JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
Wapogolo

Wapogolo ni kabila la watu kutoka kusini-kati ya nchi ya Tanzania, hususan mkoa wa Morogoro.

Lugha yao ni Kipogolo.

Mwaka 1987 idadi ya Wapogolo ilikadiriwa kuwa 185,000
Historia

Inasemekana asili yao ni Afrika Magharibi, hasa katika nchi ya Senegal, pia Afrika ya Kati (Kongo). Kuna mila nyingi Senegal na ngoma zake nyingi zinafanana na Sangula.

Sababu ya kuhamia Tanzania ilikuwa utafutaji wa ardhi ya kilimo na mabadiliko ya hali ya hewa. Waliendelea kuhama zaidi na wengine walikimbilia pia Zambia, Zimbabwe na Malawi. Ndiyo maana kuna ukoo mkubwa wa Matimba kule Malawi na Zimbabwe.
Utamaduni

Chakula kikuu cha Wapogolo ni wali na samaki na makazi yao ni sehemu za ardhi zenye rutuba ambazo hufaa kwa kilimo cha mpunga na shughuli za uvuvi.

Wapogolo wakati wa masika huwa na shughuli za utafutaji, hasa shughuli za kilimo na kwa asili ni watu wanaolima kwa ujamaa, yaani kaya moja huweza kupika togwa na kualika kaya nyingine ziweze kusaidia shughuli za kilimo kwa togwa. Wakati wa masika kaya zote huwa na kazi za uzalishaji kwa shughuli za kilimo kwa kulima mpunga na wakati wa kiangazi sherehe nyingi huwa zinafanyika katika jamii za Wapogolo.

wakati wa sherehe za kabila la Wapogolo ngoma aina ya sangula hupigwa na hii ndiyo ngoma ya asili ya kabila wa Wapogolo. Ngoma hiyo ya sangula hupigwa wakati wa furaha kama vile kwenye shughuli za sherehe za mavuno, sherehe za kusimikwa kiongozi wa ukoo, matambiko na n.k.

Katika kaya za Kipogolo wakati wa jioni wazee hupenda kukaa na wajukuu kwa lengo la kuwasimulia mambo ya kale yenye mafunzo ili kuwajenga watoto hao wanapokuwa wakubwa kujua nini wanapaswa kufanya. Wakati wa mazungumzo hayo huwa wanatafuta pepeta. Pepeta ni kitafunwa kinachotokana na zao la mpunga, huandaliwa kwa kuchukua mpunga mteke (mpunga usiokomaa) na kuukaanga, kisha kuutwanga na kutengeneza pepeta. Ni moja kati ya kitafunwa cha kiburudisho kwa kabila la Wapogolo.
Tanbihi
Viungo vya Nje

* Wapogolo


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Mkoa wa Morogoro
Wapangwa

Wapangwa ni kabila la watu kutoka Milima Livingstone karibu na pwani ya mashariki ya Ziwa Nyasa, wilaya ya Ludewa, Mkoa wa Njombe, kusini mwa nchi ya Tanzania.

Mwaka 2002 idadi ya Wapangwa ilikadiriwa kuwa 150,000.

Lugha yao ni Kipangwa.
Historia

Wapangwa wamekusanyika pamoja hasa katika maeneo ya Ludewa (Madunda, Mawengi, Mahorong'wa, Mlangali, Masimbwe, Mkiu, Ulayasi, Lupanga, Lusala, Madilu, n.k.) kuelekea Njombe. Chanzo cha wao kuwa karibukaribu kiukoo, ni vita, maana wao walitokea katika maeneo mbalimbali, kama vile Malawi na Msumbiji, kwa ajili ya vita.
Uchumi

Wapangwa hulima mazao mbalimbali ya chakula katika maeneo ya miinuko na mabondeni kandokando ya mito. Hulima kwa ushirika unaoitwa njhiika au mkove. Pia hulima mazao ya biashara kama kahawa, chai, pareto, mahindi. Kabila hili pia hupata matunda ya asili kama vile: masada, savula, makuhu, mahofita, mafudo, minhingi, madongadonga, vudong'o na nisongwa.

