JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Lẹ́yìn ọdún mẹ́ta

Leyin odun meta
Lẹ́yìn ọdún mẹ́ta

Ohun t’ó bá gba ni lọ́jọ́ ogun

Òun l’ó yẹ ká wárí fún bíi gbanigbani

Ohun t’ó bá gba ni sìlẹ̀ lọ́jọ̀ ọ̀ràn

Òun ló yẹ ká sátọ̀ bíi olùgbèjà

Ṣéb’Olùfọ̀n ni kò jógun ó jà l’Ẹ́rìn

Ṣeb’Ájàlá Ṣàngó ni kò jógun ó kó Kòso

Àní ‘hun t’ó bá gba ni làá sin

Ṣùgbọ́n Òbìrí ayé ti yí bìrí

Ọmọ adáríhunrun ò níran olóore ...

Asiri alabosi
Àṣírí alábòsí

Bí abẹ́rẹ́ bí abẹ́rẹ́ là ń ṣèké

Ojo t’ó bá tọ́kọ́ rọ ni í pa ni

B’írọ́ bá fẹ́ k’ó máa báfẹ́fẹ́ siré

Òtìítọ́ ò ní gbé ‘ṣè t’ó sì dunra

Òtíìtọ́ kò ní sáré jù ‘gbín

Ibi t’írọ́ bá ṣubú sí l’òtíìtọ́ ó ti kì í mọ́lẹ̀

Ẹ má jẹ ń f’àkàwé gbàgbé alábòsí

Ẹ má jẹ ń sàròyé gbàgbé oníṣẹ́ ibi

Bàbá àlùsì tí mo fẹ sọ̀rọ̀ bá l’Obìnrin ti jàrábà

Wọn gba ṣòkòtò nídìí àgbààyà tán ...

Eyi fara, eyi foro
Èyí fàrà tọ̀hún fòró

Ìran ajá kan kìí mọ baba t’ó bá wáyé

Ẹjọ́ ajá kọ́, ohun a dá májá ni

Ìran òbúkọ kì í m’ọkọ iyá rẹ̀

Itú ò lẹ́ṣẹ̀ rárá, kádàrá ìran wọn ni

Ọmọ adáríhunrun tí kò lólú ni wọn ń pè ní t’àlè

Baba alábẹ́ oró t’idìí Obìnrin jẹ lógún

B’óo bá ti r’ábo l’abẹ́ẹ̀ rẹ ń dide

Aya aláya lo wò lásán loò gbádùn

Ọjọ ọ̀kẹ́rẹ́ ti ń fọ epo...
Ọ̀sọ́ òdì.

Ìran ajá kan kì í mọ baba t’ó bá wáyé

Ẹjọ́ ajá kọ́, ohun a dá májá ni

Ìran òbúkọ kì í m’ọkọ ìyá rẹ̀

Itú ò lẹ́ṣẹ̀ ràrá, kádàrá ìran wọn ni

Ọmọ adáríhunrun tí kò lólú ni wọn ń pè ní t’àlè

Baba alábẹ́ oró t’ídìí Obìnrin jẹ lógún

B’óo bá ti r’ábo l’abẹ́ẹ̀ rẹ ń dide

Aye aláya lo wò lásán loò gbádùn

Ọjọ ọ̀kẹ́rẹ́ ti ń fọ epo

Epo rẹ̀ ò kún ‘kòkò kan ṣoṣo

Ọjọ́ t’ólógbò ti ń gbówùú arúgbó...
Akẹ́kọ̀ọ́ t’ó ṣẹ̀ṣẹ̀ wọ Yunifásítì

Gbogbo ẹní ṣẹ̀ṣẹ̀ dé

Ẹ kú ewu odò láì fara b’omi

Ẹ kú oríire

Ẹ kú àjàyè tẹ́ẹ mọ̀ ọ́n jà

Àlááfíà kọ́ lẹ wà bí?

Ará le tàbí kò le?

Ṣ’ẹ́ṣin ń joko koro koro

Ṣé bàbà rẹ̀ ò yéé mì làbà làbà?

Ede Yorùbá ti t’ámòójútó

Nítorí afárá ìjọ́sí ti yí padà

Afárá sì ti d’okinni ...
Ọ̀gágun Múrítàlá dẹni àgbégbè

Mo dé ‘gbó mọláró

N ò róye ọba Aláró

Mo dé ‘gbó Màkẹfun

N ò róye Ọba Ẹlẹ́fun

Mo dé ‘gbó Màkosùn

N ò róye Ọba Afosùndárà.

Dọ̀dàani ni mo dé

Mo ní Múrítàlá ńkọ́

Ẹ jọ̀wọ̀, ẹ bá mi wọ́gàá àwa lọ

Ẹ bá ní wá Múrítàlá ọmọ Mọ̀nmọ́dù ...
Iwe ti a yewo

Ọlátunjí Ọ́pédọ̀tun (2000), Àròfọ̀ Eléwì-odò Oníbonoje Press ISBN 978-145-069-X, oju-iwe 17-32.

Olatunji Opadotun

link title
Pẹ̀lẹ́

Pele
Pẹ̀lẹ́

Mo kí ìyáálé ilé kan pẹ̀lú ọ̀wọ̀ níjọ́sí,

Mo ní ‘Ẹ pẹ̀lẹ́, mà~’

Ó bá bínú, ó ní, ‘Mo jẹ́gbẹ́ ẹ kọ́ bùọ̀dá,

Tó fi ń ṣe mí ní. “Ẹ pẹ̀lẹ́ mà.”

