JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Gesi adimu

Gesi adimu ni mfulizo wa kikemia katika mfumo radidia unaounganisha elementi za kundi la 18 yaani Heli (He), Neoni (Ne), Arigoni (Ar), Kriptoni (Kr), Zenoni (Xe) na Radoni (Rn).

Elementi hizi zote zapatikana kama gesi kwa hali sanifu; hazina rangi wala harufu; haziwaki.

Zinapatikana katika hali ya atomu pekee, si kama molekuli. Hazimenyuki yaani haziungani na atomu yingine kuwa molekuli. Sababu ya kutomenyuka ni tabia ya mzingo elektroni wa nje kujaa kabisa; hapa mzingo elektroni wa nje huwa na idadi ya elektroni inayowezekana tofauti na elementi nyingi ambako mzingo elektroni wa nje ina idadi ya elektroni ambayo ni chini ya idadi ya nafasi zake. Kwa hiyo hakuna haja kutafuta hali thabiti zaidi; gesi hizi zimeshafikia hali thabibiti kila atomi peke yake. Hivyo hakuna kampaundi za gesi hizi.

Gesi hizi zote ziko hewani lakini kwa kiasi kidogo tu. Radoni pekee yake ni hatari ya binadamu lakini si kwa sababu ya tabia zake za kikemia bali na tabia yake ya kifizikia kwa sababu radi ni elementi mnururishi.

Jamii:Kemia
Jamii:Gesi adimu
Ulaya ya Kusini

right|thumb|230px|Ulaya ya Kusini katika mpangilio wa Umoja wa Mataifa.
Ulaya ya Kusini ni sehemu ya kusini ya bara la Ulaya. Kuna maelezo ya kutofautiana ni nchi zipi ambazo ni sehemu ya kanda hili. Maelezo hutofautiana kutokana na njia mbalimbali za kuangalia sehemu hiyo: kwa maana ya kijiografia, kisiasa au kiutamaduni.

Kwa hakika tamko hili lamaanisha:
* Nchi za rasi ya Iberia yaani Hispania, Ureno na Andorra.
* Nchi za rasi ya Italia yaani Italia, San Marino na Mji wa Vatikani
* Malta
* Ugiriki

Kwa kawaida nchi zifuatazo au sehemu zifuatazo za nchi huhesabiwa humo pia:
* sehemu za kusini za Ufaransa
* sehemu za Uturuki kwenye bara la Ulaya
* Kupri hata kama ni sehemu ya Asia kijiografia

Mara nyingi pia sehemu ya nchi za Balkani zahesabiwa humo:
* Albania
* Bosnia na Herzegovina
* Kroatia
* Montenegro
* Masedonia Kaskazini
Zote zinapakana na Mediteranea isipokuwa Masedonia Kaskazini.

Wakati mwingine Bulgaria huhesabiwa hapa pia.
Kanda la Umoja wa Mataifa

Umoja wa Mataifa huhesabu nchi zifuatazo kama nchi ya kanda la Ulaya ya Kusini:

* Albania
* Andorra
* Bosnia na Herzegovina
* Gibraltar
* Hispania
* Italia
* Kroatia
* Mji wa Vatikani
* Masedonia Kaskazini
* Malta
* Montenegro
* San Marino
* Serbia
* Slovenia
* Ugiriki
* Ureno

Jamii:Ulaya
Rasi ya Italia

thumb|right|250px|Rasi ya Italia inavyoonekana kutoka angani
Rasi ya Italia au Rasi ya Apenini ni kati ya rasi kubwa za Ulaya, yenye urefu wa zaidi ya kilomita 1,000 kutoka milima ya Alpi hadi kuishia katikati ya Mediteranea.

Iko kusini mwa Ulaya ikizungukwa na Bahari Mediteranea pande tatu. Umbo lake ni kama mguu unaocheza mpira na mpira ni kisiwa cha Sisilia.

Karibu eneo lake lote ni nchi ya Italia. Maeneo matatu madogo ya kujitegemea ndani yake ni San Marino, Monako na Mji wa Vatikani.

Jina la pili la Rasi ya Apenini linatokana na milima ya Apenini inayovuka sehemu kubwa ya urefu wa rasi. Kaskazini kuna tambarare kubwa lenye rutuba.


