JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
उपनिवेश

सार्वभौमसत्ता संपन्न एवम स्वतन्त्र राष्ट द्वारा नियन्त्रित एवम प्रशासित क्षेत्र (हरू) जहा का वासिन्दा हरू लाई ऐन तथा कानुन बनाउने स्वतन्त्रता हुदैन |उपनिवेशवाद एक राजनीतिक र सैन्य प्रभुत्वको प्रणाली जसबाट महानगरको रूपमा चिनिने शक्तिले अर्को क्षेत्रमा औपचारिक र प्रत्यक्ष नियन्त्रण प्रयोग गर्दछ।। उपनिवेशवादलाई उपनिवेश स्थापना र कायम राख्नको प्रवृत्ति पनि भनिन्छ।

यसैले उपनिवेशवाद अर्को क्षेत्र वा देशको इलाकाको स्थानीय जनसंख्याको बलले प्रभुत्व जमाउँछ, उपराष्ट्रिय वा दूर औपनिवेशिक शक्तिको लागि, र नयाँ विजय प्राप्त क्षेत्रमा उपनिवेशको बस्ती।

उपनिवेशवादमा, प्रश्नको शक्तिले अर्को व्यक्तिलाई यसको राजनीतिक प्रणाली, यसको संस्था, संस्कृति, यहाँसम्म कि यसको भाषा र धर्मको अधीनमा राख्छ र यसले आफ्नो आर्थिक स्रोतहरूको व्यवस्थापन र शोषण गर्छ।

यस तरिकाले, औपनिवेशिक प्रभुत्वको प्रणालीमा, औपनिवेशिक क्षेत्र पूर्ण रूपमा महानगरमा निर्भर छन् राजनीतिक, आर्थिक र सैन्य मामिलामा, र तिनीहरू स्वतन्त्रता वा आत्मनिर्णयको अधिकार उपभोग गर्दैनन्। वास्तवमा यसको स्थानीय जनसंख्यामा पनि उपनिवेशको जस्तो अधिकार हुँदैन।

{Binod giri}}


श्रेणी:भूगोल
कुमार बस्नेत

कुमार बस्नेत नेपालका लोक गायक तथा लोकगीतका सर्जक हुन्। उनले ‘छोरी भन्दा आमा तरुनी’, ‘लैबरी लै’, ‘डल्ली मगरनी हो’ जस्ता चर्चित लोकगीतहरू गाएका छन्। समाजका विकृति, विसङ्गती, कुसंस्कारहरूलाई लोकगीतमार्फत् जनतामा ल्याउने उनको विशेषता हो। उनी काठमाडौंको कमल पोखरीमा जन्मिए पनि उनको बाल्यकाल भने दोलखामा बित्यो। हाल उनी बालुवाटारमा बस्छन् । मूलतः उनी लोकगायक भए पनि उनले सञ्चय कोषमा ३९ वर्ष जागिर खाए ।
कुमार बस्नेतका केही गीतहरू

*उनकै छोरी तरूनी
*कटर कटरमा
*चन्द्र शम्सेरको बिजुली बत्ती
*धनकुटा हिले
*भात जति खाए पनि
*लप्सीको गेडा चुसेर
*छोरी भन्दा आमा तरुनी
*मादल घन घन घन्काउकि
*धनेश्वर माथि चण्डेश्वरी देउता
*लैबरी लै लैबरी लै
*ओइ नाना ओइ नाना
*डल्ली मगरनी हो सुन माया
*यो ल्याउने र उल्याउने थाहा छैन
*तिम्रो बाउलाई सलाम छ
*हेर्दा राम्रो माछापुच्छ्रे
*सुर्खेतमा सालिना बुलबुले ताल
*कलियुगको बेलामा जोसमा हुन्न होस
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:गायक
श्रेणी:सङ्गीत
श्रेणी:नेपाली गायकहरू
श्रेणी:नेपाली भाषाका गायकहरू
श्रेणी:सङ्गीतकारहरू
श्रेणी:नेपाली सङ्गीत
कुन्ती मोक्तान

कुन्ती मोक्तान (सुन्दास) नेपाली गायिका हुन्। नेपाली लोक शैलीलाई आधार बनाएर आधुनिक गीत गाउने कुन्ती मोक्तानका खुट्टा तान्दै गर, माथि माथि सैलुङ्गेमा र निष्ठुरी मायालु जस्ता गीतहरूले निकै मनपराईएका गीतहरू हुन।

शिलाबहादुर मोक्तानसँग विवाहित कुन्तीको सफलताका भाग शिलाबहादुर मोक्तान पनि हुन्, जसको सृजनाले उनल गाएका गीतहरू उत्कृष्ट मानिएका छन्।
व्यक्तिगत जीवन

कुन्ती मोक्तानको जन्म भारतको दार्जिलिङमा भएको थियो। उनी १९८३ मा सङ्गीतमा आफ्नो कार्यकाल शुरु गर्नको लागि नेपालको राजधानी काठमाडौँ आइन्। पछि उनले नेपाली सङ्गीतकार एवम् गीतकार शिलाबहादुर मोक्तानसँग विवाह गरिन्। उनका दुई छोरीहरू शीतल र शुबानी मोक्तान पनि सङ्गीत क्षेत्रमै कार्यरत छन्।
सङ्गीतीक कार्यकाल