Ó ṣe mí ní kàyééfi mo bẹ̀bẹ̀ gán-ín.

Mo ní, ‘Ẹ jọ̀wọ́, ẹ má mà bínú,

Tinútinú ni mo fi kí i yín kú akitiyan.’

Èyí wá mú mi rántí ọ̀rọ̀ àwọn àgbà, ...

Irahun aja kan

Aja

Irahun
Ìráhùn Àjá Kan

Ìgbà tí mo kọ́kọ́ fojú bale ayé,

Mo gbà, ẹ ẹ̀ pọ́n mi lójú kankan.

Ẹ̀ ń kẹ́ mi, ẹ̀ ń gẹ̀ mí.

Ẹ ẹ̀ sì ṣàìfúnmi lóúnjẹ.

Àgàgà tẹ́ ẹ tún rámì akọ nísàlẹ̀,

Bí i ká jẹ̀kọ ìdájí ni.

Níjọ́ eegun ẹran lásán,

Níjọ́ apẹ híha jẹ. ...
Agbéraga, Lọ̀ ọ́ Ṣe Wọ̀

A ti rẹ́ni tó gungi dé téńté tí ò jábọ́.

A tí réèyàn tó mòòkùn ọ̀sẹ̀ tí ò sì rì.

A ti rẹ́ni tó jẹgba aáyán láìpòkóló.

A ti réèyàn tó gbọ́kùnrùn mì láìbì.

A ti ródó ìrókò, a ti ródó idẹ.

Àyàfi ká tòkè múlé mọ wálẹ̀. ...
Ọ̀nà Ọpẹ́ Pọ̀

Ọ̀rọ̀ ọgbọ́n pọ̀ lẹ́nu Yorùbá.

Ọmọ Oòduà ló ni ká-sọ̀rọ̀-ìjìnlẹ̀.

Wọ́n ti pàṣamọ̀ àìmọnú-ún-rò ọmọ adáríhurun

Gẹ́gẹ́ bí okùnfà àìmọpẹ́-ẹ́-dú.

Béèyàn ò sì wáá mọ inú ún rò,

Tó ṣe pé torí ẹ̀ ni ò jẹ́ ó mọpẹ́ẹ́ dú,

Ṣebí ó lójú ti fi ń ríran. ...
Olúgbóyèga Àlàbá

A bí Ọ̀jọ̀gbọ́n Olúgbóyèga Àlàbá ní ìlú Ìgàngàn ní ìwọ̀n àádọ́ta ọdún síwájú àkókò yìí.

Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ alákọ̀ọ́bẹ̀rẹ̀ ti Ìjọ Elétò àti ilé-ẹ̀kọ́ mọdá ti Ìjọ yìí kan náà ní ìlú Ìgàngàn. Ó lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ Olùkọ́ni Leo Mímọ́ ti Ìjọ Àgùdà ní ìlú Abẹ́òkúta. Ó tún lọ sí Yunifásítì ti Èkó ní Akọkà....
Jìbìtì Dọ̀gá Ìṣekúṣe

‘Ẹni a bá ní a ó jọ

Jíjù là á jù ú!’

Jìbìtì jọ Ìṣekúṣe

Ṣé níjọ́ tí ìṣekúṣe ń bọ̀ wálé ayé,

Ìjọ Jìbìtì kúkú ni.

Ẹni ńlá ni, kì í nìkan rìn.

Nígbà Ìṣekúṣe dáyé tán,

Ó gbé e lé Jìbìtì lọ́wọ́. ...
Iwe ti a yewo

Ọlátúnjí Ọ̀pádọ̀tun (2005); Àwọn Akéwì Ṣàṣàrò University Press PLC. ISBN 978-030-741-9, oju-iwe 20-35.

Olatunji Opadotun

link title
Ojú

Oju jẹ́ ẹ̀yà ara tí ẹranko àti ènìyàn ń lò láti ríran, ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ gbogbo ẹranko ló ní ojú (ṣùgbọ́n àwọn ẹranko kan wà tí kò lójú) Fún eniyan àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹranko, àwòrán tí ojú bárí á lọ sí ọpọlọ, ọpọlọ á sì túnmọ̀ àwòrán náà. Ènìyàn àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹranko ní ojú méji, àwọn ẹranko inú odò tí a tún ń pè ní "copepods" ní ojú kan , àwọn ẹranko mìíràn ní ojú mẹ́ta , àwọn mìíràn ní mẹ́rin. Ìjàm̀bá sí ojú le fa àìríran tàbí ìṣòro pẹ̀lú ìan rírí


thumb|Oju eniyan.
Àwọn Ìtọ́kasí
Ọkọ̀-àlọbọ̀ Òfurufú Atlantis

Ọkọ̀-ayára Òfurufú Atlantis ti o ti lo si inu ofurufu lati nnkan bi ose meji ni o pada si ile aye ni Edwards Airforce Base, California, U.S.A. ni oni ojo Ketalelogun osu kefa odun 2007. Gbogbo awon mejeeje ti won wa ninu re ni won ba a de. Sunita Williams naa ti gunle si ile aye. Oun ni obinrin ti o pe ju ni oju ofurufu. Ojo marundinlogowaa (195 days) ni o gbe ni oju ofurufu. Oun naa ni obinrin ti o rin ni oju ofurufu ju.
Itokasi

