JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
निशिगंधा वाड

डॉ. निशिगंधा वाड (जन्म : ११ ऑक्टोबर १९६९) या मराठी नाट्य आणि चित्रपटसृष्टीतील एक अभिनेत्री आहेत. त्यांनी काही हिंदी चित्रपटांतूनही काम केले आहे. लहानपणी दुर्गा झाली गौरी या मराठी नाटकातील त्यांचे काम लोकांच्या विशेष लक्षात राहिले.

वाईतील महाराष्ट्र विश्वकोश मंडळाच्या प्रमुख डॉ. विजया वाड या निशिगंधा वाड यांच्या आई. निशिगंधा वाड यांना वयाच्या अकराव्या वर्षी अभिनयाची राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती मिळाली आणि. ती त्यांना पुढे ९ वर्षे मिळत राहिली. निशिगंधा वाड या १९८५मध्ये झालेल्या १०वीच्या परीक्षेत पहिल्या पन्‍नासात, आणि नंतर बारावीला मेरिटमध्ये तिसऱ्या आल्या होत्या. पदवीधर होईपर्यंत त्या मुंबईच्या रुपारेल कॉलेजात होत्या आणि नंतर रुईया कॉलेजात.

भारतीय आणि ब्रिटिश रंगभूमीवरील स्त्रीची बदलती भूमिका या पीएच.डी.च्या प्रबंधासाठी निशिगंधा वाड यांनी १०० वर्षांचा ऐतिहासिक कालखंड घेऊन तौलनिक अभ्यास केला. २००३ मध्ये मुंबई विद्यापीठानं त्यांना पीएच.डी. बहाल केली. त्याची संपूर्ण नाट्य-चित्रसृष्टीत उत्तम दखल घेतली गेली. सन २००४ मध्ये त्यांच्या तीन चित्रपटांच्या महोत्सवासाठी त्यांनी खास दिल्लीहून बोलावणे आले. त्यावेळी अभिनेते सुनील दत्त यांच्या हस्ते ’निशिगंधा गौरव विशेषांका’चे प्रकाशन झाले.

निशिगंधा वाड यांच्या नावाचा 'डॉ. निशिगंधा वाड एज्युकेशनल, कल्चरल ट्रस्ट आहे. डॉ. निशिगंधा वाड या ’चारचौघी’ या सुप्रसिद्ध मराठी मासिकाच्या ११ वर्षे संपादक होत्या.
नाटके, चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी मालिका

* अशी ही ज्ञानेश्वरी (मराठी चित्रपट-२००१)
* आप मुझे अच्छे लगने लगे (हिंदी चित्रपट-२००२)
* एकापेक्षा एक (मराठी चित्रपट-१९९१)
* कर्मयोद्धा (हिंदी चित्रपट-१९९२)
* जन्मदाता (हिंदी चित्रपट-१९९४)
* झी मराठी या वाहिनीवरील कुलवधू नावाची मालिका (१७ नोव्हेंबर २००८पासून)
* तुमकोना भूल पायेंगे (हिंदी चित्रपट-२००२)
* दादागिरी (हिंदी चित्रपट-१९९७)
* दीवानगी (हिंदी चित्रपट-२००२)
* प्रतिकार (मराठी चित्रपट-१९९१)
* बंधन (मराठी चित्रपट-१९९१)
* बाळा जो जो रे (मराठी चित्रपट-१९९३)
* वाजवा रे वाजवा (मराठी चित्रपट)
* शेजारी शेजारी (मराठी चित्रपट-१९९०)
* सलीम लंगडे पे मत रो (हिंदी चित्रपट-१९९०)
* सासर माहेर (मराठी चित्रपट-१९९४)
* 'सोनी पल' या हिंदी वाहिनीवरील 'खुशियों की गुल्लक आशी' या मालिकेतील प्रभा शुक्ला या साध्या, सरळ आईची भूमिका (सप्टेंबर २०१४)
* एका पेक्षा एक (मराठी चित्रपट)
* दीवानगी (हिंदी चित्रपट-२००२)
* आप मुझे अच्छे लगने लगे (हिंदी चित्रपट-२००२)
* षंढयुग
पुरस्कार

* पिंपरी-चिंचवडच्या कलारंग सांस्कृतिक संस्थेतर्फे कलागौरव पुरस्कार (२२-१-२०१५)


वाड, निशिगंधा
वाड, निशिगंधा
वाड, निशिगंधा
वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
उपक्रम (संकेतस्थळ)

उपक्रम हे एक मराठी संकेतस्थळ आहे. हे संकेतस्थळ आता फक्त वाचनासाठी खुले आहे, त्यांच्यामधील लेखांत आता भर टाकता येत नाही.

मराठी भाषा, साहित्य आणि संस्कृती याबरोबरच विज्ञान, तंत्रज्ञान, गणित, कला, इतिहास या व यासारख्या इतर विषयांवर मराठीतून लेखन आणि चर्चा व्हावी, या विषयांशी निगडीत समुदाय बनावेत, उपक्रम चालावेत या उद्देशाने या संकेतस्थळाची निर्मिती केली आहे. या संकेतस्थळावर प्राधान्याने माहितीप्रधान लेखन आणि चर्चा व्हावी असा या संकेतस्थळाच्या चालकांचा स्थापनेच्यावेळी मानस होता.
उपक्रम समुदाय

