JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Australian

Osirelianu

Austrolian

Austrolian ni a orúkọ fún ẹgbẹ́ àwọn èdè kan tí àwọn aborigine ń sọ. Àwọn èdè yìí fi bí obọ̀n lé ní igba (230) síbè àwọn tí ó ń sọ wọ́n kò ju ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgbọ̀n lọ.
Wọ́n pín àwọn èdè wọ̀nyí sí ẹbí bí ọgbọ̀n ó dún méjì nítorí wí pé wọ́n ní wọ́n bá ara wọn tan. Gbogbo àwọn èdè wọ̀nyí, yàtọ̀ sí ọ̀kan nínú wọn ni ó wà ní àríwá ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Australia àwọn ilẹ̀ tí ó wà ní àríwá (Northern Territory) àti Queensland. Gbogbo ilẹ̀ tí a ń sọ̀rọ̀ rẹ̀ yìí kò ju ìdá mẹ́jọ ilẹ̀ Austrolia lọ. Ṣùgbọ́n èdè tí a ń pe ẹbí rẹ̀ ní Pama-Nyunga ni ó gba gbogbo ilẹ̀ yòókú ní Austrolia. Àwọn èdè tí ó wà nínú ebí yìí tó àádọ́ta tí àwọn ènìyàn sì ń lò wọ́n dáadáa.
Àwọn èdè tí àwọn ènìyàn ń sọ jù ni twi, Wapiri, Aranda, Mabuyng àti Western Desert. Àwọn tí ó ń sọ òkọ̀ọ̀kan wọn lé tàbí kí ó dún díẹ̀ ní ọgọ́rùn-ún. Láti nǹkan búséńtúrì kejìdúnlógún àwọn èdè tí ó ní àwọn tí ó ń sọ wọ́n ti ń dínkù jọjọ. Púpọ̀ nínú àwọn tí ó sẹ́kì yìí ti ń parẹ́.
Kò sí ẹni tí ó lè sọ bí ọjọ́ iwájú àwọn èdè aborigine yìí yóò ṣe rí ṣùgbọ́n àwọn ènìyàn ti ń ṣiṣẹ́ gidigidi lórí wọn báyìí láti nǹkan bí ọdún 1960 tí àwọn kan ti dìde láti jà fún fífún gbogbo ènìyàn ní ẹ̀tọ́ lábẹ́ òfin. Púpọ̀ nínú àwọn èdè wọ̀nyí ni ó ti ń ní àkọsílẹ̀ tí wọ́n fi àkọtọ́ Rómáànù (Roman alphabet) kọ. Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ sì ti ń lo èdè méjì., èdè mìíràn àti èdè mìíràn.
Ògbójú Ọdẹ nínú Igbó Irúnmọlẹ̀

Ògbójú Ọdẹ nínú Igbó Irúnmọlẹ̀ jẹ́ ìwé ìtàn-àròsọ tí ọ̀mọ̀wé D.O. Fagunwa kọ ní ọdún 1938. Ó jẹ́ ìwé ìtàn-àròsọ tí a kọ́kọ́ kọ ní èdè Yorùbá, tí ó sì jẹ́ ọ̀kan lára ìwé ìtàn tí a má a kọ́kọ́ kọ ní èdè Àfíríkà . Ó sọ̀rọ̀ nípa ìgbòkègbodò ògbójú Ọdẹ kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Àkàràògùn, àti ohun tí ojú rẹ̀ rí lóríṣiríṣi nínú ìrìn-àjò rẹ̀ nínú igbó. Àwọn nkan bí idán, iwin, ẹbọra àti àwọn òòṣà orísirísi ṣe fìtínà rẹ̀ nínú igbó tí òǹkọ̀wé pè ní igbó irúnmọlẹ̀. Ó jẹ́ ìwé ìtàn-àròsọ méèrirí tí a ka ní èdè Yorùbá. Ìwé ìtàn àròsọ tí ó tẹ̀lé ìwé yí láti ọwọ́ ònkọ̀wé kan náà ni Ìgbó Olódùmarè.
Ọ̀jọ̀gbọ́n Wọlé Sóyinká ṣe ògbufọ̀ ìwé ìtàn àròsọ Ògbójú Ọdẹ nínú Igbo Olódùmarè sí èdè Gẹ̀ẹ́sì. bíi Igbo Olodumare, it was adapted for the stage, in both English and Yoruba.
Àwọn ìtọ́kasí
Igbó Olódùmarè

Igbo Olodumare ni oruko iwe ti D.O. Fagunwa ko.

Eléyìí jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìwé ìtàn àròsọ tí D.O. Fagunwa kọ. Ó sọ nípa ìtàn Olówó-ayé àti ìrìnàjò rẹ̀ lọ sí Igbó olódùmarè. Ó sọ bí ó ṣe dé ọ̀dọ̀ bàbá-onírùngbọ̀n yẹ́úkẹ́ àti bí ó ṣe rí òpin Òjòlá-ìbínú

*D.O. Fagunwa (1950), Igbó Olódùmarè. Nelson Publisher Ltd in association with Evans Brothers (Nigeria) Publishers Ltd; Ìbàdàn, Nigeria. ISBN 978-126-241-9. Ojú-ìwé 165.
Àwọn Itọ́ka sí

Ẹ̀ka:Yoruba
Emere

Emere

Olatinwo Adeagbo

Adeagbo

Ọlátìńwò Adéagbo Fátokí (1991) Emèrè. Ìbàdán, Nigeria: Heineman Educational Books Nig. PLC. ISBN 978-129-234-2. Ojú-ìwé 53.

Ọ̀RỌ̀ ÀKỌ́SỌ

Ohun tó gbé mi dé ìdí à ń kọ ìwé yìí ni ìgbàgbọ́ àti ihà tí àwọn ènìyàn kọ sí àwọn ọmọ tí à ń pè ní Emèrè.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ rí àwọn ọmọ wọ̀nyìí gẹ́gẹ́ bí Àbíkú, Ẹlẹ́gbẹ́, Ọ̀gbáńje, Ọmọ Ìyanu, Abáfẹ́fẹ́rìn-ọmọ Ẹlẹ́mìíkẹ́mìí-ọmọ àti Adíwọ̀n-ọmọ. Àwọn orúkọ wọ̀nyìí fi hàn pé ìṣòro ńlá wà láti dá Emèrè mọ̀. Lọ́wọ̀ọ́ ìgbà tó sì jẹ́ pé a ko le fi Ògún rẹ̀ gbárí pé Emèrè nìyìi, mo wá lọ sí Àròjinlẹ̀ ọkàn, mo pe kọ́lọ́fín ọpọlọ jáde, mo wá rí i pé Emèrè jẹ́ Àjíǹde-òkú tó ń pọ́n ọ̀bẹ sùn, tó tún fapò rọrí. Gbogbo ara ni wọ́n fi ṣe agbára. Ẹ̀mí àìrí tó sì ń bá wọn lò jẹ́ èyí tó ṣòro láti ṣàpèjúwe. Ọmọ kàyéfì ni Emèrè. À ní Àdánwò-ọmọ ni wọ́n, bẹ́ẹ̀ ni wọ́n sì dúró fún tibi-tire tó bá bá àwọn lọ́kọláyà tó bá lùgbàdì wọn.
Ní ti agbára, wọ́n ní agbára ju Àjẹ́ àti Oṣó lọ. Ẹ̀yìn Ìyà mi, apani-má-hàá-Ogún, ìbà! Pẹ̀lú fàájì ni Emèrè ṣe ń wọ inú obìnrin-kóbìnrin. Taa ni yóò yẹ̀ ẹ́ lọ́wọ́ rẹ̀ wò? Wọ́n ní agbára láti yí padà tàbí taari ọmọ inú aboyún jáde nígbà tí wọ́n bá fẹ́ lo ààyè ibẹ̀. …
Báháráìnì

Bahrain tabi Ile-Oba Bahrain Ní ọdún 1995, àwọn ènìyàn tí ó ń gbé orílẹ̀-èdè yìí tó ẹgbẹ̀rún lọ́nà ẹ̀ẹ́dégbẹ̀ta àti ààbọ̀ (555,000). Èdè Lárúbááwá (Arabic) ni èdè ìjọba ní ibẹ̀. Àwọn èdè kan tún wà tí wọ́n ń sọ níbẹ̀. Àwọn èdè náà ni fáàsì (farsi) tí àwọn tí ó ń sọ ó ẹgbẹ̀rún méjìdínláàádọ́ta (48, 000); Úúdù (Urdu) tí àwọn tí ó ń sọ ọ́ tó ẹgbẹ̀rún lọ́nà ogún (20,000) àti àwọn èdè fílípíìnì (Phillipine) mìíràn tí àwọn tí ó ń sọ wọ́n tó ẹgbẹ̀rún lọ́nà ogún (20,000). Èdè Gẹ̀ẹ́sì ti ń gbayì ní ilẹ̀ yìí sí i gẹ́gẹ́ bí èdè òwò àti èdè ìṣe àbẹ̀wò sí ìlú (tourism).
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Ásíà
Àwọn Bàhámà

Àwọn Bàhámà () tabi lonibise bi Orílẹ̀-èdè Àjọni ilẹ̀ awọn Bàhámà, je orile-ede elede Geesi to ni awon erekusu 29, 661 cays, ati 2,387 erekusu kekere 2,387 (apata). O budo si inu Okun Atlantiki ni ariwa Kuba ati Hispaniola (Dominiki Olominira ati Haiti), ariwaiwoorun awon Erekusu Turks ati Caicos, ati guusuilaorun orile-ede Awon Ipinle Aparapo ile Amerika (nitosi ipinle Florida). Apapo iye aala ile re je 13,939 km2 (5,382 sq. mi.), pelu idiye olugbe to to 330,000. Oluilu re ni Nassau. Bi jeografi, awon Bahama wa ni asopo erekusu kanna bi Kuba, Hispaniola (Dominiki Olominira ati Haiti) ati Awon Erekusu Turks ati Caicos.

Awon onibudo ibe tele ni awon Taino ti Arawaka, awon Bahama ni ibi ti Columbus koko gunle si ni Ile Aye Tuntun ni 1492. Botilejepe awon ara Spein ko se amunisin awon Bahama, won ko awon Lucaya abinibi ibe (eyi ni oruko ti awon Taino Bahama unpe ara won) lo si oko eru ni Hispaniola. Lati 1513 de 1650 enikankan ko gbe ori awon erekusu yi, ko to di pe awon olumunisin ara Britani lati Bermuda tedo si erekusu Eleuthera.
Itoka
Èdè Bàlóṣì

Ọmọ ẹgbẹ́ èdè tí a ń pé ní Iranian ni Bàlúṣì. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ tọ́ mílíọ̀nù márùn-ún. Púpọ̀ nínú àwọn tí ó ń sọ ọ́ yìí ni ó wà ní Pakísítáánì (Pakistan) ní Bàlúṣísítáànì (Baluchistan). Baluclistan yìí ni ìpínlẹ̀ (province) tí ó wà ní apá ìwọ̀-oòrùn jùní pakcstan. Àwọn tí ó ń sọ èdè yìí ní Baluchistan tó mílíọ̀nù (Iran), Afuganíísítáànù (Afghanistan) àti In-índíà (India). Àkọtọ́ Lárúbáwá (Arabic) ni wọ́n fi kọ ọ́ sílẹ̀. Àjọ kan wà tí wọ́n ń pè ní Baluchi Academy tí ó ń ń sí pé àkọsílẹ̀ èdè yìí páye.
Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Bàlúṣì

Bàlúṣì tàbí Bàlóṣì

Baluchi or Balochi

Ọmọ ẹgbẹ́ èdè tí a ń pé ní Iranian ni Bàlúṣì. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ tọ́ mílíọ̀nù márùn-ún. Púpọ̀ nínú àwọn tí ó ń sọ ọ́ yìí ni ó wà ní Pakísítáánì (Pakistan) ní Bàlúṣísítáànì (Baluchistan). Baluclistan yìí ni ìpínlẹ̀ (province) tí ó wà ní apá ìwọ̀-oòrùn jùní pakcstan. Àwọn tí ó ń sọ èdè yìí ní Baluchistan tó múlíọ̀nù (Iran), Afuganíísítáànù (Afghanistan) àti In-índíà (India). Àkọtọ́ Lárúbáwá (Arabic) ni wọ́n fi kọ ọ́ sílẹ̀. Àjọ kan wà tí wọ́n ń pè ní Baluchi Academy tí ó ń ń sí pé àkọsílẹ̀ èdè yìí páye.
Àwọn Ìtọ́kasí
Àwọn èdè Balto-Sílàfù

Awon ede Balto-Slavic
Ẹgbẹ́ àwọn èdè tí wọ́n ní Baltic ati Slavic ni àwọn wọ̀nyí tí wọ́n wá ń pe àwọn méjèèjì papọ̀ ní Balto-Slavic. Ọmọ ẹgbẹ́ ni àwọn èdè wọ̀nyí jẹ́ fún àwọn ẹ̀yà èdè (branch) tí a ń pè ní Indo-European (In-indo-Yùrópíànù). Àwọn tí ó ń sọ Baluto-Sìláfíìkì yìí tí mílíọ̀nù lọ́nà ọ̀ọ́dúnrún ènìyàn (300 million people). Eléyìí tí ó ju ìlàjì lọ nínú àwọn ènìyàn wọ̀nyí ni ó ń sọ èdè Rọ́síà (Russian)

Èdè àìyedè díẹ̀ wà lórí pé bíyá ibi kan náà ni gbogbo àwọn èdè yìí ti ṣẹ̀ tàbí pé nítorí pé wọ́n jọ wà pọ̀ tí wọ́n sì jọ ń ṣe pọ̀ ló jẹ́ kí ìjọra wà láàrin wọn.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Èdè Arméníà

Èdè Arméníà jẹ́ ọ̀kan lára èdè Indo-European (Indo-Ùrópóàànù) kan ni eléyìí. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ tó mílíònù méje. Àwọn tí ó ń sọ ọ́ ní orílẹ̀-èdè Armenia jẹ́ mílíọ̀nù mẹ́ta àti ẹgbẹ̀rún mẹ́fà (3.6 million). Wọ́n tún ń sọ ọ́ ní Turkish Armenia. Àwọn tí ó lọ ṣe àtìpó ní Europe (Úróòpù), Àmẹ́ríkà (USA) àti ààrin gbungbun ìlà-oòrùn àgbáyé (Middle East) náà ń sọ èdè náà.

Èdè Armenia àtijọ́ (Classical Armenian tí wọ́n ń pè ní Grabar ni wọ́n kọ́kọ́ fi kọ lítíréṣọ̀ sílẹ̀ ní gbogbo àgbáyé. Wọ́n kọ ọ́ ní nǹkan bíi sẹ́ńtúrì karùn-ún lẹ́yìn ikú Jésù Kírísítì Èdè Grabar yìí ni wọ́n ń lò gẹ́gẹ́ bí èdè ẹ̀sìn fún àwọn ijọ ilẹ̀ Armenia òde òní,

Lẹ́tà álúfábẹ́ẹ̀tì méjìdínlógòjì ni wọ́n fi ń kọ èdè yìí sílẹ̀. St Mesrop ni ó ṣẹ̀dá álúfábẹ́ẹ̀tì yìí.

Oríṣìí méjì ni ẹ̀yà èdè yìí ni ayé òde òní. Ọ̀kan nit i apá Ìlà oòrùn tí wọ́n gbé lé orí ẹ̀ka-èdè tí wọ́n ń sọ ní, ìpínlẹ̀ Yeravan. Òun ni wọ́n ń lò ní orílẹ̀-èdè Armenia. Èkejì nit i Ìwọ̀-oòrùn tí wọ́n gbé lé orí ẹ̀ka-èdè tí wọ́n ń sọ ní Islanbul. Eléyìí ni wọ́n ń sọ ní orílẹ̀-èdè Turkey.
Àwọn Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Arméníà

Arméníà (; , siso Hayastan, ), fún iṣẹ́ọba bíi Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Arméníà (Հայաստանի Հանրապետություն, Hayastani Hanrapetut’yun, ), je orile-ede oke-ile ti ile yika ni agbegbe Kafkasu ni Eurasia. O budo si oritameta Apaiwoorun Asia ati Apailaorun Europe, o ni bode mo Turki ni iwoorun, Georgia ni ariwa, de facto Nagorno-Karabakh Republic alominira ati Azerbaijan ni ilaorun, ati Iran ati ile Azerbaijani Nakhchivan ni guusu.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Europe
Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Ásíà
Argẹntínà

thumb|left|250px|Salta
Argẹntínà Nínú ètò ìkànìyàn 1995, iye àwọn ènìyàn tí ó wà ní orílẹ̀-èdè Ajẹntínà (Argentiana) lé díẹ̀ ní mílíọ̀nù mẹ́rìnlélógójì àti àti ààbọ̀ (46 245 668). Èdè Pànyán-àn ni èdè tí wọ́n fi ń ṣe ìjọba ní ibẹ̀. Àwọn èdè mìíràn tí wọ́n tún ń sọ ní orílè-èdè yìí lé ní ogún. Lára àwọn ogún èdè yìí ni àwọn èdẹ̀ tí wọ́n ń pè ní Àmẹ́rídíánà (Ameridian Languages) wà. Ara àwọn èdè.
Àmérídíánà yìí ni ‘Guarani, Araucanian, Metaco àti Quechua’.
Àwọn èdè tí ó tún wà lára ogún yìí ni èdè tí àwọn tí ó wá se àtìpó ń sọ. Lára wọn ni èdè Ítílì (Ìtahàn) àti Jámánì (Herman). Èdè Gẹ̀ẹ́sì ti ń gbilẹ̀ sí i ní orílẹ̀-èdè yìí gẹ́gẹ́ bí èdè fún òwò àgbáyé àti èdè àwọn tí ó ń ṣe àbẹ̀wò wá sí ibẹ̀ (International trade and tourism). Wọ́n ń lo èdè Gẹ̀ẹ́sì yìí pẹ̀lú èdè Pànyán-àn.
Itokasi
Èdè Árámáìkì

Èdè Árámáìkì je ara èdè Sèmítíìkì (Semitic). Àwon tí ó ń so èdè yìí tó egbèrún lónà igba ní Ìráànù (Iran) àti Ìráàkì (Iraq) pèlú òpòlopò àwon mìíràn tí wón tún ń so ó ní Ààrin gbùngbùn ìlà-òòrùn àgbáyé (Middle tast). Láti séńtúrì kefà ni wón ti ń fi Árámáìkì àtijó (Classical Aramaic) ko nnkan sílè ní Ààrin gbingbein ìlà-oòrùn àgbáyé (Middle East). Hébéérù ni ó wá gba ipò rè gégé bí èdè tí àwon júù ń so.

Èka-èdè ìwò-oòrùn èdè yìí (Western dialect) ni èdè tí Jéésù Kristì àti àwon omo èyìn rè ń so. Èka-èdè kán tí ó wá láti ara èka-èdè yìí ni wón sì ń so ní àwon abúlé kan ní ilè Síríà àti Lébánóònù.

Ní nnkan bíi séńtúrì kéje ni èdè Lárúbáwá gba ipò èdè Árámáìkì. Èka-èdè apá ìwo-oòrùn èdè yìí tí a ń pè ní Síríàkì (Syricac) ni àwon ìjo Àgùdà ará fíríàkì (Syriac Catholic) ń lò.

Álúfábéètì méjìlélógún ni èdè yìí ní. Èdè yìí sì se pàtàkì nítorí pé láti ara rè ni Hébéérù, Lárúbáwá àti àwon èdè mìíràn ti dìde.
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Èdè Lárúbáwá

Èdè Lárúbáwá tabi ede Araabu
Ara èdè Sẹ̀mítíìkì ni èdè Àrábíìkì (Arabic (Èdè Lárúbááwá)). Àwọn tí ó ń sọ ọ́ tó mílíọ̀nù lọ́nà igba gẹ́gẹ́ bí èdè abíníbí ní àríwá Aáfíríkà àti ìlà-oòrùn-gúsù Eésíà (Asia). Àìmoye ènìyàn tí a kò lè fi ojú da iye wọn ni ó ń sọ èdè yìí gẹ́gẹ́ bí èdè kejì, ìyẹn èdè àkọ́kún-tẹni ní pàtàkì ní àwọn orílẹ̀-èdè tí ẹ̀sìn Mùsùlùmú ti gbilẹ̀. Àwọn tí ó lọ ṣe àtìpó ní pàtàkì ní ilẹ̀ faransé náà máa ń sọ èdè yìí.
Ibi tí àwọn tí ó ń sọ èdè yìí pọ̀ sí ju ni Algeria, Egypt, Iraq, Morocco, Saudi Arabia, Sudan, Syria, Tunisia àti Yeman. Àwọn ẹ̀ka-èdè rẹ kan wà tí ó jẹ́ ti apá ìwọ̀-oòrùn tí àwọn kan sì jẹ́ ti ìlà-oòrùn. Èdè tí a fi kọ kọ̀ráànù sílẹ̀ ni a ń pè ní ‘Classical’ tàbí ‘Literary Arabic’. Èdè mímọ́ ni gbogbo mùsùlùmú àgbáyé tí ó tó ẹgbẹ̀rún ó lé ọgọ́rùn-ún mílíọ̀nù ní àgbáyé (1, 100 million) nínú ètò ìkànìyàn 1995 ni ó mọ èdè ‘Classical Arabic’ yìí.
Olórí ẹ̀ka-èdè Lárúbáwá wà tí ó sún mọ́ èyí tí wọ́n fi kọ Kọ̀ráànù. Eléyìí ni wọ́n fi ń kọ nǹkan sílẹ̀. Òun náà ni wọ́n sì máa ń lo dípò àwọn ẹ̀ka-èdè Lárúbáwá. Púpọ̀ nínú àwọn tí ó ń sọ ẹ̀ka-èdè lárúbáwá yìí ni wọ́n kò gbọ́ ara wọn ní àgbóyé.
Méjìdínlọ́gbọ̀n ni àwọn álúfábẹ́ẹ̀tì èdè Lárúbááwá. Apé ọ̀tún ni wọ́n ti fi ń kọ̀wé wá sí apá òsù Yàtọ̀ sí álúfásẹ́ẹ̀tì ti Rómáànù, ti Lárúbáwá ni àwọn ènìyàn tún ń lò jù ní àgbáyé. A ti rí àpẹẹrẹ pé láti nǹkan bíi sẹ́ńtérì kẹ́ta ni a ti ń fi èdè Lárúbáwá kọ nǹkan sílẹ̀. Nígbà tí ẹ̀sìn mu`sùlùmí dé ní sẹ́ńtúrì kéje ni òkọsílẹ̀ èdè yìí wá gbájúgbajà. Wọ́n tún wá jí sí ètò ìkọsílè èdè yìí gan-an ní séńtúrì kọ́kàndínlógún nígbà tí ìkọsílẹ̀ èdè yìí ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ará. Ìwọ̀-oòrùn Úróòpù. Ní pele-ń-pele ni èdè yìí pín sí (ìyẹn ni pé eléyìí tí olówó ń sọ lè yàtọ̀ sí ti tálíkà tàbí kí ó jẹ́ pé eléyìí tí obìnrin ń lò lè yàtọ̀ sí ti ọkùnrin).
Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Angola

Àngólà, lóníbiṣẹ́ bíi Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Àngólà (, ; Kikongo, Kimbundu, Umbundu: Repubilika ya Ngola), jẹ́ orílẹ̀-èdè kan ní apágúsù Áfríkà tó ní bodè mọ́ Namibia ní gúsù, Orílẹ̀-èdè Olómìnira Olóṣèlú ilẹ̀ Kóngò ní àríwá, àti Zambia ní ilàòrùn; ìwọ̀òrùn rẹ̀ bọ́ sí etí Òkun Atlántíkì. Luanda ni olúìlú rẹ̀. Ìgbèríko òde Kàbíndà ní bodè mọ́ Orílẹ̀-èdè Olómìnira ilẹ̀ Kóngò àti Orílẹ̀-èdè Olómìnira Olóṣèlú ilẹ̀ Kóngò.
Ìtàn

Àngólà di ileamusin Portugal ni 1884 leyin Ipade Berlin. O gba ilominira ni odun 1975 leyin ogun itusile. Ko pe leyin ilominira ni ogun abele sele lati 1975 de 2002. Àngólà ni opo alumoni ati petroliomu, be sini okowo re ti ungbera soke pelu iwon eyoika meji lati odun 1990, agaga lateyin igba ti ogun abele wa sopin. Sibesibe opagun ijaye si kere gidigidi fun opo alabugbe, be sini ojo ori ati iye ọ̀fọ̀ ọmọwọ́ ni Angola je awon eyi to buru julo lagbaye.
Jeografi
Okowo
Àwọn ìtokasi

Angola
Àndórà

Àndórà tabi fun iseoba o je Ilẹ̀-Ọmọba Andorra, bakanna won tun mo si Ilẹ̀-Ọmọba àwọn Àfonífojì ilẹ̀ Àndórà (Principality of the Valleys of Andorra) je orílẹ̀-èdè aláfilẹ̀yíká ni apa guusuiwoorun Europe.

Nínú ètò ìkànìyàn 1995, àwọn tí ó ń gbé Àndórà jẹ́ ẹgbẹ̀rún méjì-dún-láàádọrin (68,000). Àwọn èdè tí ó jẹ́ ti ìjọba níbẹ̀ ni Kàtáláànù tí ìpín ọgọ́ta nínú ọgọ́rùn-ún ń sọ (60%) àti èdè faransé. Wọ́n tún ń sọ Kàsìtílíànù ti àwọn Pànyán-àn-àn gan-an fún òwò àgbáyé àti láti fi bá àwọn tí ó bá wá yẹ ìlú wọn wo sọ̀rọ̀ .
Itokasi

Andora
Èdè Àmháríkì

Amhariki Èdè Sẹ̀mítíìkì (Semitic) kan ni eléyìí tí nǹkan bú mílíọ̀nu márùndínlógún ń sọ gẹ́gẹ́ bí èdè àkọ́kọ́ ní Ethopia (ìtópíà). Níbẹ̀, wọ́n ń lò ó gẹ́gẹ́ bí tí ìjọba ń mú lò. Àwọn bú mílíọ̀nù márùn-ún ni ó ń sọ èdè yìí ní agbègbè Ethiopia nígbà tí ̣ àwọn ọ̀pọ̀lọpò mílíọ̀nù mìíràn ń sọ èdè yìí gẹ́gẹ́ bí èdè kejì àkọ́kúntẹnu ní Ethiopia àti Sudan (Sùdáànù). Láti nǹkan bíi sẹ́ńtúrì kẹrìnlá (14th Century) ni èdè yìí ti ní àkọsílẹ̀. Àkọtọ́ Amharic ni wọ́n fi kọ ọ́ sílẹ̀. Àkọtọ́ yìí ní Kóńsónáǹtì mẹ́tàlélọ́gbọ̀n ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn sì ní ẹ̀dà méjeméje. Ẹ̀dà kóńsónáǹtì tí ènìyàn yóò mú lò dúró lóró fáwẹ̀lì tí kóńsónáǹtì náà yóò bá jẹ yọ. Àbá ti ń wáyé nípa pé kí àtúnṣe wà fún àkọtọ́ yìí. Àwọn kan sì ti kóra wọn jọ fún ìpolongo láti sọ èdè yìí di àjùmọ̀lò (Standardisc).
Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn èdè
Kazimierz Nowak

thumb|Kazimierz Nowak
Kazimierzu Nowaki (lati Ọdún 1897 títí di Osu Òwàrà Ọjọ kétàlá Ọdún 1937 je ọmọ Ìuí Polandi ti Ọjẹ arińninajo Oníweroým ati aya woran ti a bi ni ilu Stiryi.

Lehin Ogun àgbáyé alakọkọ ogbe ni ilu Poznani lati ọdún 1931 títí di ọdún 1936 Orin, ogun kẹkẹ jake jado ilu Aláẁọ dúdú. Orin irinajo ti oto egberun lọ́na ogoji kilomita (40.000 km). Owun ni eni akọkọ ti okọkọ ṣẹ́iru nkan bayi.

O ti kọ iṣẹ yi si inu iwe ti a pe orukọ rẹ ni Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd (Kẹkẹ ati ẹsẹ jake jado ilẹ aláẁọ dúdú).

Oku si ilu Poznani.

*Le ri apejoro eji ninu ẹrọ iataneti ilu Polandi
*
*
Lítíréṣọ̀

thumb|right|300px|Old book bindings at the Merton College library.

Litireso tabi iṣẹ́ọnàmọ̀ọ́kọmọ̀ọ́kà

OHUN TÍ LÍTÍRÉṢỌ̀ JẸ́

Eléyìí náà kò ṣàì ní orírun tirẹ̀ láti inú èdè Látìn “LITERE” Èyí ni àwọn gẹ́ẹ́sì yá wọ inú èdè wọn tí wọ́n ń pè ni lete rature”
Ìtumọ̀ tí a fún lítíréṣọ̀ máa ń yípadà láti ọ̀dọ̀ ẹ̀yà ènìyàn kan sí èkejì láti ìgbà dé ìgbà. Lítíréṣọ̀ kò dúró sójú kan.
Babalọlá (1986), ṣàpèjúwe lítíréṣọ̀ pé:

“Àkójọpọ̀ ìjìnlẹ̀ ọ̀rọ̀ ní èdè kan tàbí òmíràn tó jásí ewì, ìtàn àlọ́, ìyànjú, eré onítàn, ìròyìn àti eré akọ́nilọ́gbọ́n lórí ìtàgé”

Tí a bá wo òde òní, ìtumọ̀ tí a fún lítíréṣọ̀ tún yàtọ̀, fún àpẹẹrẹ a máa ń ṣàkíyèsí ìlò èdè tí wọ́n fi kọ ìwé kan yàtọ̀ sí èyí, a tún ka lítíréṣọ̀ kùn iṣẹ́ òǹkọ̀wé alátinúdá tàbí iṣẹ́ tó ní í ṣe pẹ̀lú ọ̀rọ̀ ìlò ojú inú gẹ́gẹ́ bí ewì, ìtàn àròkọ àti eré oníṣe. A ó sì rí i pe awẹ́ tàbí ẹ̀yà lítíréṣọ̀ tí a mẹ̀nubà wọ̀nyí kó púpọ̀ nínú ìmọ̀ ìgbé ẹ̀dá láwújọ (folklore) mọ́ ara, yálà, a kọ, ọ́ sílẹ̀, a rò ó sọ tàbí a ṣe é léré yàtọ̀ fún àwọn àkọọ́ lẹ̀ iṣẹ́ ọwọ́.
Lítírésọ̀ tún jẹ́ irúfẹ́ àkọọ́lẹ̀ tó ní àbùdá ẹ̀mí gígùn, ó máa ń fi ìṣẹ̀ṣe àti àṣà àgbáríjọ àwọn èèyàn kan hàn.
Àwọn míràn tó tún sọ̀rọ̀ lórí lítíréṣọ̀ ni àwọn ọmọ lẹ́yìn Mark: Àwọn Marxist (1977) yìí gbà pé:

“Scrutiny of the literature could not be realize without the society”

Èyí ni pé:

“Lítíréṣọ̀ kò lè ṣe é dá yẹ̀wò láìwo àwùjọ tí a kọ ọ́ fún”

Kí òǹkọ̀wé kan tó lè se iṣẹ́ rẹ̀ ní àṣeyanjú, irúfẹ́ oǹkọ̀wé náà gbọ́dọ̀ ni àtinúdá àtinúdá yìí pẹ̀lú ohun gan-an tí ó ń ṣelẹ̀ láwùjọ ni yóò wá sọ di ọ̀kan nínú iṣẹ́ rẹ̀.
Lara àwọn tí ó ṣiṣẹ́ lórí ìlànà Marx yìí ni: Trosky ara Russia, Lucas àti Goldmann.
Daviguand (1960) ni tíọ́rì sọ pé

“Literature enumerate the future thought of an individual (Human being)

Èyí ni pé:

“Lítíréṣọ̀ wà fún láti máa so èrò ọkàn ènìyàn jáde nípa ọjọ́ iwájú”

Nípa yíyẹ lítíréṣọ̀ wò, à ní láti wo ẹ̀hun ìpìlẹ̀ ìtumọ̀, èyí ni wíwo gbogbo nǹkan tí ó wà láwùjọ yẹn olápapọ̀ láì dá ọ̀kan sí.
E tun wo

*Iṣẹ́ọnàmọ̀ọ́kọmọ̀ọ́kà èdè Yorùbá
*Iṣẹ́ọnàmọ̀ọ́kọmọ̀ọ́kà èdè Gẹ̀ẹ́sì
Itokasi
Ilẹ̀ Ọba Bakuba

Ilẹ̀ọba Bakuba (o tun nje Kuba tabi Bushongo)

Ifáárà: Àwọn kúbà náà ló ń jẹ Bushoong.
ÀÀYÈ WỌN

Ààrin gbungban gusu (Congo Zaire) ni wọ́n wà
IYE WỌN

Ẹgbẹ̀riún mẹ́tà-dún-lóguń ni wọn
ÈDÈ WỌN

Ede Bushhoog ló jẹ́ ẹ̀yà Bàǹtú ni wọn ń sọ
ALÁGÀÁGBE WỌN

Biombo, lùbà, kasai, lenda, pyaang, àti Ngongo
ÌTÀN WỌN

Awọn Bushoog ni ẹ̀yà tó pọ jù ni kńbà.Baba-ńlá wọn ló tẹ ibẹ̀ dó. Abẹ́
Ìṣèjọba Shyaan kan soso bi gbogbo wọn wà. Òun ló ń darí wọn. Apá ìwọ̀-oòrùn ni wọ́n ti wá sí tí wọ́n etí Máńgò wọn bá àwọn ìwa àti kété sì parapọ̀ ṣe ìjoba kúbà.

IṢẸ́ ỌNÀ WỌN

Àwọn tí ń ṣe iṣẹ́ ọnà tí àwọn adarí ìjọba àti àwọn mẹ̀kúnǹu ń lò bí :-

- Ìlù ìbílẹ̀ tí

- Ìwo tí wọ́n fi n] mu ọti

- Ìjókòó ọba

- Idà ọba

- Ọ̀pá aṣẹ́ àti

- Abẹ̀bẹ̀ ọba
ỌRỌ̀ AJÉ WỌN

- Wọ́n ń pẹja

- Wọ́n ń hun aṣọ

- Wọ́n ń dáko pákí, àgbàdo àti ọka ̀ bàbà

- Obiǹrin wọ́n ń ṣòwo ̀ káàkiri agbègbè wọn
ÌṢÈLU WỌN

Awọn Bushoog ló ń darí Kuba. Olú ìiú wọn ni
Nsheng. Ó le ní ọgọ́ruǹ-ún aṣojú fún ìgbèríko kọ̀ọ̀kan. Òfin ati ìlànà ọba Nyimu wọn ń tẹ̀̀ lé oba shyaam ni ọba àkọ́kọ́. Àwọn ọba mọ́kaǹlélógún ló sì ti jẹ lẹ́yìn rẹ̀. o ti ló iríniwó ọdún ṣẹ́yìn tie ̀tò ìjọba náà ti bẹ̀rẹ.
Ẹ̀siǹ WỌN

