JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
පුරාණ බැබිලෝනියානු යුගය

පුරාණ බැබිලෝනියානු යුගය


ක්‍රි.පූ. 2000 දී පමණ එලමයිට් වරුන් හමුවේ උර්-3 රාජවංශය කඩාවැටීමෙන් පසුව, යුප්‍රේට්ස් නදියෙන් බටහිර සිට පැමිණි සෙමිටිච් ඇමොරිට් වරු මෙසපොටේමියාවෙ බහුතර බලය ලබාආ ගත් හ. ඔවුහු එහි කුඩා රාජධානි සමූහයක් සාදා පාලනය කලහ. "ඇමොරිට් යුගය" නම්වූ එම යුගයේ මුල් ශතවර්ෂ වලදී, පළමු ශම්ෂි අඩාඩ් උතුරෙහි වූ ප්‍රදේශ එක්සත් කරමින් ඒ ආසන්නයටම පැමිණියද බැබිලෝනියාවේ වඩාත්ම බලසම්පන්න රාජධානිය වූයේ "අයිසින්" ය. බැබිලෝනියාවේ ස්ථාපිත වූ මෙම රාජධානි අතරින් අතරින් එකක් අනෙකුත් රාජධානීන් ද අයත් කරගෙන පලමු බැබිලෝනියානු අධිරාජ්ය ගොඩනැගූයේ මෙම පුරාණ බැබිලෝනියානු යුගයෙහිදීය.

හයවැනි පාලකයා වූ හමුරාබි ගේ කාලයේදී බැබිලෝනියාවට මෙසපොටේමියාවද සිය ආධිපත්යට නතු කරගැනීමට හැකිවිය. (ක්‍රි.පූ. 1780 හෝ 1750; කාලය අවිනිශ්චිතයි ). ඔහු ඉත කාර්යක්ෂම පාලකයෙක් වූ අතර බලසම්පන්න නීති කෙටුම්පතක් වූ හමුරාබිගෙ කෙටුම්පත ලියා අවුල්සහගත කාල වකවානුවකින් පසුව ප්‍රදේශයට ස්ථාවරත්වයක් ගෙන දුන්නේය. එය මධ්යම මෙසපොටේමියාවේ බලය බවට පත්විය.

බැබිලෝනියන් වරු රජු මාර්දුක් ගේ දූතයෙක් ලෙස සැලකූ අතර, මෙසපොටේමියාවෙහි සියලුම නීත්යානුකූල පාලකයින්ට ඔටුනු පැලඳවීමට සිදුවූ බැබිලෝන් නගරය "ශුද්ධ වූ නගරය" ලෙස සැලකූහ. ඉන්පසු බදු අයකිරීමත් නිලධාරිවාදයත් එහි වර්ධනයවී රජුගේ පාලනය පැතිරවිය හැකිවන පරිදි මධ්යම ආණ්ඩුවක් ස්ථාපිත විය.

බැබිලොනියාවට නැවත නිදහස ලබාගැනීමෙන් පසුව මහා සාහිත්යමය පුනර්ජීවනයක් ඇතිවිය. මෙහි ඉතා වැදගත් එක් ප්‍රතිඵලයක් වූයේ "පළමු බැබිලෝනියානු අධිරාජ්යය" යි. ස්වදේශීය ඉතිහාසඥයින්ට අනුව මෙය නීති කෙටුම්පතක පරිවර්තනයකි. හමුරාබි ගේ අණට අනුව මෙය සකස් කරන ලද්දේ එලමයිට් වරුන්ගේ නෙරපීමෙන් පසු සිය රාජධානිය නිරවුල් වූවාට පසුවයි. 1901 දී මෙම හමුරාබි කෙටුම්පතෙහි කොල්ලකන ලද පිටපතක් ජේ. ඩි මෝර්ගන් සහ වී. ෂෙයිල් විසින් සුසා හිදී සොයාගන්න ලඩී. දැන් මෙම පිටපත ඇත්තේ ලූවර් කෞතුකාගාරයේය.

බැබිලෝනියානුවෝ නිතරම බටහිර රටවල් ස්මග වෙළඳාමෙහි නිරත වූහ. සමහරවිටක බැබිලෝනියානු නිලධාරීන් හෝ හේවායින් සමග සිරියාවට සහ කැනාන් වලටද ගියහ. අමොරිට් වෙළඳ පිරිස් මෙසපොටේමියාව පුරාද වෙළඳාමේ ගියහ. බබිලෝනියාවේ බටහිර සබඳතා බොහෝ කලක් පැවතිණි. හමුරාබි ගේ සීයා ගේ කාලයට අයත් ඔප්පුවකට අනුව සාක්ෂිකරුවකුගේ පියා වූයේ අබි-රාමු හෙවත් අබ්‍රම් නමැති අමොරිට් වරයාය. හමුරාබි ගේ ලොකු මුනුබුරා වූ අම්මි ඩිටානා ඔහුව හඬුන්වාගත්තේ අමොරිට් දේශයේ රජු වශයෙනි. අම්මි ඩිටානා ගේ පියාත් පුතාත් අබි-එෂාහ් සහ අම්මිසඩුක්වා යන කැනානයිට් නාමයන් දැරූහ.
ක්ෂාන්ති (ඛන්ති)

ශාන්තිය හෙවත් පාලි භාෂාවෙන් ඛන්ති යනු ඉවසීම හා සමවාදීම යන ගුණයයි. ‍එය ථේරවාද හා මහායාන සම්ප්‍රදායන් දෙකෙහිම පාරමිතාවක් ලෙස සැලකේ.

ශාන්ති යනු එය පවත්වා ගැනීමට අපහසු වන අවස්ථාවකදී ඉවසීමෙන් කටයුතු කිරීමයි. එයින් අදහස් කෙරෙන්නේ එම අවස්ථාවේ ඇතිවන පීඩනය හේතුවෙන් හෝ වෙන කළහැකි කිසිවක් නොමැතිවීම හේතුවෙන් ඉවසිම නොව පරිත්‍යාගයක් වශයෙන් ස්වකැමැත්තෙන්ම ඉවසීමයි.
ධර්ම ග්‍රන්ථ වල සඳහන් ශාන්තිය

අන් අයගේ වෛරය, හිංසාව හෝ බොරු චෝදනා කිරීමේදී ඉවසීම ආදිය පිළිබඳව පාලි ධර්ම ග්‍රන්ථ වල නිදසුන් රාශියක් සඳහන් වේ.
ධම්මපද ගාථාව

ඛන්ති යන වචනය ඕවාද ප්‍රාතිමෝක්ෂයේ සඳහන් වන පළමු වචනය වේ. ඉවසීම හා දරා ගැනීම පළමුවන තපසම් නිර්වාණය බුද්ධ දේශනාවේ ප්‍රධාන වචනයයි. ‍යමෙකුට හිංසා කරන තැනැත්තා ධ්‍යාන වඩන්නෙකු නොවේ, යමෙකුට අයහපත් ලෙස සලකන තැනැත්තා භික්ෂුවක් නොවේ.

