नेपालमा बोलिने भाषाहरू

नेपालका भाषाहरू संवैधानिक नेपालीले बोल्ने नेपालको सार्वभौम भूभागभित्र कम्तीमा पनि प्राचीन इतिहास वा उत्पत्ति भएका भाषाहरू हुन्। बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने १२४ भाषा (पहिलो भाषा) सूचीकृत छन्। अधिकांश भाषाहरू हिन्द-आर्य र चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार अन्तर्गत पर्दछन्। २०७८ को जनगणना अनुसार नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सङ्ख्या १२४ रहेको छ।

सङ्घीय तहको कामकाजको भाषा नेपाली हो, तर संविधानले प्रत्येक प्रदेशले एक वा एकभन्दा बढी आधिकारिक कामकाजी भाषाहरू छनौट गर्न सक्ने व्यवस्था गरेको छ। नेपालको भाषा आयोगले २०७८ भदौ २१ मा नेपालका ७ प्रदेशहरूका लागि १४ आधिकारिक भाषाहरूको सिफारिश गरेको थियो।

नेपालको मातृभाषा वा नेपाली मूलका भाषाहरूलाई कहिलेकाहीँ नेपाली भाषा पनि भनिन्छ।
राष्ट्रिय भाषाहरू

नेपालको संविधान अनुसार 'नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने सबै भाषा राष्ट्रका भाषा हुन्' भनिएको छ। धेरै भाषाहरूमा विभिन्न उपभाषाहरू पनि छन्। उदाहरणका लागि, राई समुदायमा लगभग ३० वटा भाषाहरू छन्। केही भाषाहरू समान छन् र यसलाई भाषिकाको रूपमा लिन सकिन्छ तर कहिलेकाहीँ भाषाहरू बीचको भिन्नता अस्पष्ट हुन्छ र व्यक्ति-व्यक्तिमा फरक हुन सक्छ।
वर्गीकरण

नेपालका भाषाहरू प्रायः भारोपेली वा चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार अन्तर्गत पर्दछन्, जबकि तीमध्ये थोरै मात्र अग्नेली र द्रविड छन्।

नेपालका १२४ भाषाहरू मध्ये, ४८ भारोपेली भाषाहरू, जुन हिन्द-आर्य उप-परिवार (अङ्ग्रेजी बाहेक)का छन्। यो सङ्ख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा ठूलो समूह हो। लगभग ८२.१% जनसङ्ख्या भारोपेली भाषाका प्रयोगकर्ता छन्। नेपाली, भोजपुरी, मैथिली, अवधी, थारू भाषा, उर्दू आदि जस्ता प्रमुख भाषाहरू यो समूहमा पर्दछन्।

नेपालको भाषाहरूको चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवार यसको भोट-बर्मेली समूहको एक भाग हो। भारोपेली परिवार जनसङ्ख्याको १७.३% भन्दा तुलनात्मक रूपमा कम मानिसहरूले बोल्ने भए तापनि यसमा धेरै भाषाहरू, लगभग ६३ भाषाहरू समावेश छन्। यस समूहका भाषाहरूमा तामाङ, नेपाल भाषा (नेवार), मगर, लिम्बू आदि पर्दछन्।

द्रविड भाषाहरूको सानो सङ्ख्या कुरुख भाषाले प्रतिनिधित्व गरेको छ। अग्नेली परिवारको प्रतिनिधित्व मुन्डारी र सन्थाली भाषाले गरेको छ।

आदिवासी, भोट-बर्मेली र अन्य परिवारहरूको आगमन भन्दा पहिलेका नेपालका आदिवासी भाषाहरू जस्तै कुसुन्डा भाषा मुस्किलले जीवित छन्, जुन आज लगभग हराइसकेको छ।

राष्ट्रिय प्रयोगका लागि डिजाइन गरिएको नेपाली साङ्केतिक भाषाका अतिरिक्त नेपालमा झानकोट साङ्केतिक भाषा, जुम्ला साङ्केतिक भाषा र घान्द्रुक साङ्केतिक भाषा जस्ता थुप्रै आदिवासी ग्रामीण साङ्केतिक भाषाहरू पनि छन्।
संविधान

