìròyìn ilẹ̀ Amerika tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ The New York Times gẹ́gẹ́ bí amúgbá-lẹ́gbẹ̀ẹ́ olóòtú ìwé ìròyìn náà fún odidi ọdún mẹ́rin gbáko ṣáájú kí ó tó padà sí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà láti sìṣẹ́ nílé iṣẹ́ ìwé ìròyìn Daily Times tí ó wà ní ìlú Èkó.

Délé Gíwá, Ray Ekpu, Dan Agbese ati Yakubu Mohammed ni wọ́n jọ pawọ́pọ̀ dá ilé-iṣẹ́ ìwé ìròyìn Newswatch si le ní ọdún 1984, wọ́n sì gbé àpilẹ̀kọ akọ́kọ́ jáde ní ọjọ́ kejìdínlógún oṣù kíní ọdún 1985, tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí ńi pin ká ní oṣù kíní. Délé gbé iṣẹ́ ìmọ̀ ìròyìn àti ìkóroyìn jọ jáde ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà pẹ̀lú ṣíṣàfikún ìgboyà àti ìtọpinpin nínú iṣẹ́ ìròyìn nígbà ayé rẹ̀.
Ní àsìkò ìjọba Ààrẹ apàṣẹ wàá lábẹ́ ìjọba ológun Ibrahim Babangida tí ó gba ìjọba ní inú oṣù kẹjọ ọdún 1985. Délé gbé àwòrán ojú Ààrẹ náà sí ojú ewé akọ́kọ́ ìwé ìròyìn náà ní ẹ̀mẹ́rin tí ó sì tún ń fẹnu àbùkù sọ tẹni bá ro wípé òun yóò ma da ìjọba Ààrẹ Babangida ru. Nígbẹ̀yìn, ìwé ìròyìn Newswatch gbójú agan sí Ààrẹ náà lásìkò ìjọba rẹ̀.
Ìgbé ayé rẹ̀

Délé Gíwá fẹ́ ìyàwó rẹ̀ àkọ́kọ́, ti ṣe ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà tí ó si tun jẹ́ oníṣẹ́ ìlera ní ọdún 1974. Ó fẹ́ ìyàwó kejì tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Florence Ita Giwa, amọ́ ìgbéyàwó wọn kò lò ju oṣù mẹ́wá lọ kí ó tó túká. Lẹ́yìn náà ó tún ṣe ìgbéyàwó pẹ̀lú arabìnrin Olufunmilayo Olaniyan ní ọjọ́ kẹwá oṣù keje ọdún 1984, tí wọ́n sì jọ wà papọ̀ títí di àsìkò ikú rẹ̀ ní ọdún 1986. Ìyá rẹ̀ tó bi àti ọmọ rẹ̀ ni wọ́n gbẹ̀yìn rẹ̀.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn oníròyìn ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ará Nàìjíríà
FIFA

Egbe Ipapo Kariaye Ajose Boolu-Elese (Geesi:International Federation of Association Football; Faranse: Fédération Internationale de Football Association), to gbajumo gege bi FIFA, ni is the international agbarajo asejoba kariaye fun boolu-elese. Ibujoko re wa ni Zürich, Switzerland, be sini Aare re lowolowo bayi ni Sepp Blatter. FIFA ni o ni ojuse fun agbajo ati isejoba awon idije pataki boolu-elese, agaga Ife Eye Agbaye FIFA, to waye lati odun 1930.
Itokasi
Mọfọ́lọ́jì èdè Yorùbá

Mọfọ́lọ́jì

Mọfọ́lọ́jì: Harrison Adéníyì Ọjú-Ìwé 71-100.

Ìfáárà

Ìpele tàbí ìsọ̀rí márùn-ún ni a lè pín gírámà èdè sí. Àwọn ìpèle yìí náà ni fònẹ́tíìkì tàbí ètò ṣíṣàpèjúwe ìró, fonọ́lọ́jì tàbí ìbáṣepọ̀ ìró; sẹ̀méńtíìkì tabí èt`o ìtumọ̀; síntáàsì tàbí ètò tí ó dale gbólóhùn, àti mọfọ́lọ́jì tabí ètò nípa ṣíṣẹ̀dá ọ̀rọ̀. Gbogbo àwọn ìpele wọ̀nyí ni ó ní ìbáṣepọ̀ tí ó ṣòro láti yà sọ́tọ̀.
Ifunniloruko

Ìfúnnilórúkọ ní Èdè Yorùbá: Olú Àlàbá Ọjú-Ìwé 101-116.