ධම්මපදයේ 399 වන ගාථාව

චෝදනා, හිරිහැර හා සිරගතකිරීම් ක්‍රෝධයෙන් තොරව දරාගන්නා තැනැත්තාගේ හමුදා ශක්තිය වන්නේ දරාගැනිමේ හැකියාවයි. ඔහුට මම බ්‍රහ්මණ යැයි කියමි.

ඛන්ති වන්නන ජාතකය හා ශාන්තිවාදී ජාතකයේ දී ඉවසීම පිළිබඳව නිදසුන් දැක්වේ.

ප්‍රවර්ගය:බුදු දහම
නාමරූප

නාමරූප යනු පාලි හා සංස්කෘත භාෂා එක්වීමෙන් තැනුනු නම හා ස්වභාවය යන අර්ථ දෙන වචනයකි.

බුද්ධ ධර්මයේ දැක්වෙන නාමරූපය

1 අවිද්‍යාව

2 හට ගැනීම (නිර්මාණය)

3 සිහිය

4 සිත හා කය

5 සංඥා සය

6 ස්පර්ශය

7 දැනීම

8 තණ්හාව

9 දැඩිව ග්‍රහණය

10 භවය

11 උපත

12 මහළු වීම හා මරණය

පටිච්ච සමුප්පාදය

බුද්ධ ධර්මයේදී නාමරූප යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මනුෂ්‍යයා තැනී ඇති කොටස් දෙකවන නාම හෙවත් චිත්ත (මානසික) කොටස් හා භෞතික ‍කය හෙවත් රූපයයි. බුදුදහමේ දී නාම හා රූප අන්‍යොනයව බැඳී තිබෙන අතර වෙන් කිරීම අපහසුය. නාමරූප එක්වීමෙන් මනුෂ්‍යයා නිර්මාණ වේ.

මනෝවිද්‍යාත්මක පැහැදිලි කිරීම

නාමරූපය පිළිබඳ බුද්ධ දේශනාව

මහණෙනි, නාමරූපය යනු කුමක්ද? ස්පර්ශය, දැනීම, අරමුණ හා අවධානය යන සියල්ල නාම රූපයයි. පඨවි, අපෝ, තේ‍ජෝ, වායු යන සතර මහා භූත හා සතර මහා භූත මත රඳාපවතින සියලුම දේ රූපයයි. මෙම කරුණු දෙක එකතුවීමෙන් නාමරූප තැනේ. නාමරූප පටිච්ච සමුප්පාදයේ කොටසකි.
පාරමිතා

දස පාරමිතා

සම්මා සම්බුද්ධ, පසේ බුද්ධ, අරහත් යන තුන්තරා බෝධියට පමුණුවන ලෝකෝත්තර කුසල ධර්ම දස පාරමිතා නම් වෙති. ලෞකික සැප සම්පත් පතා කරන කුසලයෙන් ලෞකික සැප සම්පත්ම පමණක් ලබා දෙනු මිස සම්බෝධියට නො පමුණුවනු ලැබේ.එ බැවින් ඒ කුසලයෝ පාරමී සංඛ්‍යාවට නො ගැනෙති. සම්බෝධිය හෝ නිවන හෝ පතා කරන කුසලයෝ පාරමී සංඛ්‍යාවට අයත් වෙති.

"දානං සීලඤ්ච නෙක්ඛම්මං - පඤ්ඤා විරියෙන පඤ්චමං
ඛන්ති සච්චමධිට්ඨානං - මෙත්තුපෙක්ඛාතිමා දස"

යනුවෙන් මෙම ගාථාවේ සදහන් වන පරිදි එම දස පාරමිතා මෙසේය,

# දාන පාරමිතාව - වෙස්සන්තර / සිවි /සස ජාතකය
# ශීල පාරමිතාව- සීල විමංසා ජාතකය
# නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව - මාකදේව ජාතකය
# ප්‍ර‍ඥා පාරමිතාව - උම්මග්ග ජාතකය
# වීර්‍ය්‍ය පාරමිතාව - වන්නුපත ජාතකය
# ක්ෂාන්ති පාරමිතාව - ක්ශාන්තිවාදී ජාතකය
# සත්‍ය පාරමිතාව - වට්ටක ජාතකය
# අධිෂ්ඨාන පාරමිතාව - තේමිය ජාතකය
# මෛත්‍රී පාරමිතාව - මහාකපි / මග මානවක
# උපේක්ෂා පාරමිතාවය (ලෝමහංස ජාතකය) යි පාරමිතා දසයෙකි. (උපුටා ගැනීම, මහාචාර්ය පූජ්‍ය රේරුකානේ චන්දවිමල මහනාහිමි- බෞද්ධයාගේ අත්පොත)
සය පාරමිතා

1. දාන

2. ශීල

3. ඛන්ති

4. වීර්ය

5. ධ්‍යාන

6. ප්‍රඥා

පාරමිතාවක් යනු පරිසමාප්ත කිරීමයි. බුද්ධ ධර්මයේදි පාරමිතා නම් වන්නේ යහපත් ගුණධර්ම සම්පුර්ණ කර ගැනීමයි. පාරමිතා පිරීම මඟින් තම කර්ම ප්‍රහීනකර නිර්වාණය අවබෝධ කර ගත හැක.
ථේරවාදි බුදු දහමේ දැක්වෙන පාරමිතා

ථේරවාදි බුදු දහමේ බුද්ධ වංශය, ජාතක පොත යන ග්‍රන්ථවල පාරමිතා පිළිබඳ සඳහන් වේ. එමනිසා පාරමිතා මුල් බුදු දහමේ අංගයක් ලෙස සැලකෙන නමුත් සූත්‍ර පිටකයේ පාරමිතා පිළිබඳ සඳහන් නොවීම නිසා මෙය අර්ධ මහායාන මතයක් බවට අදහසක් පවතී.

* දාන - පරිත්‍යාගශීලිත්වය , මනසින් අත් හැරීම

* ශීල - යහපත් හැසිරීම ,

* නෙක්කම්ම - අභිනිෂ්ක්‍රමණය

* ප්‍රඥා - විදර්ශනාව

* වීර්ය - නොපසුබසින උත්සාහය

* ඛන්ති - ඉවසීම

* සච්ච - සත්‍යය

* අධිට්ඨාන - අධිෂ්ඨානය

* මෙත්තා - මෛත්‍රිය

* උපේක්ෂාව - ශාන්තභාවය හා උපේක්ෂාව

අවසානයට සඳහන් මෙත්තා හා උපේක්ඛා සතර බ්‍රහ්ම විවරණයේද කොටසකි.

ප්‍රවර්ගය:බුදු දහම
ස්පර්ශය

පංචස්කන්ධය

ස්පර්ශය හෙවත් ඵස්ස (පාලි ) යනු බුදුදහමට අනුව ස්පර්ශය මඟින් ඇතිවන දැනීමකි.