बऱ्याच लोकप्रिय संकेतस्थळांवर असणाऱ्या ग्रुप किंवा कम्युनिटी सारखी सुविधा ‘उपक्रमा’वर समुदायांच्या स्वरूपात उपलब्ध होता. हे समुदाय कोणत्याही उपक्रमाशी संबंधित लोकांना किंवा विशिष्ट विषयांमध्ये रस असणाऱ्या लोकांना एक मंच मिळवून देई. येथे सदस्य त्यांच्या सामायिक आवडीनिवडी किंवा ध्येय धोरणांवर लेख, चर्चा आणि प्रतिसादांच्या माध्यमातून माहितीचे आणि विचारांचे आदानप्रदान करू शकत.
बाह्य दुवे

* उपक्रम संकेतस्थळ

वर्ग:मराठी संकेतस्थळे
सावरखेड एक गाव

यशालेख

कलाकार

*विक्रम गोखले = तुकाराम पाटील
*सदाशिव अमरापूरकर = संपतराव मोरे
*अंकुश चौधरी = राहुल पाटील
*सोनाली खरे = प्रिया मोरे
*श्रेयस तळपदे = अजय
*शर्वरी जमेनीस = स्नेहा राऊत
*उपेंद्र लिमये = सुरेश
*बाळकृष्ण शिंदे = बबन
* निवास मोरे = संपतराव मोरेंचा गडी
पार्श्वभूमी

Based on a book by D.M. Mirasdar
उल्लेखनीय

या चित्रपटात खालील गाणी आहेत.
*वाऱ्यावरती गंध पसरला
*गोंधळ मांडला
बाह्य दुवे

*इरा फिल्म्सचे अधिकृत संकेतस्थळ
कथा दोन गणपतरावांची

कलाकार

* दिलीप प्रभावळकर = गणपतराव तुरे
* डॉ. मोहन आगाशे = गणपतराव मोरे
* सुषमा देशपांडे = पार्वती
* संजय मोने = कोल्हे
* माधव वझे = शिक्षक
* रेणुका शहाणे = लीला
* नंदू पोळ = पुजारी
* अमिता खोपकर = सौ. पुजारी
* डॉ. हेमचंद्र अधिकारी = हेडमास्तर
* किशोर कदम = परशुराम न्हावी
* सयाजी शिंदे = नामदेव
* नंदुमाधव = साहेबराव
* अभिराम भडकमकर = हमीद
* अतुल पेठे = विजय
उल्लेखनीय

या चित्रपटात खालील गाणी आहेत.

* जी जी अक्कडगावात जी
बाह्य दुवे
उंबरठा-पूजन

उंबरठा म्हणजे मर्यादा.

आपल्या जीवनात विचार, विकार, वाणी, वृत्ती आणि वर्तन ह्यांच्या मर्यांदांचा स्वीकार झाला पाहिजे. आपल्या सर्वच ऋषींनी आणि आचार्यांनी वेदमान्य विचार सांगितले आहेत. त्यांनी विचारांवरील वेदांचे बंधन मान्य केलेले आहे. त्याचप्रमाणे आपल्या विकारांवरही बंधन असले पाहिजे. अनिर्बंध विकार, व्यक्ती आणि समाज दोघांचेही स्वास्थ्य नष्ट करतात. आपली वाणीदेखील मर्यादेने शोभणारी असली पाहिजे. कोठे बोलायचे? केव्हा बोलायचे? किती बोलायचे? काय बोलायचे? काय बोलायचे नाही? ह्याचा पूर्ण विचार करून माणसाने शब्दांचा उच्चार केला पाहिजे. अनियंत्रित वाणी अनेक अनर्थ निर्माण करते तर सुनियंत्रित वाणी पृथ्वीवर स्वर्ग निर्माण करते. माणसाने वृत्ती मर्यादाही स्वीकारली पाहिजे. दीन किंवा लाचार न बनता स्ववृत्तीने अनुकूल कर्म करून तेजस्वितेने जीवन जगले पाहिजे. वृत्ती संकरतेतून वर्ण संकरता उभी होते आणि समाज व्यवस्था बिघडून जाते. त्याचप्रमाणे माणसाने वर्तन मर्यादाही सांभाळली पाहिजे. माणूस हा सामाजिक प्राणी आहे. त्याला दुसऱ्याबरोबर राहाता आले पाहिजे. माझे प्रत्येक वर्तन भगवान पाहतो, हा भाव दृढ झाला तर आपले वर्तन आपोआप सुनियंत्रित बनते.

आपले विचार वेदमान्य, विकार धर्ममान्य, वाणी शास्त्रमान्य, वृत्ती वर्णमान्य तसेच वर्तन ईशमान्य असले पाहिजे असा संदेश परोक्षरीत्या उंबरठा स्वतःच्या मूक भाषेत देत असतो.
हेदेखील पाहा

वैदिक प्रतीक-दर्शन


वर्ग:हिंदू संस्कृती
मुक्‍त शिक्षण

जगातील शिक्षण व्यवस्था ३० ते ३५ वर्षांपासून खूप बदलते आहे. पारंपारिक शिक्षण व्यवस्था लोकसंख्येच्या फ़ार मोठ्या भागा पर्यंत अद्याप पोचलेलीच नव्हती. त्यामुळे उच्च दर्जाचे शिक्षण ही फ़क्‍त उच्च वर्गातील लोकांचीच मक्‍तेदारी झाली होती. मुक्‍त शिक्षण व्यवस्था हे उच्च दर्जाचे शिक्षण सर्वांसाठी मुक्‍त करण्याचा प्रयत्न करते. ह्या व्यवस्थेत शिक्षणासाठी प्रवेशावर कमीतकमी निर्बंध असतात. परंतु परिक्षा पद्धतीत मात्र गुणवत्तेची तीच पारंपारिक मानदंड वापरली जातात.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