Pia ni wafugaji wa makundi madogomadogo ya ng'ombe, mbuzi, kondoo na nguruwe (kitimoto). Tena Wapangwa ni hodari sana kwa utegaji na uwindaji wa wanyamapori kama vile (kwa lugha yao) nyhaluchi, mahtu ngwehe, sudi, ng'ese, ng'wali ni videke.
Utamaduni

Chakula chao ni ugali wa mahindi, ulezi na mtama kidogo. Kitoweo cha vyakula hivyo ni maharage, samaki, nyama na jamii ya mbogamboga.

Kinywaji chao ni pombe (ukhimbi) yaani kangala, komoni, ulanzi ambao hugemwa kutoka katika mmea uitwao mlanzi. Ulanzi ni pombe ya asili sana kwa Wapangwa, maana ni jadi kwao kunywa ulanzi, na hata watoto wadogo hupewa ulanzi kama juisi. Ulanzi, kwa Wapangwa ni pombe ambayo inaheshimika sana, maana hata wanapokwenda shambani, huenda na ulanzi, na kama ukimpeleka mfanyakazi shambani bila ulanzi, huwa anakaidi kufanya kazi, mpaka apewe ulanzi.

Hata katika harusi na sherehe nyingine za kimila kama vile kujengea makaburi (Mahoka), mila za kumrudisha mjane nyumbani (Ngotora), mila za kuabudu miungu, n.k., ulanzi ndio huwa unatumika zaidi ya pombe nyingine.

Kwa hiyo, Wapangwa wote (kama vile kina Willah, Haule, Muligo, Mtweve, Ngairo, Mwinuka n.k.), ambao bado wanatii mila na desturi zao, ulanzi kwao ni jadi.

Mavazi yao ya asili ni nguo zilizotengenezwa kwa ngozi za wanyama pamoja na magome ya miti ya misambi ambayo hupondwapondwa, hufumwa na kupakwa mono.

Nyumba zao kwa sasa ni za matofali ya udongo ya kuchoma na kuezekwa kwa bati, hata hivyo nyumba zao za asili zinajengwa kwa kutumia miti kugandikwa kwa udongo wa mfinyanzi na kuezekwa kwa nyasi aina ya hunji na lihanu.

Usafiri wao wa asili ni kwa chombo kiitwacho ngwichili ambacho kinatengenezwa kwa kutumia miti asilia.
Viungo vya nje

* Ethnologue


Jamii:Makabila ya Tanzania
Jamii:Wilaya ya Ludewa
Kiingereza cha Kale

Kiingereza cha Kale ni Kiingereza kilichokuwa kikizungumzwa Uingereza kati ya karne ya 5 na 11.

Wasemaji wa Kiingereza cha kisasa kwa kawaida hawaelewi tena lugha ya kale ambayo ni karibu zaidi na Kijerumani, hasa Kijerumani cha Kaskazini.
Historia

Kiingereza cha Kale kilianzishwa na Waangli na Wasaksoni waliovamia kisiwa cha Britania wakitokea Ujerumani ya Kaskazini. Wavamiaji wengine walikuwa Wadenmark. Lugha hizi za Kigermanik ziliunganika kuwa Kiingereza cha Kale.

Uvamizi wa Wanormandi mwaka 1066 ulileta athira kubwa ya lugha ya Kifaransa. Kiingereza cha Kale kilibadilika kwa kupokea maneno mengi ya Kifaransa na kuwa lugha ya mchanganyiko inayoitwa "Kiingereza cha Kati".
Mifano ya Kiingereza cha Kale
Sala ya Baba Yetu

Mfano wa Kiingereza cha Kale ni maneno ya sala ya Kikristo ya "Baba Yetu" katika lahaja ya Kisaksoni cha Magharibi:

: Fæder ure þu þe eart on heofonum,
: Si þin nama gehalgod.
: To becume þin rice,
: gewurþe ðin willa, on eorðan swa swa on heofonum.
: urne gedæghwamlican hlaf syle us todæg,
: and forgyf us ure gyltas, swa swa we forgyfað urum gyltendum.
: and ne gelæd þu us on costnunge, ac alys us of yfele.
Beowulf

Mfano mashuhuri wa fasihi ya Kiingereza cha Kale ni shairi la "Beowulf" ambayo ni shairi refu la aya 3183. Linasimulia habari za kijana Beowulf anayetokea Uswidi pamoja na marafiki 14 kwa kusudi la kumsaidia mfalme wa Denmark Hrodgar. Hrodgar anateswa na Grendel ambaye ni zimwi mbaya anayemeza watu. Beowulf anamshinda Grendel na mama yake na kupokea zawadi nyingi kutoka Hrodgar.