ස්පර්ශය යනු හැඟිම්, හැඟිම් ඇතිකරන වස්තුව හා හැඟිම් ඇතිවන වස්තුව අතර ඇතිවන සම්බන්ධයයි. නිදසුනක් ලෙස ඇස, ආලෝකය හා යමක් දැකීම යන සම්බන්ධය දැක්විය හැක. බුදුදහමේ අනුව ස්පර්ශ ද්වාකාර සයකි. ඇස, කන, නාසය, දිව, කය හා මනස එම කොටස් සය වේ.

‍පටිච්ච සමුප්පාදයේ සයවන අංගය ස්පර්ශයයි. එය ඇතිවන්නේ විඥ්ඥානය හටගැනීම හේතුවෙන් වන අතර ස්පර්ශය නිසා වේදනා ඇතිවේ (කයට ඇතිවන හැඟීම)

සංස්කාර ධර්ම පහට අනුව රූප හා විඥ්ඥානය නිසා ස්පර්ශය ඇතිවන අතර වේදනා සංඥා හා සංස්කාර එමඟින් හටගනී.

අභිධර්මයේදී ස්පර්ශය චෛතසික 52 න් කොටසක් වන අතර සබ්බචිත්ත කොටස් 7 ද අයත් වේ.
සටහන්

ප්‍රවර්ගය:බුදු දහම
විනය (බුද්ධාගම)

පාලි භාෂාවේ හා සංස්කෘති භාෂාවෙන් විනය යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ සංයමය හෙවත් හික්මීමයි. බෞද්ධ භික්ෂු ශාසනයේ හෙවත් සංඝයා වහන්සේලාගේ පාලන රාමුව අඩංගු වන්නේ විනය පිට‍කයේය. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දේශනා ධර්මය හා විනය ලෙස කොටස් 02 කට බෙදිය හැකි අතර බුදුදහමට යෙදෙන තවත් නමක් වනුයේ ධර්ම විනයයි.

විනයේ ප්‍රධාන අංගය වන්නේ පටිමොක්ඛ (පාලි) හෙවත් ප්‍රාතිමෝක්ෂයයි. විනය නීති භික්ෂුන්වහන්සේලා කට පාඩමින් පරපුරෙන් පරපුරට ‍පත්වා ගෙන එන ලදී. කල්යාමේදී භූගෝලීය, සංස්කෘතික හා විවිධ සම්ප්‍රදයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව විනය නීතිද විවිධ වේ. නමුත් විනය නීතිවල සංයුතිය සමාන වන අතර කුඩා වෙනස්කම් පමණක් දැකිය හැක. බුරුමය, කාම්බෝජය, ලාඕස්, ශ්‍රී ලංකාව හා තායිලන්තවාසි බෞද්ධ භික්ෂුන් ථේරවාදී විනය අනුගමනය කරන අතර භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 227 ද, භික්ෂුනීන් වහන්සේලාට නීති 311 ද එහි අඩංගුය. (භික්ෂුනී ශාසනය සියවස් ගණනාවකට පෙර පරිහානියට පත් වු අතර වර්තමානයේද චීන සම්ප්‍රදාවට අනුව එය නැවත පිහිටුවීම මත‍භේදයට තුඩු දෙන්නකි) චීන, ජපාන, කොරියානු හා වියට්නාම භික්ෂුන් වහන්සේලා අනුගමනය කරන ධර්ම ගුප්තක විනයේ භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 250 ද භික්ෂුනීන් වහනසේලාට නීති 348 ද පවතී. ටිබෙට් හා මොං‍ගෝලියානු මුලා සර්වාතිවාද විනයට අනුව භික්ෂුන් වහන්සේලාට නීති 253 ද, භික්ෂුනීන් වහන්සේලාට නීති 364 ද පවති (ඓතිහාසිකව ටිබෙටයේ භික්ෂුනී ශාසනයක් කිසිම දිනෙක නොපැවති අතර දලයි ලාමාතුමා විසින් නොබෝදා ඇති කරන ලදී) මෙම ප්‍රාතිමෝක්ෂ නීතිවලට අමතරව තවත් විනය නීති පවතී.

මෙම විනය නීති පැහැදිලි කිරිමට ලියවුනු ග්‍රන්ථ පවතී. මෙම ග්‍රන්ථවලින් මෙම විනය නීතිවල ආරම්භය පැහැදිලි කරන අතර විවිධ විනය නීති උල්ලංඝනය වීම් නිසා ගන්නා ලද ක්‍රියාමාර්ග ග්‍රන්ථවල සඳහන් වේ. සමහර කොටස්වලින් මෙම විනය නීති යොදාගත යුත්තේ කෙසේද, විනය කඩ කිරීම් සඳහා ගතයුතු පියවර හා සංඝයා අතර ඇතිවන මතවාද පාලනය කළ යුතු අන්දම සඳහන් වේ.

ආරම්භයේදි බුදු සසුනේ විනය නීති නොවු අතර බුදුරජාණන් වහන්සේ හා ශ්‍රාවකයෝ සාමදානයෙන් වාසය කළහ. බොහෝ අවස්ථාවල උන්වහන්සේලා තනිව සංචාරය කරමින් ධර්ම ප්‍රචාරක කටයුතුවල නිතර වු අතර වස් කාලයේදී පමණක් ඔවුන් එක් ස්ථානයකට‍ රැස්විය. සංඝ සමාජය විශාල වීමත් සමඟ මාර්ගඵල ලබානොගත් භික්ෂුන් වහන්සේලා හික්මවීමට නීති අවශ්‍ය විය.

ආරම්භයේදී එම නීති නම්‍යශීලි හා අවස්ථාවට උචිත ලෙස හැඩගැසිය හැකි පරිදි විය. බුදුරජාණන්වන්සේගේ පරිනිර්වාණ සමය වන විට භික්ෂුන් වහන්සේලාට වෙන්වු වෙනම නීති පද්ධතියක් විය. මහා පරිනිබ්බාන සුත්‍රයේ සඳහන් වන අන්දමට කුඩා විනය නීති ලිහිල් කලහැකි වුවද, ප්‍රධාන නීති සියල්ලෝම පිළිපැදිය යුතුය. නමුත් කුඩා හා ප්‍රධාන විනය නීති වෙන්කර හඳුනාගැනිමට අපහසු වු නිසා මුළු විනය පද්ධතියම ‍පවත්වාගෙන යාමට තීරණය කරන ලදී. බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අනතුරුව පැවති ප්‍රථම ධර්ම සංඝායනාවේදී ආනන්ද තෙරුන් ධර්ම කරුණු අති විශාල ප්‍රමාණයක් මතකයෙන් පැවසු අතර උපාලි තෙරුන් විනය නීති දේශනා කළේය.
= සටහන් =සෙක්‍ය 72 මොකක්ද

