JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
කොස්ට රිකාව

කොස්ට රිකා (, ; ; වචනාර්ථයෙන් "පොහොසත් වෙරළ"), නිල වශයෙන් කොස්ට රිකා ජනරජය, යනු මධ්‍යම ඇමරිකානු කලාපයේ රටකි. උතුරු ඇමෙරිකාව. එය උතුරින් නිකරගුවාව, ඊසාන දෙසින් කැරිබියන් මුහුද, ගිනිකොන දෙසින් පැනමාව සහ නිරිත දෙසින් පැසිෆික් සාගරය මෙන්ම කොකෝස් දූපතට දකුණින් ඉක්වදෝරය සමඟ සමුද්‍ර මායිම වේ. එහි වර්ග කිලෝමීටර 51,180 (වර්ග සැතපුම් 19,760) ක භූමි ප්‍රදේශයක මිලියන පහක පමණ ජනගහනයක් ඇත. ඇස්තමේන්තුගත පුද්ගලයන් 352,381 ක් අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වන සැන් ජෝස් හි ජීවත් වන අතර අවට නාගරික ප්‍රදේශයේ මිලියන දෙකක පමණ ජනතාවක් ජීවත් වෙති.

ස්වෛරී රාජ්‍යය ජනාධිපති ජනරජයකි. එහි දිගුකාලීන සහ ස්ථාවර ව්‍යවස්ථාපිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් සහ ඉහළ උගත් ශ්‍රම බලකායක් ඇත. අධ්‍යාපනය සඳහා රට සිය අයවැයෙන් (2016) දළ වශයෙන් 6.9%ක් වැය කරන අතර, ගෝලීය සාමාන්‍ය 4.4% ට සාපේක්ෂව. එහි ආර්ථිකය, වරක් කෘෂිකර්මාන්තය මත දැඩි ලෙස රඳා පැවති අතර, මූල්‍ය, විදේශීය සමාගම් සඳහා ආයතනික සේවා, ඖෂධ සහ පරිසර සංචාරක ව්‍යාපාරය වැනි අංශ ඇතුළත් කිරීමට විවිධාංගීකරණය වී ඇත. බොහෝ විදේශීය නිෂ්පාදන සහ සේවා සමාගම් කොස්ටාරිකාවේ නිදහස් වෙළඳ කලාප (FTZ) තුළ ක්‍රියාත්මක වන අතර එහිදී ඔවුන් ආයෝජන සහ බදු සහන වලින් ප්‍රතිලාභ ලබයි.

16 වන ශතවර්ෂයේ ස්පාඤ්ඤ පාලනයට යටත් වීමට පෙර කොස්ටාරිකාව ආදිවාසීන් විසින් වාසය කරන ලදී. එය පළමු මෙක්සිකානු අධිරාජ්‍යයේ කොටසක් ලෙස නිදහස ලබන තෙක් අධිරාජ්‍යයේ පර්යන්ත යටත් විජිතයක් ලෙස පැවති අතර, ඉන් අනතුරුව මධ්‍යම ඇමරිකාවේ ෆෙඩරල් ජනරජයේ සාමාජිකත්වය ලබා ගත් අතර, 1847 දී එය නිල වශයෙන් නිදහස ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී. 1948 කෙටි කොස්ටාරිකා සිවිල් යුද්ධයෙන් පසුව, එය ස්ථිරවම 1949 දී එහි හමුදාව අහෝසි කරන ලද අතර ස්ථාවරයක් නොමැතිව ස්වෛරී ජාතීන් කිහිපයෙන් එකක් බවට පත්විය හමුදාව.

මානව සංවර්ධන දර්ශකයේ (HDI) රට නිරන්තරයෙන් වාසිදායක ලෙස ක්‍රියා කර ඇති අතර, ලෝකයේ 58 වන ස්ථානය 2022 වන විට, සහ ලතින් ඇමරිකාවේ පස්වන ස්ථානයට පත්ව ඇත. එය එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන (UNDP) විසින් ද එම ආදායම් මට්ටම්වල අනෙකුත් රටවලට වඩා ඉතා ඉහළ මානව සංවර්ධනයක් අත්කරගෙන ඇති අතර, කලාපයේ මධ්‍යයට වඩා මානව සංවර්ධනය සහ අසමානතාවය පිළිබඳ වඩා හොඳ වාර්තාවක් ලබාගෙන ඇත. එය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පාලනය, මාධ්‍ය නිදහස, ආත්මීය සතුට සහ තිරසාර යහපැවැත්ම සංසන්දනය කිරීමේදී ද හොඳින් ක්‍රියා කරයි. එය මාධ්‍ය නිදහස දර්ශකයට අනුව 8 වැනි නිදහස් මාධ්‍ය වේ, එය ලෝකයේ නිදහසේ දර්ශකයට අනුව 35 වැනි වඩාත්ම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රට වන අතර එය 2023 ලෝක සතුට වාර්තාවේ 23 වැනි ප්‍රීතිමත් රට වේ. එය මහාද්වීපයේ ප්‍රධාන සංචාරක ගමනාන්තයක් ද වේ.
ඉතිහාසය
පූර්ව කොලොම්බියානු යුගය
ස්පාඤ්ඤ යටත් විජිතකරණය
ස්වාධීනත්වය
19 වන සියවසේ ආර්ථික වර්ධනය
20 වැනි සියවස
භූගෝලය
දේශගුණය
ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ
ආර්ථිකය
වෙළඳාම සහ විදේශ ආයෝජන
සංචාරක ව්‍යාපාරය
රජය සහ දේශපාලනය
පරිපාලන අංශ
විදේශ සබඳතා
ශාන්තිවාදය
ලෝක පාලන මුල පිරීම්වල නායකත්වය
පරිසරවාදය
ජනවිකාසය
විශාලතම කැන්ටන්
ආගම
භාෂා
සංස්කෘතිය
ආහාර පිසීම
ක්‍රීඩා
අධ්‍යාපනය
සෞඛ්‍ය
සටහන්


යොමු කිරීම්
චෙක් ජනරජය

චෙක් ජනරජය යනු, මධ්‍යම යුරෝපයෙහි පිහිටි භූමියෙන් වටවූ රටකි. බටහිරින් ජර්මනියෙන්ද, දකුණින් ඕස්ට්‍රියාවෙන්ද, නැගෙනහිරින් ස්ලොවැකියාවෙන්ද සහ උතුරින් පෝලන්තයෙන්ද මෙම රට මායිම්වී ඇත. 1.3 මිලියන වැසියන් හා සමගින් වන ප්‍රාග් නගරය මෙම රටෙහි අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වෙයි. බොහීමියාවෙහි සහ මොරාවියාවෙහි සහ සයිලීෂියාවෙහි කුඩා කොටසකද ඓතිහාසික බල ප්‍රදේශ චෙක් ජනරජයට අයත් වෙයි.