, देवनागरी र रोमनमा लेखिएको सडक चिन्ह]]
नेपालको संविधान २०७२को धारा १ मा नेपालको भाषासम्बन्धी यी प्रावधानहरू छन्:

*धारा ६ : नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू नेपालका राष्ट्रिय भाषाहरू हुन्।

*धारा ७क: देवनागरी लिपिमा लेखिएको नेपाली भाषा नेपाल सरकारको कामका लागि प्रयोग गरिन्छ। (आदिवासी भाषाहरू पनि देवनागरीको प्रयोग गरेर लेख्नु पर्दछ)।
*धारा ७ख : नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले सरकारी कामकाजका लागि सो प्रदेशको बहुसङ्ख्यक जनसङ्ख्याले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य भाषा छनौट गर्न सक्नेछ।
वक्ताको सङ्ख्या अनुसार नेपालका भाषाहरू

नेपालमा "जाति/जाति, भाषा र धर्मसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ अनुसार, थप नयाँ १३ वटा नयाँ मातृभाषाहरू फेला परेका थिए। नयाँ थपिएका मातृभाषाहरूमा भोटे, लोवा, चुम/नुब्री, बारागुन्वा, नार-फु, रानाथारू, कर्मारोङ, मुगाली, तिछुरोङ पोइके, साद्री, डोने, मुण्डा/मुदियारी र केवरत हुन्।

बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपाली मूल भाषीहरूको जनसङ्ख्या आधाभन्दा कम अर्थात् ४४.८६ प्रतिशत रहेको छ। नेपालका अधिकांश भाषाहरू लोपोन्मुख छन् १२४ मध्ये २१ भाषाहरूमा मात्र १,००,००० भन्दा बढी वक्ताहरू छन्।
दोस्रो भाषा

नेपालमा "जाति/जाति, भाषा र धर्मसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन", राष्ट्रिय जनसङ्ख्या तथा आवास जनगणना २०७८ मा १० हजारभन्दा बढी जनसङ्ख्याले दोस्रो भाषाका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका २५ वटा भाषाहरू थिए भने २०६८ को जनगणनामा दोस्रो भाषाको रूपमा १८ वटा मात्र भाषाहरू थिए।


दोस्रो भाषी वक्ताहरू, २०७८ जनगणना
आधिकारिक भाषाहरू

, देवनागरी र अङ्ग्रेजीमा साइनबोर्ड भएको सरकारी कार्यालय।]]
देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा सङ्घीय स्तरमा आधिकारिक कामकाजी भाषा हो। संविधानले प्रदेशले नेपाली बाहेक एक वा एकभन्दा बढी सरकारी कामकाजको भाषा रोज्न पाउने व्यवस्था गरेको छ। नेपाल भाषा आयोगका अनुसार मैथिली र लिम्बुलाई कोशी प्रदेशले आधिकारिक दर्जाको लागि सिफारिश गरेको छ। मधेश प्रदेशमा मैथिली, भोजपुरी र बज्जिका, बागमती प्रदेशमा तामाङ र नेपाल भाषा, गण्डकी प्रदेशमा मगर र गुरुङ, लुम्बिनी प्रदेशमा थारु र अवधी, कर्णाली प्रदेशमा खस र मगर र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा डोटेली र थारू भाषालाई आधिकारिक दर्जा दिएको छ।
लिपिहरू

अधिकांश भाषाहरू केवल मौखिक रूपमा मात्र पाइन्छन्। भाषा आयोगका अनुसार हाल नेपालमा पन्ध्र लिपिहरू प्रयोगमा छन्, जसमा निम्न समावेश छन्:
* देवनागरी लिपि
* धाम लिपि
* कैथी लिपि
* खेमा लिपि
* लिम्बू लिपि
* अक्खा लिपि
* मिथिलाक्षर
* रञ्जना लिपि
* ओलचिकी लिपि
* तामयिग लिपि
यो पनि हेर्नुहोस्

*नेपालका जातिहरू
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू