JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
विश्वामित्र

इवलेसे

२१व्या शतकात चालू असलेल्या वैवस्वत मन्वंतरात जे सप्तर्षी सांगितले आहेत, त्यांपैकी एक विश्वामित्र आहे.
(बाकीचे सहा - अत्रि, कश्यप, गौतम, जमदग्नी, भारद्वाज व वसिष्ठ.)

विश्वामित्रांनी खूप कडक तपश्चर्या केली, पण त्यांना ब्रह्मर्षी मिळू शकले नाही. महर्षी या पदावर त्यांना समाधान मानावे लागले.

एक तप पूर्ण झाल्यावर विश्वामित्रांना खूप भूक लागली. खायला दुसरे काहीच न मिळाल्याने, त्याने मेलेल्या कुत्र्याची तंगडी चोखली.

विश्वामित्रांच्या तपश्चर्येला घाबरून इंद्राने त्याच्या तपभंगासाठी मेनका अप्सरेला पाठवले. तपभंग झाला आणि विश्वामित्राला मेनकेपासून शकुंतला(कन्या) झाली.

विश्वामित्रांनी त्यांच्या तपोबलाच्या जोरावर त्रिशंकुला सदेह स्वर्गाला पाठवण्याचा बेत केला. इंद्राने तो हाणून पाडला. त्याला उत्तर म्हणून, अंतराळात ज्या ठिकाणी त्रिशंकू लटकत होता, त्याच्या आसपास विश्वामित्रांनी नवी सृष्टी, नवा स्वर्ग निर्माण केला. मात्र, तेथे नवा इंद्र निर्माण करायचा त्याचा प्रयत्न देवांनी विफल केला. हा त्रिशंकू अजूनही आकाशात एका ताऱ्याच्या रूपात लटकत आहे. इंग्रजीत या ताऱ्याला Crux म्हणतात. त्रिशंकुला The Upside Down King असेही म्हणतात.

**त्रिशंकू या नावाची अनेक पुस्तके आहेत. भारतातील राज्याामध्ये किंवा परदेशातल्या एखाद्या देशात कोणत्याच पक्षाला बहुमत न मिळाल्यास तेथे त्रिशंकू स्थिती निर्माण होते. इंग्लंडमध्ये २०१० साली अशी स्थिती आली होती; भारतात अनेकदा होते.
पुस्तके

* ब्रह्मर्षी विश्वामित्र (पुस्तक; लेखक - भागवताचार्य शोकानंद महाराज)
* विश्वामित्र (शुभांगी भडभडे)
* विश्वामित्र (सुधाकर शुक्ल)
हे सुद्धा पहा

* गायत्री मंत्र
* गायत्री देवी
* गायत्री छंद


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:सप्तर्षी
ऊर्मिला

उर्मिला हे रामायणातील एक पात्र आहे. ती सीतेची धाकटी बहीण आणि लक्ष्मणाची पत्नी होती. लक्ष्मणाचे जसे त्याचा भाऊ रामावर प्रचंड प्रेम होते, तसेच उर्मिला सीतेला समर्पित होती. हिंदू पुराणातील महान स्रियांमध्ये तिची गणना होते आणि सर्वश्रेष्ठ पतिव्रतांमध्येही तिचा समावेश होतो.

लक्ष्मणाने चौदा वर्षांचा वनवास न झोपता व्यतित केला. पण ते ऊर्मिलामुळे शक्य झाले. कारण ती रात्री स्वतःसाठी व दिवसा लक्ष्मणासाठी झोप घ्यायची. अशाप्रकारे चौदा वर्षे तिने झोपून व्यतित केली. उर्मिला या अतुलनीय त्यागासाठी प्रसिद्ध आहे.