Kuna sehemu ya pili ya shairi ambamo Beowulf mzee ni mfalme mwenyewe. Anapaswa kushindana na joka anayeharibu nchi. Safari hii Beowulf anauawa akitetea nchi yake kwa sababu kati ya wafuasi wake ni mmoja tu anayemsaidia.
Tazama pia

*Kiingereza
Viungo vya nje

*makala za OLAC kuhusu Kiingereza cha Kale
*lugha ya Kiingereza cha Kale katika Glottolog
*http://www.ethnologue.com/language/ang


Jamii:Lugha
Jamii:Kiingereza
Pluto

Kuhusu matumizi ya jina "Utaridi" kwa sayari hii tazama chini kwa "jina"
thumb|Njia ya Pluto ya kuzunguka jua inakata njia ya Neptuni - hali halisi njia ya Pluto ni duaradufu
Pluto (alama: au ) ni sayari kibete inayozunguka jua ng'ambo ya obiti ya Neptuni.

Masi yake ni hasa mwamba na barafu. Kipenyo chake ni km 2,390.

Katika mwendo wake inakata njia ya Neptuni kwa sababu njia yake ina umbo la duaradufu kali.
Miezi

Pluto ina miezi mitano inayoitwa Charon, Styx, Nix, Kerberos na Hydra. Charon ni kama nusu ya ukubwa wa Pluto (kipenyo km 1200) na umbali wa wastani ni km 19,410. Styx, Nix, Kerberos na Hydra ni miezi midogo (vipenyo: km 10-25, 56x26, 31 na 43x33) yenye umbali wa km 42,600, 48,600, 57,700 na 64,700 kutoka Pluto.
Sayari au sayari kibete?

Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari ya tisa katika mfumo wa Jua toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006. Vipimo vipya vilileta wasiwasi juu ya swali: Je, sayari ni kitu gani?, hasa baada ya kugundua magimba ya ziada nje ya Pluto yanayokaribia ukubwa wake lakini hayafai kuitwa sayari.

Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia uliondoa Pluto katika orodha ya sayari kwenye mkutano wake wa mwaka wa 2006. Badala yake wameiita sayari kibete. Hata hivyo baadhi ya wanaastronomia walipinga uamuzi huu.
Jina

Jina "Pluto" linamtaja mungu mtawala wa kuzimu katika mitholojia ya Roma ya Kale. Limechaguliwa kwa sayari hii kutokana na umbali wake na jua na giza kubwa liliko sawa na hali ya giza ambayo ni mfano wa kuzimu.

Vitabu kadhaa vinatumia jina la Kiswahili Utaridi

kwa kufuata kamusi ya KAST; lakini mabaharia Waswahili wametumia jina hili la "Utaridi" tangu miaka mingi kwa ajili ya sayari ya kwanza (ing. "Mercury").
Marejeo


Viungo vya nje

* Habari kuhusu Pluto kuondolewa kwenye orodha ya sayari
* Tovuti ya International Astronomical Union


Jamii:Sayari kibete
Wabukusu

thumbnail|right|200pax|Nyumba ya Wabukusu
Wabukusu ni kati ya koo kubwa za Waluhya (Abaluhya) katika magharibi ya Kenya na mashariki-kusini ya Uganda kwenye mitelemko ya mlima Elgon. Eneo lao katika Kenya ni hasa kaunti ya Bungoma. Wako pia Kitale huko Bonde la Ufa.

Idadi yao ilikadiriwa kuwa karibu lakhi sita mwaka 1987.

Wakati wa kuja kwa ukoloni Wabukusu walijaribu kuwazuia Waingereza. Mwaka 1895 walijitetea katika Boma la Chetambe karibu na Bungoma lakini walishindwa na silaha kali za Waingereza.