कुन्तीले सानो उमेरबाटनै गायन क्षेत्रमा रुचि राख्दथिन्। उनले आफ्नो सङ्गीत यात्रा, भारतको दिलाराम स्थित सेन्ट जेभियर्स विद्यालयबाट शुरु गरेकी थिइन्। कक्षा ८ मा, उनले दार्जिलिङको कुर्सियाङ्गमा रहेको आकाशवाणी नामक रेडियो स्टेसनमा स्वर परीक्षण पार गरेकी थिइन् र १५ वर्षको उमेरमा आकाशवाणी (अखिल भारतीय रेडियो)सँग पहिलो गीत र रेडियो नेपालमा दोस्रो गीत १९८० मा १८ वर्षको उमेर छँदा रेकर्ड गराएकी थिइन्। दुबै कुन्ती र उनका श्रीमान शिलाबहादुरले सोनादाका जगदीश चन्द्र राईबाट सङ्गीत सिकेका थिए। भारत, संयुक्त राज्य अमेरिका, जापान, बेलायत, हङकङ, जर्मनी, स्विट्जरल्याण्ड र दक्षिण कोरिया गरी कुन्तीले अहिलेसम्म लगभग २० वटा भन्दा बढी देशहरूमा आफ्नो प्रस्तुति दिइसकेकि छिन्। गायन बाहेक, उनी हार्मोनियम बजाउन पनि अब्बल छिन्। उनका केही लोकप्रिय गीतहरूमा खुट्टा तान्दै गर, चोली राम्रो पाल्पाली ढाकाको, सुनकै भाउ छ, भन्छन् कोही जिन्दगी यो, माथि माथि सैलुङ्गेमा र डाली डालीमा आदि पर्दछन्।
एल्बमहरू

* कहिले काँही
* मायालु लाई
* मेरो मन
* कृति
* कुसुम
* कमेरो
* सैलुङ्गे
* मनको सपना
* चोली राम्रो
* निष्ठुरी मायालु
पुरस्कारहरू

*छिन्नलता गीत पुरस्कार, नेपाल
*भूपालमान सिंह युवा पुरस्कार, नेपाल
*निर्मन सम्मान, सिक्किम
*हिट्स एफएम म्युजिक अवार्ड, नेपाल
*बुढा सुब्बा म्युजिक अवार्ड
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

* कुन्ती मोक्तानका गीतहरू
* अन्तरबार्ता
* अन्तरबार्ता, सिला बहादुर मोक्तानसहित

श्रेणी:सन् १९६२ मा जन्म लिएका मानिसहरू
श्रेणी:जीवित मानिसहरू
श्रेणी:नेपाली गायिकाहरू
श्रेणी:दार्जिलिङ जिल्लाका मानिसहरू
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
श्रेणी:नेपाली गायिकाहरू
श्रेणी:नेपाली कलाकार
श्रेणी:नेपाली कलाकारहरू
श्रेणी:सङ्गीतकारहरू
श्रेणी:विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
श्रेणी:सन् १९६२ मा जन्म
राबडी देवी

श्रीमति राबडी देवी भारत गणराज्यको बिहार प्रान्तको भूतपूर्व महिला मुख्यमन्त्री हुन। उहाँ बिहारको भूतपूर्व मुख्यमन्त्री अनि भूतपूर्व रेलमंत्री श्री लालू प्रसाद यादवकी पत्नी हुन।
बैबाहिक जीवन

१४ वर्ष को उमेरमा सन् १९७३ मा उनको विबाह लालू प्रसाद यादवसँग भएको थियो | उनका सात छोरी र दुई छोरा छन् |
राजनीति

बिहार कि २१औं मुख्यमन्त्री |
सन्दर्भ
बह्य्रा लिङ्कहरू

श्रेणी:भारतीय नेता
श्रेणी:विकी विमिन एडिटाथन २०१६ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
दिलीपकुमार शाही

डी के शाही अर्थात् दीलिप कुमार शाही (१९८८-२०५९) नेपाली राजनीतिज्ञ थिए।

राष्ट्रियसभाका पूर्व उपाध्यक्ष एवं नेपाली कांग्रेसका नेता दिलीपकुमार (डीके) शाहीको जन्म वि. सं. १९८८ जेठ २ गते जन्म भएको हो।
राजनीति

उनले २००३ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापनादेखि पार्टीमा संलग्न भएर प्रजातान्त्रिक संघर्षमा लागेका शाहीले २००७ सालको क्रान्तिमा उल्लेखनीय योगदान गरे। शाही प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री वीपी कोइरालाको मन्त्रिमण्डलमा सहायकमन्त्री रहे। शाही २०५० देखि २०५४ सालसम्म राष्ट्रियसभाको उपाध्यक्ष भए।
पत्रकारिता

नियमित रूपमा पत्रपत्रिकामा राजनीतिक लेख लेख्ने शाही कांग्रेसको मुखपत्र नेपाल टुडेको सम्पादकसमेत भएका थिए।
परिवारिक जीवन

उनका श्रीमती राधा शाही, चार छोरा र तीन छोरी छन्।
निधन
उनको ७१ वर्षको उमेरमा काठमाडौंको मेडिकेयर अस्पतालमा २०५९ साल कात्तिक १६ गते बिहान निधन भयो। टाइफाइड भएपछि शाहीलाई चितवनको गुन्जन नगर-६ भवानीबस्तीस्थित घरबाट उपचारका लागि राजधानी ल्याइएको थियो। उपचार गराउँदा-गराउँदै उनको निधन भएको हो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:नेपाली राजनीतिज्ञहरू
दिवी चाड