චෙක් සමුහාණ්ඩුව 1999 සිට නේටෝ හි සාමාජිකත්වය දරන අතර 2004 වර්ෂයේ සිට යුරෝපියානු සංගමයේ සාමාජිකත්වය දරයි. චෙක් රාජ්‍යය ආරක්ෂණ සහ සහයෝගිතා සංගමයේද සාමාජිකයෙක් වේ. එහි සහභාගිකත්වය වශයෙන් චෙක් රාජ්‍යයේ අන්තර් ජාතික කාර්යයන් වන්නේ ඇමරිකානු හෙල්සින්හි කොමිසමේ කාර්යය භාරයන් නිරීක්ෂණය කිරීමයි. ජනවාරි 01, 2009 සිට ජුලි 1, 2009 දක්වා චෙක් සමුහාණ්ඩුව යුරෝපියානු සංගමයේ ජනාධිපති සංගමය අරඹයා කථාවක් පවත්වන ලදී. චෙක් රාජ්‍යය නොහොත් බොනිවියාව 1918 තෙක් හඳුන්වනු ලැබුවේ බොනිවියන් කිරැලේ භූමිය කියාය. මෙය 9 වැනි ශතවර්ෂයේ දී ස්ථාපිත කරන ලදි. 13 වැනි හා 14 වැනි ‍ශතවර්ෂ වල ලක්සෙම්බෝග් හා ප්‍රෙමිස්ලිඩ් පාලන සමයේ රටෙහි පළාත්, ප්‍රදේශ විශාල වශයෙන් වැඩි විය. 1526 ටොනොනස් අරගලයෙන් පසු බොනිවියා රාජධානිය ඔස්ට්‍රියා හා හයිගර් අතර එහි මුලික කොටස් තුන වශයෙන් හැඩිස්බර්ග මොනාචි තුලට සම්බන්ධ කරන ලදි. චෙකොෆ්ලොවිනියානු නිදහස් සමුහාණ්ඩුව 1918 ස්ථාපිත කරන ලද අතර, මෙය දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසු ඔස්ට්‍රෝ හන්ලේරියන් රාජධානියේ බිඳ වැටීමෙන් පසුව සිදු විය. මියුනික් එකඟතාවය හා චෙ‍කොෆ්ලාමිනියානුව තුළ ජර්මන් සම්බන්ධයට පසු රතු හමුදාවේ බටහිර ක්‍රියාකාරකම් හා චෙකොෆ්ලොවියාවෙන් වැඩි කොටසක් අත්පත් කර ගැනීමේ හේතුවෙන් කොමියුනිස්ට් පක්ෂය 1946 මැතිවරණයෙන් 38% දිනාගත්හ.
ආශ්‍රිත

ප්‍රවර්ගය:යුරෝපය තුළ රටවල්
ඩෙන්මාර්කය

ඩෙන්මාර්කය උතුරු යුරෝපයේ පිහිටි ස්කැන්ඩිනේවියානු රටකි. එය ඩෙන්මාර්ක් රාජධානියේ ජ්‍යෙෂ්ඨ සාමාජිකයෙකි. එය දකුණින් නෝර්ඩිත් රටවලින්ද, නිරිත දෙසින් ස්වීඩනයෙන්ද , දකුණු නෝර්වේ සහ දකුණු ජර්මනියට මායිමව පිහිටයි. ඩෙන්මාර්කය බෝල්ටික් හා උතුරු මුහුදට මායිම්ව ඇත. මෙම රට විශාල අර්ධද්වීපයකට හිමිකම් කියන අතර, විස්ටිලන්ඩ්හි බොහෝ දූපත්, ප්‍රධාන වශයෙන් සීලන්ඩ්, ෆැල්ස්ටර් හා බෝන්හෝම් සහ තවත් කුඩා දූපත් සිය ගණනක් නිරන්තරයෙන් හඳුන්වනුයේ ඩැනිෂ් අතිපෙලාගෝ කියාය.
ඩෙන්මාර්කය බෝල්ටික් සාගරයට ළංව පිහිටීම නිසා කලක සිට එම ප්‍රදේශ පාලනය කොට ඇත. කොයිල් ඇල මාර්ගය හෑරීමට පෙර, බෝල්ටික් සාගරයට ජල ගෙන යන මාර්ගයක් වූයේ ඩැනිෂ් පටු මුහුදු මාර්ගය වන අතර එය මාර්ග තුනකින් යුක්ත විය. ඩෙන්මාර්කය ව්‍යවස්ථාදායක රාජාණ්ඩුවක් වූ අතර රාජ්‍ය පාලනය පාර්ලිමේන්තු පද්ධතියකින් සිදුවිය. ඩෙන්මාර්කයෙහි රාජ්‍ය මට්ටමේ ආණ්ඩුවක් හා ස්වදේශි නගර සභා 98 කින් යුක්තවේ. ඩෙන්මාර්කය 1973 වර්ෂයේ පටන් යුරෝපියානු සංගමයේ සාමාජිකයෙක් වූවද, එය යුරෝපා කලාපය හා සම්බන්ධ වී නොමැත. එමෙන්ම ඩෙන්මාර්කය නේටෝ සංවිධානයේ මූලාරම්භකයෙක් වන අතර OECD හිද මූලාරම්භකයෙකි. ඩෙන්මාර්කය, යුරෝපයේ ආරක්ෂාව හා සහයෝගිතා සංගමයේ (OSCE) සාමාජිකයෙකි. එහි නියැළී සිටින්නෙකු වශයෙන් ඩෙන්මාර්කයේ ජාත්‍යන්තර වගකීම් වන්නේ ඇමරිකානු හෙල්සින්නි කොමිසමේ කාර්යයභාරය නිරීක්ෂණය කිරීමයි.
මූලාශ්‍ර