जेव्हा लक्ष्मण तिला वनवासाला जाण्याचा निर्णय कळवायला आला तेव्हा तिने मुद्दाम राणीचा पोशाख घातला. हे पाहून लक्ष्मण तिच्यावर भडकला आणि तिची तुलना कैकेयीशी केली. पतीचे लक्ष तिच्यापासून विचलित करण्यासाठी तिने हे मुद्दाम केले जेणेकरून तो तिची बहीण आणि भावाची काळजी घेऊ शकेल. हे सगळे समजल्यावर सीता म्हणाली की, उर्मिलाच्या त्यागाची बरोबरी १०० सीताही करू शकणार नाहीत.
जीवन आणि कथा

उर्मिला ही मिथिलाचा राजा जनक आणि राणी सुनयना यांची मुलगी आणि सीतेची धाकटी बहीण आहे. तिचा विवाह अयोध्येचा राजा दशरथाचा तिसरा मुलगा लक्ष्मण याच्याशी झाला होता. त्यांना अंगद आणि चंद्रकेतू असे दोन पुत्र झाले. लक्ष्मणाचे जसे त्याचा भाऊ रामावर प्रचंड प्रेम होते, तसेच उर्मिला सीतेला समर्पित होती

उर्मिला ही देवी नागलक्ष्मीचा पुनर्जन्म आहे. काही लोककथांनुसार तिला सोमदा नावाची मुलगी होती असे सांगितले जाते.

लक्ष्मण जेव्हा राम आणि सीतेसह वनवासाला गेला तेव्हा उर्मिला त्याच्याबरोबर येण्यास तयार होती परंतु त्याने संकोच केला आणि आपल्या वृद्ध आईवडिलांची काळजी घेण्यासाठी तिला अयोध्येत थांबायला सांगितले. एका पौराणिक कथेनुसार उर्मिला १४ वर्षे सतत झोपते. असे मानले जाते की १४ वर्षांच्या वनवासात लक्ष्मण आपल्या भावाच्या आणि मेहुणीच्या रक्षणासाठी कधीही झोपला नाही. वनवासाच्या पहिल्या रात्री, जेव्हा राम आणि सीता झोपले होते, तेव्हा निद्रा देवी लक्ष्मणाला प्रकट झाली आणि त्याने तिला असा आशीर्वाद मागितला की जेणेकरून त्याला कधीही झोप येऊ नये. देवी निद्राने त्याला विचारले की त्याच्या ऐवजी दुसरे कोणी झोपू शकेल का? लक्ष्मणाने म्हणाला की त्याची पत्नी उर्मिला झोपू शकते. हे ऐकल्यानंतर देवी निद्राने उर्मिलाला याबद्दल विचारले आणि उर्मिलाने आनंदाने ते स्वीकारले. उर्मिला या अतुलनीय बलिदानासाठी उल्लेखनीय आहे ज्याला उर्मिला निद्रा म्हणतात.

एका पौराणिक कथेनुसार, असे म्हणले जाते की जेव्हा लक्ष्मण उर्मिलाकडे आपला निर्णय कळवायला आला तेव्हा तिने राणीचा पोशाख घातला होता. हे पाहून लक्ष्मण तिच्यावर रागावला आणि तिची तुलना कैकेयीशी केली. आपल्या पतीचे लक्ष तिच्यापासून विचलित करण्यासाठी तिने हे मुद्दाम केले जेणेकरून तो तिची बहीण आणि भावाची काळजी घेऊ शकेल. जेव्हा सीतेला हे कळले तेव्हा ती म्हणाली की उर्मिलाच्या त्यागाची बरोबरी १०० सीताही करू शकत नाहीत.

उर्मिलाचा मृत्यू हा मांडवी आणि श्रुतकीर्तीसह सीतेचा मृत्यू आणि त्यांच्या सासूच्या मृत्यूदरम्यान झाला असे म्हणले जाते.
मंदिर

राजस्थानच्या भरतपूर जिल्ह्यात लक्ष्मण आणि उर्मिलाला समर्पित एक मंदिर आहे. हे मंदिर १८७० मध्ये भरतपूरचे तत्कालीन शासक बलवंत सिंग यांनी बांधले होते आणि भरतपूर राज्याच्या राजघराण्याने ते एक राजेशाही मंदिर मानले जाते.
संदर्भ व नोंदी

वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू पुराणातील पतिव्रता
सुग्रीव

thumb|right|300px|राम व [[लक्ष्मण यांच्यासह सल्लामसलत करणारा सुग्रीव (चित्रनिर्मितिकाळ: अंदाजे इ.स. १६९० - इ.स. १७२० यांदरम्यान)]]
रामायणानुसार सुग्रीव (संस्कृत:सुग्रीव, मलाय आणि जावा भाषा: सुग्रीव, थाई भाषा: सुग्रीप, लाओ भाषा: सुगीप किंवा संग्किप, ख्मेर भाषा: सुख्रीब, क्रिओल भाषा: सूग्रिम, तमिळ: कुक्किरिवन, बर्मी भाषा: थुग्यीक) हा वानरांचा म्होरक्या व वानरांच्या किष्किंधा नामक राज्याचा राजा होता. हा सूर्याचा पुत्र व वानरराज वालीचा धाकटा भाऊ होता. प्रसंगोपात उद्भवलेल्या गैरसमजातून वाली व याच्यात वैर निर्माण झाले. वालीने याला किष्किंधेतून हाकून लावले व याच्या पत्नीचे, अर्थात रुमेचे हरण केले. पुढे रामाच्या साहाय्याने याने वालीचा निप्पात केला व वालीपश्चात हा किष्किंधेचा राजा बनला. वालीस वधण्याच्या कामी व राज्यप्राप्तीसाठी साहाय्य केल्याबद्दल कृतज्ञ राहून याने आपल्या वानरसेनेसह राम-लक्ष्मणांना रावणाच्या तावडीतून सीतेची सुटका करण्यासाठी साहाय्य केले.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वाली

thumb|right|200px|कंपनी चित्रपरंपरा|कंपनी परंपरेने चितारलेले वालीचे चित्र (निर्मितिकाळ: इ.स.च्या १९व्या शतकाचा पूर्वार्ध)
रामायणानुसार वाली (संस्कृत: वालिन् / वालि; भासा इंडोनेशिया आणि जावी: Subali, सुबाली; मलय: Balya, बाल्या; थाई भाषा: พาลี, भाली; लाओ भाषा: बालीचन्;) हा वानरांच्या किष्किंधा नामक राज्याचा राजा होता. हा इंद्राचा पुत्र व वानरराज सुग्रीवाचा थोरला भाऊ होता. प्रसंगोपात उद्भवलेल्या गैरसमजातून हा व सुग्रीव यांच्यात वैर निर्माण झाले. याने सुग्रीवाला किष्किंधेतून हाकून लावले व त्याच्या पत्नीचे, अर्थात रुमेचे हरण केले. पुढे रामाच्या साहाय्याने सुग्रीवाने याचा निप्पात केला व याच्यापश्चात सुग्रीव किष्किंधेचा राजा बनला.

यास तारा नामक पत्नी व अंगद नावाचा पुत्र होता.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
अंगद

इवलेसे|उजवे|250px|रावणाशी शिष्टाई करतानाचे अंगदाचे मुद्रित कल्पनाचित्र (निर्मिती: [[राजा रविवर्मा चित्रशाळा; निर्मितिकाळ: इ.स. १९१० चे दशक)]]
रामायणानुसार अंगद (संस्कृत: अंगद; मलय: Seri Anggada, सरी अंगदा / स्री अंगदा; भासा इंडोनेशिया: Hangada, हांगदा; थाई: องคต , ओंकोत; तमिळ: அங்கதன் ; अंकतन्) हा एक वानरयोद्धा व वानरांच्या किष्किंधा नामक राज्याचा युवराज होता. हा वानरराज वाली व त्याची पत्नी तारा यांचा पुत्र, तर वानरराज सुग्रीव याचा पुतण्या होता. सीताशोधार्ध हिंडणाऱ्या रामाला याने शोधकार्यात, तसेच सीतेस हरून नेणाऱ्यारावणाशी लढण्याच्या कामी मदत केली.