Good


ප්‍රවර්ගය:බුදු දහම
බුද්ධර්මයේ දැක්වෙන සමාව දීම

බුද්ධර්මයේ දැක්වෙන සමාව දීම


බුද්ධධර්මමයට අනුව සමාවදීම පුද්ගලයෙකුගේ මානස තුළ ඇතිවන හිංසාකාරී සිතුවිලි නිසා හටගන්නා මානසික පීඩනය නැතිකර ගැනීමේ ක්‍රමයකි. වෛරය හා ව්‍යාපාදය සිතුවිලි අපේ මානසික ධර්මයට දීර්ඝ කාලීන බලපෑමක් ඇති කරමින් ඒ වෙනුවට බුදුදහමේ පුහුණු කරන්නේ යහපත් බලපෑම් ලගා කරවන සිතුවිලිය. කර්මය මෙනෙහි කළ විට අපට වැටහෙන්නේ පළිනීමට අවස්ථා සේවීම නොව මෛත්‍රී හා සමාව දීම වඩා වැදගත් බවයි. මක්නිසාදයත් පලිගන්නා තැනැත්තා සියල්ලන්ටම වඩා අවාසනාවන්ත තතත්ත්වයකට පත්වන බැවිනි. අමනාපකමක් හටගත් විට බුදුදහමට අනුව සිදුකළ යුත්තේ සන්සුන්ව එයට හේතුව සොයාගෙන එම අමනාපය අත්හැරීමයි. බුදුදහමේ හරය වන්නේ අවිද්‍යාව හා දුකින් මිදීමට භාවනාවෙන් යථාර්ථයේ ස්වභාවය අවබෝධය කර ගැනීමයි. බුදුදහම තණ්හාවේ නියම ස්වරෑපය මෙන්ම තණ්හාව හටගැනීමට හේතුවු වස්තූන්ගේ යථාර්ථයද අධ්‍යයනය කරයි. අපි සමවදීමට අකමැති නම් අපි අපගේ වේදනාව තවත් වැඩිදියුණු කරගන්නා අතර නැවත ඉපදීමේදී දුක ලෙස හටගන්නේ මෙමයයි.

වෛරය ඇතිවීම වළක්වා ගැනීම සදහා බුදු දහමේ මෛත්‍රිය, කරැණාව, මුදිතව හා උපේක්සාව යන කරැණු පිළිබද අවධානය කරයි. මෙමගින් අපතුළ හා අනුන්තුළ ඇති වීඩාව අවබෝධකර ගැනීමට හැකිවේ. 9/11 ප්‍රහාරයට ගැන අජානී ජයසරෝ නම් බෞද්ධ භික්ෂුව තම ශිෂ්‍යයන් අමතා මෙසේ පැවසිය " අපි අපගේ උපත, මහළු විය, රෝගී බව හා මරණය යන කරැණු වලදී ලෝක වාසී අනෙක සත්වයන් සමග ඇති බැදීම පිලිබද"ව ගැඹුරින් සිතන විට එමගින් අපට නව යථාවබෝධයක් ලැබේ"

"යමෙක් මට හිරිහැරකළා, පහරදුන්න, පරාජයකළා, සොකරකම් කළ යන සිතුවිලි රදවා තබා ගන්නා තැනැත්තාගේ වෛරය නොසන්සිදේ."

"යමෙක් මට හිරිහැරකළා, පහරදුන්න, පරාජයකළා, සොකරකම් කළ යන සිතුවිලි සිතෙන් අතහරින පුද්ගලයාගේ වෛරය සන්සිදේ."


- ධම්මපදය 1.3 -4 -
ගෞතම බුද්ධ පරිනිර්වාණය

මහා පරිනිබ්භාණ සූත්‍රයට අනුව 80 වැනි වියේදී බුදුන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය සිදු විය. උන් වහන්සේගේ අවසාන දානය පිරිනමනු ලැබුවේ චුන්ද නමැති සිටුපුත්‍රයාය. මෙම දානය වැලඳීමෙන් පසුව ඉතා ගිලන්වූ සේක. මෙසේ ගිලන් වූයේ චුන්ද පිලිගැන්වූ දානය නිසා නොවන බව උන් වහන්සේ දැන්වූ සේක. උන්වහ්සේ ආනන්ද තෙරුන් ලවා මේ බව චුන්දට දැනුම්දුන් සේක. ඒ වාගේම ඔහු පිරිනැමුවේ අවසන් දානය බවත් එමගින් ඔහු මහා පින් සම්භාරයක් අත්පත් කරගත් බවත් දැනුම් දුන් සේක.
මහායාන විමලකීර්ති සූත්‍රයේ බුදුන් වහන්සේ ගිලන්ව නොසිටි බව දක්වා ඇත. එහෙත් මනුෂ්‍ය ස්වභාවය කියාපාන්නට උන්වහන්සේ ගිලන්ව සිටි බවට තව දුරටත් සඳහන් වේ.
තථාගත වහන්සේලාගේ ශරීරය කිසි දිනෙක ගිලන් නොවන බව ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට බුදුන් වහන්සේ දේෂනා කොට ඇත. එහෙත් ජීවත් වන සියලු සත්ත්වයාගේ ශරීර වල ස්භාවය කියාපාන්නට බුදුන් වහන්සේ නිහතමානීව සාමන්‍යය පුද්ගලයෙකුගේ ස්වරූපය ගත් සේක.
කුසිනාරා නුවර පාලු වනයක පිරිනිවනට තෝරා ගැනීම පිලිබඳව ආනන්ද තෙරුණ්ගේ නොසතුට පල කෙරූ අවස්තාවේදී බුදුන් වහන්සේ දේෂනා කොට සිටියේ එම නුවර එක් කලෙක ඉතා උත්සවශ්‍රියෙන් බබලපු එකක් බැවිනි.

බුදුන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේලා බෙදාගැනීම

බුදුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යය භික්ෂූන් කැඳවා ඔවුන් හට තිබෙන සියලුම ප්‍රශ්න නිරාකරණය කර දීමට උත්සුක වූ සේක. ඉන් පසු උන් වහන්සේ මහා පරිනිර්වානයටහ පත් වූ සේක. බුදුරජානන් වහන්සේ අවසානයට වදාරේ “සියල්ල නැසෙන සුලු බවටය” . උන් වහන්සේගේ දේහය ආදාහනය කරන ලදී. උන්වහන්සේගේ දේහයේ කොටස් ස්ථූපයන් තුල තැන්පත් කරන ලදී. අදටත් එම ධාතූන් වහන්සේලා වැඩම සිටින බවට සාදක ඇත. ඉන් එකක් වන්නේ ශ්‍රි ලංකාවේ දළදා මැදුරේ තැන්පත් කොට ඇති බුදුන් වහන්සේගේ දන්ථ ධාතුන් වහන්සේය.