Jamii:Rasi za Ulaya
Jamii:Mediteranea
Jamii:Italia
Rasi ya Iberia

thumb|Rasi ya Iberia jinsi inavyoonekana kutoka anga ya nje
Rasi ya Iberia ni kati ya rasi kubwa za Ulaya ikiwa na eneo la km² 582,860. Iko kusini magharibi mwa Ulaya ikipakana na Bahari Atlantiki upande wa kaskazini na magharibi, halafu Bahari Mediteranea upande wa kusini na mashariki.

Milima ya Pirenei ni mpaka kati ya rasi na Ufaransa (Ulaya ya magharibi).

Iberia ni jina la kale tangu zamani za Waroma wa Kale.
Nchi na maeneo

Kwenye rasi kuna nchi zifuatazo:
* Hispania ni nchi kubwa kwenye rasi
* Ureno iko upande wa magharibi
* Andorra ni nchi ndogo sana katika milima ya Pirenei kati ya Hispania na Ufaransa
* Gibraltar ni eneo ndogo la Uingereza katika ncha ya kusini inayotazamana na Afrika.


Jamii:Rasi za Ulaya
Jamii:Hispania
Jamii:Ureno
Jamii:Andorra
Jamii:Gibraltar
Keely Shaye Smith

Keely Shaye Smith (amezaliwa tar. 25 Septemba 1963) ni mwandishi wa habari kutoka Marekani.
Ameolewa na muigizaji filamu Pierce Brosnan mnamo tar. 4 Agosti mwaka 2001, baada ya mkewe Brosnan wa kwanza Cassandra Harris kufariki dunia. Kwa pamoja wana watoto wawili wa kiume, na pia Brosnan ana watoto wengine wawili aliozaa na marehemu Cassandra Harris.

Smith anatoa huduma kama mwandishi aliyepokea kipindi cha Televisheni kilichokuwa kinatangazwa na mtangazaji "Robert Stack" ambaye alifariki dunia tarehe 14 Mei 2003. Kipindi kilikuwa kinaitwa "Unsolved Mysteries", kilichokuwa kinarushwa hewani na Televisheni ya "Lifetime" hadi 1997.


Jamii:Waandishi wa Marekani
Jamii:Waliozaliwa 1963
Jamii:Watu walio hai
Nembo ya Tanzania

Nembo ya Tanzania ni ngao ya askari inayoshikwa na watu wawili.

Ngao ina sehemu nne: juu sehemu ya dhahabu, chini yake bendera ya taifa, halafu sehemu nyekundu na chini kabisa sehemu ya buluu-nyeupe;

a) robo ya juu inaonyesha mwenge wa uhuru juu ya rangi ya dhahabu inayokumbusha juu ya utajiri wa madini ya nchi

b) robo ya pili ni bendera ya Tanzania

c) rangi nyekundu inamaanisha ardhi nyekundu ya Afrika na kilimo kama msingi wa maisha ya watu.

d) milia ya buluu na nyeupe katika robo ya nne inamaanisha mawimbi ya bahari na maziwa kwenye mipaka ya nchi pamoja na bahari inayozunguka Zanzibar kama sehemu ya Jamhuri ya Muungano.

Juu ya sehemu hizo kuna mkuki na majembe mawili yanayokumbusha juu ya utetezi wa uhuru na umuhimu wa kazi katika ujenzi wa taifa.

Ngao yote imeviringishwa na mapembe ya ndovu yanayomaanisha utajiri wa wanyamapori na hifadhi za taifa.

Ngao inalala juu ya mlima Kilimanjaro ambayo ni mlima mkubwa wa Tanzania.

Watu wawili wanaoshika ngao ni mwanamume na mwanamke kama dalili ya ushirikiano wa jinsia zote mbili taifani. Wanasimama juu ya mpamba na mkarafuu ambayo yote inatoa mazao muhimu ya kibiashara ya Tanzania Bara kwa pamba na Zanzibar kwa karafuu.