सुग्रीवाच्या मृत्युपश्चात हा किष्किंधेचा राजा झाला.
संदर्भ

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
नल

राजा नल हा महाभारतातील (वनपर्व, अध्याय ५३ ते ७८) एक राजा होता. हा उत्तम सारथी होता. राजहंस पक्ष्याबरोबर त्याने दमयंतीला निरोप पाठविला होता. या कथेवर आधारलेले ‘नल-दमयंती आख्यान’ प्रसिद्ध आहे. या कथेवर अनेक भारतीय लेखकांनी पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांपैकी काही अशी :-

* नल-दमयंती (हिंदी, जयदयाल गोयन्दका, गीता प्रेस)
* नल दमयंती (मराठी, शकुंतला पुंडे)
* नल-दमयंती स्वयंवर (मराठी काव्य, कवी रघुनाथ पंडित)
* Nala and Damayanti (इंग्रजी, किरीट जोशी)
* Nal & Damyanti (इंग्रजी नाटक)
* Nala Damayanti (इंग्रजी, कॉमिक पुस्तक)


वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
केसरी

केसरी हे हिंदू पौराणिक कथांमधील, प्रामुख्याने रामायणात, हनुमानाचे वडील आणि अंजनीचे पती आहेत.
आख्यायिका

मेरु/सुमेरु पर्वतावर पराक्रमी केसरी राज्य करत असताना, ब्रह्मदेवाने मानग्रव नावाच्या अप्सरेला शाप दिला आणि तिला वानरात रूपांतरित केले. तिने केसरीशी अंजनी नावाने लग्न केले. बराच काळ हे जोडपे निपुत्रिक होते. अंजनाने वायु देवाला मुलासाठी प्रसन्न केले.

शैव परंपरेत, शिवाला पुत्रप्राप्तीची विनंती करण्यात आली होती, जो रावणाचा वध करण्यासाठी राम अवताराला मदत करेल. शिव आणि पार्वतीने वानरांचे रूप धारण केले आणि संभोग केला. पार्वतीने कैलासाला वानराच्या रूपात गर्भ घेण्यास नकार दिला. शिवाच्या सूचनेनुसार, पार्वतीने ते मूल वायुला अर्पण केले, ज्याने ते अंजनीच्या गर्भाशयात स्थानांतरित केले आणि हनुमानाचा जन्म झाला.

केसरी, अंजनी आणि बालक हनुमान वाली आणि सुग्रीवाचे वडील रिक्षराज यांच्या विनंतीवरून किष्किंधा येथे गेले. मेरु पर्वतावर राज्य करण्याबरोबरच केसरी त्यांचा मुख्य सेनापती बनला. तो एक आदरणीय व्यक्तिमत्व होता आणि सर्व वानरांनी त्याचा आदर केला होता आणि तो ब्रह्माचा पुत्र, अस्वलांचा राजा, जांबवंत याचा मित्र होता. नंतर, त्याने देवी सीतेला वाचवण्यासाठी लंकेश रावणाशी भगवान रामाच्या वानर सेनेसोबत युद्ध केले आणि अनेक शक्तिशाली राक्षसांना मारले.
संदर्भ

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:रिकामी पाने
मेघनाद

इवलेसे
मेघनाद हा रावणाचा पुत्र होता. याने एके काळी इंद्राला जिंकले होते म्हणून याला इंद्रजित असेही म्हणत.हा हिंदू पौराणिक इतिहासात झालेला असा एकमेव योद्धा होता ज्याच्याकडे त्रिमूर्ती(ब्रम्हा विष्णू आणि शिव) यांचे सर्वोच्च अस्त्र (ब्रम्हाचे ब्रम्हास्त्र, विष्णूचे वैष्णवास्त्र आणि शिवाचे पाशुपतास्त्र) होते.