Ẹ̀ka:Sáyẹ́nsì
Atlantis
Tòmátò

Tòmátò ní irúgbìn tó po ti o si kéré. Ó da fún ara wa. Tí ó bá ti pón ó ma n pupa, bi ósͅe n pón lósì ma ma tóbi. Orísͅìrisì tòmátò ló wà ní àgbáyé. Wón ma n pe tòmátò ni èso nítorí pé ó ní ìrúgbìn tó pòͅ. Sͅùgbóͅn àwoͅn ènìyàn ma n pé tòmátò l’ágbàye ni èfóͅ, wóͅn sì dèͅ má n se bi èfóͅ.
Bí Oúnje

Tòmátò je eso kan ti a fi maa n se obe. Ti o ba pon tan, kii pe ra nitori naa, awon oloja maa n fe tete ta a tan. Ile Hausa ni gbigbe tòmátò wopo si ju ni ile Naijiria.
Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn ọ̀gbìn
Ẹ̀ka:Àwọn ohun ọ̀gbìn jíjẹ
Ẹ̀ka:Àwọn ónjẹ
Omi

right|thumb|229x229px|Omi

Omi jẹ́ ohun tí ó ṣe pàtàkì fún gbogbo ohun ẹlẹ́mìí. Omi ò lóòórùn, kò ní àwọ̀ àti bẹ́ẹ̀ ni kò ní adùn, ó jẹ́ èròjà tó pọ̀ nínú afẹ́fẹ́, ilẹ̀ àti òkun. Omi tún wà nínú ara gbogbo ohun ẹlẹ́mìí tí ó ma ń yòrò.

"Omi" ni orúkọ àdàpè tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì ń pèé ní H20 ní ipò ṣíṣàn. Ní ipò yìí omi lè di ohun tí ń rọ̀ bíi òjò, tàbí ohun tí afẹ́fẹ́ ń gbé bí kùrukùru. A lè rí ìkùukùu nígbà tí omi àti omi dídì bá ṣù pọ̀ lójú sánmà. Nígbà tí omi náà bá ṣèpínyà, omi dídì oníkírísítálì lè já bọ́ gẹ́gẹ́ bí yìnyín. À ń pè omi onípò gáàsì ní oruku omi. Omi máa ń yí ipò rẹ̀ ní ìpele kọ̀ọ̀kan ti ìyípoyípo omi. Bí ìyípopyípo omi ṣe ń ṣẹlẹ̀ rèé: Kùrukùru omi yóò gòkè lọ sójú sánmà, yóò wá di òjò. Òjò náà yóò wá rọ̀, yóò sì wọnú àwọn adágún, àwọn ọ̀sà, àti àwọn odò, yóò sì “rin ilẹ̀ ayé gbingbin.” Lẹ́yìn èyí, omi sábà máa ń wọnú òkun lẹ́ẹ̀kan sí i.
Pàtàkì omi fún ọ̀làjú ènìyàn

thumb|229x229px|Lagos Lagoon|Ọ̀sà Èkó
Ní ìgbà ìgbàanì, etí odò tàbí ìladò ni ọ̀lájú máa ń gbòòrò: Mesopotamia wà láàárín odò méjì tó ṣe pàtàkì — Odò Tígírísì àti Odò Yúfírétì; Odò Náílì ṣe kókó fún Íjíbítì ìgbàanì. Ọ̀làjú àfonífojì Indus ìjímìjí (c. 3300 BCE to 1300 BCE) dàgbàsókè lẹ́bàá Odò Indus àti àwọn odò míì tí ń ṣàn láti òkè Himalaya. Wọ́n kọ́ Ìlú Róòmù ìgbàanì ní bèrè Odò Táíbà tó wà lórílẹ̀-èdè Ítálì. Àwọn ìgboro ìlú ńlá ìgbàlóde bíi Èkó, Lọ́ńdọ́nù, Tokyo, Parisi, Montreal, Rotterdam, Shanghai, Buenos Aires, New York àti Ṣìkágò ti gbòòrò lápá kan nítorí wọ́n láǹfààní sí omi. Àwọn erékùṣù tó ní èbúté aláìléwu, gẹ́gẹ́ bí Singapore, ti dọlọ́rọ̀ nítorí ìdí ọ̀hún bákan náà. Ní ẹkùn ilẹ̀ aláìtó omi gẹ́gẹ́ bíi apá àríwá Áfíríkà àti Ilẹ̀ Lárúbáwá, àǹfààní omi tó ṣeé mu ti ń ṣe kókó fún ìdàgbàsókè ènìyàn.
Ìlera àti Ìbàyíkájẹ́

thumb|227x227px|Ẹni tó ń ta omi tó ṣeé mu
"Omi tó ṣeé mu" là ń pe omi tí kò lárùn nínú. Bí omi kò bá ṣeé mu, àá sẹ́ ẹ, tàbí kí a sè é kí a tó mu ún. Nǹkan bí àádọ́ta ọ̀kẹ́ lọ́nà 660 ènìyàn wà tí kò láǹfààní sí omi tó ṣeé mu.