Ìfáárà

Ní àwùjọ adúláwọ̀ káàkiri ayé, orúkọ ṣe pàtàkì púpọ̀. Ojú ayé nìkan kọ́ ni a fi í wò ó; a máa fi ojú-inú àti ojú ẹ̀mí pàápàá wò ó. Nítorí náà orúkọ jẹ mọ́ ìhun ọ̀rọ̀-orúkọ nínú èdè adúláwọ̀ kọ̀ọ̀kan; ó jẹ mọ́ ìmọ̀lára ènìyàn, ó jẹ mọ́ ìgbàgbọ́, ìfẹ́, àníyan àti ìrètí ènìyàn pẹ̀lú....
Amulo ede Yoruba

Àmúlò (Èdè Yorùbá) Dèjì Médùbi Ojú-Ìwé 117-129.

Ìfáárà

Èdè, èdè, èdè láìsí èdè, èèyàn kò sunwòn láwùjo. Eròngbà wa nínú aròko yìí ni láti tanná sí àmúlò èdè Yorùbá ní orísirísi ònà. A kò gbìdánwò láti parí isé síbí, nítorí náà, ìpàjùbà lásán ni eyí jé fún isé ribiribi tó wa níwájú....
Aayan ogbufo

Aáyan Ògbufọ̀: Ayọ̀ Yusuff Ọjú-Ìwé 130-144.

Ìfáárà

Tí ènìyàn bá ṣe alábàápàdé àkọsílẹ̀ kan tí wọ́n ṣe ní èdè tó ṣe àjòjì sí i, ọ̀nà àbáyọ tí yóò kọ́kọ́ wá sọ́kan rẹ̀ ni ìranwọ́ ẹni tí yóò ṣe aáyan ògbufọ̀ irú àkọsílẹ̀ bẹ́ẹ̀. A le sọ pé iṣẹ́ ògbufọ̀ ni ó fẹ́rẹ̀ nira jùlọ nínú gbogbo iṣẹ́. ...
Apola oruko

Àpólà Orúkọ (ní Èdè Yorùbá): títí Sàlámì Ọjú-Ìwé 145-

Ìfáárà

Àpólà-orúkọ ni ẹyọ ọ̀rọ̀ tàbí àsopọ̀ ọ̀rọ̀ tí a le lò gẹ́gẹ́ bí olùwà, àbọ̀ tàbí àbọ̀-atọ́kùn nínú gbólóhùn aṣeégbà. A lè fi ipò mẹ́tẹ̀ẹ̀ta yìí hàn nínú àwọn àpẹẹrẹ ìsàlẹ̀ yìí.
Iwe ti a yewo

Harrison Adéníyì (2000) Ìlò Èdè àti Ẹ̀dá-Èdè Yorùbá Olu Akin Printing Press. ISBN 978-047-386-6. Ìmọ̀ Ẹ̀dá-Èdè àti Èdè Yorùbá: Harrison Adéníyì & títí Ọnàdípẹ̀ Ọjú-Ìwé 1-23.
Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Èdè Yorùbá
Gíríìsì

Gíríìsì (; , Elláda, ; , Hellás, ), bakanna gege bi Hellas ati fun ibise bi Helleniki Olominira (Ελληνική Δημοκρατία, Ellīnikī́ Dīmokratía, ), je orile-ede kan ni guusuapailaorun Europe, o budo si apaguusu opin Balkan Peninsula.
Griisi ni ile bode mo Albania, Olominira ile Makedonia ati Bulgaria si ariwa, ati Turki si ilaorun. Okun Aegeani dubule si ilaorun re, the Okun Ioniani si iwoorun, ati Okun Mediterraneani si guusu. Griisi ni o ni etiodo kewa togunjulo ni agbaye toje ni gigun, ti o ni opolopo iye awon erekusu (bi 1400, 227 ni ibi ti aon eniyan ngbe), ninu won ni Crete, Dodecanese, Cyclades, ati awon Erekusu Ioniani. Bi ogorin ninu ogorun ile Griisi ni o je ti awon oke, ninu ibi ti Oke Olympus ni o gajulo to je .

Griisi oni fa gbongbo de asa-olaju Griisi ayeijoun, nibi ti gbogbo eniyan gba bi ibusun asa-olaju Apaiwoorun. Nitori eyi o je ibi ibere oseluaralu, imoye Apaiwoorun, Awon Idije Olympiki, litireso Apaiwoorun ati itankiko, sayensi oloselu, awon ipile sayensi ati mathematiki pataki, ati drama, ati trajedi ati awada. Asesile yi han gedegbe ninu awon Ibi Oso Agbaye UNESCO 17 ti won wa ni Griisi.