Upinzani ulirudiwa katika miaka ya 1940 na 1950 Wabukusu wengi walipomfuata Elijah Masinde na jumuiya yake ya Dini ya Musambwa.
Viungo vya nje

* http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bxk


Bukusu
Waluhya

Waluhya (pia: Abaluhya au Luyia) ni kabila kubwa la pili katika Kenya (16% za wakazi wote) wakikalia hasa upande wa Magharibi. Wako pia Uganda na Tanzania. Jumla yao inakadiriwa kuwa milioni 5.3.

Katika Kenya kuna koo 18, Uganda koo 4 na Tanzania ukoo mmoja wa Kiluhya. Koo kubwa zaidi ni Wabukusu, Wamaragoli, Wawanga, Wanyore, Waidakho, Wakisa, Waisukha, Watiriki, Wakabras, Wagisu na Wasaamia.
Tanbihi
Viungo vya nje

* Profile of the Luhya People
* AFC Leopards Football Club


Luhya
Dini ya Musambwa

thumbnail|right|200px|Mahali patakatifu pa Elijah Masinde
Dini ya Musambwa ni jumuiya ya kidini iliyoanzishwa na Elijah Masinde kati ya Wabukusu wa Kenya ya magharibi mnamo mwaka 1943. "Musambwa" ni neno la Kibukusu chenye maana ya "roho, pepo".
Elijah Masinde

Chanzo chake kilikuwa ufunuo ambamo Masinde alisikia sauti ya roho au mungu aliyejitambulisha kwa jina "Wele wa Musambwa". Wito la Musini ilikuwa kuwarudisha Wabukusu kwa dini na utamaduni asilia na kutangaza mwisho wa ukoloni kuwa karibu.
Ibada

Wafuasi wa Dini ya Musambwa hutazama mlima Elgon kama mlima mtakatifu penye makazi ya roho au mungu huyu. Ibada yao ni kwa mungu Wele na mizimu kwa njia ya sala na sadaka.
Uhusiano na serikali

Zamani waliambiwa kutolipa kodi na kutosomesha watoto wao kwenye shule za serikali. Kwa sababu kama hizo na upinzani wao dhidi ya serikali ya kikoloni kundi likapgwa marufuku.

Baada ya uhuru likakubaliwa na serikali lakini kwa sababu ya mahubiri ya kisisasa ya Masinde likapigwa marufuku tena.

Baada ya kifo cha Masinde mwaka 1987 idadi ya wafuasi ilipungua lakini kikundi hakikukwisha jinsi walivyotegemea wengine.
Kundi leo

Katika miaka ya nyuma habari za wafuasi wake walisikika kwenye nafasi mbalimbali.

Mwaka 2001 wafuasi 300 ya 'Dini ya Musambwa' waliripotiwa kuwa walikataa kuchanjwa kwa watoto wao dhidi ya ugonjwa wa polio wakidai ya kwamba chanjo hili lingeudhi amri za imani yao.

Mwaka 2005 wafuasi wa Dini ya Musambwa wakiongozwa na Wamalwa Manai walipinga mipango ya kanisa katoliki la kuhamisha maiti ya marehemu Kardinali Otunga kutoka makaburi yake kwenda bustani ya Resurrection Gardens huko Nairobi wakidai ya kwamba tendo hili lapinga utamaduni wa Kibukusu.


Jamii:Dini za Kenya
Sentimita

thumb|Rula ya seremala katika mgawanyo wa sentimita.

Sentimita (pia: sentimeta; kifupi: cm) ni kipimo cha urefu. Ni sawa na sehemu ya mia moja au asilimia moja ya urefu wa mita ambayo ni kipimo cha kimataifa cha SI.

Kipimo cha kulingana kwa eneo ni sentimita ya mraba (cm²).

Sentimita si kiwango rasmi katika utaratibu wa SI, lakini inafaa sana katika matumizi ya kila siku. Sentimita moja huwa ni upana wa kucha ya kidole cha mtu mzima.

millimita << sentimita << desimita << mita << kilomita
Ulinganisho na vipimo vingine

Sentimita moja ni sawa na:
* 0.01 mita
* 0.3937 inchi (inchi 1 ni 2.54 sentimita)
Tazama

* Mita
Viungo vya Nje

* CJK Compatibility excerpt from The Unicode Standard, Version 4.1.