ප්‍රවර්ගය:ඩෙන්මාර්කය
සමක ගිනියා

ඉක්වටෝරියල් ගිණියා නොහොත් ඉක්වටෝරියල් සමූහාණ්ඩුව මධ්‍යම අප්‍රිකාවේ පිහිටි රටකි. භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කි.මී. 28,000 වන අතර අප්‍රිකානු ප්‍රාන්තයේ කුඩාම රටකි. එය සමහර EU රටවල් අතර දල ආදායම අතින් සෞභාග්‍යමත් රටකි. එය ලිබියාවට හා දකුණු අප්‍රිකාවට ඉදිරියෙන් සිටී. මේ සාම්ප්‍රදායිකව වර්ධනය වූ අප්‍රිකානු රටවල් දෙකකි. මෙහි මෑතක සිදුකළ සංගණනයට අනුව ජනගහනය 1,014,999 කි. ඒ මහාද්වීපික ප්‍රදේශයක් (රියෝ මුනි) හා කුඩා දුපත් වන තොරිස්නෝ, එලෝබි, ග්‍රන්ඩේ සහ එලෝබි ඩිකෝ සහ ඉන්සුලා ප්‍රදේශයයි. අනොබන් දූපත් සහ බිතෝ දූපත් (මුලින් ෆෙනෑන්ඩෝ වෝ), බාලඹේ අගනගරය පිහිටි අනෝබාන් ඉක්වටෝරියල් ගිනියාහි වඩා දකුණට වූ දූපත් වන අතර, මෙම රාජ්‍යය සමකයට දකුණට වන්නට පිහිටා ඇත. ඉක්වටෝරියල් ගිනියාහි උතුරු තුඩුව ලෙස බියෝතෝ දූපත සඳහන් වේ. දූපත් දෙක අතර නැගෙනහිරට වන්නට පිහිටියේ මේන්ලන්ඩ් ප්‍රාදේශිකයයි. ඉක්වටෝරියල් ගිනියාවට උතුරින් කැමරූන් මායිම් වන අතර දකුණු දෙසින් නැගෙනහිර ගැබෝන්ද බටහිරින් ගල්ෆ් ගිනියාවද පිහිටයි. සාබෝ ටොමෝ දූපත්, ප්‍රින්සි‍පේ බියාතෝ හා ඇනෝබොන් අතර පිහිටා ඇත. මෙහි රාජ්‍ය භාෂාව ස්පාඤ්ඤ භාෂාව වේ.
එස්ටෝනියාව

එස්ටෝනියාව (; )නිල වශයෙන් හඳුන්වනු ලබන්නේ එස්ටෝනියා සමූහාණ්ඩුව ()නමිනි. මෙය උතුරු යුරෝපයේ බෝල්ටික් කලාපයේ පිහිටි රටකි. එහි දේශසීමා වන්නේඋතුරින් ෆින්ලන්ත මුහුදු බොක්ක (Gulf of Finland)ත්, බටහිරින් බෝල්ටික් මුහුදත්, දකුණින් ලැට්වියාවත්, නැගෙනහිරින් පීපස් විල (Lake Peipus) සහ රුසියාවත් වෙයි. එස්ටෝනියාව සහ ලැට්වියාව අතර දේශසීමාවෙහි දිග 343 km වන අතර එස්ටෝනියාව සහ රුසියාව අතර දේශසීමාව දිගින් 338.6 km ක් වේ. බෝල්ටික් මුහුදට එපිටින්, ස්වීඩනය බටහිර දෙසින් ද, උතුරින් ෆින්ලන්තය ද පිහිටා ඇත. එස්ටෝනියානු භූමි ප්‍රදේශය, ප්‍රධාන භූමියට අමතරව බෝල්ටික් මුහුදේ පිහිටා ඇති දූපත් 2222කින් සමන්විත වෙයි. එහි සමස්ථ වර්ගඵලය 45,339 km2 (17,505 sq mi) වෙයි. එස්ටෝනියාවේ තෙත් මහාද්වීපික දේශගුණයක් පවතී.

ක්‍රි.පූ. 6,500 ට පමණ පෙර සිටම එස්ටෝනියානු භූමියේ පදිංචිකරුවන් සිට ඇත. නූතන එස්ටෝනියානු භාෂාවේ ආදි නෑයින් වන ෆිනො-යූග්‍රික් (Finno-Ugric) බස කතා කල මිනිසුන් එස්ටෝනියාවට පැමිණියේ ක්‍රි.පූ. 1800 ට පමණ පෙරාතුවය. අනුක්‍රමිකව ශතවර්ෂ ගණනාවක් තිස්සේ ටියුටෝනික, ඩෙන්මාර්ක, ස්වීඩන් සහ රුසියානු පාලනයට යටත්ව සිටි එස්ටෝනියානුවන් තුළ ජාතික පිබිදීමක් ඇතිවීම නිසා පළමු ලෝක යුද්ධය අවසාන වන විට රුසියානු අධිරාජ්‍යයෙන් නිදහස හිමි කර ගැනීමට එස්ටෝනියාව සමත් විය. දෙවන ලෝක යුධ සමයේ (1940) දී සෝවියට් සංගමය විසින් එස්ටෝනියාව අත්පත් කර ගන්නා ලදී. ඊට වසරකට පසු නාසි ජර්මනිය විසින් ද, නැවතත් 1944 දී සෝවියට්වරු විසින් ද එස්ටෝනියාව අත්පත් කර ගන්නා ලදී. එතැන් පටන් එය හැඳින්වුණේ එස්ටෝනියන් සෝවියට් සමාජවාදී ජනරජය (Estonian Soviet Socialist Republic) ලෙසටයි. 1988 ගායන විප්ලවය (Singing Revolution) සමයේ දී නීතිවිරෝධී සෝවියට් පාලනයට විරෝධය පළකරමින් එස්ටෝනියන් SSR විසින් එස්ටෝනියානු ස්වෛරීත්වය පිලිබඳ නිත්‍යානුකුල අයිතිය ඉල්ලා සිටින ලදී. 1991 සෝවියට් කුමන්ත්‍රණ ප්‍රයත්නය මධ්‍යයේම, 1991 අගෝස්තු 20 දින රාත්‍රියේ දී එස්ටෝනියාවේ ස්වාධීනත්වය යළි ස්ථාපනය කරන ලදී.

නූතන එස්ටෝනියාව පාර්ලිමේන්තුමය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයකි. එය ප්‍රාන්ත 15කින් සමන්විත වෙයි. එස්ටෝනියාවේ අගනුවර මෙන්ම විශාලම නගරය වන්නේ ටලින් (Tallinn) ය. මිලියන 1.3 ක ජනගහණයක් සහිත එස්ටෝනියාව, යුරෝපා සංගමයේ, Eurozone හි, NATO හි, OECD හි සහ Schengen ප්‍රදේශයේ අවම ජනගහණයක් රටවල් අතුරින් එකක් වෙයි.