दिवी चाड पूर्वी तराईका झापा र मोरङ जिल्लाका सन्थाल जातिले दसैँ पर्वसँगै मनाउँछन् । दसैँको षष्ठीदेखि विजया दशमीसम्म मनाइने उक्त चाडमा सन्थाल समुदायले मिष्ठान्न भोजनसहित दुर्गा र कालीको पूजाआजा गर्छन्। उक्त चाडमा सन्थालका कला र संस्कृतिसमेत प्रस्तुत गरिन्छ । एकापसमा सुख र समृद्धिको कामना गर्दै ढोल बजाएर चार दिनसम्म नाचिने नाचलाई दशाए नाच भनिन्छ।
सन्थाल संस्कृति अनुसार उक्त नाचमा सहभागी हुन आउनेलाई घरधनीले केराको पातमा सिन्दुर र कलश भिक्षादान दिइन्छ । उक्त भिक्षालाई सन्थाल गुरुले सुरक्षित रूपमा राखी दशमीका दिन काली तथा दुर्गा स्थानमा चढाउने परम्परा छ ।
देवी शक्तिका रूपमा मानिने उक्त चाड झापा र मोरङ जिल्लाका करिब ४८ हजारको संख्यामा रहेका सन्थाल जातीले फूलपातीको अघिल्लो दिनदेखि मनाउँछन् ।
यो पनि हेर्नुहोस्
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:नेपालका चाडपर्वहरू
श्रेणी:पर्व
अरुण थापा

अरुण थापा

अरुण थापा मगर (जनवरी १९५२ – २२ जुलाई १९९९) एक नेपाली गायक र गीतकार थिए। सन् २००३ मा, बीबीसीले गरेको अन्तर्राष्ट्रिय सर्वेक्षण अनुसार , १६५ देशका आधा लाखभन्दा बढी मानिसले उनको रचना ऋतु हरुमा तिमि हरियाली बसन्त हौ लाई मतदान गरे , उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध रोमान्टिक गीत हो। विश्वको शीर्ष १० सबैभन्दा लोकप्रिय गीतहरूमा सातौंमा पर्न सफल रहेको थियो।

व्यक्तिगत जीवन

अरुण थापाको जन्म सन् १९५२ मा कलकतामा भएको थियो । अरुण तीन महिनाको हुँदा उनका आमाबुबा नेपाल फर्किए । उनी काठमाडौं, नेपालमा पढे र हुर्केका थिए। उनले पहिले गणबहल टोलको विद्यालयमा पढे त्यसपछि क्षेत्रपाटीको जेपी विद्यालयमा पढेका थिए । पछि उनले दार्जिलिङको टर्नबुल हाई स्कूलमा पढे, सन् १९७१ मा आफ्नो विद्यालय छाड्ने प्रमाणपत्र (SLC) पूरा गर्न काठमाडौं फर्के। उनले पछि पृथ्वीनारायण क्याम्पस, पोखरामा कलामा इन्टरमिडिएटको लागि अध्ययन गरे, तर छिट्टै संगीतमा क्यारियर बनाउनको लागि आफ्नो पढाइ छोडे।

क्यारियर

उनले पहिले आफ्नो कलेजमा गाउन थाले, जहाँ उनी एक केटीसँग प्रेममा परे। उनका धेरैजसो गीतहरू उनीहरूको सम्बन्धको सम्झनामा थिए। उनले धेरै गीत रेकर्ड गरे तर उनको करियर सुपरहिट गीत जती माया लाए पनि बाट सुरु भयो जहाँ उनले सार्वजनिक स्नेह प्राप्त गरे। लोकप्रिय गायक हुनुअघि उनी नेपाल बैंक लिमिटेडमा कार्यरत थिए । दीप श्रेष्ठ उनको मिल्ने साथी थिए । तिनीहरू सधैं सँगै बस्ने गर्थे। उनले पहिलो पटक सन् १९७१ मा रेडियो नेपालमा आफ्नो गीत गाएका थिए ।

मृत्यु

थापा लामो समयदेखि फोक्सो र कलेजोको रोगबाट पीडित थिए । उनको निधन २०५६ साउन ५ (१८१५ साल जुलाई २२) मा काठमाडौंमा भएको थियो ।

योगदान

उनले अरुण र बेस्ट अफ अरुण : दुई संगीत एल्बमहरू जारी गरे । दुवै एल्बम नेपाली संगीत श्रोतामाझ निकै लोकप्रिय थिए । थापाले ३० वर्षसम्म आफ्नो गायन यात्रालाई निरन्तरता दिए ।
गीतहरु

# जति माया लाए पनि
# साझको जुन सँग
# भुलु भुलु लाग्यो मलाई
# बितेका मेरा तिता मिठा
# ऋतुहरूमा तिमी
# दोष कसैलाई दिन चाहन्न
# चोट के हो व्यथा के हो
# अरु सँग नजोख मलाई
# जिन्दगी के छ र आखिर
# तिमी हेर्छौ भने
# न पोखिने न जोखिने
# आँखाको निद खोशी लाने
# यो मनको के भर हुन्छ
# भुलेका कथा
# जिन्दगीका का यात्राहरु
# लाग्न थाल्यो जीवनमा
# नपोखिने नजोखिने
# यो मन को के भर हुन्छ
यो पनि हेर्नुहोस्

* अरुण थापाको आँगन जहाँ उनी 'बाँचिरहेका' छन्-सेतोपाटी डटकम
* अरुण थापासँग जोगले भएको भेट-अनलाइनखवर डटकम
सन्दर्भ सामग्रीहरू

* यूट्युबमा अरुण थापा

श्रेणी:गायक
श्रेणी:सँगीत
श्रेणी:नेपाली गायकहरू
श्रेणी:नेपाली भाषाका गायकहरू
श्रेणी:नेपाली सँगीत
श्रेणी:सन् १९९९ मा मृत्यु
श्रेणी:सन् १९५२ मा जन्म