Kanda njano ya maandishi chini ya ngao huonyesha kaulimbiu ya taifa "Uhuru na Umoja".
Viungo vya nje

*Tovuti ya serikali ya Tanzania - "The national coat of arms"


Jamii:Tanzania
Jamii:Nembo za Afrika
Mariana Seoane

Mariana Seoane García (amezaliwa 10 Juni 1976) ni muigizaji wa filamu na tamthilia, na pia ni muimbaji wa muziki kutoka nchini Mexico. Amepata kuwa maarufu katika ile tamthilia ya "Rebeca".

Amechanganya mataifa mawili tofauti, mama yake ni mtu wa Argentina, baba yake amechanganya pia kati ya Mcuba na Mmexico.
Viungo vya nje

* Habari za Mariana Seoane katika IMDB
* alma-latina.net


Jamii:Waigizaji filamu wa Mexiko
Jamii:Telenovelas
Jamii:Tamthilia
Jamii:Waliozaliwa 1976
Jamii:Watu walio hai
Gloria Macapagal Arroyo

thumb|right|160px|Rais wa Ufilipino Gloria Macapagal Arroyo

Gloria Macapagal Arroyo (amezaliwa tar. 5 Aprili 1947) Pia anafamika kwa jina la ufupi kama G.M.A, ni rais wa 14 wa Ufilipino, Ambaye kwa sasa ndiye anayeongoza nchi ya Ufilipino.

Ni rais wa pili wa kike kuongoza nchi ya Ufilipino baada ya Corazon Aquino.
ni binti wa rais wa zamani wa Ufilipino mzee Diosdado Macapagal.
Kabla ya kuwa rais, mwanzoni alikuwa makamo wa rais wa Ufilipino.
Viungo vya Nje

* Tovuti Rasmi ya Marais wa Ufilipino
* Tovuti Rasmi ya Gloria Macapagal Arroyo
* Rasmi ya Gloria Arroyo


Jamii:Marais wa Ufilipino
Jamii:Watu walio hai
Jamii:Waliozaliwa 1947
Fransi

Fransi ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 87 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 223. Alama yake ni Fr. Fransi ni elementi nururifu sana.
Tabia

Fransi ni elementi haba mno kwa sababu ya unururifu wake. Kati ya elementi zote zinazotokea kiasili ni haba kabisa isipokuwa Astatini. Nusumaisha ya isotopi yenye maisha marefu ni dakika 21.8 pekee.

Fransi hapatikani kama elementi ya kudumu lakini hujitokeza mara kwa mara wakati wa mbunguo wa Aktini.
Matumizi

Haina matumizi nje ya utafiti wa kisayansi kutokana maisha mafupi na uhaba.


Jamii:Metali alikali
Jamii:Elementi
Radoni

Radoni (kut. kilatini "radius" (mshale) kwa sababu ya unururifu wake) ni elementi yenye namba atomia 86 na uzani wa atomi 222. Alama yake ni Rn.
Tabia

Radoni ni kati ya gesi adimu hivyo haimenyuki na elementi nyingine.

Si elementi ya kudumu kutokana na unururifu wake na nusumaisha yake ni siku 3.8 pekee. Inajitokeza mara kwa mara kutokana na mbunguo wa Radi.

Ni gesi nzoto hivyo haipandi sana juu kwenye angahewa bali kukaa chini. Hii ni sababu ya kwamba hukunsayika polepole ndani ya nyumba ambako madirisha na milango haifunguliwi. Hapa unururifu inaweza kuwa hatari ya afya.


Jamii:Elementi
Jamii:Simetali
Jamii:Gesi adimu
Roentgeni

thumb|left|Wilhelm Conrad Röntgen

Roentgeni (jina la awali hadi 2004: Unununium) ni elementi sintetiki yenye namba atomia 111 katika mfumo radidia na uzani atomia wa isotopi yake yenye nusumaisha ndefu ni 280. Alama yake ni Rg.

Roentgeni haitokei kiasili kwa sababu nusumaisha ya isitopi zake ni fupi mno. 272Rg ina nusumaisha ya sekunde 0.0038 pekee; isotopi yenye nusumaisha ndefu ya sekunde 3.6 ni 280Rg. Hadi sasa isotopi mbili nyingine zilitambiluwa zenye nusumaisha ya millisekunde 170 (279Rg) na 6.4 (274).