ශ්‍රී ලංකාවේ පාලි වංශකථා වන දීපවංශය හා මහාවංශය අනුව අශෝක රජතුමාග් රාජාභිකේෂය බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අවු 218 කට පෙර පසුවිය. චීනයේ මහායාන වර්තාවකට අනුව රාජාභිකේෂය සිදුවුයේ බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් අවුරැදු 116 කට පසුවය. ඒ අනුව තේරවාද වර්තාවන්ට අනුව බුද්ධ පරිනිර්වාණය ක්‍රි.පු. 486 දී හෝ මහායාන වාර්තාවලට අනුව ක්‍රි.පු 386 දී සිදුවිය. නමුත් වඩා නිවැරදි දිනය ලෙස තේරවාද රටවල් පිගන්නේ ක්‍රි.පු 544 හෝ 543 ය. එයට හේතුව අශෝක රාජ්‍ය කාලයේ වර්තමාන නිගමනයට පත් දිනයට වඩා අවුරැදු 60 ක් පමණ පෙර සිදු වුයේ යැයි පිළිගැනීමයි.

පිරිනිර්වාණයේදී බුදුරජාණන්වහන්සේ තම ශිෂ්‍යන්ට කිසිදු ගුරැවරයෙක් අනුගමනය නොකර තමන් වහසේ දේශනා කළ ධර්මය පමණක් අනුගමය කරන ලෙස දේශනා කල සේක. නමුත් පළවන ධර්ම සංඝායනාවේ දි මහා සංඝයා මහා කාශප රහතන් වහන්සේ ප්‍රධානියා ලෙස පත්කර ගත්හ. මෙයට හේතුව අග්‍ර ශාවක දෙනම වන සැරියුත් හා මුගලන් රහතන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේට පෙර පිරිනිවන් පෑමයි.
බුදුදහම හා විද්‍යාව

අනෙක් ආගම් හා විද්‍යා අතර ඇති ගැටුම් හා සසඳන විට බුදුදහම, විද්‍යාව හා සමඟ එකඟ වේ. අධි ස්වභාවික සිද්ධි කෙරෙහි මධ්‍යස්ථභාවයක් දක්වන බුදුදහම විද්‍යානුකූල පර්යේෂණ සඳහා විවෘතව පවතී. මනසේ ස්වභාවය හා එය යථාර්තයේදී යොදා ගන්නා ආකාරය පිළිබඳ මූලික අවධානය යොමුකරන බුදුදහම, මනෝවිද්‍යාවේ අභිධාර්මික කරුණු හා විඥානය පිළිබඳ අධ්‍යයනය සඳහා විවරණයක් සපයයි. බොහෝ විද්‍යාඥයෝ බුදුදහමේ ආගමික මුහුණුවර හා අභිධාර්මික කරුණු හා විද්‍යාත්මක ක්‍රමවේදය වෙන්කර දැක්වුවද බුද්ධ ධර්මයේ සමහර දේශනා තුළ පරිණාමය, ක්වොන්ටම් වාදය හා අජටාකාශ විද්‍යාව සම්බන්ධ කරුණු සමඟ සම්බන්ධතා පවතී. කෙසේ වුවද බුදුදහම හා විද්‍යාත්මක විමර්ශන අතර සාමානතා හඳුනාගෙන තිබේ.නමුත් බුදු දහමේ ඇති ඇතැම් කරුණු වලට විද්‍යාවේ එකග නොවේ .
බුදුදහම පිළිබඳ විද්‍යාඥයින් ඉදිරිපත් කරන ලද මත

පරමාණුව සදහා බෝර් ආකෘතිය ඉදිරිපත් කළ නීල්ස් ‍බෝර් මෙසේ පවසා ඇත. “පරමාණුව ගැන අධ්‍යයනය කරන අතරේම අපි පැවැත්ම නම් නාට්‍යයේ, අපි නළුවන් ‍හා ප්‍රේක්ෂකයන් ලෙස දරණු ලබන චරිත අතර සහ එහි සම්බන්ධතාවය ගොඩනැඟීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ හා ලාඕ ටිසු නම් ශ්‍රෙෂ්ඨ චින්තකයින් මුහුණ දුන් ඥාන විමංසන ගැටළු වෙතට ද අවධානය යොමුකර යුතුය”.

1958 නීල්ස් බෝර්, පරමාණු භෞතික විද්‍යාව හා මිනිස් දැනුම, බ්‍රිතාන්‍ය ගණිතඥ, දාර්ශනවාදී හා නොබෙල් ත්‍යාග හිමිකරුවකු වන ඇල්ෆ්‍රඩ් ‍නොර්ත් වයිට්පොඩ් (ගණිතයේ ඉතාම වැදගත් ග්‍රන්ථයක් ලෙස සැලකෙන 'ප්‍රින්ජිරියා, මැතමෙටිකා', ග්‍රන්ථයේ බර්ට්‍රන්ඩ් රසල් හා සමකතෘ) මෙසේ පවසා ඇත.

“බුදුදහම යනු ව්‍යවහාරික පාරභෞතික විද්‍යා ඉතිහාසයේ අති විශාලතම නිදසුනයි”

බර්ට්‍රන්ඩ් රසල් යන තවත් නොබෙල් ත්‍යාගලාභියෙකු මෙසේ පවසා ඇත. “බුදු දහම විචාරාත්මක හා විද්‍යාත්මක යන අංශ දෙකේම එකතුවකි. එය විද්‍යාත්මක ක්‍රමයක් අනුගමනය කරමින් අවසාන‍යේ දී හේතුවාදී නිගමන වලට එළඹේ. එයින් මනස හා පදාර්ථය යනු කුමක් ද? ඒ දෙකෙන් වඩා වැදගත් වන්නේ කුමක්ද? මෙම විශ්වය ගමන් කරන්නේ යම්කිසි අරමුණක් කරාද? මිනිසාගේ සැබෑ තත්වය කුමක් ද? වැනි සිත් ඇදගන්නා සුළු ගැටළු වලට පිළිතුරු ලබා ගත හැක. විද්‍යාවේ පවතින සීමා නිසා මෙවැනි ගැටළු අපට නිරාකරණය කරගත නොහැක. එහි විජයග්‍රහණය ලැබෙන්නේ මනසටයි”.

ඇමරිකානු‍ භෞතික විද්‍යාඥයෙකු වන ජේ. රොබට් ඕපන්හයිමර් විසින් හෙයින්ස්බර්ග් අවිනිශ්චිතභාවය පිළිබඳ මූලධර්මය පැහැදිලි කරමින් “ඉලෙක්ට්‍රෝනයක පිහිටීම නොවෙනස්ව පවතී දැයි ඇසුවහොත් එයට පිළිතුර 'නැත' යන්නයි. ඉලෙක්ට්‍රෝනයේ පිහිටුම කාලයත් සමඟ වෙනස් වේදැයි ඇසුවහොත් එයට පිළිතුරද 'නැත' යන්නයි. මිනිසාගේ මරණින් මතු ජීවිතය පිළිබඳ කෙරෙන ලද ප්‍රශ්න වලට ද බුදුරජාණන් වහන්සේ එවැනි පිළිතුරු සපයන ලදි.
වර්තමාන බුදුදහම