Griisi je orile-ede adagbasoke to ni Human Development Index giga, Griisi ti je omo egbe Isokan Europe lati 1981 ati Isokan Okowo ati Owonina Europe lati 2001, NATO lati 1952, ati Ile-ise Ofurufu Europe lati 2005. Bakanna o tun je omo egbe latibere Isodokan awon Orile-ede, OECD, ati Agbajo Ifowosowopo Okowo ni Okun Dudu. Atensi ni oluilu re; awon ilu pataki miran nibe tun ni Thessaloniki, Patras, Heraklion ati Larissa.
Awon Periferi ati ibile

Fun amojuto, Griisi ni periferi metala ti won je pipin si ibile mokaleladota (, singular ). Bakanna ni agbegbe idawa kan wa to n je Oke Athos (, "Oke Mimo"), to ni bode mo periferi Central Macedonia.
Itoka

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Europe
Àwọn Ìdíje Òlímpíkì

200px|thumb|The five Olympic rings were designed in 1913, adopted in 1914 and debuted at the Games at Antwerp, 1920.

Ìdíje Òlíḿpíìkì {tàbí Òlíḿpíìkì} jẹ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ eré ìdárayá tí wọ́n ṣe ní ìgbà ooru àti ìgbà òtútù. Wọ́n n wáyé lẹ́ẹ̀kan láàrin ọdún mẹ́rin. Títí di ọdún 1992, nínú ọdún kan náà ni wọ́n ti ń wáyé. Láti ìgbà náà ni wọ́n ti yà wọ́n sọ́tọ̀ pẹ̀lú ọdún méjì.

Àwọn ìdíje Òlíḿpíìkì (èdè Gíríkì: Ολυμπιακοί Αγώνες; Olympiakoi Agones) àkọ́kọ́ wáyé ní ọdún 776 BC ni ìlú Olympia ní ilẹ̀ Greesi.
Itokasi
Alábùgbé

]]

Alábùgbé tabi Olùgbé tabi iye olùgbé ninu imo awujo ati imo biology je akojopo awon eniyan tabi awon irú ohun kan pato. Iye aráàlú
Itokasi

Ẹ̀ka:Dimográfííkì

af:Bevolking
ar:تعداد السكان
an:Poblazión
ast:Población
zh-min-nan:Jîn-kháu
be:Насельніцтва
bg:Население
ca:Població
cv:Халăх йышě
cs:Populace
cy:Poblogaeth
da:Befolkning
de:Bevölkerung
et:Rahvaarv
el:Πληθυσμός
en:Population
es:Población
eo:Loĝantaro
fr:Population
zh-classical:人口
ko:인구
hi:जनसंख्या
hr:Stanovništvo
ilo:Populasion
id:Populasi dunia
is:Fólksfjöldi
it:Popolazione
he:אוכלוסייה
ka:მოსახლეობა
lt:Populiacija
hu:Populáció
mk:Население
nl:Bevolking
ja:人口
no:Befolkning
oc:Populacion
pl:Populacja
pt:População
ro:Populaţie
ru:Население
simple:Population
simple:Inhabitant
sl:Prebivalstvo
sr:популација (биологија)
su:Populasi
fi:Väkiluku
sv:Befolkning
tl:Populasyon
te:జనాభా
th:ประชากร
vi:Quần thể
tr:Dünya nüfusu
vls:Bevolkienge
yi:באפעלקערונג
zh:人口
Plato

Plato (; Greek: , Plátōn, "broad"; 428/427 BC – 348/347 BC), was a Classical Greek philosopher, mathematician, student of Socrates, writer of philosophical dialogues, and founder of the Academy in Athens, the first institution of higher learning in the Western world. Along with his mentor, Socrates, and his student, Aristotle, Plato helped to lay the foundations of Western philosophy and science. In the famous words of A.N. Whitehead:
The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato. I do not mean the systematic scheme of thought which scholars have doubtfully extracted from his writings. I allude to the wealth of general ideas scattered through them.

Plato's sophistication as a writer is evident in his Socratic dialogues; thirty-six dialogues and thirteen letters have been ascribed to him. Plato's writings have been published in several fashions; this has led to several conventions regarding the naming and referencing of Plato's texts.

Plato's dialogues have been used to teach a range of subjects, including philosophy, logic, ethics, rhetoric, and mathematics.
Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn amòye
Olúìlú

Oluilu je ilu ti ijoba orile-ede kan fi se ibujoko. O tun le tumo si Ilu ti o Ba tobi ju lo, tabi ti o se pataki Ju lo Ni Agbegbe, Orile-Ede, Tabi Ipinle kankan. Fun Apere, Awon Olu Ile ti o se Pataki Julo Ni Aiye Je New York, Ni Orile Ede Amerika, ati London ni orile Ede awon Geesi. Ni Ile Erekusu{Continent} Africa , Ilu Eko Lagos Je Olu Ilu Iwo-Oorun Afrika, Beeni Nairobi ni Orile Ede Kenya ati Addis ababa ni Orile Ede Ityopiya, Je Olu Ile Ni Apa Ila-Oorun, Ni Guusu-Afrika, Ilu Johannesburg ni Orile Ede Guusu Africa Ni Olu Ilu-u Guusa-Afrika, ati Gbogbo Afrilka pelu, Nitori wipe Ilu Johannesbuurg Ni O Ni Idagbasoke ati Itesiwaju Julo Ni Eya Owo sise, Idanilaraya, Asa, Iseda Ohun elo, ati bee bee lo ni Afrika. Ni Ariwa Afrika, Ilu Casablanca ni Orile Ede Morocco, Cairo ni Ijybiti/Egypt, ati Algiers ni Algeria, Je Olu-Ilu ni ona tiwon.