Omi tí a ò lè mu ṣùgbọ́n tí a lè lò ó láti wẹ̀ là ń pè é ní omi tí kò léwu tàbí omi tó dára. Kiloríìnì ni wọ́n máa ń fi sínú omi kí a lè lò ó láti wẹ̀ tàbí mu ún.
Ìgbàgbọ́ àti Ẹ̀sìn nípa omi

thumb|228x228px|Ojúbọ Ọ̀ṣun létí Odò Ọ̀ṣun
Nínú ẹ̀sìn púpọ̀, wọ́n ka omi sí ohun mímọ́. Lílo omi fún ìmọ́ra wà nínú àwọn ẹ̀sìn mélòó kan, bí àpẹẹrẹ: Ẹ̀sìn Ìmàle, Ẹ̀sìn Kírísítì, Ìsìn Júù, Ìṣẹ̀ṣe, Ẹ̀sìn Híńdù àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ní ẹ̀sìn Kírísítì, wọ́n máa ń ṣe ìrìbọmi gẹ́gẹ́ bíi ìyàsímímọ́. Ẹ̀sìn Ìmàle ń ṣe ghusl kí wọ́n tó gbàdúrà.

Ní Ìṣẹ̀ṣe, àwọn òrìṣà olómi wà. Àwọn tí wọ́n ń sìn wọ́pọ̀ jù lọ jẹ́: Ọ̀ṣun, Yemọja àti Olókun. Òrìṣà Ọ̀ṣun àti Yemọja jẹ́ obìnrin, ṣùgbọ́n Olókun ò jẹ́ obìnrin tàbí ọkùnrin. Orúkọ Odò Ọ̀ṣun tó wà ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun ni wọ́n fàyọ láti orúkọ òrìṣà yẹn. Odò Ọ̀ṣun ni àwọn olùjọ̀sìn Ọ̀ṣun máa ń ṣayẹyẹ Ọ̀ṣun Òṣogbo lọ́dọọdún.
Àwọn ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Omi
Martin Luther King, Jr.

Martin Luther King, Jr.(January 15, 1929 – April 4, 1968) jẹ́ ẹni ọ̀wọ̀, alákitiyan ọmọ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà,
bẹ́ẹ̀ ni ó sí jẹ́ olórí ẹgbẹ́-ìjíndé fún ẹ̀tọ́ ọmọ-àwùjọ ni ilé Amẹ́ríkà. Gẹ́gẹ́ bí oníwasú Ìjọ Onítẹ̀bọmi, King di alakitiyan fún ẹ́tọ́
ará-ìlú ní ìbẹ̀rẹ̀ ayé rẹ̀.
Ìgbà èwe rẹ̀
Àwọn Ìtọ́ka sí

Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1929
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́aláìsí ní 1968
Ẹ̀ka:Àwọn ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ọmọ Áfríkà Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn alákitiyan ará Amẹ́ríkà
Ẹ̀ka:Àwọn ẹlẹ́bùn Nobel ará Amẹ́ríkà
Gúúsù Áfríkà

Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Gúúsù Áfíríkà wà ní ẹnu igun Apá guusu Áfíríkà. Ó ní ibodè pẹ̀lú orílẹ̀-èdè Namibia, Botswana àti Zimbabwe ní àríwá, mọ́ Mozambique àti Swaziland ní ìlà Òòrùn, 2,798 kilometres (1,739 mi) etí odò ní Okun Atlantiki àti Okun India, ti Lesotho si budo je yiyika pelu re.
Àwọn Ìgbèríko Gúúsù Áfíríkà

Orílẹ̀-èdè Gúúsù Áfíríkà pín sí igberiko 9.


thumb|left|300px|Awon Igberiko Guusu Afrika
|}
Ìrìn-àjò

South Africa jẹ orílẹ-èdè kan pẹlu ìtàn àkọọ́lẹ̀ ti ẹlẹ́yàmẹ̀yà; láti igba miiran ti iṣagbega iwa-ipa ti o kọja, orilẹ-ede yii ka lati jẹ idagbasoke julọ julọ lori ilẹ Afirika da duro diẹ ninu awọn aleebu irora.

Ṣugbọn a ko le dinku ilẹ ikọja yii si awọn abawọn itan rẹ: loni, orilẹ-ede jẹ ọkan ninu awọn irin-ajo ti o dara julọ julọ ni agbaye, ni ifamọra ẹgbẹẹgbẹrun awọn ọmọ ile-iwe, ati pe ọpọlọpọ awọn alejo ṣe irin ajo lati ṣe ẹwa si agbegbe ti o dara yii.
Àwọn Ìtọ́kasí
Ìgè