त्याने आपल्या पराक्रमाने देवराज इंद्राला सुद्धा जिंकले म्हणून तो इंद्रजित या नावाने प्रसिद्ध झाला.मेघनादाच्या पत्नीचे नाव सुलोचना होते.
मेघनादाने आपल्या तपश्र्चर्येने ब्रम्हदेवाला प्रसन्न करून घेतले.ब्रम्हदेवाने वर मागण्यास सांगितल्यावर त्याने अमरत्व मागितले पण ब्रम्हदेवाने हे स्रृष्टीच्या विरोधात आहे असे कारण देऊन वर देण्यास नकार दिला.पण वारंवार तेच वर मेघनाद मागत होता तेव्हा ब्रम्हदेवाने त्रास वर दिले की प्रत्येक युद्धाच्या सुरुवातीला जेव्हा जेव्हा तो आपल्या कुलदेवतेला एका गुप्त ठिकाणी यज्ञ अर्पित करेल तेव्हा तेव्हा त्या युद्धात तो अजेय राहिल,पण ज्या व्यक्ती द्वारे त्याच्या यज्ञाचा भंग होईल तोच त्याचा वध करेल व तो व्यक्ती असा असेल जो सलग १४ वर्षे झोपला नसेल.म्हणून त्याचा वध लक्ष्मणाने केला कारण प्रभू रामचंद्र व माता सीतेच्या सेवाकार्यात लक्ष्मण १४ वर्षे झोपला नव्हता.

मेघनाद अत्यंत पराक्रमी होता.त्याने राम-रावण युद्धात राम व लक्ष्मणाला २ वेळा पराभूत केले व प्रत्येक वेळी हनुमंताने राम व लक्ष्मणाला वाचविले.मेघनादाला हे ठाऊक होते की शेवटी विजय श्रीरामचंद्रांचाच होणार.जेव्हा त्याची माता मंदोदरी हिने त्याला समजावले तेव्हा त्याने पित्याच्या विरोधात जर देव सुद्धा समोर उभा राहिला तरी मी त्यांच्याविरोधात लढणार असे सांगितले.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
शूर्पणखा

thumb|right|250px|राम|रामाला स्वतःच्या मोहपाशात पाडू पाहणारी शूर्पणखा (निर्मितिकाळ: इ.स. १९१६ ; चित्रकार: [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी)]]
शूर्पणखा (संस्कृत: शूर्पणखा तमिळ: சுற்பனக்ஹா, सूर्पनकै; भासा इंडोनेशिया: Sarpakenaka, सार्पाकनका; भासा मलायू: Surapandaki, सुरपंदकी ; थाई: सम्मनखा) ही रामायणात वर्णिलेली एक राक्षसी होती. ही ऋषी विश्रवा व त्याची द्वितीय पत्नी कैकसी यांची कन्या व रावणाची बहीण होती. ही वनवासात असलेल्या सीतेला त्रास देऊ लागली आणि रामाला मोहात पाडायचा प्रयत्‍न करू लागली, म्हणून लक्ष्मणाने रामाच्या आज्ञेवरून हिचे नाक-कान कापून तिला विद्रूप केले. स्वतःच्या या अवमानाचा सूड घेण्यासाठी हिने रावणास राम-सीता व लक्ष्मण यांविरुद्ध फितवले. त्यामुळे रावणाने सीतेस पळवून नेले आणि पुढे सारे रामायण घडले.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू दैत्य
कुश

इवलेसे
कुश हा श्रीराम अर्थात दाशरथी रामाच्या दोन जुळ्या मुलांपैकी एक. त्याच्या जुळ्या भावाचे नाव लव असे होते. ह्यांचा उल्लेख हिंदू धर्मातील महाकाव्य असलेल्या रामायणात येतो. रामायणातील उत्तरकांडानुसार लव-कुश ह्यांचा जन्म वाल्मिकी ऋषींच्या आश्रमात झाला. वाल्मिकी ऋषींनी लिहिलेले रामायण हे सर्वप्रथम लव आणि कुश ह्यांनी पाठ केले आणि विविध ठिकाणी जाऊन ते गाऊन दाखवले. पुढे अयोध्येत श्रीराम आणि इतर अयोध्येतील जनांसमोर लव आणि कुश हे सीता आणि श्रीरामांचे पुत्र असल्याचे समोर आले असे रामायणात सांगितले आहे.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
लव