श्रेणी:काठमाडौँका मानिसहरू
ओम विक्रम विष्ट

en:Om Bikram Bista


ओमबिक्रम बिष्ट प्रसिद्ध नेपाली गायक हुन् । उनले गाएको 'म मौनतामा अल्झिरहेको एउटा जीवन..' नेपाली आधुनिक सँगीतमा कालजेयी रचनाको रूपमा उल्लेख गरिन्छ| उनको अत्याधुनिक शैली प्रशंसकहरू माझ अति लोकप्रिय रह्यो भने आलोचकहरूको लागि उत्तिकै आलोच्य| शारांशमा उनी नेपाली सँगीतका कोशेढुङा हुन्|
*गीत हरू
** म मौनतामा अल्झिरहेको एउटा जीवन.
** सुन चाँदीभन्दा
** बदनाम भै नजाऊ
** नभनिदेऊ, तिम्रो ओठको लाली
** म सम्झन्थे हो, मलाई मात्रै हो कि प्रिति बिझाएको

श्रेणी:गायक
श्रेणी:नेपाली गायकहरू
श्रेणी:नेपाली भाषाका गायकहरू
बज्जिका

बज्जिका पूर्वी भारत र नेपालमा बोलिने भाषा हो जसलाई एथ्नोलग लगायत केही स्रोतहरूले मैथिली भाषाको भाषिका मान्छन्। बज्जिका भारतको बिहारका उत्तर पश्चिम जिल्लाहरू र नजिकै रहेका नेपालका क्षेत्रहरूमा बोलिन्छ।
भौगोलिक अवस्थिति र वक्ता

बज्जिका मुख्य गरी बिहार प्रान्तको समस्तीपुर, सीतामढी, मुजफ्फरपुर र वैशाली जिल्लाहरूका साथै केही हदसम्म पूर्वी चम्पारण, सारण र शिवहर जिल्लाहरूमा बोलिन्छ। मुजफ्फरपुर र समस्तीपुर जिल्लामा आसन्न दरभङ्गा जिल्लामा पनि बोलिन्छ। नेपालमा बज्जिका बागमती नदीको उत्तर किनार देखि नारायणी नदीको पश्चिम किनार सम्म बोलिन्छ। बज्जिका भाषा बोलिने क्षेत्रहरू तिरहुत प्रमण्डलसँग संयोग भएको पाइन्छ।

सन् २००१ को भारतीय जनगणनामा आधारित भई अन्वेषक अभिषेक कश्यपले सन् २०१३ मा बिहारमा १ करोड १६ लाख निरक्षर वक्ता लगायत २ करोड बज्जिका वक्ता छन् भन्ने अनुमान गरेका थिए। नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०५८ अनुसर २ लाख ३७ हजार ९ सय ४७ वक्ता भएको बज्जिकाको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ मा ७ लाख ९३ हजार ४ सय १६ वक्ता थिए। नेपालका रौतहट र सर्लाही जिल्लाहरूमा बज्जिकालाई मातृभाषाको रूपमा बोल्ने गरिन्छ।
मैथिली भाषासँगको सम्बन्ध

बज्जिकालाई मैथिलीको भाषिका मानिएपनि यसका वक्ताहरूले यो छुट्टै भाषा हो भन्ने गर्छन्। बज्जिकालाई मैथिलीको भाषिकाको रूपमा हेरिने हो कि होइन भन्न पनि बिहारमा बोलिने मैथिली भाषिकालाई हेर्ने हो कि सम्पूर्ण भाषिका समावेश गरिएको मैथिली भाषालाई हेर्ने भन्ने कुरा उठ्छ। २०औँ शताब्दीको प्रारम्भिक कालतिर बिहारका विद्यालयमा मैथिलीलाई प्रमुख भाषाको रूपमा पढाइने निर्णय गर्दा पनि बज्जिका र अङ्गिका बोल्ने व्यक्तिहरूले यसको विरोध गरी हिन्दीलाई प्रमुख भाषाको रूपमा पढाइनुपर्ने माग गरेका थिए। बज्जिका भाषाको आधिकारिक स्थिति सन् १९५० तिर छलफलको विषय बन्न थालेको थियो। सन् १९६० र सन् १९७० का दशकमा मैथिली वक्ताहरूले उनीहरूका लागि छुट्टै मिथिला प्रान्त बनाउने माग गरेपछि अङ्गिका र बज्जिका भाषीहरूले पनि उनीहरूको भाषालाई आधिकारिक मान्यता दिनुपर्ने माग गरे। यसपश्चात बज्जिकाञ्चलमा भाषिक सक्रियता देखियो र बज्जिकालाई आधिकारिक मान्यता प्रदान गर्न हेतु विभिन्न आन्दोलनको आयोजना गरियो।

मैथिली समर्थकहरूले बज्जिकालाई अझै पनि मैथिलीकै भाषिक मानी बिहार सरकार र बिहार राष्ट्रभाषा परिषदले मैथिली भाषा आन्दोलनलाई कम्जोर बनाउन बज्जिका र अङ्गिकालाई आधिकारिक मान्यता दिएको विश्वास राख्छन्। मैथिली आन्दोलनलाई मुख्यतः मिथिला ब्राह्मण र करण कायस्थ समुदायले समर्थन गरेका छन् भने अन्य जातका समुदायले मैथिलीको सट्टा बज्जिका र अङ्गिका बोल्न रुचाउँछन्। बज्जिका वक्ताहरूले असफल्तापूर्वक बिहारमा बज्जिकालाई आधिकारिक भाषा बनाउने माग गरेका थिए।
बज्जिका चलचित्र

सन् २००९ मा सार्वजनिक गरिएको 'लक्ष्मी एलथिन हम्मर अङ्गना' प्रथम बज्जिका चलचित्र थियो। त्यसपछि 'साजन आइहा डोली' सार्वजनिक गरिएको थियो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:मधेश प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:बिहारमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:पूर्वी आर्य भाषा परिवार
पादुका

नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन अनुसार, मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको भेरी अञ्चल, दैलेख जिल्लामा अवस्थित एक गाविस थियो। एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८मा यहाँको जनसङ्ख्या ५४१८ रहेको थियो जसमध्ये २५९१ पुरुष र २८२७ महिला रहेका थिए भने यहाँ १०६५ घरधुरी रहेको थियो। यो हाल दुल्लु नगरपालिकामा पर्दछ।

यसको साविकको ८,९ वडाहरू दुल्लु नगरपालिकाको वडा नम्बर ४ हो भने ६,७ वडाहरू वडा नम्बर ७ र ५ नम्बर वडा वडा नम्बर ८ र १-४ वडाहरू वडाहरू वडा नम्बर ९ हो।


पश्चिम नेपालको प्रशिद्ध तिर्थस्थलको रूपमा चिनिने पञ्चकोशी क्षेत्रको पादुकास्थान मन्दिर यसै गाउँमा पर्छ। उक्त मन्दिरकै नामबाट नामकरण गरिएको यो गाउँलाई "पादुकास्थान" पनि भनिन्छ। विक्रम संवत २०७१ साल अघाडी यो गाउँको आसपासका गाउँहरूलाई जोडेर पादुका गा.वि.स. बनाइएको थियो भने २०७१ बैशाखदेखी यो गा.वि.स.लाई दुल्लु नगरपालिकामा जोडिएको थियो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:दैलेख जिल्लाका ठाउँहरू
बाँसी

नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन अनुसार, मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको भेरी अञ्चल, दैलेख जिल्लामा अवस्थित एक गाविस थियो। एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८मा यहाँको जनसङ्ख्या ४००५ रहेको थियो जसमध्ये १८१३ पुरुष र २१९२ महिला रहेका थिए भने यहाँ ७८५ घरधुरी रहेको थियो। यो गाविसलाई नेपालमा बसोवास गर्ने बस्याल थरको उद्गम स्थलका रूपमा चिनिन्छ। यो हाल महाबु गाउँपालिकामा पर्दछ।

यो महाबु गाउँपालिकाको वडा नम्बर ३ हो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:दैलेख जिल्लाका ठाउँहरू
लयाँटी बिन्द्रासैनी

नेपालको पूर्व प्रशासनिक विभाजन अनुसार, मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको भेरी अञ्चल, दैलेख जिल्लामा अवस्थित एक गाविस थियो। एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८मा यहाँको जनसङ्ख्या ७६४२ रहेको थियो जसमध्ये ३८६३ पुरुष र ३७७९ महिला रहेका थिए भने यहाँ १३७५ घरधुरी रहेको थियो। दैलेख जिल्लाको प्रख्यात बिन्द्रासैनी भगवतीको मन्दिरको नाम बाट यो गाविसको नामाङ्कन गरिएको थियो। यो हाल चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिकामा पर्दछ।

यसको साविकका १,३,७ वडाहरू चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिकाको वडा नम्बर ७ हो भने २,४,८ वडाहरू वडा नम्बर ८ र ५,६,९ वडाहरू वडा नम्बर ९ हो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:दैलेख जिल्लाका ठाउँहरू
सतुवा

सतुवा (सतावर) उच्च पहाडी भेगमा पाइने एक प्रकारको वनौषधी हो। यसको पात बाँकोको जस्तै हुन्छ। यसको जरा अदुवाको जस्तै हुन्छ। सतुवाको जरा धेरै बिमारीहरू निको पार्ने एक मुख्य औषधी हो। जस्तै:- पेट दुखेमा सतुवा खाएमा छिटै ठिक हुन्छ, पाकेको घाउमा सतुवाको जराको धुलो अथवा जरालाई अलिकती पानीको साथमा ढुङ्गामा घोटेर लगाए घाउ छिटै पुरिन्छ, बान्ता भएमा अथवा पखाला लागेमा सतुवा खाएमा छिटै ठिक हुन्छ, यस्तै धेरै किसिमका साना ठूला बिमारीको लागि सतुवा निकै उपयोगी जडीबुटी हो।

यो विरुवा नेपालका महाभारत तथा हिमाली क्षेत्रमा १८०० मिटर देखि ३००० मिटर सम्मको उचाईमा पाइन्छ। खसु्र र ठिंग्रे सल्लाको जंगल भएको भागमा यो विरुवा धेरै भेटाईन्छ। यो विशेष गरेर सेपिला भागमा फस्टाउँछ।
यो विरुवा सामान्यतया आधा मिटर अग्लो हुन्छ। सबै पातहरू सुरिलो डाँठको माथिल्लो भागबाट पलाएका हुन्छन्। यस विरुवाका सबैजसो पातहरू एउटै आँख्लाबाट पलाएका हुन्छन्। प्रत्येक पात झन्डै भाला आकारको भई १५ सेन्टिमिटर लामो र ६ सेन्टिमिटर चौडा हुन्छन्। पातको टुप्पो चोसो परेको हुन्छ। विरुवाको टुप्पामा एउटै मात्र फूल फूलेको हुन्छ। फूलका तरेलीहरू हरियो र पहेंलो हुन्छ। एउटै फूलमा भाले तथा पोथी दुवै अङ्ग पाइन्छन्।

यो विरुवाको जडिबुटीमा प्रयोग हुने भाग काण्ड हो। यो काण्ड जमीनमुनि रहने र अदुवा जस्तो हुन्छ। यसको रंग खैरो किसिमको हुन्छ। साधारण अदुवामा जस्तै धेरै हाँगा बिंगा हुदैन। यो काण्ड ६ देखि ९ सेन्टिमिटर सम्म लामो र २ देखि ४ सेन्टिमिटर सम्म चौडा हुन्छ। यो काण्डबाट लामा लामा जराहरू पनि निस्केका हुन्छन्।

बैज्ञानिक नाम (ल्याटिन नाम) : पेरिस पोलिफाईला (Paris polyphylla Sm.)