Jamii:Vipimo vya urefu
Bamba la gandunia

Bamba gandunia ni jina lililobuniwa hivi karibuni kwa mapande yanayounda sehemu ya nje ya dunia yetu. Sehemu hiyo ya nje huitwa ganda la dunia na chini yake kuna sehemu ya dunia ambayo ni ya joto kiasi ya kwamba miamba na elementi zote zinapatikana katika hali ya giligili yaani kuyeyushwa. Hiyo sehemu ya nje ya dunia si pande moja bali kuna mapande mbalimbali kandokando yanayoelea juu ya mata ya moto ndani yake. Unaweza kusoma zaidi katika makala kuhusu muundo wa dunia.

Gandunia ni elimu kuhusu ganda la dunia. Hoja ya sayansi kuhusu gandunia ni kwamba ganda la dunia limevunjika mapandemapande yanayoitwa mabamba. Kila bamba linapakana na mabamba mengine. Mabamba yasukumwa na mikondo ya moto chini yake kama majani yanayokaa usoni mwa maji yanayoanza kuchemka katika sufuria. Hivyo kila bamba lina mwendo wake wa pekee pamoja na au dhidi ya mabamba mengine. Tetemeko la ardhi ni dalili ya kwamba mabamba yamesuguana na hivyo kusababisha mishtuko tunayojua kama tetemeko la ardhi.

Mabamba hayo ni sehemu ya nje ya tabakamwamba (lithosferi). Tabaka hilo limevunjika katika mapande makubwa 7 na vingine vidogo vinavyoelea juu ya tabaka lenye hali ya kiowevu chenye mnato mzito.

Mabamba hayo yote yameonekana kuwa na mwendo wa sentimita kadhaa (cm 2 - 20 zimepimwa) kwa mwaka. Mwendo huo husababishwa na nguvu ya magma (mwamba moto wa kiowevu) inayopanda juu na kusukuma mabamba hayo.
Mabamba makuu ya dunia

Mabamba makubwa ya ganda la nje ya dunia ni:
*Bamba la Afrika - bara la Afrika pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Antaktiki - bara la Antaktiki pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Australia - bara la Australia pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Ulaya-Asia - mabara ya Ulaya na Asia pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Amerika ya Kaskazini - bara la Amerika ya Kaskazini na Siberia ya kaskazini-magharibi pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Amerika ya Kusini - bara la Amerika ya Kusini pamoja na tako la bara baharini - ni bamba la kibara
*Bamba la Pasifiki - bahari ya Pasifiki - ni bamba la kibahari

Kati ya mabamba madogo kuna:
* Bamba la Uhindi
* Bamba la Uarabuni
* Bamba la Karibi
* Bamba la Juan de Fuca
* Bamba la Skotia
ilivyosambaratika na kutokea kwa mabara ya leo.]]
Mwendo wa mabamba

Mwendo wa mabamba hayo umesababisha kutokea na kuvunjika kwa mabara katika historia ya dunia yetu.

Wataalamu hufikiri ya kwamba dunia ilikuwa na bara kubwa moja tu (Pangaea) miaka milioni 300 - 150 iliyopita iliyovunjika katika mapande au mabamba mbalimbali.

Hata mabamba yaliyopo kwa sasa yanatarajiwa kuendelea kuhamahama, kuvunjika au kupotea kabisa.

Kwa mfano Afrika iko katika mwenendo wa kupasuliwa kwenye mstari wa Bonde la Ufa yaani Afrika ya Mashariki inaelekea kujitenga na sehemu nyingine ya bara ikiwa bamba la pekee. Penye Bonde la Ufa la sasa bahari itatanda baada ya miaka milioni 20.

Bara Hindi au bamba la Uhindi inaendelea kugonga bamba la Asia na kujisukuma chini ya milima ya Himalaya - kuna uwezekano ya kwamba itaingia kabisa na kutoweka.