Roentgeni ilitambuliwa mara ya kwanza na wanasayansi wa taasisi ya utafiti wa kinyuklia huko Darmstadt. Walifaulu kuitengeneza katika chombo cha nyuklia mara sita pia watafiti Wajapan walifaulu mara chache. Jina limekubaliwa kimataifa kuwa "Roentgeni" kwa heshima ya Konrad Röntgen.

Kama elementi zote za sintetiki hazina matumizi zatengenezwa tu kwa kusudi la utafiti. Duniani hazipatikani kiasili tena hata kama uwezekano ya kwamba ziliwahi kupatikana zamani ila tu kutokana na maisha mafupi ya atomi zao zimeshapotea muda mrefu. Kama ingewezekana kuitengeneza kwa kiasi kikubwa kidogo inawezekana itakuwa na rangi kama [dhahabu] lakini hadi sasa atomi chache hazikutosha kutazama rangi.
Viungo vya Nje

* WebElements.com - Roentgenium
* IUPAC: Proposal of name roentgenium for element 111
* IUPAC: Element 111 is named roentgenium
* Apsidium - Roentgenium Element 111
* Unununium Element At Chemicalelements.com

Jamii:Elementi sintetiki
Jamii:Elementi
Elementi ya kundi la 12

Elementi za kundi la 12 ni kundi kwenye jedwali la elementi au mfumo radidia. Elementi hizo ni pamoja na zinki, cadimi, zebaki, na copernici . Copernici ni elementi sintetiki, sio thabiti kwa hivyo tabia zake hazikueleweka bado. Elementi zote za kundi hilo zina kiwango cha kuyeyuka cha duni na pia kiwango cha kuchemsha cha duni. Zebaki (mercury) ni kioevu.


Picha:Zinc.jpg| Zinc
Picha:Cadmium.jpg| Cadmium
Picha:Hg Mercury.jpg| Mercury

Jamii:Mfumo radidia
Metali adimu

Metali adimu ni metali zenye tabia ya kutomenyuka kwa urahisi. Haziguswi na maji au oksijeni ya hewa, tofauti na metali nyingi. Mara nyingi hutazamwa kuwa metali za thamani kwa sababu zinadumu na kuwa haba.

Mifano yake ni dhahabu (auri), fedha (ajenti), shaba (kupri), tantali, platini, paladi na rhodi. Kuhusu shaba maoni hutofautiana kama inahesabiwa humo.

Elementi sintetiki za Bohri, Hassi, Meitneri, Darmstati na Roentgeni zatazamwa pia kama metali adimu hata kama hazina matumizi kutokana na maisha mafupi ya elementi hizo.
Matumizi ya metali adimu

Metali adimu, hasa dhahabu na fedha, zilitumiwa kwa mapambo ya thamani kwa watu. Katika tamaduni mbalimbali dhahabu ilikuwa metali ya mfalme au mwene.

Zilifaa pia kwa biashara kwa sababu zilitafutwa na watu kote zikabebwa kwa urahisi na kudumu. Hivyo vipande vya metali hizo vilipimwa kufuatana na uzito vikatumiwa kwa biashara. Baadaye vipande vyenye uzito maalumu viligongwa mhuri na kuwa chanzo cha pesa.
thumb|300px|Metali adimu zote (isipokuwa elementi sintetiki).
Wahunni

Kuhusu watu wakorofi wasio na maadili mema, angalia Wahuni.

thumb|300px|Himaya ya Attila mnamo 450 BK
Wahunni walikuwa watu wa kabila mbalimbali kutoka Asia ya Kati walioanza kuelekea magharibi wakati wa karne ya 4 na ya 5 BK na kuvamia Ulaya, Uajemi na Uhindi.
Chanzo katika Asia ya Kati

Kiasili walitokea katika maeneo kati ya Kirgizia na Mongolia ya leo. Hakuna uhakika kuhusu utamaduni na lugha yao. Wataalamu wengi walifikiri kuwa walikuwa mchanganyiko wa makabila mbalimbali kati yao Waturuki na pia Wamongolia. Siku hizi inaonekana sehemu kubwa walikuwa makabila ya Kiirani. Kwa jumla walikuwa wahamiaji waliofuga farasi na wanyama wengine na kuishi katika hema kwa muda mwingi.