එස්ටෝනියාව සංවර්ධිත රටකි. එහි ඉහළ දේශීය ආදායම් අගයක් පවතින අතර එය EU හි වැඩිම වේගයකින් වර්ධනය වන අගයන් අතර පවතී. එස්ටෝනියාවේ මානව සංවර්ධන දර්ශකය ඉතා ඉහළ අගයක් ගනී. ආර්ථික නිදහස, ප්‍රජා ස්වාධීනත්වය, අධ්‍යාපනය හා මාධ්‍ය නිදහස උදෙසා වාසිදායක ප්‍රතිපත්තීන් එස්ටෝනියාවේ ක්‍රියාත්මක වෙයි.
මූලාශ්‍ර


ප්‍රවර්ගය:යුරෝපය තුළ රටවල්
මානව වර්ධන අධ්‍යයනය

"මානව වර්ධන අධ්‍යයනය” යනු මිනිස් වර්ගයාගේ දියුණු වීම සමාජයේ දියුණුව සඳහා බලපෑ ආකාරය පිළිබඳව කෙරෙන අධ්‍යයනයකි. මිනිස් වර්ගයාගේ දියුණුව පිළිබඳව සමාජයීය විවරණයක් මෙහිදී සිදු කෙරේ. විවිධ ආකාරයේ ආයතන, ව්‍යාපාර, සංවිධාන, ආණ්ඩු ක්‍රමයන් සහ පුද්ගලයින් පිළිබඳව මෙන්ම ලෝකයේ දියුණුවන රාජ්‍යයන්හි ආර්ථීකය, තාක්ෂණය, දේශපාලනය හා සමාජයීය වෙනස්කම් පිළිබඳවද මෙමගින් අධ්‍යයනය කෙරේ.

මානව වර්ධන අධ්‍යයනයට අනුව "දියුණුව” මිනිසා විසින් අනිවාර්යයෙන් අත්කරගත යුතු දෙයක් ලෙස නොසැලකේ.

(පාඨකයාට වැදගත් :- ඉහත අදහසට මානව වර්ධන විචාරකයන් බොහෝදෙනෙක් එකඟ නොවේ. මානව වර්ගයා නොනැවතී දියුණු වන ජීවියෙක් ලෙස විශ්වාස කෙරෙන නිසා "මානව වර්ධන අධ්‍යයනය” සහ "දියුණුව” එකක් ලෙස මොවුහු සලකති. නමුත් එම මතය බැහැර වී ඇත)

මානව වර්ධන අධ්‍යයනයකදී, යම්කිසි පෙදෙසක සිදුවූ සහ සිදුවෙමින් පවතින ජනගහණ, පරිසර, සමාජයීය හා ආර්ථීක වෙනස්වීම් පිළිබඳව අවබෝධයක් ලබාදීම හැදෑරීම සහ විස්තර කිරීමක් මෙහිදී සිදුවේ.
සටහන්

{|

|Development_anthropology
ද්වි උරුම වාදය

දිවී උරුමවාද යනු මිනිසා ජානමය සහ සංස්කෘතිකමය යන අංශ දෙකෙන්ම පරිණාමයට ලක්වූ බවට ඉදිරිපත් කරන ලද මතවාදයකි.මෙම ද්වි උරුම වාදය පිළිබඳ මතය ගෙන එන ලද්දේ 1970 දශකයේ අග භාගයත් 80 දශකයේ මුල් භාගයත් අතර කාලවකවානුව තුළදීයි. මෙය, ජානමය දියුණුව මත මිනිසාගේ දියුණුව සිදුවූබවට හා සමාජයීය දියුණුව නිසා මානව දියුණුව ඇතිවූ බවට ඉදිරිපත් කෙරෙන මතවාදයන්ට අතරමැදි මතයකි. ද්වි උරුම වාදයේදී සංස්කෘතිය සැලකෙන්නේ කලක් තිස්සේ සමාජය විසින් මිනිස් මොළයට කාවද්දන ලද තොරතුරු සමුදායක් ලෙසය. සංස්කෘතික දියුණුව කෙරෙහි ජානමය දියුණුව කොතෙක් බලපා ඇතිද යන්න කෙරෙහි මෙහිදී මූලික වශයෙන් අවධානය යොමුවේ. ඩාවින් වාදය විසින් ජානමය දියුණුව බොහෝ ලෙස විස්තර කර ඇති නිසා සංස්කෘතිකමය අංග කොයි ලෙසකින් මේ කෙරෙහි සම්බන්ධ වේ දැයි මෙහිදී සොයා බැලේ.
දිවී උරුමවාද සිද්ධාන්තය

ද්වි උරුම වාදය විසින් පෙන්වා දෙන පරිදි මානවයාගේ ජානවල සහ සංස්කෘතිකමය වශයෙන් ඇතිවූ දියුණුව "හෝමෝසේපියන්” නම් නූතන මානවයාගේ දියුණුවට හේතු වී ඇත. ජානමය වෙනස්වීම් නිසා මානවයාගේ හැසිරීම් රටා වෙනස්වීමෙන් සංස්කෘතියද වෙනස්වූ බව පෙනී යයි. මේ අනුව පෙනී යන කරුණු 3 කි. එනම්,


සංස්කෘතිකමය වෙනස්වීම් නිසා සමාජයීය සහ භෞතික වෙනස්කම් ඇතිවේ. උදාහරණයක් ලෙස, කෘෂිකාර්මික ජීවන රටාවට මිනිසා හැඩගැසුණු පසුව, ජානමය වෙනස්වීම් මගින් මිනිස් සිරුරට පිෂ්ඨය සහ ලැක්ටොස් අවශෝෂණය කිරීමේ හැකියාව ලැබිණි.

සමහර අවස්ථාවලදී, සංස්කෘතිකමය වෙනස්වීම් නිසා ජානමය වශයෙන් මිනිසාට අවාසිදායක දේ ද සිදුවේ. උදාහරණයක් ලෙස, කාර්මිකව දියුණු සමහර පෙදෙස්වල ජනගහණ වර්ධනය හීන වීම දැක්විය හැකිය.
සටහන්

{|


|Dual_inheritance_theory

|-
ස්වභාවික මානව විද්‍යා අධ්‍යයනය

ස්වභාවික මානව විද්‍යා අධ්‍යයනය යනු, සොබාදහම සහ මිනිසාගේ සමාජයීය සබඳතා පිළිබඳව කෙරෙන අධ්‍යයනයකි. මෙහිදී, යම් ජන වර්ගයක් විසින් තම සමාජීය, ආර්ථීක සහ දේශපාලනමය අවශ්‍යතා අනුව තම වටපිටාව වෙනස්කර ගන්නා ආකාරය පිළිබඳව සොයා බැලේ. (සල්ස්මන් සහ අට්වුඩ් 1996: 169) ස්වභාවික මානව විද්‍යා අධ්‍යයනය මඟින් මිනිස් සංස්කෘතිය සහ සොබාදහම අතර සබඳතාවය ගැනද ක්‍රමානුකූලව සොයා බැලේ. (එලක් 1982: හාර්ඩස්ට් 1997: මැක්ගී 1996) පුද්ගලයා සහ වටපිටාව අතර පවතින අන්තර් සබඳතාව වටහා ගැනීම ස්වභාවික මානව විද්‍යා අධ්‍යයනයේ අරමුණයි. (ඉන්ගෝල්ඩ් 1992:40) (හාර්වි 1996)