Opadotun

Olátúnjí Ọ̀pádọ̀tun

Ewì Fún Àwọn Ògo Wẹẹrẹ Ìwé Kejì

Ige
Ìgè

Ìgé Adùbí ìsa

Àdùbí oníkẹ̀ẹ́yẹ

Ẹni ti kò màdùbí

A lóníkẹ̀ẹ́yẹ̀ ṣánpọ́nná

Iké ṣeé yẹ̀ lẹ́yìn ẹni

Ìgè Àdùbí asaare

Èèyàn tó bẹ Ìgè Àdùbí níṣẹ́

Ojo
Òjó

Òjó olúkù-lóyè

Igbe kíké níṣẹ́ ẹyẹ

Òjó Àdìó alájòóòsinmi

Tóo jó láruru

Tóo sì jó ní kọ̀bì

Ajayi
Àjàyí

Àjàyí Ògídí olú

Oníkánga àjípọn

Ò bomi òsùùrù wẹdà

Ẹni Àjàyí gbà gbà tí ò le gbà tán

Aríléwọ́lá, ikú ní í gbolúwarẹ

Irele
Àwọn ewí àkàkọ́gbọ́n: Ìrẹ̀lẹ̀

Títí tí n ó fi kú

N ò ní yéé hùwà ìrẹ̀lẹ̀

N ò ní rágbà fún

N ò ní lanu mi bú ajunilọ
Oríkì Iṣẹ́ àárọ̀ Yorùbá: Ọdẹ

Onígbérí kíjìpá

Alákò à ń kàdá bọ̀

Anílàsà láàrin ìbọn

Alájá tí í lagogo kagbó

Ikú tí í pàmọ̀tẹ́kun

Ẹ̀rùjẹ̀jẹ̀ fún kìnnìhún

Eléṣù lẹ́yìn erin

Ìdágìrì àwọn ìmàdò

Olójú-iná à á sìnkú àgbọ̀nrín

Abàtàn íṣorọ́rí ẹfọ̀n
Àwọn oríkì orúkọ àmútọ̀runwá: Ìbejì

Táyélolú, Kẹ́yìndé

Ẹélà Ọba ọmọ

Gbàbílà a-rinkinkin-lọ́ṣọ̀ọ́

Olúwaà mi

Góńgó lórí ìgbágó

Tì-ẹ̀mì lórí ìyeyè

Ò-gbórí-ìyeyè nawọ́ sáboyún

Àlubọ́sà ẹgàn, agẹmọ eréwé

A-jí-folú-kẹ́
Iwe ti a yewo

Olátúnjí Ọ̀pádọ̀tun (2001) Ewì Fún Àwọn Ògo Wẹẹrẹ Ìwé Kejì Rasmed Publications LTD. Ibadan, oju-iwe 1-12.

Olatunji Opadotun


Ẹ̀ka:yorùbá
Òjò

Òjò jẹ́ ẹ̀tú wẹ́lẹ́ àsopọ̀ omi òfurufú èyí tí ó ń rọ̀ láti sánmọ̀ wa, tí ó sì ń di omi ní orí ilẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àǹfààní ni omi tí ó ń sọ̀kalẹ̀ yí ń ṣe fún ọmọ ènìyàn, lára rẹ̀ ni a ti ń pèsè iná mọ̀nàmọ́má, ó wúlò nínú ilé, ó wúlò fún mímu, ìdáná àti ìtọ́jú oúnjẹ, ó wúlò fún ìwẹ̀, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Síwájú si, omi òjò tún wúlò fún ìdàgbàsókè àwọn ǹkan ọ̀gbìn wa gbogbo. Àwọn díẹ̀ nínú àpẹẹrẹ òjò tí a ní ni ìwọ̀nyí:

Àkọ́kọ́. Òjò ìrìnkèrindò – òjò kékeré pẹ̀lú àtọ̀runwá kékeré, bíi erùpẹ̀ omi.

Ẹ̀ẹ̀kejì. Òjò ìkùnkùn – òjò tó máa ń bẹ̀rẹ̀ lojiji, tó sì tún máa ń dá dúró lojiji.

Ẹ̀ẹ̀kẹta. Òjò àfaradà – òjò tó ń rọ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ fún àkókò pípẹ́.

Ẹ̀ẹ̀kẹrin. Òjò tó pọ̀ – omi tó pọ̀ tí ń ṣubú kíákíá, tó lè fa ìjì líle tàbí ìkún omi.

À gbá jọ omi òjò lè di ibú omi tàbí àgbàrá, èyí tó l'ágbára púpọ̀ tó bẹ́ẹ̀ ní ọ̀pọ̀lopọ̀ ìgbà tí ó lè ṣe ìjàmbá fún ènìyàn, tàbí ohun ìní.

Bí òjò bá fẹ̀ rọ̀, àwon àpẹẹrẹ bíi kí Ilẹ̀ ṣú, afẹ́fẹ́ tó tutù, mọ̀nàmọ́ná, àti bẹ̌ bẹ̌ lọ yíò ma fi ara hàn.
Àwọn Ìtókasí
Ẹ̀bùn Nobel

Ẹ̀bùn Nobel (Ẹ̀bùn Nobel ní èdè Gẹ̀̀ẹ́̀si àti Nobelpriset ní ède Sweden Norwegian: Nobelprisen) ní àwọn èbùn odoódún káríayé tí àwọn ìgbìmọ̀ ará Scandinafia ń fún ni fún ìdámọ̀ ìmúlọsíwájú àṣà àti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀. Wọ́n jẹ́ dídásílẹ̀ ní ọdún 1895 latowo ara Sweden onímọ̀ ẹ̀kọ́ ẹ̀lá (kẹ́místri) Alfred Nobel, olúṣé dynamite. Àwọn èbún nínú Fisiksi, Kemistri, Ìwòsàn, Litireso, ati Alafia koko je bibun ni 1901. Ebun Sveriges Riksbank ninu ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ Okòwò ní Ìrántí Alfred Nobel jẹ́ dídìmúlẹ́ látọwọ́ Sveriges Riksbank ní ọdún 1968 ó sí kọ́kọ́ jẹ́ bíbùn ní ọdún 1969. Bótilẹ̀jẹ́pẹ́ èyí kìí ṣe ẹ̀bùn Nobel gangan, ìkéde àti ìfifún ré̀ ń sélẹ̀ nígbà kan náà mọ́ àwọn ẹ̀bùn yókù. Ẹ̀bùn kọ̀ọ̀kan jẹ́ dídámọ̀ ní pàápàá fún iṣé wọn.
Itokasi
Dìde, Èyin Ará

Nigeria's present national anthem, "Arise, O compatriots" was adopted in 1978.