इवलेसे

लव हा दाशरथी रामाच्या दोन जुळ्या मुलांपैकी एक. त्याच्या जुळ्या भावाचे नाव कुश असे होते. ह्यांचा उल्लेख हिंदू धर्मातील महाकाव्य असलेल्या रामायणात येतो. रामायणातील उत्तरकांडानुसार लव-कुश ह्यांचा जन्म वाल्मिकी ऋषींच्या आश्रमात झाला. वाल्मिकी ऋषींनी लिहिलेले रामायण हे सर्वप्रथम लव आणि कुश ह्यांनी पाठ केले आणि विविध ठिकाणी जाऊन ते गाऊन दाखवले. पुढे अयोध्येत श्रीराम आणि इतर अयोध्येतील जनांसमोर लव आणि कुश हे सीता आणि श्रीरामांचे पुत्र असल्याचे समोर आले असे रामायणात सांगितले आहे.

लाहोर ह्या सध्या पाकिस्तानात असलेल्या शहराचे नाव लवापासून आल्याचे सांगितले जाते.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
विभीषण

इवलेसे
विभीषण (बिभीषण) हा लंकापती रावणाचा धाकटा भाऊ होता. त्याने अधर्म नीतीच्या विरोधात सुरू असलेल्या राम-रावण युद्धामध्ये रामाला मदत केली. विभीषणाच्या मृुत्यूचा कोणत्याही ग्रंथात उल्लेख न आल्याने विभीषण चिरंजीव (अमर) समजला जातो.
वैयक्तिक माहिती

विभीषण हा विश्रवा ऋषींच्या आठ पुत्रंपैकी एक होता. विश्रवा ऋषींना इलाविदा व कैकसी या पत्न्या होत्या. कैकासिला रावण, कुंभकर्ण, विभिषण, शूर्पणखा ही मुले होती. तसेच इलाविदा हिला कुबेर, खर, दूषण, अहिरावण ही मुले होती. वि विभीषण याला सरमा ही पत्नी होती त्यापासून त्याला त्रिजटा ही मुलगी, त्राणीसेन व नील ही मुले होती.
रामाच्या बाजूने युद्ध

विभीषणाला माहित होते की रावणाची बाजू अधर्माची आहे. म्हणून त्याने रामाची बाजू स्वीकारली. त्याने युद्धामध्ये रामाला विविध लंकेची व रावणाची रहस्ये सांगितली.
इंद्रजिताच्या वधामध्ये सहाय्य

मेघनाद याने स्वर्गराज इंद्राला हरवले होते. व बंदी बनवले होते. त्या वेळी ब्रम्हाने त्याला इंद्राला सोडायची विनंती केली. आणि इंद्रजित नाव दिले. आणि वरदान दिले की तो ज्या युद्धाच्या आधी देवीसाठी विशेष यज्ञ करेल, त्या युद्धात त्याला कुणीच हरवू शकत नाही. परंतु जो तो यज्ञ सुरू असताना त्याला ध्वस्त करेल, त्याच्याच हातून त्याचा वध होईल.
हे विभिषणाला माहित होते. त्याने हे लक्ष्मणाला सांगितले. इंद्रजित रामायणाचे युद्ध सुरू व्हायच्या आधी रोज यज्ञ करायचा. लक्ष्मणाने त्याचा यज्ञ सुरू असताना ध्वस्त केला. आणि लक्ष्मणाच्याच हातून त्याचा मृत्यू झाला.
रावणाच्या वधात सहाय्य

राम रावणाशी लढत असताना रामाचे बाण निष्फळ होत होते. तेव्हा रावणाचे एक रहस्य विभिषणाने रामाला सांगितले की ब्रम्हाने त्याला अमृत दिले आहे. ते त्याच्या नाभीमध्ये आहे.
तेव्हा रामाने रावणाच्या नाभीमध्ये वार केला. आणि रावणाचा मृत्यू झाला.
देवाप्रती भक्ती

विभीषणाचे मुनिंदर ऋषी नावाचे एक गुरू होते याचे पुरावे आढळतात.