වර්තමාන බුදුදහම


බුදුදහම ඉන්දියාවෙන් සම්පුර්ණයෙන්ම පරිහානියට පත් වු අතර එහි අවට රවල් වල බුදුදහම පැවතුනද බුදුදහමේ ව්‍යාප්තියක් සිදු නොවීය. නමුත් වර්තමානයේ එය නැවත ශක්තිමත් වෙමින් පවතී. බුදුදහම අදහන්නන්මිලියන 230 සිට 500 දක්වා ප්‍රමාණයක් ලොව පුරා පැරි සිටින අතර සමහරකන් අස්තමේන්තු වලට අනුව එය මිලියන 310 පමණ වේ. නමුත් මෙම ප්‍රමාණය නියත නොවේ. එයට හේතු,

·බෞද්ධයන් යන ගණයට අයත්වන්නන් නිර්වචනය අපහසු වීම

·චිනය, වියෙට්නාමය හා උතුරැ කොරියාව යන රටවල් තත්තවය

එකී විමර්ශනයකින් හෙළිවුයේ බුදුදහමට ලෝකයේ 4 වනුව වැඩිම පිරිසක් අදහන ආගම වන අතර ඉදිරියෙන්ම ඇත්තේ ක්‍රිස්තියාන, ඉස්ලාම් හා හින්දු ආගම්ය. බුදුරජාණන්වහන්සේගේ ජීවන කාලයේදී ආරම්භ වු සංඝ ශාසනයේ ලෝකයේ පැරණිතම සංවිධාන වලින් එකකි.


·පාලි ධර්ම ග්‍රන්ථ අසුරැ කරන තේරවාදී බුදුදහ‍ම කාම්බෝජය, ලාඕස්, තායිලන්තය, ශ්‍රීලාකාව හා බුරැමයේ ප්‍රධානම බුදුදහමයි. ඉන්දියාවේ දාලිත් බෞද්ධ සංගමයද අනුගමනය කරන්නේ තේරවාදි බුදුදහමය.

·චීනය, ජපානය, කොරියාව, තියිලන්තය සිගප්පුරැව හා වියෙට්නාමයේ පවතින්නේ චීන බසින් ධර්ම ග්‍රන්ථ ලියවුණු මහායාන බුදුදහමයි.

·ටිබෙට් භාෂාවෙන් ලියවුනු ටිබෙට් බුදුදහම ටිබෙටයේ, ඉන්දියාව, භූතානය, මොංගෝලියාව, නේපාලය හා රැසියානු සමුහාණ්ඩුවේ දක්නට ලැබේ.

ආගමික සංඛ්‍යාණ සම්බන්ධ වෙඩ් අඩවියකින් පවත්වන ලද සංගණනයතින් හෙලි වුයේ ඉහත සදහන් ප්‍රධාන සම්ප්‍රදායන් තුනකට පිළිවෙයලින් මිලියන 124,185 හා 20 පමණ බැතිමතුන් සිටින බවයි.

වර්තමානයේ බුද්ධධර්මයේ ලොවපුරා වයාප්තව ඇති අතර බෞද්ධ ග්‍රන්ථ විවිධ භාෂාවලට පරිවර්තනය වී ඇත. බටහිර රටවල් වලදී බුදුදහම විදේශීය හා ප්‍රගතිශීලි ලෙස සලකන අතර නැ‍ගෙනහිර දී එය සංස්කෘතියේම කොටසකි. ආසියාවේ බුදුදහම මනා සංවිධානයකින් යුක්තවන අතර ඉතා ඉහළ අනුග්‍රහයක් ලැබෙයි. සමහර රටවල එය නිලවශයෙන් පිළිගත් ආගමක් වන අතර රාජ්‍යය අනුග්‍රමයක් ලැබේ. බටහිර එය වර්ධනය වන අධ්‍යාත්මකි දර්ශනයකි.
චීනයේ බෞද්ධ ඉතිහාසය

බෞද්ධාගම 1 වන සියවසේදි පමණ මධ්‍යම ආසියාවෙන් චීනයට පැතිරුණු අතර (අශෝක අධිරාජ්‍ය සමයේ චීනයට වැඩම කළ භික්ෂුවක් මඟින් පැවතුනු බවට ද ජනප්‍රවාද පවතී) 8 වන සියවස තෙක් එය ඉතාමත් සක්‍රිය බෞද්ධ කේන්ද්‍රස්ථානයක් ව පැවතුනි.

ක්‍රි.ව. 67 දී මොටොන් හා Chufarian නම් බෞද්ධ භික්ෂුන් දෙනමගේ ආගමනයන් සමඟ බුද්ධාගම චීනයට නිල මට්ටමෙන් හඳුන්වා දෙන ලදි. ක්‍රි.ව 8 දී අධිරාජ්‍යයාගේ අනුග්‍රහය යටතේ ලුම්යැන්ග් නුවර ආසන්නයේ තනන ලද ධවල අශ්ව විහාරය වර්තමානයේද දක්නට ලැබේ.


ප්‍රථම මහායාන ග්‍රන්ථය චීන භාෂාවට පරිවර්තනය කළේ කුෂාණ භික්ෂුවක් වු ලෝතක්සේම විසින් ක්‍රි.ව. 178-189 කාලය තුළදීය. චීනය තුළ හමුවු මුල්ම කලා කෘති නම් ක්‍රි.ව. 200 දී පමණ ගාන්ධාර සම්ප්‍රදායට අනුව තනන ලද කුඩා ප්‍රතිමාය.

මැන්ග් අධිරාජ්‍යය (618 - 907) සමයේදි බුදුදහම ප්‍රචලිත වු අතර මෙම අධිරාජ්‍යයන් විදේශීය බලපෑම් සඳහා ඉතාමත් විවෘතව පැවති අතර චීන බෞද්ධ භික්ෂුන් 4 සිට 11 වන සියවස් තුළ ඉන්දියාවට සංචාරය කිරීම නිසා ඉන්දියානු සංස්කෘති සමඟ හුවමාරුවීම ඇතිවිය. ටැන්ග් අධිරාජ්‍යයේ අගනුවර වු චැන්ගන් (වර්තමානයේ සියදන්) බෞද්ධ චින්තනයේ වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් බවට පත්විය. බුදුදහම ‍එතැනින් කොරියාවට ව්‍යාප්ත වු අතර කෝටොෂි නම් තානාපතිවරයා මඟින් එය ජපානයට පැතිරුනි.

නමුත් ටැන්ග් අධිරාජ්‍යයේ අවසානය සමයේදී විදේශීය බලපෑම් කෙරෙහි විරෝධයක් ඇතිවිය. ටැන්ග් අධිරාජ්‍යයා වු සොන්ග් 845 දී සියළු විදේශීය ආගම් (ක්‍රිස්තියානි, නෙස්ටෝරියානු, ශරකුස්වාදය හා බෞද්ධ) නීතියට පටහැනි බව ප්‍රකාශ කර දේශීය වාට් වාදයට අනුග්‍රහ දැක්විය. ඔහුගේ රාජ්‍ය පාලන සමයේදී බෞද්ධ වස්තුන් රාජසන්තක කිරීම, විහාරස්ථාන විනාශ කිරීම හා භික්ෂුන් වහන්සේලා ඝාතනය මඟින් බෞද්ධ සංස්කෘතික හා චින්තනයේ බලය නැතිකර දැමීම.