मुक्‍त शिक्षण ही आता बरीच जुनी संकल्पना झाली आहे. जगातील प्रथम मुक्‍त विद्यापीठ इंग्लंडमध्ये सन १९६९ मध्ये स्थापन झाले. आजही ते अत्यंत प्रतिष्ठित आणि गुणवत्तेसाठी नावलौकिक असलेले मुक्‍त विद्यापीठ आहे. आता तर जगातील २० पेक्षा अधिक देशांमध्ये मुक्‍त विद्यापीठे स्थापन झाली आहेत.
मुक्‍त शिक्षणाचे तत्त्वज्ञान

प्रत्येक व्यक्‍ति जीवनाच्या प्रत्येक क्षणी नवीन ज्ञान, क्षमता किंवा कौशल्य आत्मसात करीत असतो किंवा त्याचा वापर तरी करीत असतो. वापर करीत असतांना मिळ्णाऱ्या अनुभवातून शिक्षण हे सखोल होत असते. एका अर्थाने जीवन हे एक निरंतर शिक्षणाची प्रक्रिया असते. चांगल्या शिक्षकाची उपस्थिती ह्या निरंतर शिक्षणाच्या प्रक्रियेला जास्त सोपी, आनंददायक, वेगवान व सखोल करू शकते. परंतु शिक्षण घेण्याची मूळ प्रक्रिया ही नेहमीच विद्यार्थ्याच्या आंतरिक इच्छेवर आणि प्रयत्नावर अवलंबून असते. ह्याच कारणाने कुठलीही व्यक्‍ति शिक्षकाच्या उपस्थितीत किंवा अनुपस्थितीत देखील सतत शिकू शकते.
मुक्‍त शिक्षणाची व्याख्या

मुक्‍त शिक्षणाची सर्वमान्य अशी एकच व्याख्या नाही. वेगवेगळ्या पद्धतीने मुक्‍त शिक्षणाची व्याख्या करतात. परंतु सर्व व्याख्यांमध्ये पुढील वैशिष्ट्ये आढळतात :

* मुक्‍त शिक्षणात शिक्षक व विद्यार्थ्यात वेळ 'अथवा / व' स्थळात अंतर असते.
* एखादी शैक्षणिक संस्था मुक्‍त शिक्षण प्रमाणित करते. स्वयं प्रेरणेने घेतलेल्या परंतु शैक्षणिक संस्थेने प्रमाणित न केलेल्या शिक्षणास मुक्‍त शिक्षण म्हणत नाहीत.
* मुक्‍त शिक्षणात वेगवेगळ्या व एकापेक्षा अधिक माध्यमांचा वापर केला जातो.
* शैक्षणिक साहित्य अगोदरच वापरून त्याची गुणवत्ता तपासून पाहिलेली असते.

वर्ग:शिक्षण
देवता (चित्रपट)

देवता हा श्रीपाद डोंगरे लिखित आणि कमलाकर तोरणे दिग्दर्शित १९८३ चा मराठी प्रणय चित्रपट आहे. या चित्रपटात सुधीर दळवी मुख्य भूमिकेत असून प्रकाश इनामदार, माया जाधव, आशा काळे, पद्मा खन्ना, विजू खोटे आणि महेश कोठारे या कलाकारांचा समावेश आहे. ५ जुलै १९८३ रोजी चित्रपट प्रदर्शित झाला.

₹२ कोटींच्या खर्चात बनवलेल्या या चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर फक्त ₹१ कोटी कमावले. चित्रपटातील गाणी खूप गाजली.
यशालेख

कलाकार

*आशा काळे = चंद्रिका
*रवींद्र महाजनी = लाखनसिंह
*महेश कोठारे = सुनील
*प्रिया तेंडुलकर = अनघा
कथानक

चित्रपटात लखन पाल नावाचा एक गुंड चंद्रिका नावाच्या मुलीचे अपहरण करतो. तो त्याच्या टोळीतील सदस्यांसह तिच्यावर बलात्कार करण्याचा प्रयत्न करतो. चंद्रिका लखनचा हात चावते आणि त्याचे रक्त तिच्या कपाळावर लावते आणि त्याला तिचा पती बनवते जेणेकरून तो तिचे रक्षण करेल. त्यांना एक मुलगा सुनील आहे. जेव्हा त्याच्या टोळीवर हल्ला होतो तेव्हा लखन आपल्या कुटुंबासह पत्नीच्या वडिलांच्या जागी पळून जातो. तो गुन्हेगार होण्याचे सोडून देतो पण वर्षांनंतरही सुनीलवर त्याचा परिणाम होतो.
उल्लेखनीय

या चित्रपटात खालील गाणी आहेत.

*खेळ कुणाला दैवाचा कळला
*ढोलकीच्या तालावर
*एक दोन तीन आता वाजव रे बीन
बाह्य दुवे
डॉक्टर डॉक्टर (चित्रपट)

डॉक्टर डॉक्टर हा एक भारतीय मराठी भाशेमधील प्रीतम पाटील दिर्दर्शीत चित्रपट आहे. अंतरा पाटील, अक्षय बोडके आणि पार्थ भालेराव हे या चित्रपटाच्या मुख्य कलाकार आहेत.
कलाकार

*अलका कुबल = सुमन
*लक्ष्मीकांत बेर्डे = गोप्या
कथा

ही कहाणी केशव आणि पुष्कर या दोन मित्रांची आहे जी शहरात कॉमन झाल्यानंतर मेडिकल कॉलेजमध्ये मैत्री झाली. ते फक्त आपल्या कुटूंबाची स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी वैद्यकीय महाविद्यालयात प्रवेश घेतात पण त्यांना पदवी मिळविण्यात काही रस नाही. केशव आणि पुष्कर इस्पितळात संपूर्ण अनागोंदी निर्माण करतात आणि त्याच दरम्यान त्यांच्यात रवी पाटील नावाच्या एका रूग्णाबरोबर मैत्री होते.
गाणी

*या रे या सारे या
*आता वाढलिया धकधक हृदयाची
*रुसली का मज सांग ना
बाह्य दुवे

डॉक्टर डॉक्टर आयएमडीबीवर
संदर्भ
बोईंग ७०७

बोईंग ७०७ हे बोईंग कंपनीचे मध्यम प्रवासी क्षमतेचे मध्यम पल्ल्याचे प्रवासी विमान होते.

चार इंजिने असलेले हे विमान बोईंगने १९५० च्या दशकात विकसीत केले. या विमानाच्या १,०१० प्रतिकृती विकण्यात आल्या. आर्थिकदृष्ट्या सफल झालेल्या पहिल्या काही जेट विमानांपैकी ७०७ (सेव्हेन ओह सेव्हेन) होते. या विमानाने बोईंगला विमान उत्पादकांत अग्रगण्य स्थान दिले व बोईंगच्या ७x७ प्रकारच्या विमानांची सुरुवात करून दिली.

या विमानाचा छोटा आणि अधिक वेगवान उपप्रकार बोईंग ७२० नावाने विकण्यात आला होता.


वर्ग:प्रवासी विमाने
वर्ग:बोईंग प्रवासी विमाने
आर्यभट्ट उपग्रह

आर्यभट्ट् हा भारताने विकसीत केलेला पहिला उपग्रह आहे. भारतीय गणितज्ञ व खगोल शास्त्रज्ञ आर्यभट्ट यांचे नाव ह्या उपग्रहाला देण्यात आले आहे.


हया उपग्रहाचे प्रक्षेपण तेव्हाच्या सोविएत संघराज्यातील व आतच्या रशिया मधिल कापुस्टीन यार ह्या अवकाश केंद्रावरून १९ एप्रिल १९७५ साली कॉसमॉस-३एम हा उपग्रह वाहक वापरून करण्यात आले.
सौर उर्जेवर चालणारा आर्यभट्ट् उपग्रह भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने ( इस्रो ) विकसीत केला होता. सुमारे पाच दिवस पृथ्वी भवती प्रदक्षीणा घातल्या नंतर उपग्रहाचा इस्रोशी संपर्क तुटला. ह्या उपग्रहाने ११ फेब्रुवारी १९९२ साली पृथ्वीच्या वातावरणात पुनःप्रवेश केला होता.
बांधणी

शक्ती स्रोत

भ्रमण कक्षा

संवाद

हे सुद्धा पहा

*अवकाश गणवेश
*आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक
*तियांगॉंग अंतराळ कार्यक्रम
*तियांगॉंग १
*तियांगॉंग २
*तियांगॉंग ३
बाह्य दुवे

वर्ग:खगोलशास्त्रावरील अपूर्ण लेख
वर्ग:अंतराळ मोहिम
वर्ग:पृथ्वीभोवतीचे कृत्रिम उपग्रह
रोहिणी उपग्रह

रोहिणी ही भारत देशाच्या भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने अवकाशात सोडलेल्या उपग्रहांची मालिका आहे.

या मालिके अंतर्गत ४ उपग्रह अवकाशात सोडले गेले. या उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी उपग्रह प्रक्षेपण यानचा वापर करण्यात आला. या मालिके अंतर्गत प्रक्षेपण करण्यात आलेले उपग्रह मुख्यत्वे प्रायोगिक तत्त्वावर काम करणारे होते.
मालिकेतील उपग्रह
रोहिणी टेकनॉलॉजि पेलोड (आर टी पी )

या उपग्रहाचे प्रक्षेपण १० ऑगस्ट १९७९ मध्ये करण्यात आले. प्रक्षेपण स्थळ सतीश धवन अंतराळ केंद्र होते. याचे वजन ३५ किलो व ३ वॅट ऊर्जेचा वापर केल्या गेला होता. उपग्रहाचे प्रक्षेपण करनारे वाहक रॉकेट अंशतः यशस्वी झाल्यामुळे हा आपल्या निर्धारित कक्षे पर्यंत पोहोचू शकला नाही.
आर एस -१

उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण १८ जुलै १९८०ला सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून करण्यात आले होते. स्वदेशी बनावटीचे प्रक्षेपक वाहक एस एल व्ही वापरून यशस्वी प्रक्षेपण केलेला हा पहिला उपग्रह आहे.याचे पण वजन आर टी पी प्रमाणे ३५ किलो परंतु ऊर्जा १६ वॅट वापरण्यात आली.या उपग्रहाचा कार्यकाळ हा १.२ वर्षाचा होता.
आर एस- डि १

३८ किलो वजन व १६ वॅट ऊर्जेचा वापर करण्यात या उपग्रहासाठी करण्यात आला होता आणि याचे प्रक्षेपण ३१ मे १९८१ मध्ये करण्यात आले होते.

हा उपग्रह त्याच्या निर्धारित कक्षेमध्ये केवळ ९ दिवशी टिकू शकला कारण उपग्रहाला प्रक्षेपित करणारे एस एल व्ही यान अंशतः यशस्वी झाले होते.
आर एस- डि २

याचे वजन ४१.५ किलो व १६ वॅट ऊर्जेचा वापर करण्यात आला होता. प्रक्षेपण १७ एप्रिल १९८३ मध्ये झाले.या उपग्रहाचा कार्यकाळ हा १७ महिन्यांचा होता.या कार्यकाळामध्ये उपग्रहाने २५०० दृश्य टिपले. ७ वर्षाच्या परिभ्रमण काळानंतर हा उपग्रह १९ एप्रिल १९९० मध्ये पृथ्वीच्या कक्षेमध्ये पुनरागमन झाले होते.
हे सुद्धा पहा

* अवकाश गणवेश
* आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक
* तियांगाँग अंतराळ कार्यक्रम
* तियांगाँग १
* तियांगाँग २
* तियांगाँग ३
संदर्भ

वर्ग:खगोलशास्त्रावरील अपूर्ण लेख
वर्ग:अंतराळ मोहिम
वर्ग:पृथ्वीभोवतीचे कृत्रिम उपग्रह
वर्ग:भारतीय अंतराळ संशोधन
वर्ग:भारतीय उपग्रह
एरियान पॅसेंजर पेलोड एक्स्परिमेंट

एरियान पॅसेंजर पेलोड एक्स्परिमेंट या नावा अंतर्गत अंतराळात वजन नेण्याचे प्रयोग करताना हा उपग्रह भारताने अवकाशात सोडलेला एक कृत्रिम उपग्रह आहे.
बांधणी

शक्ती स्रोत

भ्रमण कक्षा

संवाद

कार्य

हे सुद्धा पहा

*अवकाश गणवेश
*अवकाशयात्री
*आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक
*तियांगॉंग अंतराळ कार्यक्रम
*तियांगॉंग १
*तियांगॉंग २
*तियांगॉंग ३
बाह्य दुवे

वर्ग:खगोलशास्त्रावरील अपूर्ण लेख
वर्ग:अंतराळ मोहिम
वर्ग:भारतीय अंतराळ मोहिम
वर्ग:पृथ्वीभोवतीचे कृत्रिम उपग्रह
वर्ग:भारतीय उपग्रह
भारतीय राष्ट्रीय उपग्रह

300px|right|thumb|इन्सॅट-१बचे नासानी घेतलेले अंतराळातील छायाचित्र
भारतीय राष्ट्रीय उपग्रह (इंग्लिश लघुरुप: इन्सॅट) हा इस्त्रो या भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचा बहुउद्देशीय भूस्थिर कक्षा उपग्रहशृंखला कार्यक्रम आहे. या उपग्रहांचा वापर दळणवळण, उपग्रह प्रसारण, हवामानशास्त्र, शोध व इतर कार्यांकरिता केला जातो.

भारतीय उपग्रह प्रक्षेपण कार्यक्रमाला १९८३ मध्ये सुरुवात करण्यात आली. इन्सॅट मालिकेत भारताने आतापर्यत इन्सॅट-२इ, इन्सॅट-३ब, इन्सॅट-३इ, कल्पना-१ जीसॅट-२, जीसॅट-३ व इन्सॅट-४अ या उपग्रहांचे यशस्वी प्रक्षेपण केले आहे. बहुउद्देशीय स्वरूपाचे कार्य करणारे हे विविध उपग्रह एक विकसनशील देश म्हणून भारताच्या विविध क्षेत्रातील गरजा पूर्ण करण्यात यशस्वी ठरत आहेत.
उपग्रहाची माहिती

* उपग्रह- rohini search

* अवकाशात प्रक्षेपण-
* प्रक्षेपक यान -
* प्रक्षेपण दिनांक -
* वजन -
* कक्षा -
* कार्यकाळ -
* उद्देश्य -
इन्सॅट शृंखलातील उपग्रह

* इन्सॅट-१अ
* इन्सॅट-१ब
* इन्सॅट-१क
* इन्सॅट-१ड
* इन्सॅट-२अ
* इन्सॅट-२ब
* इन्सॅट-२क
* इन्सॅट-२डटी
* इन्सॅट-२इ
* इन्सॅट-३अ
* इन्सॅट-३ब
* इन्सॅट-३क
* इन्सॅट-३ड
* इन्सॅट-३इ
* इन्सॅट-४अ
* इन्सॅट-४ब
* इन्सॅट-४क
* इन्सॅट-४कआर
* कल्पना-१
* हेमसॅट
बांधणी

शक्ती स्रोत

भ्रमण कक्षा

संवाद

कार्य

हे सुद्धा पहा

* अवकाश गणवेश
* अवकाशयात्री
* आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक
* तियांगॉंग अंतराळ कार्यक्रम
* तियांगॉंग १
* तियांगॉंग २
* तियांगॉंग ३
आर्यभट्ट उपग्रह

आर्यभट्ट् हा भारताने विकसीत केलेला पहिला उपग्रह आहे.सौर उर्जेवर चालणारा आर्यभट्ट् उपग्रह भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने ( इस्रो ) विकसीत केला होता.
बाह्य दुवे

मोबाइल उपग्रह प्रणाली

दूरध्वनी, वाहने, जहाजे आणि विमानांना नेव्हिगेशन प्रणाली म्हणून सेवा देण्याव्यतिरिक्त जगभरातील इतर भागांमध्ये आणि / किंवा इतर मोबाइल किंवा स्थिर संप्रेषण घटकांना जोडण्यासाठी मोबाइल उपग्रह प्रणाली मदत करतात.


वर्ग:खगोलशास्त्रावरील अपूर्ण लेख
वर्ग:भारतीय अंतराळ मोहिम
वर्ग:पृथ्वीभोवतीचे कृत्रिम उपग्रह
ॲस्ट्रोसॅट

हा भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था, इस्रोने खगोलशास्त्रीय संशोधनासाठी सोडलेला पहिलाच उपग्रह आहे. तो दि. २८ सप्टेंबर २०१५ रोजी सतीश धवन अंतराळ केंद्र, श्रीहरिकोटा येथून पी.एस.एल.व्ही. या रॉकेटच्या साहाय्याने, भारतीय प्रमाण वेळेनुसार सकाळी १० वाजता अवकाशात सोडला.
आढावा

'इंडियन एक्स-रे ॲस्टॉनॉमी एक्सपेरिमेन्ट'च्या यशानंतर, १९९६ साली प्रक्षेपित केलेल्या उपग्रहापेक्षा अधिक आधुनिक अशा ॲस्ट्रोसॅटसाठी २००४ साली इस्रोने मंजूरी दिली.

भारतातल्या इस्रो, इंटर युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स (आयुका), टाटा मूलभूत संशोधन संस्था, मुंबई (टी.आय.एफ.आर), रामन संशोधन संस्था, भारतीय खगोलभौतिकी संस्था, भौतिकी संशोधन कार्यशाळा या प्रतिष्ठित संशोधन संस्थांनी आणि परदेशातील कॅनेडियन स्पेस एजन्सी, लंडनची युनिव्हर्सिटी ऑफ लिचेस्टर या ख्यातनाम संस्थांनी ह्या उपग्रहाच्या निर्मितीसाठी मदत केली आहे.

ॲट्रोसॅटच्या प्रक्षेपणानंतर भारत हा, ज्यांची अवकाशातही प्रयोगशाळा आहे, अशा अमेरिका, रशिया, युरोपीय अंतराळ संस्था आणि जपाननंतर जगातील पाचवा देश बनला आहे .
ॲस्ट्रोसॅटचा हेतू

ॲस्ट्रोसॅट हा बहु-तरंगलांबीची सोय असलेला खगोलशास्त्र उपग्रह आहे. या उपग्रहावर ५ वैज्ञानिक उपकरणे असून ती खगोलीय घटकांचे विविध वारंवारतेच्या साहाय्याने निरीक्षण करू शकतात. या उपकरणामुळे दृश्यमान (३२०-५३० नॅनोमीटर) कव्हर, अतिनील (१८०-३०० नॅनोमीटर), अतिनील (१३०-१८० नॅनोमीटर), सॉफ्ट क्ष-किरण (०.३-८ keV आणि २-१० keV) आणि हार्ड क्ष-किरण (३-८० keV आणि १०-१५० keV) या विद्युतचुंबकीय वर्णपटाचा अभ्यास करता येतो.

ॲस्ट्रोसॅटचे मुख्य हेतू पुढीलप्रमाणे आहेत:
* अनेक तरंगलांबींच्या साहाय्याने अतिदूर अंतरावरील वैश्विक किरणांच्या स्रोतांचा व त्यांच्यामध्ये होणाऱ्या तीव्र चढ-उतारांचे एकाचवेळी निरीक्षण करणे
* हार्ड क्ष-किरण आणि अतिनील परिप्रेक्षामध्ये अवकाशाचे निरीक्षण करणे
* क्ष-किरण बायनरीचा, सक्रिय दीर्घिकीय केंद्रक, मृत ताऱ्यांचे अवशेष, ताऱ्यांचे प्रभामंडळ यांचे वेगवेगळ्या तरंगलांबीमध्ये निरीक्षण करणे
* नियमित, अनियमित व अल्पायुषी क्ष-किरण स्रोतांचा अभ्यास करणे
उपकरणांची माहिती

* अल्ट्राव्हायोलेट इमेजिंग टेलिस्कोप (यू.व्ही.आय.टी) (अतिनील प्रतिमा दुर्बीण)- अल्ट्राव्हायोलेट इमेजिंग टेलिस्कोप हा १३०-१८० नॅनोमीटर (नॅमी), १८०-३०० नॅमी आणि ३२०-५३० नॅमी या तीन चॅनेलांमधून एकाचवेळी निरीक्षण करू शकतो. हे उपकरण संयुक्तरीत्या भारतीय खगोलभौतिकी संस्था, बंगलोर, आयुका, इस्रो आणि कॅनेडियन स्पेस एजन्सी यांच्या सहयोगाने बनवले आहे. अवकाशाच्या विद्युतचुंबकीय वर्णपटाचे दृश्यमान क्षेत्र, अदूर अतिनील क्षेत्र व सुदूर अतिनील क्षेत्र या तीन वेगवेगळ्या क्षेत्रांमध्ये निरीक्षण करण्यास हे उपकरण सक्षम आहे.

* लार्ज एरिया झेनॉन प्रपोर्शनल काउंटर- हे दुसरे उपकरण आहे. ते क्ष-किरण बायनरी, सक्रिय दीर्घिकीय केंद्रक या क्ष-किरण स्रोतांतून होणाऱ्या क्ष-किरण उत्सर्जनाचे, व त्यात होणाऱ्या फेरफारांचे प्रमाण मोजण्यासाठी उपयोगी आहे. ते मुंबईच्या टाटा मूलभूत संशोधन संस्था व बंगलोरच्या रामन संशोधन संस्थेने तयार केले आहे. हे उपकरण सध्या अस्तित्वात असलेल्या कोणत्याही उपकरणापेक्षा पाच पट अधिक क्ष-किरण फोटॉन गोळा करू शकते. ही उर्जा २५ keV पेक्षा जास्त असते.
संदर्भ

वर्ग:अंतराळ वेधशाळा
वर्ग:कृत्रिम उपग्रह
जीसॅट

जीसॅट हे उपग्रह भारत देशाने स्वतः तयार केलेले उपग्रह आहेत. ते मुख्यतः व्हिडीओ प्रक्षेपण, माहिती देवाण घेवाण करिता योजिले आहेत.

हा पृथ्वीच्या ३,५०० कि.मी. अंतरावर असलेल्या भूस्थिर कक्षेत पाठवण्याचे काम करतो. तसेच २,००० ते ५,००० पर्यंत वजनाचे उपग्रह पाठवणे सहज शक्य होते.

*जीसॅट-१
*जीसॅट-२
*जीसॅट-३
*जीसॅट-४
*जीसॅट-५पी
*जीसॅट-६
*जीसॅट-६अ
*जीसॅट-७
*जीसॅट-८
*जीसॅट-९
*जीसॅट-१०
*जीसॅट-११
*जीसॅट-१२
*जीसॅट-१४
*जीसॅट-१५
*जीसॅट-१६
*जीसॅट-१७
*जीसॅट-१८


वर्ग:अंतराळ संशोधन
पूरक उपग्रह प्रक्षेपण यान

पूरक उपग्रह प्रक्षेपण यान (en:Augmented Satellite Launch Vehicle) हे ५ टप्प्यात चालणारे घन इंधन (सॉलीड प्रोपेलंन्ट) उपग्रह यान आहे. हे यान १५० किलोचे उपग्रह निम्न उपग्रह कक्षेत (लो अर्थ ऑर्बीट)मध्ये ठेवु शकते. ८० च्या दशकात इस्रो ने हा प्रोजेक्ट पेलोड भूस्थिर कक्षेत पाठवण्यासाठी नवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्याच्या हेतूने सुरू केला. ह्या यानाची बांधनी उपग्रह प्रक्षेपण यानावर आधारित आहे.
प्रक्षेपण माहिती
बाह्य दुवे

वर्ग:भारतीय उपग्रह प्रक्षेपण यान
भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान

भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान हे भारताचे भूस्थिर कक्षेत उपग्रह प्रक्षेपित करण्यासाठीचे वाहन आहे.
महत्त्वाची माहिती

* लांबी : ४९ मीटर
* वजन : ४०१ टन
* टप्पे : ३
* पेलोड : जीसॅट
* प्रक्षेपण कक्षा : भूस्थिर ट्रान्सफर कक्षा १८० x ३६,००० किलोमीटर
पहिला टप्पा

एस १२५ टप्पा २.८ मीटर व्यासाचा आहे व हा टप्पा एम २५० ग्रेड मार्जिंग स्टील ने बनवलेला आहे. ह्या टप्प्यात १२९ टन प्रोपेलंन्ट सामावू शकते.
एल ४० स्र्टॅप ओन्स ह्या मध्ये ४० टन हायपरगोलिक प्रोपेलंन्ट ( UDMH and N2O4) २.१ मीटर व्यासाच्या भांड्यात ठेवलेले असते. ह्या स्टेजमध्ये ६८० किलो न्यूटन. थ्रस्ट मिळ्ते.
दुसरा टप्पा

दुसरा टप्पा २.८ मी व्यासाचा आहे व यात ३७.५ टन प्रोपेलंन्ट ( UDMH and N2O4) अल्युमिनियमच्या दोन भांड्यात ठेवता येते. ह्या टप्प्यात विकास इंजिन वापरले जातात (७२० कि.न्यू.)
तिसरा टप्पा

तिसरा टप्पा २.८ मी व्यासाचा आहे. द्रवरूप हायड्रोजन आणि द्रवरूप ऑक्सिजन दोन वेगळ्या भांड्यात साठवलेले असतात ( १२.५ टन).

पृथ्वीभोवतीच्या भूस्थिर कक्षेत सुमारे दोन टन किंवा त्यापेक्षा अधिक वजनाचा उपग्रह पाठवायचा असल्यास, प्रक्षेपकाच्या शेवटच्या टप्प्यात अवजड उपग्रहाला ढकलत पुढे नेण्यासाठी मोठी ऊर्जा लागते. कमी इंधनाचा उपयोग करून उपग्रहाला सुमारे 800 सेकंदांपर्यंत ढकलत नेण्यासाठी "क्रायोजेनिक' इंजिनाचा वापर करण्यात येतो. या इंजिनामध्ये इंधन म्हणून द्रवरूप हायड्रोजन, तर द्रवरूप ऑक्‍सिजनचा उपयोग ऑक्‍सिडायझर म्हणून करण्यात येतो. द्रवरूप हायड्रोजनचे तापमान उणे 253 अंश, तर द्रवरूप ऑक्‍सिजनचे तापमान उणे 183 अंश सेल्सियस असते. यासाठी लागणारे पंप चालविण्यास 40 हजार "आरपीएम'ची मोटर लागते. हे सर्व 800 सेकंदांसाठी जसेच्या तसे घडले, तरच दोन टनांचा उपग्रह अपेक्षित कक्षेत पोचतो. हे तंत्रज्ञान भारत सोडून अमेरिका, फ्रान्स, चीन, जपान आणि रशियाकडेच आहे.
प्रक्षेपण माहिती
हे सुद्धा पहा

*प्रोटॉन
*डेल्टा २
*एरियान ३
बाह्य दुवे

*ISRO GSLV Page
*
*12KRB (KVD-1) upper stage at Khrunichev Space Center


वर्ग:भारतीय उपग्रह प्रक्षेपण यान
स्पेस कॅप्सुल रिकव्हरी प्रयोग

300px|right|thumb|एसआरई कुपी
स्पेस कॅप्सुल रिकव्हरी एक्सपेरिमेंट (एसआरई) हा उपग्रह पृथ्वीवर परत आणण्यास भारतीय अवकाश शास्त्रज्ञ यशस्वी ठरले आहेत.
प्रयोग