ස්වභාවික මානව විද්‍යා අධ්‍යයනය මුලින්ම යොදා ගැනුනේ ජුලියන් ස්ටුවර්ඩ් විසින් කරන ලද ස්වභාව සංස්කෘතික අධ්‍යයනයකදීය. මෙහිදී ස්ටුවර්ඩ් විසින් පළ කරන ලද මතය වන්නේ සොබාදහමත් මිනිසාත් අතර වන ශක්ති සංසරණයක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සංස්කෘතිකමය වෙනස්කම් ඇතිවන බවයි. සංස්කෘතිය යනු මිනිසා සොබාදහමේ විවිධ වෙනස්වීම්වලට දක්වන ප්‍රතිචාරයන් ය.

මුල සිටම විද්වතුන් මෙම මතය විවේචනය කළහ. ඔවුන්ගේ තර්කය වූයේ ඉහත කී මතය සොබා දහම වෙනස්වීමේ ධර්මතාවයට බැහැර වන බවයි. වර්තමානයේදී සංස්කෘතිය වෙනස්වන්නේ සොබාදහම මත පමණක් නොවේ. මෙයට ජනමාධ්‍ය, රාජ්‍ය පාලනයන්, විවිධ සංවිධාන හා ව්‍යාපාරද දායක වේ.


රෝයි රැපපෝට් යනු මේ පිළිබඳව හැදෑරීම් රැසක් සිදුකළ කෙනෙකි. ඔහු සංස්කෘතිය හා සොබාදහම අතර සබඳතාව හොඳින් විචාළ කෙනෙකි. ඔහුගේ අධ්‍යයනයන් බොහොමයකට පැපුවා නිව් ගිනියාවේ "මැරින්ග්” නමැති ගෝත්‍රික ජනතාවගේ චර්යා රටා උපයෝගී කරගෙන ඇත.
සටහන්

{|


|Environmental_anthropology

|-
ආර්ථීක මානව විද්‍යාව

ආර්ථීක විද්‍යාව සහ මානව විද්‍යාව යන අංශ දෙක ඇසුරින් මිනිසාගේ චර්යාවන් හඳුනාගැනීමට භාවිතා කරන විද්‍යාව ලෙස ආර්ථික මානව විද්‍යාව හැඳින්වීමට හැකිය. මෙහිදී සලකා බැලෙන ප්‍රධාන කරුණු 3 නම් : විවිධ තත්ත්වයන් යටතේ කරුණු හැදෑරීම, මූලික කාරණා කොතෙක් දුරට ප්‍රාමාණික ද යන්න සොයා බැලීම සහ වෙනත් සංස්කෘතිකමය කරුණුය.

පහත දැක්වෙන කාරණා මූලිකවම සළකා බැලේ.

*පුද්ගලයන් විසින් භාණ්ඩ හා සේවාවන්වල තෝරාගැනීමක් සිදුකරයි. මෙහිදී එක්දෙයක් තෝරාගැනීමටත් තවත් දෙයක් අත්හැරීමටත් සිදුවෙයි. එය එක් එක් පුද්ගලයාගේ රුචිකත්වය මත සිදුවේ.
*මෙම තෝරාගැනීම්වල දී පුද්ගලයන් විසින් භාණ්ඩවල විවිධ තොරතුරු ලබාගෙන ඒවා සංසන්දනාත්මකව අධ්‍යයනය කරනු ලැබේ. නිසි තෝරා ගැනීම සිදු කරනුයේ තමා විසින් සාධාරණ යැයි සිතන ආකාරයටය. මෙය පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස් වේ.
* පුද්ගල අවශ්‍යතා අසීමිතවේ. එහෙත් එම අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීමට පවතින සම්පත් ප්‍රමාණය සීමිතය.
*යම් තෝරා ගැනීමක දී පුද්ගලයෙක් මුලින්ම සිතා බලන්නේ තමාගේ මූලික ම අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීමටයි. මෙහිදී අවශ්‍යතාවයන්ගේ පෙළගැස්මක් සිදු කෙරෙන අතර අත්‍යාවශ්‍යම දේ මුලින්ම සළකා බැලේ. පෙළගැස්මෙහි අවසානයට යත්ම පුද්ගලයා හට යම් භාණ්ඩයක් හෝ සේවාවක් නිසා ලැබෙන තෘප්තිය අඩුවේ.

රේමන්ඩ් ෆර්ත් සහ හැරල්ඩ් කේ. ෂ්නයිඩර් විසින් හදුන්වා දෙන ලද පරිදි, ඉහත කරුණු යම් යම් සුළු වෙනස්කම් සහිතව ඕනෑම අවස්ථාවක් සඳහා ආදේශ කරගත හැකිය. පුද්ගලයෙකුගේ සෑම ක්‍රියාවක්ම ඔහුගේ අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීමට කරන ලද තෝරාගැනීමක ප්‍රතිඵලයකි. මෙම අවශ්‍යතාව ආර්ථීක අවශ්‍යතාවක්ම වීම අනිවාර්ය නොවේ: (බර්ලින්ග් 1962:උපුටා ගැනීම 1982:307)

මානව විද්‍යාමය පදනමකින් බලන කල, ඉහත කී සිද්ධාන්ත සියල්ල යොදාගෙන එක් එක් සංස්කෘතීන් අධ්‍යයනය කළ හැකිය. පුද්ගලයන්ගේ තේරීම් සැමවිටම ඔහුගේ හෝ ඇයගේ හෝ අභිප්‍රායන් මත පදනම් වේ. සමහර විට මෙම අභිප්‍රායන් ඔහුගේ සංස්කෘතිකමය අරමුණු මතම පදනම් නොවිය හැකිය. (උදාහරණයක් ලෙස සමහර තේරීම් අනුන්ගේ තේරීම් මත ද පදනම් විය හැකිය. මේ පිළිබඳව ද කෙරෙන පූර්ණ අධ්‍යයනයකින් යම්කිසි සමාජයක / සංස්කෘතියක සිද්ධාන්ත පිළිබඳව අවබෝධයක් ද ලබා ගත හැකිය.) (උදා:- ෆර්ත් 1961: ලාෆින් 1973) මීට අමතරව තේරීම් සඳහා වෙනත් මනෝ විද්‍යාත්මක බලපෑම් ද ඇතිවේ.
සටහන්

{|

|Economic_anthropology

|-

ප්‍රවර්ගය:මානවවේද
අර්නස්ට් ග්ලෙනර්

අර්නස්ට් ග්ලෙනර් ලෝකයේ ඉතා බුද්ධිමත් යැයි සැළකෙන දර්ශනවාදියෙක් මෙන්ම මානව විද්‍යාඥයෙකි. අධි හේතුවාදියෙකි. ඔහුගේ පළමු පොත වූයේ "වචන සහ දේවල්” (Words and Things) නම් ග්‍රන්ථයයි. එම ග්‍රන්තය 1958 පාඨකයින් අතර කෙතරම් ප්‍රසිද්ධ වීද යත්, ටයිම්ස් (Times) සඟරාවේ ප්‍රධාන පුවතක් මේ පිළිබඳව පළවිය. එමෙන්ම මාසයක් පුරාම පාඨක ප්‍රතිචාර ලිපිවලට මුල් විය.