Jamii:Jiografia
Jamii:Jiolojia
Jamii:Gandunia
2006

Makala hii inahusu mwaka 2006 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

Waliozaliwa
Waliofariki

* 4 Januari - Maktoum bin Rashid Al Maktoum, Waziri Mkuu wa Umoja wa Falme za Kiarabu na mtawala wa Dubai
* 28 Februari - Owen Chamberlain (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1959)
* 7 Machi - Gordon Parks, msanii wa Marekani
* 7 Machi - Ali Farka Toure, mwanamuziki kutoka nchi ya Mali
* 11 Machi - Slobodan Milosevic, Rais wa Serbia (1989-2000)
* 20 Machi - Ali Muhsin al-Barwani, mwanasiasa kutoka Zanzibar
* 29 Machi - Moshi William, mwanamuziki kutoka Tanzania
* 19 Aprili - Ellen Kuzwayo, mwandishi kutoka Afrika Kusini
*13 Mei - Peter Viereck, mshairi kutoka Marekani
* 14 Mei - Stanley Kunitz, mshairi kutoka Marekani
* 14 Mei - Robert Merrifield, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1984
* 31 Mei - Raymond Davis, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 2002
* 4 Julai - Lars Korvald, mwanasiasa kutoka Norwei
* 11 Agosti - Mazisi Kunene, mwandishi kutoka Afrika Kusini
* 19 Agosti - Joseph Hill, mwimbaji kutoka Jamaika
* 28 Agosti - Melvin Schwartz (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1988)
* 30 Agosti - Nagib Mahfuz (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1988)
* 9 Oktoba - Marek Grechuta, mwanamuziki kutoka Polandi
* 12 Oktoba - Wanjiru Kihoro, mwandishi kutoka Kenya
* 31 Oktoba - Pieter Willem Botha, Waziri Mkuu na Rais wa Afrika Kusini
* 1 Novemba - William Styron, mwandishi wa Marekani na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer mwaka wa 1968
* 26 Desemba - Gerald Ford, Rais wa Marekani (1974-1977)
* 30 Desemba - Saddam Hussein, rais wa Iraki hadi mwaka 2003, ananyongwa baada ya kuhukumiwa adhabu ya kifo kwa makosa ya jinai dhidi ya binadamu
Viungo vya nje

Jamii:Karne ya 21
1839

Makala hii inahusu mwaka 1839 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

Waliozaliwa

* 1 Machi - Modest Mussorgsky, mtunzi wa muziki kutoka Urusi
* 16 Machi - Sully Prudhomme (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1901)
* 4 Oktoba - Mtakatifu Fransisko Fogolla, askofu Mkatoliki na mfiadini nchini Uchina
Waliofariki

* 15 Novemba - William Murdock (mhandisi Mwingereza, na mvumbuaji wa taa ya gesi)


Jamii:Karne ya 19
1907

Makala hii inahusu mwaka 1907 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

* 17 Desemba - Nchi ya Bhutan imekuwa umonaki kupitia kwa uchaguzi wa Ugyen Wangchuk kama mfalme wa kwanza.
Waliozaliwa

* 23 Januari - Hideki Yukawa, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1949
* 3 Februari - James Michener, mwandishi Mmarekani, na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1948
* 21 Februari - W. H. Auden, mshairi kutoka Uingereza na Marekani
* 23 Machi - Daniel Bovet, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1957
* 24 Machi - Janet Bragg, rubani wa kike kutoka Marekani
* 15 Aprili - Nikolaas Tinbergen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1973
* 25 Juni - Johannes Hans Daniel Jensen, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1963
* 6 Julai - Frida Kahlo, mchoraji kutoka Mexiko
* 18 Septemba - Edwin McMillan, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1951
* 30 Septemba - Joseph Kramm, mwandishi kutoka Marekani
* 2 Oktoba - Alexander Todd, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia, mwaka wa 1957
Waliofariki

* 16 Februari - Giosue Carducci, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1906
* 20 Februari - Henri Moissan, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka wa 1906
* 4 Septemba - Edvard Grieg, mtunzi wa muziki kutoka Norwei
* 7 Septemba - Sully Prudhomme, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1901


Jamii:Karne ya 20
1845

Makala hii inahusu mwaka 1845 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

*3 Machi - Florida imekuwa jimbo la 27 la Marekani.
* 29 Desemba - Texas inajiunga na Marekani kama jimbo la 28.
Waliozaliwa

*15 Februari - Elihu Root (mwanasiasa Mmarekani na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani, mwaka wa 1912)
*27 Machi - Wilhelm Conrad Röntgen (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1901)
*16 Mei - Ilya Mechnikov (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1908)
*24 Aprili - Carl Spitteler (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1919)
*18 Juni - Alphonse Laveran (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1907)
*16 Agosti - Gabriel Lippmann (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1908)
Waliofariki