वनस्पति परिवार : लिलियसी (Liliaceae)
यो पनि हेर्नुहोस्
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य लिङ्कहनरू

श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:औषधि
श्रेणी:एकदलीय वनस्पति
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
पाँचऔंले

पाँचऔँले उच्च पहाडी भेगमा पाइने एक प्रकारको वनौषधी हो। यसलाई कतै कतै "पाँच पाते" भनेको पनि सुनिन्छ । यसको पात हातको औँला जस्तै पाँच भागमा विभाजीत हुन्छ। यो एक लहरा प्रजातीको वनस्पति हो। विभिन्न प्रकारका रोगहरू निको पार्नको लागि यसको प्रयोग आयुर्वेदी औषधीको रूपमा गरिन्छ। यसलाई संस्कृतमा सालममिश्री भनिन्छ र हिन्दिमा सालमपन्जा भनिन्छ भने अङ्ग्रेजीमा Marsh orchids भनिन्छ ।

thumb|200px|पाँचऔँले प्रजातिको बोट र फुल

नेपालीमा यसलाई पाँचऔँले , हत्ताजडी , हाते, औँले, पनि भनिन्छ । यो करीब ३०–९० से.मी. सम्म अग्लो, एउटा मात्र डाँठ हुने गानायुक्त वनस्पति हो । यसको गाना पन्जा जस्तो आकारको पाँचवटा भागमा बाँडिएको हुन्छ । त्यसैले यसको नाम पाँचऔँले तथा सालमा पन्जा रहेको छ । यसका पातहरू पाँच देखि सातवटा सम्म हुन्छन् र डाँठको दायाँ बाँया एक एक वटा हुँदै फूलको डाँठसम्म ठूलोदेखि सानो हुँदै मिलेका हुन्छन् । यसमा जेठ असारमा फूलहरू लाग्दछन् । डाँठको माथिल्लो भागमा साना गुलाफी तथा प्याजी रंगका फूलहरू वरीपरी मिलेर फूल्दछन् । फुलहरूका झुप्पा १२ देखि २० से.मी सम्म लामा र घना हुन्छन् । यो पश्चिमी पाकिस्तान, हिमालय–गढवाल देखि भुटान र दक्षिण पूर्वी तिब्बत (२५०० – ५००० मिटर), सम्म फैलिएको छ । यो विरुवा नेपालको पश्चिम र मध्ये भागमा करिब २८०० – ४००० मिटर सम्मको उचाईमा पाइन्छ ।

यसको फुल मनमोहक हुन्छ तापनि यसको उपयोग गरिने अङ्ग जमीन मुनि रहने गानो हो, जुन पन्जा जस्तो आकारमा तिनदेखि पाँचवटा औँला भएको हुन्छ । यसको फैलावट प्राकृतिक अवस्थामा एकदमै कम छ । त्यसैले नेपाल सरकारले यसको सङ्कलन , प्रयोग , विक्री वितरण , ओसा्र पसार र निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । यो एक वलवर्धक जडिबुटी मानिन्छ र यसको सुकेको जराको धुलो दुध सँग खाने गरिन्छ । यसको सुकेको जरा घोटेर काटेको घाउमा लगाउँदा रगत रोकिन्छ र छिट्टै निको हुन्छ । शरद ऋतुमा यसका पातहरू पहेँला भई डाँठ सुक्न थालेपछि यसको सङ्कलन गाना निकालिन्छ । गानालाई चोट नलाग्ने गरी खन्नु पर्दछ । खनिसकेपछि गानालाई राम्ररी धोएर घाममा सुकाउनु पर्दछ ।
पाँचऔँलेको औषधीय गुणहरू

यसको गानो अत्यन्तै पोषणयुक्त हुन्छ । मधुमेह, बीर्यमा शुक्राणुको संख्यामा कमी, आउँ परेको, खोकी, ज्वरो, पिसाव सम्बन्धी समस्या, शरीरको एक पाटोमा पक्षघात भएको, क्षयरोग, नसा सम्बन्धी रोगमा, तीब्र किसिमले पेट दुखेमा, जीउ दुखेमा, तागत र यौन शक्ति वा उत्तेजना बढाउन, छालालाई मुलायम बनाउन र चिलाउने कम पार्न यसको गानोको सेवन गरिन्छ । स्थानीय रूपमा यसको जरा पिसेर काटेको र पोलेको ठाउँमा लेप बनाई लगाइन्छ । लेक लागेमा खाद्य कन्दमूलको रूपमा यसको गानोलाई पकाएर खाइन्छ । पाँचऔँलेको सेवनले स्मरण शक्तिपनि बढाउछ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
यो पनि हेर्नुहोस्
बाह्य कडीहरू

श्रेणी:जडीबुटी
श्रेणी:औषधि
श्रेणी:नेपालमा पाइने वनस्पतिहरू
श्रेणी:पोथ्रा
श्रेणी:फूल फुल्ने वनस्पति
घोरल

घोरल उच्च पहाडी भेग तथा भित्री मधेशमा पाइने एक प्रकारको शाकाहारी तथा स्तनधारी जंगली जनावर हो। यसलाई कतै कतै "घोर", "घोड" आदी नाम दिएको पनि सुनिन्छ। हेर्दा बाख्रा जस्तै देखिने भाले घोरलको सिङ पनि हुन्छ तर पोथी घोरलको सिङ हुदैन। घोरल मानिस तथा अन्य पशुहरू जान नसक्ने भीरमा चर्छ। मासुको लागि शिकार र वासस्थानको कमीको कारण यो लोप हुने स्थितिमा पुगेको छ।
सन्दर्भ सूची
बाह्य कडीहरू
यो पनि हेर्नुहोस्