නමුත් මෙම මහා සංහාරයෙන් සියවසකට පමණ පසු ඇතිවු සොන්ග් අධිරාජ්‍ය සමයේදී (1127-1279) බුදුදහම නැවත පුනර්ජීවනය ලැබීය.

චැන් බුදුදහම සියවස් ගණනක් සමෘද්ධිමත්ව පැවතුනු අතර ජපානයේ සෙන් බුදුදහමේ මුල්‍ය වුයේ මෙයයි. හෙන්ගි රාජ්‍ය සමයේදි චීනයේ චැන් බුදුදහමට විශාල අනුග්‍රහයක් ලැබුණු අතර විහාරස්ථාන සංස්කෘත හා අධ්‍යාපන කෙන්ද්‍ර බවට පත්විය.

වර්තමානයේදි චීනය යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම ප්‍රදේශවලට අනුව ලෝකයේ වැඩිම බෞද්ධ කලා නිර්මාණ එකතුවට හිමිකම් කියයි. ටැන්ග් රාජ්‍ය සමයේ දි 8 වන සියවසේ කන්දක නෙලන ලද ප්‍රතිමාවක් වන ලෙෂාන් බුද්ධ ප්‍රතිමාව ලෝකයේ විශාලම ශෛලමය බුද්ධ ප්‍රතිමාවයි.
සටහන්

ප්‍රවර්ගය:බුද්ධ ශාසනයේ ඉතිහාසය
ධර්ම සංගායනා - ධර්ම ග්‍රන්ථ වලට අනුව

හෝ
ධර්ම ග්‍රන්ථ වලට අනුව බුද්ධ පරිණිර්වානයෙන් පසුව පළමුවන ධර්ම සංඝායනාව පැවැත්විය. ඉන්දියානු සම්ප්‍රදායට අනුව ඉගැන්වීම් පරපුරෙන් පරපුරට පැවතුනේ මුඛ වහරෙනි. මෙම සමළුවු මුලික අරමුණ වුයේ කරැණු වල වැරදි තබේදැයි පරික්ෂා කිරීමයි. පළමුවන ධර්ම සංඝායනාවේදී බුදුරජාණන්වහන්සේ ‍ගේ උපස්ථායක වන ආනන්ද තෙරැන් විසින් පාලි සුත්‍ර හා අභිධර්මය කියවු අතර උපාලි මහරහතන් වහන්සේ විනය නීති දේශනා කළ සේක

දේවන ධර්ම සංඝායනාවෙන් යම් කාලයකට පසුව සංඝ සමාජය විවිධ නිකාය බෙදීම් වලට ලක්විය. මෙම නිකාය භේදය ඇතිවුයේ කිනම් කාලයකදී දැයි නිශ්චිතව කිව නොමැකි නමුත් දීපවංශයට අනුව එය දෙවන ධර්ම සංඝායනාව අවසන් වු වහාම සිදු විය.

නිකාය භේදය හටගතතේ ස්ථිවර හා මහාසාඝික යන කොටස් දෙක අතරය. මෙම දෙපාර්ශවයේම ජනශ්‍රැතිය එකිනෙකට වෙනස් අදහස් දක්වයි. ථෙරවාදි ග්‍රන්ථයන් වන දීප වංශයට අනුව දෙවන ධර්ම සංඝායනාවේ අති වු මතභේදයේ දී පරාජයට පත් වු පිල විරෝධය දැක්වීමක් වශයෙන් වෙන්ව ගොස් මහසාංළික ලෙස නිකායන් පිහිටුවා ගත් බවයි. උතුරැ පරම්පරාවක් වන සරස්වතිවාදය හා පුග්ගලවාද (අතීත ස්ථිවිර කොටසින් බෙදුනු කොටස්) නිකායට අනුවමෙම භේදය රහතන් වහන්සේලාගේ තත්ත්වය පහළ බැසීමට හේතු වු කරැණු 5 න් එකකි. ස්ථිවිර කොටස් තුළින් සම්ප්‍රදායන් කිහිපයක් හටගත් අතර තේරවාද සම්ප්‍රදාය ඉන් එකකි. මුල් යුගයේදි මෙම මතවාද විනය නිසා හටගත් අතර විවිධ සම්ප්‍රදායන් අනුගමනය කරන භික්ෂුන් වහන්සේලා එකම ආර‍ාමයේ සමගිව විසුහ. නමුත් ක්‍රි.ව. 100 දි පමණ ආගමික කරැණු මුල් කරගෙනද මතභේද හටගැනීමට අරම්භ විය.
මුල්කාලීන බුදුදහම

මුල්කාලයේදී බුදුදහම ලෙසින් හැදින්වෙන්නේ නිකාය භේදය ඇතිවීමට පෙර බුදුදහම හා මුල් කාලීන බුද්ධ සම්ප්‍රදායන්ය. සමහර වියතුන්ට අනුව බුදුරජාණන්වන්ගේ මුල් ඉගැන්වීම නොදන්නා අතර එම ඉගැන්වීම් ලෙස සැලකිය හැකි මතවාද රාශියක් ඉදිරිපත්ව තිබේ.
සුත්‍ර පිටකය හා විනය පිටකය

බුදු දහමේ මුල් කාලයේදී (නිකාය භේදයට පෙර) පාලි ධර්ම ග්‍රන්ථ හා පෙර පැවති ධර්ම කොටස් වලින් ඉතිරිවු කොටස් වලින් සමන්විත. එහි මුලික ග්‍රන්ථ වනුයේ විනය පිඨකය හා ප්‍රධාන නිකායන් හතරකි.

බුදුදහමේ මුලික ඉගැන්වීම් කරැණු 3 ක්ම වර්ගකීකරණය කළ හැක.

* නැවත ඉපදීම

* කර්මය

* වතුරාර්ය සත්‍යය

නැවත ඉපදීමට පැහැදිලි ආරම්භයක් ‍නොමැති අතර ඉපදීම විවිධ වර්ගයේ ජීවන තත්ත්ව තුළ ඇතිවිය හැක.යහපත් හා අයහපත් ක්‍රියා වලින් හටගන්නා කර්ම සැප හෝ දුක් විපාක මෙම භවයේදීම හෝ වෙනත් භවයකදී විපාක දෙයි. වැරදි ක්‍රියා වලින් වැළකීම හා මුලික යහපත් ක්‍රියා සීල නම් වේ. සමස්ථ හෝ සමාධි භාවනා වල යෙදීම නැවත උපතේදී උසස් භවයක් ලබාගත හැක.
වජ්‍රයානය

ආරම්භය

වජ්‍රයාන හා එහි තාන්ත්‍රික ප්‍රතිප්ති හටගත් කාලයේ පිළිබදව විවිධ මත තිබේ. ටිබෙට් ජනප්‍රවාද වලට අනුව ශාක්‍යමුනි බුදුරජාණන්වහන්සේ තන්ත්‍ර දේශනා කළද ඒවා රහස්‍ය ඉගැන්විම් නිසා ඒවා ලියාතැබුවේ උන්වහන්සේගේ අනෙක් දේශනා වලට බොහෝ කලට පසුව බවයි. නාලන්දා විශ්වවිද්‍යාලය වජ්‍රයන මතවාතයේද කෙන්ද්‍රස්ථානයක වු අතර 11 වන ශතවර්ෂය තෙක්ම වජ්‍රයාන ක්‍රමවේදයේ පුරෝගාමිත්වය ඉසිලිය. මෙම කරැණු, ධර්ම ග්‍රන්ථ හා මතවාද චීනය, ටිබෙටය, ඉන්දුචීනය (වියට්නාමය අතීතයේ හැඳින්වූයේ ‘ඉන්දුචීනය’ යන නමිනි.) හා ගිනිකොණ චීනයට පැතිර ගියේය.