Ẹ̀ka:Jẹ́ọ́gráfì
Abrahamu

Abrahamu (, , Ibrahim|, ) ni eni tí ó dá ilẹ̀ àwon Júù sílè. Wọ́n bí i ní Ur. Ọmọ Terah ni Abram. Ó sí ló sí Haran ní gusu Mesopotama pẹ̀lú bàbá rẹ̀, Ìyàwó rẹ̀ Sarah àti Lot tó jẹ́ ‘nephew’ rẹ̀ Nígbà tí ó lọ sí Kénáànì, ó gbọ́ ìpè Jehovah pé ibẹ̀ ni ilẹ̀ ìlérí fún àwọn ènìyàn rẹ̀. Ó gba ìlérí Ọlọ́run yìí. Lẹ́yìn ìgbà tí ó ti gbé Egypt ní àsìkò ìyàn tí òun àti Lọ́ọ̀tì sì ti pínyà ní Bethon, ó lọ dó sí Hebrian. Nígbà tí Jehovah yí orúkọ rẹ̀ sí Abraham èyí tí i ṣe baba orílẹ̀ èdè púpọ̀, Jehovah ṣe ìlérí fún un pé òun yóò fún ní ọmọ tí yóò jogún rẹ̀. Jehovah dán an wò pé kí ó pa Isaac ọmọ rẹ̀ fún ìrúbọ. Bí ó ti fẹ́ẹ́ ṣe é ni Jehovah fi ọ̀dọ́ àgùntan kan rọ́pò ọmọ yìí. Láti ọ̀dọ̀ ìyàwó rẹ̀ Ikejì, Keturah, ó bí ọmọkùnrin mẹ́fà. Wọ́n sin ín síu iho (cave) Machpelah.
Itokasi

Ẹ̀ka:Bíbélì
Èdè Gríkì

Èdè Gíríìkì jẹ́ èdè àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Gíríìsì àti Kipru. Álífábẹ́ẹ̀tì wọn jáde láti inú Phoenician script tí ó wá padà di ìkọsílẹ̀ fún èdè Látìn, Cyrillic, Armenian, Coptic, Gothic, àti àwọn ìkọsílẹ̀ mìíràn. Láti nǹkan bíi ẹgbẹ̀rún ọdún mẹ́ta sẹ́yìn ni wọ́n ti ń sọ èdè Gíríìkì ní Balkan peninsula, Ẹ̀rí àkọ́kọ́ tí wọ́n ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ ni Linear B clay tablet tí wọ́n rí ní Messenia tí ọdún rẹ̀ jẹ́ nǹkan bíi 1450 àti 1350 BC, èyí sì ni ó jẹ́ kí èdè Gíríìkì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn èdè tí ó ní àkọsílẹ̀ tó pẹ́ jùlọ.
Àwọn Ìtọ́kasí
Itokasi

G
Goodluck Jonathan

Goodluck Jonathan [ọjọ́ìbí 20 Noveber (Belu)1957] jẹ́ olósèlú ọmọ ilè Nàíjíríà àti Àare orílé èdè Nàíjíríà láti May (Èbìbi) 6, 2010. Ohun ní igbákejì Àare ilè Nàíjíríà sí àare Umaru Músá YarAdua kí ó tó dibo fun gégé bí adìbó àare ni 9 February, 2010 nítorí aìsàn tó dé ba YarAdua mólè. Léyin ti Yar'Adua kú ní May (Èbìbi) 5, 2010, jónáthàn di bakan yéyé ó tun jẹ gómìnà ìpínlè Bàyélsà larin 9 ọpẹ́(December) 2005 àti 28 Ebìbí (May) 2007 àti igbákejì Gòmìnà Ipinle
Igbesi aye Ibẹrẹ

G

Goodluck Jonathan ní a bi ni 20 Oṣu kọkanla ọdun 1957 ni Ilu Ogbia si idile Kristiani kan ti awọn ti n ṣe ọkọ-ọkọ, làti ẹya Ijaw to kere ni Ipinlẹ Bayelsa.
Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Igbákejì Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Gómìnà Ìpínlẹ̀ Bàyélsà
Ọkọ̀ òfurufú

Kini awon oko-ofurufu?

Ọkọ̀ ofùrufú jẹ́ ọkọ̀ ojú-ọ̀run tí irinṣẹ́ ẹ̀rọ ọkọ̀ òfurufú ń gbé fò lóju òfurufú. Ọkọ̀ òfurufú wà ní ìwọ̀n àti ìpele oríṣiríṣi. Óní onírúurú ìyẹ́ (apá) tí ó ń gbe fò lójú ọ̀run. A lè fi ọkọ̀ ofùrufú je iṣẹ́ èrò kíkọ láti ibì kan sí ò mìíràn. Bákan náà ni àwọn ọmọ ogun ojú-ọ̀run máa ń lò láti fi ṣiṣẹ́ wọn, gbogbo àwọn bàâlù yìí náà ni àwọn awakọ̀ òfurufú máa ń gbé fò. Àmọ́ àwọn ọkọ̀ òfurufú kékèké kan tí wọ́n ń pè ní dúróònù ni wọ́n ma ń fò lókè láì rí awakọ̀ kankan. .thumb|Ohun ti fo ti aburo Wright ti daÀwọn ẹ̀gbọ́n àti àbúrò kan tí a mọ̀ sí Wright brothers ni wọ́n ṣe àwárí imọ̀ tí wọ́n fi ṣe ọkọ̀ ofùrufú bàálù àkọ́kọ́, tí wọ́n sì fi o ni odun ẹgbẹ̀rún-ó-lé-mẹ́tàléẹ̀dẹ́gbẹ̀run (1903). Gẹ́gẹ́ bi ọkọ̀ ofùrufú ńlá tí ó wúwo ju afẹ́fẹ́ lọ, tí ó sì lè dá fò. Wọ́n gbé iṣẹ́ wọn kalẹ̀ sí orí iṣẹ́ àkànṣe tí George Caylry ṣe láti ọdún ẹ̀gbẹ́rùn-ún-ó-lé-mọ́kàndínlèẹ̀dẹ́gbẹ̀rin (1799). Nígbà tí ó ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀rọ bàálù ìgbàlódé, tí ó sì ṣe àwọn ò mìíràn láti máa gbé àwọn ènìyàn fò láti ibìkan sí ò mìíràn àti iṣẹ́ ọmọ ilẹ̀ Jamaní àkọ́kọ́ nínu iṣẹ́ ìgbé ènìyàn fò. Nínu ọkọ̀ ofùrufú, Otto Lilienthal, òhun náà ṣe iṣẹ́ ìwádìí ìjìnlẹ̀ lóri àwọn ọkọ̀ ofùrufú tí ó wúwo ju afẹ́fẹ́ lọ láààrin ọdún 1867 àti 1896. Àwọn ìgbìyànjú Lilienthal láti fò ní ọdún 1891 ni a rí gẹ́gẹ̀ bíi ìbẹ̀rẹ̀ fífò àwọn ọmọ ènìyàn. Lẹ́yìn ìgbà péréte tí a ti lò nínu ogun àgbáyé àkọ́kọ́ (World War I), ìmọ̀ ìjìnlè nínu ọkọ̀ ofùrufú tẹ̀ síwájú.
thumb|Ogun agbaye okan
Ọkọ̀ ofùrufú ní ìfẹsẹ̀múlẹ̀ tí ó ní ipọn nínu àwọn ogun gbòógì, ogun àgbáyé Kejì (World War II). Ọkọ̀ ológun ofùrufú àkọ́kọ́ jẹ́ tí ọmọ ilẹ̀ Jamaní tí a mọ̀ sí Heinkel He 178 ní ọdún ẹ̀gbẹ́rùn-ó-lé-ẹ̀ẹ̀dẹ́gbẹ̀un-ó-lé-ọ́kàdiílógójì (1939). Wọ́n ṣe ìfilọ̀lẹ̀ ọkọ̀ ofùrufú ẹlẹ́rọ púpọ̀ ní ọdún 1952 tí orúkọ rẹ̀ sí ń jẹ́ De Hailland Comet. Ọkọ̀ ofùrufú ńlá, Boeing méje-lé-lẹ́ẹ̀dẹ́gbẹ̀rin (707) jẹ́ ọkọ̀ ofùrufú ẹlẹ́rọ púpọ̀ àkọ́kọ́ tí ó gbajúgbajà ní lílò káàkiri orílẹ̀ àgbáyé. Ó wà ni ẹnu ìṣẹ́ fún ọdún tí ó lé díè ní àádọ́ta, láti ọdún ẹ̀gbẹ́run-ó-lé-ẹ̀ẹ̀dẹ́gbẹ̀run-ó-lé-mêjìdínlọ́gọ́ta (1958) títí dí ọdún ẹ̀gbá-ó-lé-mẹ́tàlá (2013), ká fi mọ ní bẹ́ẹ̀.
Awon itokasi
Nina Simone

Nina Simone (; oruko abiso Eunice Kathleen Waymon; February 21, 1933 – April 21, 2003) je omo ile Amerika akorin, oluko orin, atepiano, atorin, ati alakitiyan awon eto araalu to ko orin jazz. Simone fe di atepiano orin klasik bo se n sise lopo iru orin ti ninu won je klasik, jazz, blues, soul, folk, R&B, gospel, ati pop.