:Arise, O compatriots, Nigeria's call obey
:To serve our fatherland
:With love and strength and faith
:The labour of our heroes past
:Shall never be in vain
:To serve with heart and might
:One nation bound in freedom, peace and
:unity.

:Oh God of creation, direct our noble cause
:Guide our leaders right
:Help our youth the truth to know
:In love and honesty to grow
:And living just and true
:Great lofty heights attain
:To build a nation where peace and justice
:shall reign

It replaced the anthem "Nigeria We Hail Thee", adopted on independence in 1960. The words were written by a British expatriate, Lilian Jean Williams, while the music was composed by Frances Benda.

:Nigeria, we hail thee,
:Our own dear native land,
:Though tribe and tongue may differ,
:In brotherhood we stand,
:Nigerians all, and proud to serve
:our sovereign motherland.

:Our flag shall be a symbol,
:That truth and justice reign,
:In peace or battle honoured,
:And this we count as gain
:To hand on to our children
:A banner without stain

:O Lord of all creation,
:Grant this our one request
:Help us to build a nation
:Where no man is oppressed
:And so, with peace and plenty,
:Nigeria may be blessed.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn àmì-ìdámọ̀ oníbínibí ilẹ̀ Nàìjíríà
Odò Ọya

Odò Niger (/ˈnaɪdʒər/ NY-jər; Faransé: (le) fleuve Niger [(lə) flœv niʒɛʁ]) ni oru pàtàkì ti ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà, tó gbòòrò nípa 4,180 kìlómítà (2,600 miles). Ilẹ̀ agbègbè rẹ̀ ni 2,117,700 km² (817,600 sq mi) ní agbègbè. Orísun rẹ̀ wà nínú àwọn Highlands Guinea ní gúúsù-ìlà Oòrùn Guinea nítòsí border Sierra Leone. O n ń lọ ní ò̩nà crescent kọjá Mali, Niger, lórí ààlà pè̩lú Benin àti lé̩yìn náà kọjá Nigeria, tí ó ń gbà sí inú delta ńlá kan, tí a mò̩ sí Niger Delta, sí Gulf of Guinea ní Ocean Atlantic. Niger ní odidi ẹsẹ̀ mẹta-ọrun ní Áfíríkà, tí Nile àti Odò Congo kọjá lọ. Ẹka àkó̩kọ́ rẹ̀ ni Odò Benue.
Itokasi

Niger
Àsìkò

thumb|right|Ago apo, eyi je iwon fun asiko to ti re koja
Àsìkò tabi àkókò jẹ́ ìgbésẹ̀ ṣísẹ̀-n-tẹ̀lé tí kò ṣe é yí padà láti ìgbà tí a kò mọ̀ sí àsìkò tí a wà lọ́wọ́ tí yóò sì tún yí wọ ọjọ́ iwájú tí kò tíì dé.

Bí a bá wo ṣàkun gbogbo ìtàn pátá, a ó ri wípé ipa pàtàkì ni àkókò tàbí àsìkò kó; yálà nínú ẹ̀sìn, ìròrí tàbí ìmọ̀ ọgbọ́n inú tí a ń pè ní sáyẹ́nsì. Agogo tàbí àsìkò ni wọ́n tún fi ń ṣòdiwọ̀n lọ́dọ̀ àwọn onímọ̀ tekinọ́lọ́jì, bákan náà ni àsìkò kíkà ṣe kókó nínú ètò ìrìnà ilẹ̀ àti ti òfurufú. Bákan náà ni àsìkò ṣe pàtàkì nínú àwùjọ pẹ̀lú bí wọ́n ṣe fi ń ṣòdiwọ̀n ọrọ̀-ajé; èyí ni ó mú àwọn ènìyàn sọ wípé (owó ni àsìkò). Àsìkò yí náà ni wọ́n fi ń ní ìmọ̀sìlára ìgbà, ọ̀jọ́ orí àti ọjọ́ ayé.
Oríkì àsìkò

Àsìkò túmọ̀ sí onírúurú ǹkan lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn, bákan náà ni ó ní ìtumọ̀ oríṣiríṣi nínú iṣẹ́ kọ̀ọ̀kan. Èyí ni kòjẹ́ kí àwọn onímọ̀ lè sọ ní pàtó wípé báyìí ni àsìkò ṣe jẹ́ tàbí oríkì báyí ni ó tọ́ kí a fún àsìkò. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wípé, agbọn ìmọ̀ eré ìdárayá, okòwò, iléṣẹ́ ńlá ńlá, sáyẹ́nsì tí ó fi mọ́ àwọn eléré ìtàgé ni wọ́n kò lè koyán àsìkò kéré. Tí a bá wá ní kí a fún àsìkò ní oríkì kan, a ní láti ṣàkíyèsí: ìwòye ojú ọjọ́, yálà Òòrùn tàbí òṣùpá àti lílọ-bíbọ̀ sánmọ̀.
Itokasi
Tábìlì àyè àwọn ẹ́límẹ̀ntì

Tábìlì àyè àwọn ẹ́límẹ̀ntì je ona eleto agbehan awon apilese egbo. Bo tile je pe iru tabili yi ti wa tele, eni ti gbogbo eniyan gba pe o da ni onimo khemistry Ararussia Dimitri Mandeleev ni odun 1869. Mandeleev fe tabili yi lati s'afihan ("igba") isele bi a se n da awon apilese mo. Atunse ti bo si iyasile tabili yi, be ni o si ti fe si bi a ba se n seawari awon apilese tuntun be sini a ti se iko apere elero (theoretical model) tuntun la ti se alaye iwuwa egbo.