Bumba ni ẹdá àkọ́kọ́ nínú ìtàn ìgbà ìwáṣẹ̀ won. Òun ló fí awọn Bushoong se asíwájú àti olórí -Ẹ̀sin Baba ńlá wọn ni wọn ń sìn. Ẹ̀sín ọ̀ún ti ń ku lọ díẹ̀díẹ̀. Síbẹ̀, Ìfá tabi Adábigbá ń gbé láàrin wọn. Wọn gbà pè òròṣà ló ko oríre bá wọń. Ère ajá ni wọṅ ń sí ojúbọ òrìsà wọṅ . Ère yìí ló dúró bí olúgbàlà wọn.
Kuwere

KWERE

Kuwere

ÀÀYÈ WỌN

Wọ́n wà ní apa ìwọ-oòrun ààrin gbuǹgbùn Tanzania.

IYE WỌN

Wọn lè ní ẹgbẹ̀rún lọ́nà ààdọ́ta eǹìyàn

ÈDÈ WỌN

Èdè kikwer (ti Bàǹtú ni wọ́n ń sọ

ALÁBÀÁGBÉ

Zaramọ, Doe, Zingna, Luguru àti Swahili.

ÌTAǸ WỌN

Ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún ọdún ṣẹ́yìn ni baba ńlá Kwere de láti Mozanbique.Nínú ìrìn-àjò wọn ni wọ́n ti bá àwọn eǹìyaǹ Swahili tí wọn di mùslùmí pàdé wọn fìdí tì sí ibẹ̀ pẹ̀lu àwọn alábàágbè wọn bí Zeramo ati Doe

ÌṢẸ̀LÚ WỌN

Àwọn Kwere ò ni ìjọba àpapọ̀ Ijọba ìletò,ijọba abúlé àti ìjọba ìlú-síluń ní wọ́n ní Àgbà àdúgbò ló ń fi olórí jẹ. Olórí ló ní aṣẹ ilè ìran. Òun si ni ètùtù ìlu wà ní ìkáwọ́ rẹ̀. Ọkúnrin ni olórí sáábà ń jẹ́. òun ló ń pàrí ìjà láàrin ẹbi. Agbára ńlá, ọwọ́ rẹ̀ ló wà . Òun náà ló ni agbára tí a fi ń bá èmi àìrí sọ̀rọ̀.

ỌRỌ̀ AJÉ WỌN

Àgbẹ̀ paraku ni wọ́n. Wọ́n ń gbinsu, gbìngẹ̀, gbìngbàdo. Wọ́n ń gbin òwú àti tábá. wọ́n ń sin ẹranko àti ẹyẹ wọn a sì tún máa ṣe ọ̀sin eja.

IṢẸ̀ ỌNA WỌN

Awọn KWERE máa ń gbéji rèbété.

Ẹ̀sìn WỌN

Kwere gba ọlọ́run ńla (MuLUNGU) gbọ́ ọlọ́run ỳí ló ń ròjò ìdíle kọ̀ọ̀kan ló ní òrìṣà tí wọn ń kè pè. Wọ́n gbà pé ọlọ́run nla] ń ran àrùn àti òfò sí wọn. Òkú ọ̀run ló ń gbè ẹ̀bẹ̀ wọn lọ aí ọ̀dọ̀ ọlọ́run ńlá wọn. Òrìṣà-ló ń wo ọjọ́ iwájú fún wọṅ ni MGANGA. Òun ní í sọ ọ̀nà abayọ sí àdánwò tó bà dé bá wọn.
Kiwahu

KWAHU

Kiwahu

ÀÁYÈ WỌN

Wọ́n wà ní apá Àríwá Ghana

IYE WỌN

Wọ́n lé ní ẹgbẹ̀rún márún –lé lọ́gọ́ta.

ÈDÈ WỌN

Ède Akàn ti ẹ̀yà Twini wọn ń fọ̀

ALÁBÀÁGBÉ WỌN

ANYI, Asante àti Fante

ÍTÀN WỌN

Ẹ̀yà Akan tó ń gbé Àríwá Ghana ni Kwahu. Ìjọba ńlá Akàn bẹ̀rẹ̀ ní nǹkan bí sẹ́ńtúrì mẹ́tàla] sẹ́yìn. Àsìkò yìí ni ìjọba ńlá Asanti bẹ̀rè òwò góòlù Àwọn ìpi]nlẹ̀ kéékèèke díde láti gba òmìnira lábẹ́ Denkyira lábẹ aláẹẹ Kumasi Àgbáríjọ Akàn sí lágbára ìsèlú àti ọrọ̀ aje.

ÌṢÈLÚ WỌN

Ìdílé kọọ̀kan ló ní ètò ìṣèlú àti òfin wọn. Olórí okó wà, olórí àdúgbò wà, olori agbègbè wà, mọ́gàjí náà sì wà tó fi dorí ńla Asante. Agbàra ńlá jẹ̀ orírun rẹ̀ dà Asante nìkan tó le jẹ olórí agbègbè tábí ìlú. Títí di àsìkò yìí ni àwọn Asante ń kópa nínú etò ìSèlú Ghana

IṢẸ̀ ỌNÀ WỌN

- Wọ́n máa ń ṣe Bojì lósọ̀ọ́

- Wọ́n ń gbégi lére. (wọ́n ń ìjòkó obínrin

- Wọ́n ń ṣe ìlèkùn tí a mọ̀ Akuaba

- Wọ̀n ń mọ ìkòkò

- Wọ́n ń hun aṣọ̣(Aṣọ kéúté tó gbajúmọ̀ jù ní ilẹ̀ Àfírikà

ẸSIN WỌN

- Ìtàn ìgbà ìwáṣẹ̀ wọn kan sọ pè ọlọ́ru ńlá wọn sún mọ wọn. Ó sì ń bá wọn ṣeré. porporo gígún odó tí àwọn arígnṕ wọn ń gún ló ń han ọlọ́run-ńlá wọ́n létí tó fi bínú fi òrin ṣe ibújókòó. Àwon Akan ń bá ọlọ́run-ńlá wọn sọ̀rọ̀ tààràtà. Oríṣíríṣòí (Abosom) Òrìṣà ni wọ́n mó pèlú wọ́n mó ọ̀run wọn òrìṣa obìrin náà wà nídìí ìgbèbí.
Laka