Botilejepe won woarun aisan isiyemeji, aisan iyiwapada lainidi ati skitsofrenia, Simone gbe awon orin to ju 40 jade, opo won larin 1958 — nigba to se debut pelu Little Girl Blue — ati 1974.
Igbesiaye ati ise
Igba ewe (1933–1954)

Simone was born Eunice Kathleen Waymon in Tryon, North Carolina. One of eight children in a poor family, she began playing piano at age three; the first song she learned was "God Be With You, Till We Meet Again". Demonstrating a talent with the instrument, she performed at her local church, but her concert debut, a classical recital, was given when she was twelve. Simone later claimed that during this performance her parents, who had taken seats in the front row, were forced to move to the back of the hall to make way for white people. Simone said she refused to play until her parents were moved back to the front, the incident contributing to her later involvement in the civil rights movement.
Atojo awon awo orin
Itokasi

Ẹ̀ka:àwọn ọjọ́ìbí ní 1933
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 2003
Simone, Nina
Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá

Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá ni àgbéjáde Wikipedia ní èdè Yorùbá. Ó bẹ̀rẹ̀ ní osù kẹwàá ọdún 2002, lọ́wọ́lọ́wọ́ ó ní iye àyọkà àti àwọn oníṣe aforúkọsílẹ̀ , Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá ní Wikipedia ẹ̀kẹta tótóbijùlọ nínú àwọn Wikipẹ́díà l'édè Áfríkà lẹ̀yìn èdè Lárúwábá àti èdè Swahili, òhun ni Wikipedia 105k tótóbijùlọ nínú àwọn èdè lágbàáyé. Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá ti jẹ́ ìkan nínú àwọn Wikipedia aṣíwájú 3 tàbí 4 Wikipedia l'édè Áfríkà bóṣejẹ mọ́ iye àwọn àyọkà tó ní láti ọdún 2008.

Ní ọdún 2012 ní ibi ìpàdé Wikimania 2012, Jimmy Wales fún ìkan nínú àwọn olóòtú Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá ní ẹ̀yẹ ẹ̀bùn Wikipedian of the Year fún ìkópa àti iṣẹ́ rẹ̀ lórí Wikipẹ́díà l'édè Yorùbá.
Itokasi

Yoruba
Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà

of the Nigerian Armed Forces]]

Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìjọba Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà tàbì Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà lásán ni olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìjọba Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà. Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà náà tún ni Aláṣẹ pátápátá àwọn ológun Nàìjíríà. Àwọn ará Nàìjíríà ún dìbò yan ààrẹ fún ọdún mẹ́rin. Àwọn ipò ààrẹ, àwọn agbára, àti àwọn oyè olórí orílẹ̀-èdè àti olórí ìjọba jẹ́ dídàpọ̀ sí ipò ààrẹ lábẹ́ Òfin-Ibágbépọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà odún 1979. Ààrẹ lọ́wọ́lọ́wọ́, Bola Tinubu, bọ́ sí orí àga ní 29, osù karùn, o̩dún 2023, gẹ́gẹ́bí ààrẹ 16k Orílẹ̀-èdè Olómìnira Ìjọba Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà.
Itan

Nigbati Naijiria di ile apapo oselu olominira ni odun 1963 larin Awon Orile-ede Ajoni, o diwo mo ona ijoba igbimo asofin ti o jogun lat'owo ile Britani. Nnamdi Azikiwe ti o je Gomina Agba nigbana di Aare, ipo to je fun ayeye, nigbati ti Abubakar Tafawa Balewa si di ipo Alakoso Agba mu.
Àkójọ àwọn Olórí Ìjọba Ológun àti Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà Láti Ọdún 1963-1966
Ààrẹ orílẹ̀ èdè Nàìjíríà (1963-1966)
Àwọn Olórí Ìjọba Ológun orílẹ̀ èdè Nàìjíríà (1966-1979)
Ààrẹ orílẹ̀ Nàìjíríà (1979-1983)
Alaga Igbimo Ologun Togajulo ile Naijiria (1983-1985)
Aare Igbimo Ile-ise Ologun ile Naijiria (1985-1993)
Olórí orílẹ̀-èdè ìjọba fìdíhẹ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (1993)
Alaga Igbimo Ijoba Igba Pato ile Naijiria (1993-1999)
Àwọn Ààrẹ Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (1999-Oni)
Itokasi
E tun wo