Sababu ya kuhama kwao haijulikani. Kuna taarifa ya kwamba wahamiaji wa Asia ya kati walishindwa na Wachina mnamo mwaka 352. Kwa hiyo inawezekana kwamba makabila yalianza kuelekea magharibi baada ya kushindwa hivyo. Wengine husema palikuwa na mabadiliko ya hali ya hewa yaliyoongeza ugumu wa maisha na kuwasababisha kutafuta nchi mpya.
thumb|350px|Picha hii ilichorwa katika karne ya 19 na kuonyesha jinsi gani mchoraji aliwaza [[vita za Wahunni]]
Kufika Ulaya

Kuanzia mwaka 374 Wahunni walifika katika maeneo ya mto Volga na kushambulia makabila ya Kijerumaniki waliokaa kule. Wakaendelea kuhamia magharibi na kuvamia nchi nyingi. Waliogopwa sana kwa sababu ya ukatili wao na mbinu zao za kushambulia haraka. Hawakuwa na wanajeshi wa miguu bali walipanda farasi na kutumia hasa pinde na mishale. Kwa njia hiyo wakasababisha mwendo mkubwa unaoitwa "uhamisho wa mataifa" katika historia ya Ulaya kati ya karne ya 5 na karne ya 6.
Wahunni kama chanzo cha uhamisho wa mataifa katika Ulaya

Mashambulio ya Wahunni yalisababisha makabila mengi ya Wajerumaniki kukimbia wakielekea magharibi vilevile na kuingia katika maeneo ya Dola la Roma. Uvamizi huu wa Wajerumaniki waliokuwa wakimbizi mbele ya Wahunni ulidhoofisha Dola la Roma na kuwa sababu kuu ya mwisho wake. Kati ya Wajerumaniki waliokimbia walikuwepo pia Wavandali walioendelea kuhamahama hadi Afrika ya Kaskazini.
Attila kuongoza Wahunni wote

Wahunni walikuwa na udhaifu bado kwa sababu waligawanyika katika vikundi vingi. Mnamo mwaka 433 Attila alifaulu kushika utawala wote peke yake. Aliwakusanya Wahunni wengi kwenye makambi makubwa katika eneo la Panonia (Hungaria ya leo). Kutoka huko walishambulia nchi jirani; hawakuwa na kusudi la kuteka nchi hizo bali kupora nchi, kuiba mifugo na vyakula na kudai pesa ili wasiendelee. Attila aliharibu miji na vijiji vya nchi za Balkani na kuingia hadi Germania (Ujerumani), Gallia (Ufaransa) na Italia, ambapo alirudishwa nyuma na Papa Leo I. Mwaka 451 alishindwa na mabaki ya jeshi la Roma pamoja na makabila ya Kijerumaniki katika eneo la Ufaransa ya magharibi.
Mwisho

Baada ya kifo cha Attila watoto wake walishindana kuhusu urithi. Mmojammoja walishindwa sasa na Roma ya Mashariki na Wajerumaniki. Wahunni walitawanyika na kupotea katika historia. Mabaki yao yalimezwa na makabila mengine.


Jamii:Madola

Jamii:Historia ya Ulaya
Jamii:Dola la Roma
Jamii:Wahunni
Kiromania

thumb|right|400px|Maeneo penye wasemaji wa Kiromania

Kiromania (Kiromania: român tamka "romin") ni kati ya lugha za Kirumi na lugha rasmi ya Romania na Moldova.
Asili ya Kilatini

Asili yake ni Kilatini ya Roma ya Kale kwa sababu sehemu kubwa ya Romania ya leo ilikuwa jimbo la Dakia katika Dola la Roma. Leo hii takriban theluthi mbili za msamiati una asili ya Kilatini, asilimia 20 ni za asili ya Kislavoni na mengine kutuoka lugha mbalimbali za jirani kama Kigiriki au Kituruki.
Wasemaji

Katika Romania penye wakazi milioni 22 zaidi ya milioni 19 hutumia Kiromania kama lugha ya mama. Nchini Moldova penye wakazi 4.5 karibu milioni 4 husema Kiromania inayoitwa huko "Kimoldova" lakini ni lugha ileile. Kuna pia waesamji katika nchi jirani hasa Serbia, Ukraine, Urusi (Siberia), Bulgaria na Hungaria. Waromania waliohamia huendelea kutumia lugha huko Marekani, Kanada, Australia, Israeli au Uturuki. Baada ya mwisho wa ukomnisti waromania wengi wametafuta kazi na kukaa Hispania na Italia.
Viungo vya nje

*makala za OLAC kuhusu Kiromania
*lugha ya Kiromania katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ron


Jamii:Lugha za Moldova
Jamii:Lugha za Romania
Jamii:Lugha za Kirumi
Jamii:Lugha za Ulaya
Paladi

thumb|Paladi
Paladi ni dutu sahili ya metali na elementi. Namba atomia yake ni 46 katika mfumo radidia, uzani atomia ni 106.42. Katika mazingira ya kawaida ni metali laini yenye rangi fedha-nyeupe inayohesabiwa kati ya metali za mpito. Alama yake ni Pd. Huhesabiwa kati ya elementi ya kundi la 10 (kundi la Platini).
Tabia

Palladi ni metali na elementi nyepesi kati ya elementi ya kundi la Platini. Kati ya elementi za kundi hilo lina kiwango cha kuyeyuka cha chini. Humenyuka haraka lakini haioksidishi bado kwenye halijoto ya wastani. Huhesabiwa kati ya metali adimu.

Jamii:Metali adimu
Jamii:Metali
Jamii:Elementi
Nyuzi

thumb|250px|Pembe kali ya nyuzi 45°
Nyuzi (pia: digrii kutoka neno la Kiingereza) ni kizio cha kupimia pembe . Msingi wake ni mzunguko kamili wa duara unaogawiwa kwa sehemu 360°. Kwa kawaida nyuzi moja huandikwa kama 1°.

Nusuduara ina 180°. Pembemraba ina 90°. Jumla ya pembe ndani ya pembetatu ni 180°, ndani ya mstatili ni 360°.

Nyuzi inaweza kugawiwa tena kwa dakika ya tao na sekunde ya tao. Dakika ya tao ni sehemu ya 60 na sekunde ya tao ni sehemu ya 3600 ya nyuzi moja.
Historia

Asili ya hesabu hii huaminiwa kuwa katika Babeli ya Kale. Wababeli walihesabu mwaka kuwa na siku 360 na wakitazama nyota waliona ya kwamba kila siku zilihama takriban kiwango cha 1/360 cha duara.

Katika jiometria muundo huo ulielezwa kimsingi na mwanaastronomia Hipparchos wa Nikaia (190 KK–120 KK).
Tazama pia

* Gradi (1/400 ya duara)


Jamii:Jiometria
Jamii:Vipimo
Duara

thumb|Duara na nusukipenyo (rediasi)

Duara ni umbo la mviringo bapa yaani katika ubapa linalofanana na herufi "o".

Katika jiometria duara huelezwa kuwa mchirizo uliofungwa na umbali wa kila nukta ya mchirizo ni sawa kutoka kitovu cha duara.

Mstari wa nje wa duara huitwa mzingo. Katikati yake ni kitovu. Mstari usioonyoka kutoka kitovu hadi mzingo huitwa rediasi au nusukipenyo. Mstari wowote kutoka upande mmoja wa mzingo hadi upande mwingine unaopita kwenye kitovu huitwa kipenyo.

Kiwango cha kipenyo (d) ni mara mbili kiwango cha nusukipenyo (r).

:
d = 2\ r


Katika mahesabu ya duara namba inayoandikwa kwa herufi ya kigiriki π (tamka: pi) ni muhimu. Ni sawa na urefu wa mzingo (c) uliogawiwa kwa urefu wa kipenyo na ni takriban 3.14159.


Eneo la duara (a) ni sawa na zao ya nusukipenyo (r) mara nusukipenyo halafu mara π (a ni π mara (r mara r)).