Tabili igba ti je pataki nisinyi ninu imo eko Khemistry, nipa lati pin si owoowo, la si ona to mogbon wa ati lati safiwe awon orisirisi iru iwa egbo. Be na sini tabili yi n je lilo ninu eko Fisiki, Biology, imoero ati Ileise ero. Tabili ise (standard) isinyi ni 117 apilese ti a le fihan gege bi January 27, 2008 (nigbati apilese 118 ti je imudipo (synthesized) apilese 117 ko ti je be).
Ilanaoye ti a fi n sagbekale tabili igba

Tabili igba ise (Standard periodic table)
Alternative versions (Layout/view of the table)

* Iru tabili ise bi ti oke yi je apere ipile.
* Iru tabili anaro ti a le yi lo sile fun ojuewe to fun
* Iru tabili gbangba fun wa ni ipile ati oruko awon apilese lekunrere
* Iru tabili totobi fun ni awon toke pelu iposi atomu awon apilese
* Iru tabili lekunrere
* Iru tabili agbara imunawa
* Iru Tábìlì ìgbà (iseto atanna)
* Iru Tábìlì ìgbà (irin ati aije-irin)
Atosile

Iyasile tabili igba n safihan (igba) isele fun idamo awon egbo. A se akojo awon apilese bi nomba atomu won se n po si (eyun àkọ́wá ati inuikun atomu). Lori ila kanna ni awon apilese ti won ni idamo kanna wa ("akojopo")
Itokasi

*
*
Tábìlì ìgbà (standard)

This is a standard display of the periodic table of the elements. For more information on its contents and history, see the article Periodic table.
----


}}"
|-
! width="1.0%" | Group →
! width="5.5%" | 1
! width="5.5%" | 2
! width="5.5%" | 3
! width="5.5%" | 4
! width="5.5%" | 5
! width="5.5%" | 6
! width="5.5%" | 7
! width="5.5%" | 8
! width="5.5%" | 9
! width="5.5%" | 10
! width="5.5%" | 11
! width="5.5%" | 12
! width="5.5%" | 13
! width="5.5%" | 14
! width="5.5%" | 15
! width="5.5%" | 16
! width="5.5%" | 17
! width="5.5%" | 18
|-
! ↓ Period
| colspan="19"|
|-
! 1
|
| colspan="16"|
|
|-
! 2
|
|
| colspan="10"|
|
|
|
|
|
|
|-
! 3
|
|
| colspan="10"|
|
|
|
|
|
|
|-
! 4
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! 5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! 6
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! 7
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| colspan="21"|
|-
| colspan="4" style="text-align:right"|* Lanthanides
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
| colspan="4" style="text-align:right"|** Actinides
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}


Notes
*Lanthanides are also known as "rare earth elements", a deprecated term. Regarding group membership of these elements, see here.
*Alkali metals, alkaline earth metals, transition metals, actinides, lanthanides, and poor metals are all collectively known as "metals".
*Halogens and noble gases are also non-metals.
Orin fújì

Fújì jẹ́ orin tó gbajúgbajà láàárín àwọn Yorùbá. Ó jáde látara orin Wéré, tí wọ́n tún ń pè ní ajísàrí tó máa ń jí àwọn Musulumi nígbà àwẹ̀. Sikiru Ayinde Barrister ló sọ orin yìí di gbajúmọ̀ ní 1950 sí 1960, ó sì yí orúkọ rẹ padà sí Fuji. Barrister sọ ọ́ di mímọ̀ pé ìwé alẹ̀móde kan ni òun rí ní pápá ọkọ̀ òfurufú, tí wọ́n kọ "Mount Fuji sí, tí oh jẹ́ òkè tó ga jùlọ ni Japan. Wọ́n sì máa ń sọ pé kí a má ṣi Fuji gbé fún "fuja" tàbí "faaji".
Ìtàn

Orin wéré jẹ́ orin tó gbajumọ̀ láàárín àwọn Musulumi, òun sì ni wọ́n máa ń lò láti fi jí àwọn Musulumi lásìkò àwẹ̀. Ní bíi ọdún 1950, Dáúdà Àkànmú Epo Àkàrà àti Ganiyu Kuti ló dá orin yìí sílẹ̀ ní ìlú Ìbàdàn. Wọ́n máa ń lo sakara àti goje láti fi gbéorin yìí jáde. Díẹ̀ lára àwọn olórin wéré ni; Sikiru Omo Abiba, Ajadi Ganiyu, Ayinde Muniru Mayegun, Ajadi BAshiru, Sikiru Onishemo, Kawu Aminu, Jibowu Barrister, Ayinde Fatayi, Kasali Alani, Saka Olayigbade, Ayinla Yekini àti Bashiru Abinuwaye.

Ní ọdún 1960, Sikiru Ayinde àti àwọn akọrin wéré yòókù di gbajúmọ̀ ní gbogbom Èkó.