වසර 22 ක් පුරා ලන්ඩන් ආර්ථීක විද්‍යාලයේ දර්ශනවේදය, තර්ක ශාස්ත්‍රය හා විද්‍යාත්මක ක්‍රමය පිළිබඳව මහාචාර්ය ධූරය දරමින්ද, වසර 10 ක් පුරා කේම්බිජ් විශ්වවිද්‍යාලයේ සමාජ මානව විද්‍යාව පිළිබඳ මහාචාර්ය ධුරය දරමින්ද, ප්‍රේග් හි ජාතිකවාදය පිළිබඳව වූ ආයතනයේ මුලසුන දරමින්ද ග්ලෙනර් ඔහුගේ ලේඛනය හා ඉගැන්වීම් හරහා සංවෘත පද්ධති (සමාජවාදය, මනෝ අධීක්ෂණය, සාපේක්ෂතාවාදය සහ විවෘත ආර්ථීකය) වලට එරෙහිව සටන් වැදුණේය.

ඩේවිඩ් ග්ලාස් නම් සමාජ විද්‍යාඥයා වරක් සඳහන් කළේ මෙසේය, "මීළඟ විප්ලවය වාමාංශිකයින් විසින් හෝ දක්ෂිණාංශිකයන් විසින් ඇති කරනු ලබන්නේදැයි මම නොදනිමි. නමුත් මේ කවරකු වුවත් මුලින්ම මරා දමනු ඇත්තේ අර්නස්ට් ග්ලෙනර්වය".
සටහන්

{|


|Ernest_Gellner

|-


ප්‍රවර්ගය:විද්‍යාඥයෝ
ජනවාර්ගික සංගීත අධ්‍යයනය

ජනවාර්ගික සංගීත අධ්‍යයනයේදී සිදු කෙරෙන්නේ සංගීතය සහ නර්තනයේ සංස්කෘතිකමය අංගයන් ප්‍රාදේශීය සහ ලෝක මට්ටමින් අධ්‍යයනය කිරීමයි. ජෙෆ් ටොඩ් ටයිටන් විසින් මෙය හදුන්වනු ලැබුයේ මිනිසුන් විසින් සංගීතය නිර්මාණය කිරීම පිළිබඳව කෙරෙන හැදෑරීමක් ලෙසය. මෙය බොහෝවිට පෙරදිග සංගීතය හා බැඳුනු අධ්‍යයනයක් ලෙස පෙනුණ ද, මෙහිදී බටහිර සංගීතය පිළිබඳවද අධ්‍යයනය කෙරේ. බෲනෝ නෙට්ල් විසින් පළකරන ලද මතයකට අනුව ජනවාර්ගික සංගීත අධ්‍යයනය බටහිර අදහස්වලට බර සංසිද්ධියකි. නමුත්, මෑත කාලයේදී විද්වතුන් විසින් තම තමන්ගේ රටවල් වලදී සිදුකරන ලද ජනවාර්ගික සංගීත අධ්‍යයනයක් තුළින් නෙට්ල්ගේ ඉහත මතය බිඳහෙළීමට අවශ්‍ය තරම් කරුණු සොයාගෙන ඇත.
ඉතිහාසය

සංගීත අධ්‍යයනයේ පරමාර්ථය වූයේ බටහිර සංගීතය කලාව හා ඉතිහාසය හැදෑරීම වුවද, ජනවාර්ගික සංගීත අධ්‍යයනයේදී සියලූ සංගීත කලාවන් සංස්කෘතිකමය හා සමාජීය කෝණයකින් විදහා බැලේ. මෙහි මුල්ම පර්යේෂණ සිදුකරන ලද්දේ 19 හා 20 වැනි සියවස් වලදීය. ඛෙලා බර්ටොක්, සොල්තන් තොඩලි, කොන්ස්තන්තයින් බ්‍රයිලොව්, ෆ්‍රැන්ජෝ ෂාවර්, කාල් සටම්ජන්, එජික් වොන් හොනබොස්ටල් සහ ඇලෙක්සැන්ඩර් එලිස් එම පර්යේෂක පිරිස වේ. "සංසන්දනාත්මක සංගීත අධ්‍යයනය” යන විෂයය ඔස්සේ ඔවුහු ජනවාර්ගික සංගීතය පිළිබඳව හැදෑරූහ. මුල් කාලීනව ඉහත විෂයයන්ගේ මූලික හැදෑරීම් පාදක වූයේ කටින් කට පැවතගෙන ආ පෙරදිග සංගීතය පිළිබඳව වුවද, දැනට මෙම විෂය, ලෝ වටා සියලූ සංගීතයන් හැදෑරීම දක්වා දියුණු වී ඇත.

1955 සිටම ජනවාර්ගික සංගීත අධ්‍යයනය සමාජය” විසින් මෙම විෂයයේ ඉගැන්වීම් කටයුතු සිදු කරනු ලැබේ.
සටහන්

{|


|Ethnomusicology

|-

ප්‍රවර්ගය:සංගීතය
ඉයුජීන් ස්කොට්

ඉයුජීන් ස්කොට් (උපත : 1945 ඔක්තෝබර් 24) ඇමෙරිකානු සම්භවයක් සහිත භෞතික මානව විද්‍යාඥවරියකි. ඇය "ජාතික විද්‍යා අධ්‍යාපන ආයතනයේ” අධ්‍යක්ෂ ධූරය දැරුවාය. (1987 සිට) තවද, ඇය මැවුම්වාදය සහ බුද්ධිමත් නිර්මාණකරණය යන විෂයයන්වලටද විවේචන ඉදිරිපත් කළාය.
ජීවිත කථාව