*Igbakeji Aare ile Naijiria
Ẹ̀ka:Ìjọba ilẹ̀ Nàìjíríà
Itokasi
Shehu Shagari

Shehu Usman Aliyu Shagari (bíi ní ọjọ́ karùndínlọ́gbọn Oṣù Keji Ọdún 1925-2018) jẹ̣́ olóṣèlú ọmọ ilẹ̀ Nàìjíríà àti Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà lati ọjọ́ kínni oṣù Kẹwá ọdún 1979 títí di ọjọ́ Ọ̀kàndínlọ́gbọ̀n Oṣù Kejìlá ọdún 1983 nígbàtí àwọn ológun gba ìjọba.
Ìgbé yawo

Shehu Shagari Fẹ́ ìyàwó Mẹta:Amina, Aisha, àti Hadiza. Shagari bí ọmọ púpò lára wọn ni:Muhammad Bala Shagari àti Aminu Shehu Shagari. Ní Ọdún 2001 Ọjọ́ kẹfà dín ni ọgbọ́n ,Ìyàwó rè Aisha Shagari, kú ní ilé ìwòsàn kàn ní Lọ dòní íLẹ́yìn sì kí nesi kékeré gan.Àìsàn Covidi ni ó pá Ìyàwó Shehu Shagari Ní ọdún 2021.
Ìgbà tí òkú

Ni ó jọ méjì dín lọ gbọn oṣù Kejìlá ni ọdún 2018 ni ọwọ irole. Ìṣàn rán pé ní o pá Ogbeni Shehu Shagari ni ìwòsàn àpapọ̀ kàn ní Abuja.
Àwọn ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Alákóso Ètó Abẹ́lẹ́ ilẹ̀ Nàìjíríà
Johnson Aguiyi-Ironsi

Johnson Thomas Umunnakwe Aguiyi-Ironsi (Ọjọ́ 3,oṣù Ẹ̀rẹ̀nà, ọdún 1924 - ọjọ́ 29, oṣù Agẹmọ, ọdún 1966) jẹ́ ológun ọmọ orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Lẹ́yìn tí ológun gba ìjọba ní ọjọ́15, Oṣù Ṣẹrẹ, ọdún1966, Aguiyi-Ironsi di Olórí Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà títí di ọjọ́ 29, oṣù Agẹmọ, ọdún1966 nígbà tí wọ́n dìtẹ̀ sí ìjọba rẹ̀ tí wọ́n sì pa á..
Ìgbà èwe

A bí i ní ìlú Umuahia tó wà ní Ìpínlẹ̀ Abia lónìí ní ọjọ́ kẹ́ta, osù kẹ́ta ọdún 1924 fún Mazi àti Ezugo Aguiyi. Nígbà tó pé ọmọ ọdún mẹ́jọ̀, Aguiyi-Ironsi kó lo sí ọ̀dọ̀ ẹ̀gbọ́n rẹ̀ obìnrin Anyamma ẹni tó jẹ́ aya Theophilius Johnson to jẹ́ òṣìṣẹ́ asojú ìjọba fún ilẹ̀ Sierra Leone ní Umuahia. Nígbà tó tó ọmọ ọdún méjìdínlógún Ironsi bọ́ sí iṣẹ́ ológun Nàìjíríà botilejepe egbon re lodi si.
Iṣẹ́ rẹ̀ nínú iṣẹ́ ológùn

Ní ọdún 1942, Aguiyi-Ironsi dara pọ̀ mọ àwọn ológun gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọ ogun onípò méje Ó gbà ìgbéga lẹ́nu iṣẹ́ rẹ̀ ní ọdún 1946 sí ipò méjọ̀ ságéńtì. Bẹè náà ni wọ́n rán Aguiyi-Ironsi lọ sí ilé-ìwé Staff College, Camberley, England ní ọdún 1946. Lẹ́yìn tí ó parí ìwé rẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ọ̀gágun kejì ní Royal West African Frontier Force, ní ọjọ́ kejìlá, oṣù Ogúdù, ọdún1949.

Aguiyi-Ironsi gba àṣẹ ìgbìmọ̀ ní ọjọ́ kẹrìndínlógún, oṣù Èbìbí, ọdún 1953. Aguiyi-Ironsi jẹ́ ọ̀kan lára ọmọ-ogun tí ó sin Ọbabìnrin Elizabrth II tí United Kingdom àti ìgbà tí ó wà ní ilẹ̀ Nàìjíríà ní ọdún 1956.

Ní1960, Aguiyi-Ironsi di ọ̀gá fún àwọn ọmọ-ogun onípò karùn-ún ní ìlú Kano, orílẹ̀-èdè Nàìjíríà, pẹ̀lú ìpò ọgáju. Nínú ọdún 1960 náà ni Aguiyi di adarí àwọn ọmọ-ogun àpájàwìrì ti ìlú United Nations Operation in the Congo.