මෙම විෂය සම්බන්ධයෙන් ලියැවුනු පළමුවන නුතන නිබන්ධයේ කරැවන ෆෙයාර් ෆීල්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ මහාචාර්ය රොනලඩ් එච්. ඩේවිඩ්සන් විග්‍රහ කරන්නේ වජ්‍රයානයේ ලෙස ඇති වු කලහනාරි දේශපාලනික වාතාවරණය නිසා සාම්ප්‍රදායික බුද්ධ අශ්‍රම වලට අනුග්‍රාහිකයින් සොයා ගැනීම දුෂ්කර වු අතර සිද්ධුන් විසින් මෙහෙය වු ජන ව්‍යාපාර වඩා ප්‍රචලිත විය. ශතවර්ෂ දෙකකට පමණ පසු මෙය ආශ්‍රම තුළට සම්බන්ධ වීමට පටන් ගැනිණි.

වජ්‍රයානයේ මුලිකාංග බොහෝ ප්‍රමාණයක් සංවර්ධනය හා සංයුනක්ත කිරීම සිදුවිනි. මෙයින් බොහෝ කොටස් ශතවර්ෂ ගණනවක් පැවතුණි.

අවට රටවල් වල බුදු දහම ස්ථාපිත වුවද කල් යාමේදී බුද්ධ ධර්මය ඉන්දියාවෙන් ක්‍රමයෙන් පිරිහීමට පටන්ගත් අතර බ්‍රිතාන්‍ය ආක්‍රමණ සිදුවන කාලය වන විට එය සම්පුර්ණයෙන්ම වාගේ නැතිවී ගොස් තිබුණි.

ප්‍රවර්ගය:බුද්ධාගම
සියම් මහ නිකාය

සියම් නිකාය හෙවත් ශ්‍යාමෝපාලී නිකාය උපාලි නම් ස්වාමින් වහනසේ නමක් විසින් ආරම්භ කරනු ලදුව, සිංහල රාජධානි සමයේ මහනුවර ප්‍රදේශය ආශ්‍රිතව ආරම්භව වර්තමානයේ ශ්‍රී ලංකාව පුරා පැතිර පවතී. එම නිකාය තායිලන්තයේ (තායිලන්තය පෙර හැඳින්වුයේ සියාම් රාජ්‍යය නමිනි)හටගත් නිසා මෙම නම ලැබී ඇත. සියම් නිකායේ මල්වතු හා අස්ගිරි යනුවෙන් ප්‍රධාන පාර්ශව දෙක වන අතර මෙම කොටස් දෙක තුළ කොටස් 5 ට බෙදී පවතී. මල්වතු හා අස්ගිරි පාර්ශව දෙක සඳහා වෙන වෙනම මහා නායක වහන්සේලා වැඩ සිටිති.
ඉතිහාසය

ගරු වැලිවිට සරණංකර සංඝරාජ මාහිමියන්ගේ (1698 - 1778) ආරාධනාව පරිදි උපාලි නම් තායිලන්ත ස්වාමින් වහන්සේ කීර්ති ශ්‍රී රාජ්‍ය සමයේදී (1742 - 1782) මහනුවරට 1753 වැඬම කර උපසම්පදා උත්සවය පවත්වන ලදී. (සාමනේර භික්ෂුන් වහන්සේලා අධි ශීලයේ පිහිටුවීම) ශ්‍රී ලංකාවේ බුදු සසුන වසර 500 තුළ තුන්වරක් නැතිවී ගිය අතර I වන විමලධර්මසුරිය (1591 - 1604) හා II වන විමලධර්මසුරිය (1687 - 1707) රාජ්‍ය කාලවලදි බුදු සසුන නැවත පිහිටුවන ලදී. නමුත් මෙය ඉතා කෙටිකාලීන විය.
මහානායක හිමිවරු
උපාලි ස්වාමීන්වහන්සේ

මහනුවර සංඝ සමාජය එවිට ජ්‍යොතිශ ශාස්ත්‍රය වැනි බුදුදහමට නුසුදුසු ක්‍රම අනුගමනය කරමින් සිටි අතර උපාලි තෙරුවන්ගේ අභිප්‍රාය වුයේ සංඝ සමාජයේ වත්පිළිවෙත් සුපිරිසිදු කිරීමයි. මහනුවර දළදා පෙරහැරේ ආරම්භය සිදුවුයේද උපාලි තේරුන්ගේ මැදිහත් විමෙනි. වාර්ෂිකව බුදුරජාණන් වහන්සේගේ දන්ත ධාතුව කේන්ද්‍රකරගත් මෙම පෙරහැර වාර්ෂිකව පැවැත්වේ. මෙම පෙරහැර පළමුව ආරම්භ වුයේ බුදුදහම හා සම්බන්ධ හින්දු දෙවියන්ට ගෞරව දැක්වීමට වුවද බෞද්ධ ජාතියකට මෙය නුසුදුසු යැයි සැලකු උපාලි තෙරණුවන්ගේ ආභාෂය හේතුවෙන් රජතුමා 'මින් පටන් දෙවියන් හා මනුෂ්‍යයන් සියළු දෙනාම බුදුරජාණන්වහන්සේගේ සරණ යා යුතුයි' යන ප්‍රකාශය නිකුත් කළේය.
පාර්ශව

* මල්වතු පාර්ශවය
* අස්ගිරි පාර්ශවය
* ශ්‍රී කල්‍යාණී සාමග්‍රී ධර්ම මහා සංඝ සභාව
* ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ ශ්‍රී කල්‍යාණී සාමග්‍රි මහා සංඝ සභාව
* වනවාසී පාර්ශවය
* ශ්‍රී රෝහණ පාර්ශවය
* ඌවේ ස්‍යාමවංශික නිකාය
* රන්ගිරි දඹුළු විහාරය
ආශ්‍රිත වෙනත් ලිපි

* රාමඤ්ඤ නිකාය
* අමරපුර නිකාය


ප්‍රවර්ගය:සියම් නිකාය