श्रेणी:नेपालमा पाइने जनावरहरू
रतुवा

रतुवा उच्च पहाडी भेगदेखि भित्री मधेशमा पाइने एक प्रकारको स्तनधारी जंगली जनावर हो। हेर्दा घोरल जस्तै देखिने रतुवाको रंग रातो हुन्छ। यसको चरन आदी सबै घोरलसँग मेल खान्छ। यो बाख्रा जस्तै देखिने र अध्याँरोमा बढि सक्रिय हुने भएकाले रतुवालाई कति ठाँउमा राते वा राते बाख्री र वन बाख्रो भन्ने गर्छन्। रतुवा अथवा रतुवा मृगको वैज्ञानिक नाम Muntiacus हो। यो सबैभन्दा सानो हरिण प्रजातिहरू मध्ये एक हो।
वासस्थान

रतुवा मृग दक्षिण र दक्षिणपूर्वी एशियाका प्राय मुलुकहरूमा पाइन्छ। यो बंगलादेश, दक्षिणी चीन, उत्तरपूर्वी भारत, श्रीलंका, नेपाल, पाकिस्तान, कम्बोडिया, भियतनाम, मलय प्रायद्वीपमा भेटिन्छ। यो पतझड वनदेखि शंकुधारी वन र उष्णकटिबन्धीय वनका साथै घाँसे मैदान र झाडी तथा बुट्यान भएका ठाँउहरूमा बस्छन्। नेपालमा पनि यो तराई तथा पहाडी भेगमा पाइन्छ। एकदमै ठाडो भीडमा पनि पुग्न सक्ने रतुवा ३००० मिटरको उचाइसम्म पाइन्छ। यसलाई भारतमा काकड़ र बङ्गालीमा माया हरिण (মায়া হরিণ) भनेर चिनिन्छ।
बानीव्यवहाेरा र परिस्थितिकी

thumb|रतुवा मृगको आवाज
रतुवा मृग एक्लै बस्न रुचाउने प्राणी हो तर कहिलेकाहि ४-५ जनाको समूहमा पनि भेट्टिन्छ। यो एकदमै लजालु स्वभावको र लुकेर बस्ने प्राणी हो । यी हरिणहरू एकदमै सचेत प्राणीहरू हुन् र कुनै सिकारी जनावरको उपस्थिति पत्ता लागे ठूलो स्वरमा "भुक्दछ"। रतुवाले धेरैजसो एउटै ठाँउमा दिशा गर्छन् तर डुल्दै गर्दा भने बाटामा नै दिशा गर्छन्।
सन्दर्भ सूची

श्रेणी:नेपालमा पाइने जनावरहरू
श्रेणी:पर्यटकीय स्थलहरू
भालु

भालु (रिक्ष) अर्सिडि (Ursidae) परिवार अन्तर्गत पर्ने स्तनधारी जनावर हो। विश्वभरी भालुका आठ प्रजातीहरू मात्रै पाइने भएपनि यिनीहरू उत्तरी गोलर्द्धका प्राय सबै भूभागमा मात्र नभई दक्षिणी गोलर्द्धका केही भूभागमा समेत पाइन्छन्। भालुहरू उत्तरी अमेरिका, दक्षिणी अमेरिका, युरोप र एसियामा प्रसस्त पाइन्छन्।
शारीरिक विशेषता

आधुनिक भालुको शरीर ठूलो र लामा लामा रौंहरूले ढाकेको हुन्छ। साधारणतया यसको लामो थुतुनो, रौंहरूले ढाकेको खुट्टाहरू, लामा र बलीया नङ्ग्रा भएका पन्जाहरू र छोटो खालको पुच्छ‍र हुन्छ। भालु एक हिँस्रक तथा खतरनाक पशु हो।
प्रजातिहरू

ध्रुबीय भालु पूर्णरूपमा मांशहारी हुन्छ भने यसकै अर्को प्रजाती ठूलो पाण्डा बाँसमात्र खाएर बाँच्नेगर्दछ। यी दुई प्रजाती बाहेकका अन्य छ प्रजातिका भालुहरू सर्वहारी हुनेगर्दछन् जसले वनस्पति तथा जनावर दुबैलाई आफ्नो आहार बनाउने गर्दछन्।

प्रणय समयमा र बच्चा हुर्काउने समय बाहेक भालुहरू एक्लै भेटिन्छन् साधारणतया भालुहरू एकान्तप्रिय जनावरहरू हुन्। भालुहरू दिनमा सक्रियहुने जनावर भएपनि मानव वस्ति नजिकबस्ने भालुहरू साझपख र राति पनि सक्रिय हुनेगर्दछन्। भालुको सुंघ्ने क्षमता अती तीक्ष्ण हुन्छ, भद्दा जीऊ भएपनि छिटोछिटो दौडिन, रुखमा चढ्न र पानीमा पौडन भालु निपुण हुन्छ। शरद ऋतुमा भालुहरूले पहिलादेखि जम्मागरेको खानेकुरा ठूलोमात्रामा खान्छन् जसले यिनीहरूको व्यबहारमा परिवर्तन ल्याउछ। भालुहरू जमीनमा परेका खाडलहरूमा, गुफाहरूमा बस्ने गर्दछन्।
भालु र मानव