:a = \pi \, r^2
Viungo vya nje

* Calculate the measures of a circle online
Marejeo

Jamii:Jiometria
Pembetatu

Pembetatu ni umbo bapa lenye pande tatu zisizonyoka na kukutana kwenye pembe tatu za kila kona.

Jumla ya kiwango cha pembe zote tatu ni nyuzi 180.
Eneo la pembetatu ni nusu kitako mara kimo.

Pembe zatajwa kwa kawaida kwa herufi za kwanza katika alfabeti ya Kigiriki yaani alfa, beta na gamma.

Elimu inayoshughulia pembetatu ni jiometria na hsasa tawi la trigonometria.
Aina za pembetatu

Pembetatu hupangwa kufuatana na tabia za pande zao:
* Kwenye pembetatu pandesawa pande zote tatu ni sawa.
* Kwenye pembetatu pacha pande mbili ni sawa.
* Kwenye pembetatu mshato (= pia pembetatu guni) pande zote ni tofauti.

Pembetatu pandesawa
Pembetatu pacha
Pembetatu mshato


pandesawapachamshato


Pembetatu hupangwa pia kufuatana na tabia za pembe zao:

* Pembetatu mraba ina pembe moja ya 90°.
* Pembetatu butu ina pembe moja ambayo ni kubwa ya 90°.
* Pembetatu kali ina pembe ambazo zote ni ndogo kuliko 90°.
* Pembetatu mshazari ni kila pembetatu isiyo mraba.


Right triangle
Obtuse triangle
Acute triangle


mrababutukali


\underbrace{\qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad}_{}


mshazari


Jamii:Jiometria
Hipparchos wa Nikaia

Hipparchos (kwa Kigiriki Ἵππαρχος; takr. 190 KK hadi takr. 120 KK) alikuwa mtaalamu wa astronomia, jiografia na hisabati wa Ugiriki ya Kale.

Alizaliwa mjini Nikaia (leo: Iznik katika Uturuki) akafariki kwenye kisiwa cha Rhodos.

Hutazamwa kama mwanaastronomia muhimu kabisa wa nyakati za kale.

Aliorodhesha nyota 800 na kuzichora katika ramani ya anga. Alibuni mfumo wa kutofautisha nyota kwa mwangaza unaoonekana. Anaaminiwa ni yeye aliyetunga orodha ya nyota iliyotumiwa miaka 300 baadaye na Klaudio Ptolemaio na kuingizwa katika kitabu chake cha Almagesti kilichoendelea kuwa kitabu kikuu cha astronomia kwa Waislamu na Wakristo wa Ulaya kwa miaka 1500 iliyofuata.

Kwa kutumia paralaksi alipima umbali baina ya Dunia na Mwezi akifaulu kufikia namba iliyo karibu sana na kipimo cha kisasa cha kilomita 384,400 kwa wastani.

Aliweza kukadiria na kutabiri kupatwa kwa jua .

Katika hisabati alianzisha mbinu za kijiometria, kwa mfano mgawanyo wa duara kuwa na nyuzi 360.
Marejeo

Jamii:Wanaastronomia wa Ugiriki ya Kale
Jamii:wanahisabati wa Ugiriki ya Kale
Jamii:Wataalamu wa Ugiriki ya Kale
Rhodos

thumb|250px|Rhodos katika Bahari ya Aegea.
Rhodos (pia Rodo) ni kisiwa cha Ugiriki karibu na pwani ya Uturuki.

Kuna takariban wakazi 120,000. Miji mikubwa ni Rhodos na Lindos.
Historia

Rhodos ina historia ndefu.

Katika nyakati za kale ilikuwa na Sanamu ya Kolossos iliyohesabiwa kati ya maajabu ya dunia.

Wakati wa vita za misalaba kisiwa kilikuwa kituo muhimu ya wamisalaba wa chama cha hospitali ya Mt. Yohane wa Yerusalemu.

Mwaka 1644 Waosmani walipofaulu kuteka kisiwa na wamisalaba walihamia Malta.

Mwaka 1912 kisiwa kikatwaliwa na Italia kikawa sehemu ya Ugiriki ya kisasa tangu mwaka 1946.

Uchumi wa kisiwa hutegemea hasa utalii.