LAKA
Laka

ÀÀYÈ WỌN

Grúsù ìls̀ oòrùn chad ni wọ́n wà

IYÈ WỌN

Ẹgbèrún lọ́nà ọgóruǹún

ÈDÈ WỌN

Lake àti Mbonu (Niger-Congo) ni wọ́n ń ṣo

ALÁBÀÁGBÉ WỌN

Sára, Èèyan Cameroon àti Fúlaní ni múlé tí wọ́n

ITAN WỌN

Àríwá ìlà oòruń oko chad ni wọ́n ti ṣẹ. Ijọba ńlá tí Fúlàní ló wọn dèbi wọ́n wà yìí. Èdè àti aṣa wọn àti ti Cameroon tó jẹ́ bákan náà.

ÈTÒ ÌṢÈLÚ WỌN

Eto ìṣè ijọba abúlè wọ́n jẹ́ ti ẹlẹ́bí baba. Olórí febí wọn gbọ́dọ́ le tan orírun wọn sí ọ̀dọ̀ baba ńlá Laka. Olórí yìí ló sì ń ṣe ìfilọ̀ ètò àgbẹ̀

ỌRỌ̀ AJÉ

Owú ni wọ́n fi ń sọwó sókè òkun. Agbàdo, bàbà àti ohun ẹnu ń jẹ ló pọ̀ lọ́dọ̀ wọn Àsíkò òjọ nikan ni wọn le ṣe ògbìn nǹkan wòńyi.

IṢẸ́ ỌNÀ WỌN

Àwọn ló ń ṣọnà sí ara. Èyí ni wọn ń lò nígbà aápọ̀n tabi obitan

Ẹ̀SÍN WỌN

Ẹbi wọn sì ń pèṣè fún àwon òkú ọ̀run wọn lójoojúmọ́.
B

LAKA
Orúkọ èdè yìí ni a mọ̀ sí Lákà; tí orúkọ rẹ̀ mìíràn a tún máa jẹ́ Kabba Laka. Èdè adugbo wọn ni a mọ̀ sí Bemour Goula, Mang Maingao pai. Aarin gbungbun ilẹ Chad ni wọn ti n sọ o; wọ́n sì jẹ́ ibatan pẹ̀lú Nilo-Saharan. LAP ni ami tí wọn kọ́kọ́ ń lò dípò èdè Ganda.
Àwọn àmì ẹka wọn la mọ̀ sí N S B B A C B A..
Luba

LUBA

ÀÀYÈ WON

Àríwa iwọ oòrùn Congo (Zaire)

IYE WỌṄ

Mìlíonù kan

ÈDÈ WỌṄ

CILUBE (Ààrin gbùngbùn Bantu)

ALÁBÀÁGBÉ WỌN

Chowe, Ndembu, Kaonde, Benba, Tabwa, Songye, Lunda.

ITAN WỌṄ

Ijọba ńlá Luba ti bẹ̀rẹ̀ ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún kan ààbọ̀ ọdún sẹ́yin 1,500. Ìjọba yìí ń gbòòrò láti Upemba tí Í ṣe ààrin gbuńgbún Lube. Wọn fẹ̀ dé iòkè Tangayika lábẹ́ llnngh Sungu tí í ṣe olorí wọṅ ní 1760-1840. Ó gbòòrò de apá àríwá àtiu gusu ní 1840 lábẹ́ iiungo kablee. Igbà tí olórí yà papòdà ni awọṅ Láíubáwó amúnilérú àti àwọn òyìbó anúnisìn sọ ìjọba ńlá wọn di yẹpẹrẹ.

ÌṢẸ̀LU WỌṄ

Ìjọba àpapọ̀ ni wọṅ ń ṣe Aláyèlúwà (Mulopwe) ni olórí wọn. Awọṅ ìlú kèkerè ń wárì fún Mulopwr. Òun ìlú àti olórí ẹgbẹ́ Bambulye

ỌRỌ̀ AJE WỌN

Iṣẹ òwò iyò àti iru ni àwọṅ ọlọlá wọn tún ń ṣe àgbe iṣẹ ọdẹ ẹran àti ti ẹja tún wó pọ̀ láàrin wọn.

IṢẸ́ ỌNA WỌṄ

Iṣẹ́ agbẹ̀gilére ni iṣẹ] wọn. Ère ló ń ṣègbè fún abọ ni wọṅ ń gbẹ̀. Wọ́n tún ń gbẹ̀ ère àgba tí a mọ̀ sí (Mboko)

Ẹ̀SÌN WỌN

Àwọṅ baba ńlá wọn ni wọṅ ń bọ. Ọba wọṅ gan0an ló ní òriṣà.
Bangubangu

Bangubangu je eya kan ni Afrika.

Èdè wọn ni wọn ń pè ni Bantu, wọ́n tún lè pè é ni kiban gubangu, èdè,

yìí pin si ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta (500) ede méjìlá nínú èdè bantu ni ògọ̀ọ̀rọ̀

àwọn ènìyàn tó lè ni mílíọ́ọ́nù márùn-ún ń sọ, lára àwọn tí ó ń sọ

èdè Bantu ni Rundi, Rwanda, Shona, Xhosa àti Zulu, Swalili. Èdè Olóhùn ni

èdè yìí fún àpẹẹrẹ ní Zulu, íyàngà túmọ̀ si dókítà, nígbà tí ìyángá

túmọ sí òṣùpá.