Orin yìí wọ́pọ̀ láàrin àwọn ọkùnrin, àmọ́ èyí tí àwọn obìnrin máa ń kọ ni orin wákà. Àwọn obìnrin ló sìm máa ń gbe orin fún àwọn oní fuji.
Ìdàgbàsókè

Àwọn gbajúgbajà olórin fuji ní orílè-èdè Naijiria ni; Rasheed Ayinde Adekunle Merenge, Abass Akande obesere (PK 1), Sir Shina Akanni, Alhaji Isiaka Iyanda Sawaba, Adewale Ayuba, Wasiu Alabi, (Oganla 1) King Dr.Saheed Osupa (His Majesty), Late Sunny T Adesokan (Omo Ina ton ko fújì), Alayeluwa Sulaimon Alao Adekunle Malaika (KS1, Original ), Shefiu Adekunle Alao (Omo Oko), Sule Adio (Atawéwé), Tajudeen Alabi Istijabah (Oju Kwara), Wasiu Ajani (Mr. Pure Water), Taiye Currency, Alhaji Komi Jackson, Remi Aluko(Igwe fújì), Muri Alabi Thunder, Karube Aloma, Oyama Azeez (Arabesa, Alapatinrin, The Modern Real Fuji Creator), Murphy Adisa Sabaika (Madiba 2), Abiodun Ike Minister (Aremo Alayeluwa), Tunde Ileiru, Karubey Shimiu, Adeolu Akanni (Paso Egba), Shamu Nokia, (Quintessential) Sunny Melody, Olusegun Ologo, Segun Michael, Bola Abimbola, àti Sulaimon Alao Adekunle (KS1 Malaika).

Orin fuji ṣì ń tà láyé òde-òní. Àwọn eléré tó ṣẹ̀ṣẹ̀ ń wọ orin fuji ni; Shanko Rasheed, Wasiu Container, Cripsymixtee, Konkolo Wally G, Global T, àti Muri Ikoko. Lọ́wọ́lọ́wọ́ báyìí, Wasiu Ayinde, tí a tún mọ̀ si K1 De Ultimate ni ó jẹ́ gbajúgbajà jù lọ ńnú gbogbom àwọn olórin fuji. Láti ọdún 1990, àwọn òsèré bíi Abass Akande Obesere, Wasiu Alabi Pasuma (Oganla Fuji), àti King Saheed Osupa ṣì wà lójú ọpọ́n olórin fuji.
Àwọn ìtọ́kasí
Ọjọ́ Ajé

nípa òṣùpá ní ọdún 1616. Wọ́n sọ ọjọ́ ajé ní orúkọ tẹ̀lẹ́ òṣùpá ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè.]]

Ọjọ́ ajé jẹ ọjọ́ tí ó wà láàrin ọjọ́ àìkú àti ọjọ́ ìṣẹ́gun. Gégé bí àjọ International Organization for Standardization's ISO 8601 se sọ, ọjọ́ ajé ni ọjọ́ àkọ́kọ́ nínú ọ̀sẹ̀, àwọn orílẹ̀-èdè míràn tí ó ka ọjọ́ àìkú sí ọjọ́ àkókò inú ọ̀sẹ̀ sì ka ọjọ́ ajé sí ọjọ́ kejì inú ọ̀sẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ èdè ni ó sọ ọjọ́ ajé ní orúkọ tẹ̀lé òṣùpá.
Ipò láàrin ọ̀sẹ̀

Ní ayé àtijó, ọ̀sẹ̀ àwọn Gíríìkì àti Róòmù bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ọjọ́ àìkú(dies solis), tí ọjọ́ ajé sì jẹ́ ọjọ́ kejì ọ̀sẹ̀(dies lunae). Bẹ́ẹ̀ tún ni, ní ariwa America, wón ka ọjọ́ àìkú sí ọjọ́ àkọ́kọ́ inú ọ̀sẹ̀. Ṣùgbọ́n

International Organization for Standardization fi ọjọ́ ajé sí ipò àkọ́kọ́ nínú ọ̀sẹ̀ ní ISO 8601. Àwọn ará China ma ń pe ọjọ́ ajé ní xīngqīyī (星期一) èyí tí ó túmọ̀ sí "ọjọ́ àkọ́kọ́ ọ̀sẹ̀".
Ìbọ̀wọ̀ àwọn ẹṣin fún ọjọ́ ajé

Ẹ̀sìn Kristẹni, islam àti Judaism ka ọjọ́ ajé sí ọjọ́ tí ó wà fún àwẹ̀. Àwọn Hadith kọ̀kan wípé ọjọ́ ajé jẹ́ ọjọ́ tí wón bí Muhammadu, ọjọ́ ajé ṣì ní ọjọ́ tí ó rí ìṣípayá rẹ̀ àkọ́kọ́, èyí tí ó padà di Quran.
Àwọn Ìtókasí

Aje
Ọjọ́ Rú

thumb|The Norse religion|Norse god [[Odin or Wōden, in an 18th century Icelandic manuscript, after whom Wednesday is named]]
Ọjọ́ Rú je ọjọ́ ọ̀sẹ̀ tí ó tẹ̀lé ọjọ́ Ìsẹ́gun ṣùgbọ́n tí ó ṣíwájú Ọjọ́bọ̀. Ní ìbámu pẹ̀lú àjọ àgbáyé ti ISO 8601, òun ni ọjọ́ kẹta nínú ọ̀sẹ̀. Àwọn orílẹ̀-èdè tó fi Ọjọ́ Àìkú ṣe ọjọ́ àkọ́kọ́, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wà nínú Ẹ̀sìn Islam àti àwọn ará Júù, ọjọ́ Rú ni ọjọ́ kẹrin wọn.
Àwọn ìtọ́kasí

Ru