අධ්‍යාපනික ගමන්මඟ

ස්කොට් හැදී වැඩුනේ විස්කොන්සින් ප්‍රදේශයේය. ඇයට මුලින්ම මානව විද්‍යාව පිළිබඳව උනන්දුවක් ඇතිවූයේ කුඩා කල තම සහෝදරිය ගේ පොතක් කියවීමෙනි. පසුව ඇය විස්කොන්සින්, මිල්වෝකී සරසවියෙන් උපාධිය ද, පශ්චාත් උපාධිය ද ලබා ගත්තාය. තවද කොලොම්බියාවේ, මිසුරි විශ්වවිද්‍යාලයෙන් ආචාර්ය උපාධිය ද ලබාගත්තාය. 1974 දී ඇය භෞතික මානව විද්‍යාඥවරියක් ලෙස කෙන්ටති විශ්ව විද්‍යාලයට ඇතුළත් වී නොබෝ කලකින් ම ඇයගේ මුල්ගුරු කොට සැළකූ ජේම්ස් ගේවන් සහ තවත් "මැවුම් වාදියෙකු” වූ ඩුවාන් ගිෂ් සමඟ මැවුම් වාදය පිළිබඳව විවාදයකට සහභාගි වූවාය.

1980 දී, කෙන්ටතිහි පාසල් තුළ මැවුම්වාදය ඉගැන්වීම වැළැක්වීම කෙරෙහි ස්කොට් විසින් මහඟු මෙහෙයක් කරන ලදි.එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1981 දී ජාතික විද්‍යා අධ්‍යාපන ආයතනය පිහිටුවනු ලැබිණි. 1987 දී ස්කොට්ව එහි අධ්‍යක්ෂකවරිය ලෙස පත්වුණි. මෙම කාලයේදී ජාතික පාසල්වල මැවුම්වාදය ඉගැන්වීම නීතියෙන් තහනම් කෙරිණි. දැනට ස්කොට් සහ ඇගේ ස්වාමියා, දියණිය ද සමඟ කැලිෆෝනියා ජනපදයේ ජීවත් වෙයි.
අධ්‍යාපනික සේවය

1993 දී මිසුරි සරසවිය ස්කොට් තම ශිෂ්‍ය පරපුරේ වැදගත් පුරුකක් ලෙස ගරුකොට සැලකීය. පහත දැක්වෙන්නේ ඇය හෙබවූ තනතුරු කිහිපයකි.
*කැලිෆෝනියා විද්‍යා අධ්‍යාපනායතනයේ සාමාජිකත්වය,
*1994 ඇමෙරිකානු භෞතික මානව විද්‍යාඥ සංගමයේ සභාපති-
*2000-2002, ඇමෙරිකානු විද්‍යා පුනරුද සංගමයේ යාවජීව සාමාජික (2002) සහ සිග්මා හි සභාපති,
*X කණ්ඩායමේ සාමාජික.

1999 සිට 2008 දක්වා කාලය තුළ ස්කොට් හට ආයතන, සරසවි හා අධ්‍යාපනික මට්ටමින් පිරිනැමෙන සම්මාන හා පිළිගැනීම් රාශියක් හිමිවිණි.
තාරකාවේදය-අගහරුගේ ජල විද්‍යාව

අගහරුගේ පහත් වායුගෝලීය පීඩනය නිසා එහි පෘෂ්ඨය මත ද්‍රව ජලය තිබිය නොහැක. නමුත් එහි ධ්‍රැව ප්‍රධාන වශයෙන් සෑදී ඇත්තේ අයිස් වැස්ම වලින් බැවින් ඝන තත්ත්වයේ ඇති ජලයෙන් නම් කිසිම හිගයක් නැත. අගහරුගේ දක්ෂිණ ධ්‍රැවයේ ඇති අයිස් තොප්පිය දියවී ගියහොත් එහි මුළු ග්‍රහ පෘෂ්ඨයම මීටර 11 ක් ගැඹුරට ජලයෙන් යට වී යනු අති බව 2007 මාර්තු මාසයේ දී නාසා ආයතනය විසින් නිවේදනය කරන ලදි.

අගහරුගේ ඝනකම් සයිටොස්පියරයට යටතින් ජලය විශාල ප්‍රමාණයක් සිර වී ඇති බව විශ්වාස කෙරේ. ගිනි කදු පිපිරිමක් වැනි යමකින් එම ද්‍රව ජලය නිදහස් වීමට ඉඩ ඇත. අගහරුගේ ඉතිහාසයේ දී මෙලෙස ද්‍රව ජලය නිදහස් වන්නට ඇති බවට මතයක් පල වී තිබේ.

මෑතක දී අගහරු විශ්ව ගවේෂක යානාව මගින් ගනු ලැබූ ඡායාරූප වලින් අගහරු පෘෂ්ඨය මත ද්‍රව ජලයේ ඉතිහාසය පිළිබද විස්තර වඩා හොඳින් ඉදිරිපත් කරයි. විශාල ගංගා මාර්ග සහ ඒවා ආශ්‍රිත අතු බෙදුනු ශාඛා ජල මාර්ග තිබුණු බවට සාක්ෂි හමුවුවත් ඒවායේ ආරම්භය සනිටුහන් කරන කුඩා ජල මාර්ග පිළිබද සාක්ෂි තවමත් හමු වී නැත.

දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පැවති කාගුණික විපර්යාස හේතුවෙන් පැරණි ගංගා නිම්න වල ලක්ෂණ යටපත් වී ගොස් ඇති බවට යෝජනා ඉදිරිපත් වී ඇත. අගහරු විශ්ව ගවේෂකයා වැනි අභ්‍යාවකාශ යානා මගින් කරන ලද අධි විභේදනය නිරීක්ෂණ වලින් ආවාට හා ආගාධ බිත්ති වල ඇති ලක්ෂණ සිය ගණනක් සනාථ කොට තිබේ.

අගහරු පෘෂ්ඨය මත කලක් ද්‍රව ජලය පැවති බවට තවත් සාක්ෂියක්වන්නේ හෙමටයිට් හා ගොයිතයිට් නමැති විශේෂිත ඛනිජ ලවණ දෙක එහි පෘථිඨියෙන් සොයා ගැනීමය. මේවා ජලය ඇති ඇතැම් අවස්ථාවලදී සෑදෙන ඛනිජ ලවණ දෙකකි.
තාරකාවේදය-අගහරුගේ කක්ෂය සහ භ්‍රමණය

අගහරුගේ සිට සූර්යයාට සාමාන්‍ය දුර දළ වශයෙන් කිලෝමීටර මිලියන 230 ක් වන අතර එහි කක්ෂගත වීමේ කාලය පෘථිවි දින 687 ක් වේ. අගහරුගේ සූර්ය දිනයක් පැය 24 මිනිත්තු 39 තප්පර 35.244 ක් වන බැවින් එය පෘථිවියේ සූර්ය දිනයකට වඩා වැඩි වන්නේ සුළු වශයෙනි. අගහරුගේ වසරක් පාථිවි වර්ෂ 1.8809 කට නැතිනම් වසරක් දින 320 ක් සහ පැය 18.2 කට සමාන වේ.