मानिसहरूले परापूर्वकाल देखि नै मासु, न्यानो भुत्ला र छालाको लागि भालुको शिकार गर्नेगरेको पाइन्छ। अझै सम्म पनि विभिन्न समुदायहरूको कला, धर्म र विभिन्न सांस्कृतिक सम्पदामा समेत यसले महत्त्वपूर्ण भुमिका बहन गर्दछ। मानिसको आधुनिक युगमा प्रबेशसंगै यसको वासस्थानमा भएको हस्तक्षेप र अवैद्य रूपमा गरिने यसको व्यापारले गर्दा अहिले भालु लोपहुने स्थितिमा पुगिसकेको छ। भालुको छाला, भुत्ला र औषधिय गुण भएको पित्त लगायत विभिन्न अंगहरूको समेत अवैद्य व्यापार हुनेगर्दछ।
संरक्षण स्थिति

प्राकृतिक सम्पदा संरक्षण सम्बन्धि अन्तर्राष्ट्रिय संस्था IUCNले भालुका छ प्रजातीहरूलाई अति संवेदनशिल र खतरामा परेको जनावरको रूपमा सुचिकृत गरेको छ। अवैद्य शिकारकै कारण खैरो भालु समेत केही देशहरूबाट लोपहुने स्थितिमा पुगेको छ। खतरामा परेको जनावरको रूपमा सुचिकृत जनावरको शिकार तथा व्यापारमा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा बन्देज लगाइएपनि चोरी शिकारी पूर्णरूपमा नियन्त्रण हुनसकेकोछैन।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
बाह्य कडीहरू
यो पनि हेर्नुहोस्

श्रेणी:जनावरहरू
श्रेणी:भालुहरू
गुरुङ भाषा

गुरुङ भाषा (तमु क्यी; वा तमु भासा पनि भनिन्छ) नेपालका गुरुङ जातिले बोल्ने एक भाषा हो। नेपालमा सन् १९९१ मा सबै गुरुङ वक्ताहरूको कुल सङ्ख्या २२७,९१८ र सन् २०११ मा ३२५,६२२ थियो। गुरुङ भाषा नेपालको प्रमुख भाषाहरू मध्ये एक हो, र भारत, भुटान र सिङ्गापुर र हङकङ जस्ता देशहरूमा गुरुङ समुदायहरूद्वारा पनि बोलिन्छ।
भौगोलिक वितरण

गुरुङ भाषा नेपाल र भारतका निम्न जिल्लाहरूमा बोलिन्छ।

* गण्डकी प्रदेश: कास्की जिल्ला, स्याङ्जा जिल्ला, लमजुङ जिल्ला, तनहुँ जिल्ला, गोरखा जिल्ला, मनाङ जिल्ला, पर्वत जिल्ला र मुस्ताङ जिल्ला
* सिक्किम: नाम्ची जिल्ला, पश्चिम सिक्किम, पूर्वी सिक्किम
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:नेपालमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:भुटानमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:सिक्किममा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:तामाङ भाषाहरू
श्रेणी:बागमती प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:गण्डकी प्रदेशमा बोलिने भाषाहरू
श्रेणी:सम्भोट लिपिमा लेखिने भाषाहरू
श्रेणी:देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरू
भिरमौरी

भिर मौरी संसारको सबैभन्दा ठूलो मौरी हो; एकल वयस्कहरूले लम्बाइ मापन गर्न सक्छन्। सन् १९८० भन्दा पहिले, भिरमौरीलाई व्यापक रूपमा फैलिएको खागो मौरीको उप-प्रजाति मानिन्थ्यो तर १९८० मा र त्यसपछि लगभग २० वर्षसम्म यसलाई छुट्टै प्रजातिको श्रेणीमा उचालियो।
वितरण

ठूलो मात्रामा हिमालयमा सीमित, यो सबैभन्दा ठूलो एपिस हो। यो भुटान, चीनको युनान प्रान्त, भारत, नेपाल, म्यानमार, लाओस र भियतनामको पहाडी क्षेत्रहरूमा पाइन्छ। यसले प्रायः को उचाइमा गुँडहरू बनाउँछ, ठाडो चट्टानहरूको दक्षिणपश्चिमी अनुहारहरूमा ओभरह्याङ्गहरू मुनि धेरै ठूला गुँडहरू बनाउँछ। एउटा गुँडमा मह सम्म हुन सक्छ।
सांस्कृतिक महत्व

भिरमौरी मह तीनवटा प्रकारका हुन्छन्: वसन्त वा रातो मह जुन उच्च उचाइमा फूलबाट बनाइन्छ, मध्य र तल्लो उचाइमा फूलहरूबाट बनाइएको वसन्त मह, र शरद ऋतु मह जुनसुकै ठाउँबाट बनाइन्छ। रातो महमा मादक प्रभाव र विभिन्न आरामदायी गुणहरू छन् जुन भण्डारणमा कम हुन्छ।
वर्गीकरण

भर्खरैको अनुसन्धानले लेबोरियोसा लाई ए भित्र समावेशबाट हटाएको छ। dorsata, एउटा छुट्टै प्रजातिको रूपमा, सहानुभूति को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र सहित समर्थन प्रमाण सहित। A। लेबरियोसा डोर्सटा (गालो पेट, लामो छातीको कपाल) को [[आकृति विज्ञान]|मोर्फोलॉजिकल रूपमा]] खासै भिन्न आकृति विज्ञान (जीवविज्ञान)] बाट भिन्न छ तर यसको गृहकार्य र [[हनी माहुरी] | झुण्ड व्यवहार]], यसलाई उच्च उचाइमा बाँच्न अनुमति दिँदै। थप रूपमा, सानो जीन प्रवाह A बीच भएको छ। dorsata र ए। लाखौं वर्षको लागि laboriosa; तदनुसार, केही लेखकहरूले पहिले यसलाई छुट्टै प्रजातिको रूपमा वर्गीकृत गरेका थिए।
सन्दर्भ सामग्रीहरू

श्रेणी:मौरी पालन