*५५० किलो वजनाचा हा उपग्रह, कार्टोसॅट- २ यासह चार उपग्रह एकत्रितपणे पीएसएलव्ही या उपग्रहवाहकाने १० जानेवारीला अवकाशात नेले होते.
*एसआरई कुपीच्या साह्याने अवकाशातच गुरुत्वाकर्षणासंबंधी दोन प्रयोग करण्यात आले.
*परत येताना पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश केल्यानंतर होणारे घर्षण यशस्वीपणे सहन केल्यानंतर पॅराशूट सिस्टिमने कुपीचा वेग कमी करण्यात आला व त्याद्वारे एसआरई कुपी पृथ्वीवर कसलेही नुकसान न होता परत आली.
*५५० किलो वजनाचा हा उपग्रह ठरल्याप्रमाणे सोमवारी सकाळी ९.४५ वाजता श्रीहरिकोटापासून १४० किमी अंतरावर बंगालच्या उपसागरात बुडाला. त्याचे नेमके ठिकाण भारतीय तटरक्षक दलाच्या जवानांना सापडले होते.
*एसआरईची कुपी शोधुन ती भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेच्या (इस्त्रो) तळावर पाठविण्यात आली.


वर्ग:भारतीय अंतराळ संशोधन
टाटा मूलभूत संशोधन संस्था

टाटा मूलभूत संशोधन संस्था (इंग्लिश: टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च) ही १९४५ साली जे. आर. डी. टाटा आणि डॉ. होमी जहांगीर भाभा यांच्या पुढाकाराने मुंबई येथे स्थापन झाली. १९६२ साली दक्षिण मुंबईतील नेव्ही नगर परिसरात या संस्थेचे स्थलांतर करण्यात आले. देशातील आजपर्यंतचे अनेक नामवंत शास्त्रज्ञ याच संस्थेतून घडलेले आहेत. आज संस्थेच्या तीन मुख्य विद्याशाखेतून ४०० पेक्षा अधिक शास्त्रज्ञ संस्थात्मक संशोधन आणि मार्गदर्शन करतात. या तीन शाखांमध्ये विश्वकिरण-आवकाशातून येणारे अतिशय भेदक किरण, उच्चउर्जा भौतिकी व गणिती यांचा समावेश होतो. मुंबईची देवनार येथील होमी भाभा सेंटर फॉर सायन्स अँड एज्युकेशन, पुण्यातील नॅशनल सेंटर फॉर रेडिओ ॲस्ट्रोफिजिक्‍स, बेंगलूरची इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थेरॉटिकल सायन्सेस आणि नॅशनल सेंटर फॉर बायोलॉजिकल सायन्सेस या संस्था टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्चच्याच कार्याचा भाग आहेत. या संस्थेचे ग्रंथालय भारतातील सर्वांत मोठे ग्रंथालय असल्याचे सांगितले जाते.
संस्थेची उद्दिष्टे

पदार्थविज्ञानामधील नवनवीन शाखांमध्ये संशोधन करणे. मानवी ज्ञानाच्या विस्तारलेल्या कक्षात संशोधन करून वैज्ञानिक प्रगती साध्य करण्यासाठी हुशार भारतीय तरुणांना त्यादृष्टीने प्रशिक्षण देणे
बाह्य दुवे

*


वर्ग:मुंबई
भारतीय खगोलभौतिकी संस्था

(इंग्रजी: Indian Institute of Astrophysics (IIA) - इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ॲस्ट्रोफिजीक्स) (लघुरूप: आयआयए) ही भारतातील बंगलोर येथील महत्त्वाची राष्टीय संशोधन संस्था आहे. येथे प्रामुख्याने खगोलशास्त्र, खगोलभौतिकी व त्याचाशी संबंधित विषयांवर संशोधन होते. आयआयएला देशातील सर्वोत्तम संशोधन संस्था म्हणून ओळखले जाते.

या संस्थेअंतर्गत अनेक प्रयोगशाळा व वेधशाळांचे जाळे आहे. त्यामध्ये कोडाईकनाल येथील कोडाईकनाल सौर वेधशाळा, कवलूर येथील वैनू बापू वेधशाळा आणि हानले येथील भारतीय खगोलशास्त्रीय वेधशाळा यांचा समावेश आहे.
इतिहास

शैक्षणिक

हे सुद्धा पहा

*आयुका
*राष्ट्रीय रेडिओ खगोलभौतिकी केंद्र
संदर्भ

वर्ग:अंतराळ संशोधन संस्था
राकेश शर्मा

(जन्म : १३ जानेवारी १९४९) हे अंतरिक्षात जाणारे पहिले भारतीय आहेत.
भारताचा पहिला आणि जगाचा १३८ वा अंतराळवीर बनण्याचा सन्मान विंग कमांडर राकेश शर्मा यांनी पटकावला तो २ एप्रिल १९८४ रोजी. भारत-रशिया अवकाश संशोधन मंडळ कार्यक्रमांतर्गत रशियाच्या सोयूझ टी-११ यानातून दोन रशियन अंतराळ संशोधकासमवेत राकेश शर्मा यांनी अवकाश सफरीचा अनुभव घेऊन या क्षेत्रात प्रगतीचे नवे दालन भारतीयांसाठी खुले केले.

राकेश शर्मा पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्याशी अंतराळातून बोलत होते. "अंतराळातून भारत कसा दिसतो?", या प्रश्‍नाला त्यांनी "सारे जहॉंसे अच्छा हिंदोस्तॉं हमारा' असे अभिमानी उत्तर दिले होते.

पतियाळात जन्मलेले राकेश भारतीय वायू दलात वैमानिक होते. नंतरच्या काळात त्यांचा अशोक चक्र देऊन सन्मान केला गेला.


वर्ग:अंतराळयात्री
वर्ग:अशोक चक्र पुरस्कार विजेते
वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म