*8 Juni - Andrew Jackson, Rais wa Marekani 1829-37


Jamii:Karne ya 19
1924

Makala hii inahusu mwaka 1924 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

* 3 Machi - Uongonzi wa Khalifa umepinduliwa na Kemal Atatürk.
Waliozaliwa

* 10 Januari - Max Roach, mwanamuziki kutoka Marekani
* 11 Januari - Roger Guillemin, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba, mwaka wa 1977
* 8 Februari - Lisel Mueller, mshairi kutoka Marekani
* 23 Februari - Allan Cormack, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1979
* 3 Aprili - Marlon Brando, mwigizaji filamu kutoka Marekani
* 11 Mei - Antony Hewish, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1974
* 16 Mei - Dawda Jawara, Rais wa Gambia (1970-1994)
* 3 Juni - Torsten Wiesel, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1981
* 12 Juni - George H. Bush, Rais wa Marekani (1989-93)
* 14 Juni - James Black, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka wa 1988
* 1 Agosti - Georges Charpak, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia, mwaka wa 1992
* 19 Agosti - Willard Boyle, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 2009
* 22 Agosti - James Kirkwood, mwandishi Mmarekani, na mshindi wa Tuzo ya Pulitzer, mwaka wa 1976
* 31 Agosti - Buddy Hackett, mwigizaji wa filamu kutoka Marekani
* 2 Septemba - Daniel arap Moi, Rais wa pili wa Kenya
* 13 Septemba - Maurice Jarre, mwanamuziki kutoka Ufaransa
* 1 Oktoba - Jimmy Carter, Rais wa Marekani (1977-81)
* 28 Novemba - Dennis Brutus, mwandishi kutoka Afrika Kusini
* Desemba - Girma Wolde-Giorgis, Rais wa Ethiopia
Waliofariki

* 21 Januari - Vladimir Lenin, kiongozi wa Umoja wa Kisovyeti
* 3 Februari - Woodrow Wilson, Rais wa Marekani, na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani mwaka wa 1919
* 19 Mei - Mtakatifu Maria Bernarda Buetler, bikira Mfransisko mmisionari kutoka Uswisi
* 3 Juni - Franz Kafka, mwandishi wa Kijerumani kutoka milki ya Austria-Hungaria
* 12 Oktoba - Anatole France, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1921
* 29 Novemba - Giacomo Puccini, mtunzi wa opera kutoka Italia
* 29 Desemba - Carl Spitteler, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1919


Jamii:Karne ya 20
1830

Makala hii inahusu mwaka 1830 BK (Baada ya Kristo).
Matukio

thumb|250px|Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple

* Omani/Zanzibar: Sultani Sayyid Said anahamisha mji mkuu wake kutoka Omani kuja Zanzibar. Anavutwa na ardhi yenye rutba na upatikanaji wa kazi ya watumwa akianzisha kilimo cha karafuu.
* Marekani: Kitabu cha Mormoni chatolewa na Joseph Smith, Mdogo anayedai kuwa alitafsiri kitabu kutoka kwa mabamba ya dhahabu aliyopewa na malaika wa Mungu.
* 14 Juni Sidi-Ferruch (Algeria): Vikosi vya jeshi la Ufaransa vinatelemka mwambaoni wa Algeria. Ukoloni wa Ufaransa unaanza.
Waliozaliwa

* 9 au 18 Februari - Abdulaziz I, Sultani wa Milki ya Osmani (1861-1876)
* 15 Machi - Paul Heyse (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1910)
* 8 Septemba - Frederic Mistral (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1904)
* 17 Desemba - Simon Bolivar, mwanasiasa na mwanajeshi katika Amerika ya Kusini aliyeongoza mapambano dhidi ya ukoloni wa Hispania, katika mji wa Santa Marta (Kolombia)
Waliofariki

* 4 Juni - Antonio José de Sucre, Rais wa Peru (1823) na Rais wa Bolivia (1825-28), aliuawa
* 30 Novemba - Papa Pius VIII


Jamii:Karne ya 19