Jamii:Visiwa vya Mediteranea
Jamii:Visiwa vya Ugiriki
Jamii:Mtume Paulo
Jamii:Maeneo ya Biblia
Sanamu ya Kolossos kisiwani Rhodos

thumb|250px|Picha ioneshayo jinsi gani watu wa baadaye waliwaza Kolossos; hali halisi hakusimama juu ya mlango wa bandari lakini kando lake
Sanamu ya Kolossos kwenye kisiwa cha Rhodos ilikuwa kati ya maajabu saba ya dunia ya kale.

Kolossos ilikuwa mnara wa taa mwenye umbo la sanamu ya mtu aliyesimama kwenye mlango wa bandari na kushika moto kama mwenge. Kazi ya sanamu ilikuwa kuelekeza meli bandarini wakati wa usiku. Sanamu ilimwonyesha mungu wa jua Helios.

Ilijengwa kwa muda wa miaka 12 ikakamilishwa mnamo 300 KK na kuwa na kimo cha zaidi ya mita 30. Ilikuwa sanamu kubwa kabisa ya dunia ya kale. Kumbukumbu zimehifadhiwa kuwa matumizi ya vifaa yalikuwa pamoja na tani 13 za bronzi na tani 8 za chuma zilizofunika nguzo za matofari na mawe zilizokuwa majenzi ya ndani.

Sanamu ilisimama miaka 60-70 tu ikaanguka wakati wa tetemeko la ardhi mnamo 226 KK. Ikakatika kwenye magoti. Mabaki yalikaa palepale kwa sababu watu wa Rhodos waliogopa hasira ya mungu Helios wakisimamisha kitu kilichoangushwa na miungu.

Kwa miaka karibu 900 watalii wa dunia ya kale walishangaa mabaki makubwa.

Mwaka 654 Rhodos ilivamiwa na Waarabu Waislamu na Muawiya (wakati ule bado gavana wa Shamu bado khalifa) aliuza metali kwa mfanyabiashara. Inasemekana ya kwamba ngamia 900 walihitajika kubeba mzigo.

Jamii:Ugiriki ya Kale
Jamii:Maajabu ya dunia
Pembenyingi

Pembenyingi (pia: poligoni) ni umbo bapa lenye pande tatu au zaidi.

Pembenyingi hutokea kama nukta kwenye ubapa zaunganishwa kwa mistari inayofunga eneo au maeneo ndani yao.

Katika jiometria bapa pembenyingi sahili kabisa ni pembetatu.

Pembenyingi sahili haina mistari inayopandana. Ikipandana huitwa pembenyingi tata.
Mifano ya pembenyingi


Image:Triangle.Equilateral.svg|Pembetatu pandesawa
Image:Geometry Rectangle.svg|Mstatili ni hali ya pekee ya pembenne
image:Heptagon.svg|Pembesaba sahili
Image:Simple polygon.png|Pembesita sahili
Image:Complex polygon.svg| Pembetano tata
|Jinsi gani uso wachorwa katika programu ya tarakishi kwa kutumia pembenyingi


Jamii:Jiometria
Pembe (jiometria)

120px|thumb|right|Pembe

Pembe ni nafasi kati ya mistari miwili pale ambako inakutana. Mistari huitwa "mikono" ya pembe. Nukta inapokutana ni kipeo au ncha.

Kiwango cha pembe hutajwa mara nyingi kwa nyuzi (alama °). Kiwango cha duara ni 360°. Jumla ya pembe katika pembetatu ni 180°.

Kuna pia vipimo vingine vya kutaja kiwango cha pembe kama vile radiani au gon.
Aina za pembe


Image:Angle acute.svg|Pembe kali ni kubwa kuliko 0° lakini pungufu ya 90°
Image:Right angle.svg|Pembe mraba ina 90° kamili
Image:Angle obtuse.svg|Pembe butu ni kubwa kuliko 90° lakini pungufu ya 180°
image:angle straight.png|Pembe nyoofu ina 180°
Image:Reflex angle.svg| Pembe kuu ni kubwa kuliko 180° lakini pungufu ya 360°

Tazama pia

* Gradi (1/400 duara)
* Nyuzi (1/360 duara)


Jamii:Jiometria