අගහරුගේ අක්ෂයෙහි අංශක 25.19 ක ආනතියක් ඇති අතර එය පෘථිවි අක්ෂයේ ආනතියට ආසන්න වශයෙන් සමාන වේ. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අගහරු ග්‍රහයාගේ ද පෘථිවියේ මෙන් සෘතු දක්නට ලැබෙන අතර අගහරු ග්‍රහයාගේ වර්ෂය පෘථිවි වර්ෂයට වඩා දීර්ඝ බැවින් එහි සෘතු කාල පරාසයන් ද දීර්ඝ වේ. අගහරු ග්‍රහයා සූර්යයාට සමීපතම ලක්ෂයට 2007 ජුනි මාසයේ දී පැමිනුන අතර සූර්යයාගෙන් දුරස්තම ලක්ෂයට පැමිනුනේ 2008 මැයි මාසයේ දීය.

අගහරු ග්‍රහයා සතුව 0.09 ක කක්ෂි විකේන්ද්‍රීයතාවයක් දක්නට ලැබෙන අතර සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ අනෙක් ග්‍රහයන්ගේ මීට වැඩි විකේන්ද්‍රියතාවයක් පෙන්නුම් කරන්නේ බුධ ග්‍රහයා පමීණ. කෙසේ නමුත් අතිතයේ දී අගහරු ග්‍රහයාගේ කක්ෂය දැනට වඩා වෘත්තාකාරව පැවති බව සොයා ගෙන තිබේ. පෘථිවි වර්ෂ මිලියන 1.35 කට පෙර එහි විකේන්ද්‍රියතාවය 0.002 ක්ව පැවති අතර එය අද පෘථිවියේ දක්නට ලැබෙන විකේන්ද්‍රීයතාවයට වඩා අඩුය. අගහරැ පෘථිවි වක්‍රය වන වසර 100,000 සමග සසදන විට අගහරු ග්‍රහයාගේ විකේන්ද්‍රියතාවන චක්‍රය පාථිවි වර්ෂ 96,000 ක් වේ. කෙසේ නමුත් අනෙක් ග්‍රහ ලෝක වන ගුරුත්වාකර්ෂණ බලපෑම නිසා අගහරැ ග්‍රහයාගේ විකේන්ද්‍රිය බව වැඩිවෙමින් පවතී. පෘථිවිය සහ අගහරු ග්‍රහයා අතර ආසන්නතම දුර තවත් වසර 25,000 ක් ඇතුලත අඩු වී යනු ඇති බවට අනාවැකි පල වේ.
අගහරුගේ-ඩයිමෝස් චන්ද්‍රයා

ඩයිමෝස් යනු අඟහරු ග්‍රහයාගේ චන්ද්‍රයින් දෙදෙනාගෙන් කුඩාම හා පිටතින්ම පිහිටි චන්ද්‍රයාය. (අනෙක් චන්ද්‍රයා වන්නේ ෆෝබොස් ය) ඩයිමෝස් ලෙස එයට නම තබා ඇත්තේ ග්‍රීක සාහිත්‍යයේ එන බියජනක පුද්ගලයකු සිහිපත් කරමින්ය. එහි ක්‍රමානුකූල තනතුර වන්නේ අඟහරු II (Mars II) යන නමය.
සුවිශේෂ ලක්ෂණ

අඟහරු ග්‍රහයාගේ අනෙක් චන්ද්‍රයා වන ෆෝබෝස් මෙන්ම ඩෙයිමෝස් සතුවද C හෝ D ආකාර ග්‍රහක වල දක්නට ලැබෙන වර්ණාවලි, ඇල්බී‍ඩෝ සහ ඝනත්ව ඇත.

ඩෙයිමෝස්ගේ ප්‍රමාණයේ වෙනත් බොහෝ වස්තු මෙන්ම ඩෙයි‍‍මෝස් ද ගෝලාකාර නොවන අතර එහි පරිමාණයන් වන්නේ 15 x 12 x 10 kmය. අඟහරුගේ සමක තලයේ දී වෘත්තාකාර කක්ෂයට ආසන්න කක්ෂයක් එය සතුව පවතී.

ඩෙයිමෝස් යනු බ්‍රහස්පති ග්‍රහයාගෙන් කක්ෂයට විසිවුනු ග්‍රහකයක් වන්නට ඇති බවත් අඟහරු ග්‍රහයා විසින් එය ග්‍රහණය කර ගන්නට ඇති බවටත් මතයක් පවතී. ඩෙයිමෝස්ගේ පෘෂ්ඨයේ සිට බලන කල අඟහරු ග්‍රහයා පෘථිවියේ සිට චන්ද්‍රයා‍ගේ දිස්වන දීප්තිය මෙන් හාරසිය ගුණයක් දීප්තිමත් වන අතර දහස් ගුණයක් විශාලව පෙනේ.

අඟහරුගේ සිට බලන කල ඩෙයි‍මෝස්ට 2.5' කට අඩු කෝණාකාර විෂ්කම්භයක් ඇති අතර එබැවින් එය තරුවක් ලෙස බො‍හෝ දුරට පියවි ඇසට දිස්වේ.ඩෙයිමෝස්ගේ දීප්තිමත්ම අවස්ථාවේ දී එය පෘථි‍වියේ සිට සිකුරු තරුව දිස්වන තරම් දීප්තියකින් දිස්වුනු ඇත. දින 1.2648 ක් ගත වන ඩෙයිමෝස්ගේ අවධි, කුඩා දුරදක්නයක් මඟින් අඟහරු නිරීක්ෂණය කරන්නෙකු ට දැකගත හැකිය.

ඉතා වේගයෙන් කක්ෂගත වන ෆෝබෝස් බටහිරෙන් නැග නැගෙනහිරෙන් බැසී ගියත්, ඩෙයිමෝස් නැගෙනහිරෙන් නැග බටහිරෙන් බැසයයි. ඩෙයිමෝස්ගේ කක්ෂය අඟහරු ග්‍රහයාට සාපේක්ෂව ඉතා ආසන්න බැවින් සහ අඟහරුගේ සමකයට කුඩා ආනතියකින් පිහිටන බැවින් එය අඟහරුගේ අංශක 82.7 කට වැඩි අක්ෂාංශ වලදී දැක ගත නොහැකිය.
සටහන්

|-
|Deimos moon

|-

|}

ප්‍රවර්ගය:අඟහරු