NÍ oṣù Ṣẹrẹ, ọdún 1966, ọ̀gágu Chukwuma Nzeogwu, darí àwọn ọmọ-ogun láti gba agbára lọ́wọ́ àrin-gbùngbùn àti ìjọba agbègbè orilè-èdè Nàìjíríà, wọ́n pa olórí ìjọba, wọ́n sì gbìyàjuh láti gbà ìjọba ṣùgbón wọ́n kùnà nínú ọ̀tẹ̀ wọ́n. Ọ̀gágun Aguiyi-Ironsi ṣégun Nzeogwu, ó sìn tì í sẹ́wọ̀n.

Ọjọ́ mẹ́tàdínlógún, oṣù Ṣẹrẹ, ọdún 1966, Aguiyi-Ironsi dí olórí orílẹ̀-èdè. Ó sì di ipò yìí mú títí di ọjọ́ kankàndílọ́gbọ̀n, oṣù Ṣẹrẹ, ọdùn 1966, nígbà tí àwọn ológùn Àríwá gbógùn ti ìjọba rẹ̀ tí wọ́n sì pa Aguiyi-Ironsi.
Àwọn ítokasi

Ẹ̀ka:Àwọn Ààrẹ ilẹ̀ Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gágun ará Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn Ọ̀gá Ọmọṣẹ́ Agbógun Nàìjíríà
Umuahia

Umuahia ni ìlú tí ó jẹ́ Olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Abia ní gúúsù ìlà oòrùn orílè-èdè Nàìjíríà. Umuahia wà lọ́nà oju irin tí ó wà láàrin Port Harcourt àti ìlú Enugu. Àwọn ẹ̀yà igbo ni ó wọ́pọ̀ ní Umuahia. Umuahia ní olùgbé 359,230 gẹ́gẹ́ bí àbáyọ rí ounka ènìyàn ọdún 2006 ní Nàìjíríà ṣe fi léde. Àwọn ẹ̀yà igbo ni ó wọ́pọ̀ ní Umuahia. Umuahia ní Agbègbè Ijoba Ìbílẹ̀ méjì: Umuahia North àti Umuahia South.
Àwọn Ìtókasí
Biafra

Biafra tí a mọ̀ sí orílẹ̀-èdè Biafra jẹ́ ìlú tó yapa kúrò nínú Apá Ìwọ̀-oòrùn Áfíríkà tí ó gba òmìnira ní Nàìjíríà láàárín ọdún 1967 títí di ọdún 1970 . Àwọn ẹ̀yà Ìgbò ní apá ìlà oòrùn Nàìjíríà ni wọ́n kún bẹ̀ fọ́fọ́fọ́. Ọgbọ́n ọjọ́, Oṣù Èbìbí ọdún 1967 ni ológun àti Gómìnà ẹkùn ìlà oòrùn C. Odumegwu Ojukwu dá Biafra sílẹ̀, lẹ́hìn ọ̀pọ̀lọpọ̀ làásìgbò ẹlẹ́yà Ẹtà àti ìdìtẹ̀gbàjọba lẹ́yìn òmìnira orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1960 tí èyí sì yọrísí ìpakúpa àwọn Ìgbò àti àwọn ẹ̀yà mìíràn tí wọ́n ń gbé ní àríwá orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ní ọdún 1966. Lẹ́hìn náà ni àwọn ọmọ ogun orílẹ̀-èdè Nàìjíríà kógun ja Biafra lẹ́hìn ìyapa, èyí ṣokùnfàfà ìbẹ̀rẹ̀ ogun abẹ́lé orílẹ̀-èdè Nàìjíríà.

Àwọn ìlú bí Haiti, Ivory Coast, Tanzania àti Zambia ni wọ́n rí Biafra bí orílẹ̀-èdè tó kẹ́sẹ járí ṣùgbọ́n àwọn orílẹ̀-èdè yòókù tí kò mọ̀ wọ́n lábẹ́ òfin pèsè ìrànwọ́ ọlọ́gbọ́n ìṣèlú àgbà tàbí ajẹmọ́ ológun fún Biafra, lára wọn ni France, Spain, Portugal, Norway, Israel, Rhodesia, South Africa àti Vatican City. Biafra gba ìrànwọ́ láti ọ̀dọ̀ àwọn àjọ tí kò rọ̀gbọ̀ lé ìjọba, lára wọn ni Joint Church Aid, àwọn ajaguntà ilẹ̀ òkèèrè, Holy Ghost Fathers of Ireland, bẹ́ẹ̀ sì ni pẹ̀lú ìdarí wọn Caritas Internationals àti àwọn ètò ìrànwọ́ Àgùdá tí U. S, bákan náà ni ìdásílẹ̀ San Frontieres wáyé gẹ́gẹ́bí èsì sí ìyà náà.
Àwọn ìtọ́kasí