एक कथा अशी आहे, राणी मंदोद्रीचा मेहुणा विभीषण हा एक धार्मिक व्यक्ती होता, म्हणून जेव्हा मंदोद्रीने त्याला ऋषी मुनिंदर आणि त्यांनी सांगितलेल्या खऱ्या आणि अद्भुत आध्यात्मिक ज्ञानाबद्दल सांगितले तेव्हा विभीषणाने त्यांच्या आश्रयाला येण्याचा निर्णय घेतला. मुनिंदर ऋषींनी त्याला दीक्षा दिली. अशा प्रकारे, विभीषणाला खरी भक्ती मिळाली आणि तो एक दृढ भक्त बनला.

रामायणातील रावणाच्या पराभव आणि मृत्युनंतर, विभीषणाला रामाने लंकेचा राजा म्हणून राज्याभिषेक करण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे त्याची देवाप्रती असलेली भक्ती असे म्हणतात. इतर राक्षसांपेक्षा वेगळे, विभीषण हा देवाचा खरा भक्त होता आणि त्याने खऱ्या भक्तीने लंकेवर राज्य केले.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:सप्तचिरंजीव
वर्ग:चिरंजीवी
कैकेयी

thumb|right|200px|रामाला वनवासास धाडावे या मागणीसाठी विलापाचे निमित्त करणारी कैकेयी व तिला सावरायाला येणारा [[दशरथ (चित्रकार: राजा रविवर्मा; इ.स. १८९५)]]

कैकेयी (संस्कृत: कैकेयी ; थाई: Kaiyakesi, कैयाकेसी; ख्मेर: Kaikesi, कैकेसी ; बर्मी: Kaike, कैके ; भासा मलायू: Kekayi, केकायी ;) ही रामायणातील उल्लेखांनुसार अयोध्येचा राजा दशरथ याच्या तीन पत्नींपैकी दुसरी पत्नी व अयोध्येची राणी होती. ती केकय देशाच्या अश्वपति राजाची कन्या होती. दशरथापासून तिला भरत नावाचा पुत्र झाला. भरतास अयोध्येचे राज्य मिळावे या हेतूने तिने आपला सावत्र मुलगा राम यास वनवासास धाडण्याची गळ दशरथाला घातली. कैकेयीस आधी दिलेल्या वरांच्या पूर्ततेसाठी दशरथाला कैकेयीची मागणी मान्य करावी लागली. परंतु पुत्रविरहाच्या शोकामुळे दशरथाचा मृत्यू झाला. रामाचा वनवास व दशरथाचा मृत्यू या घटनांना कारणीभूत ठरल्यामुळे वाल्मिकीकृत रामायणात व त्यावर आधारलेल्या उत्तरकालीन साहित्यात कैकेयीचे स्वभावचित्रण खलनायकी छटेत केले गेले आहे.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
कौसल्या

thumb|right|250px|दशरथाच्या मृत्यूवार्तेने शोक करणाऱ्या कौसल्येचे भरत-शत्रुघ्न सांत्वन करताना. (चित्रनिर्मितिकाळ : इ.स. १५९७-१६०५)

कौसल्या (संस्कृत: कौसल्या ; तमिळ: கௌசல்யா, कोसलै ; थाई: Kausuriya, कौसुरिया ; ख्मेर: Kokalya, कोकल्या ; बर्मी: Kothalla, कोथल्ला ; भासा मलायू: Mandudari, मंदूदरी ;) ही रामायणातील उल्लेखांनुसार अयोध्येचा राजा दशरथ याची पहिली पत्नी व अयोध्येची राणी होती. ती कोसल देशाच्या भानुमत् राजाची कन्या होती. दशरथापासून तिला राम नावाचा पुत्र झाला.


वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
विक्रम साराभाई

विक्रम अंबालाल साराभाई (१२ ऑगस्ट, इ.स. १९१९ - ३० डिसेंबर, इ.स. १९७१) हे भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ व खगोलशास्त्रज्ञ होते. ते भारताच्या अंतराळ संशोधनाचे पितामह आणि भारताच्या अंतराळ युगाचे शिल्पकार म्हणून ओळखले जातात.
बालपण व शिक्षण

विक्रम अंबालाल साराभाई यांचा जन्म अहमदाबाद येथील एका संपन्न कुटुंबात ऑगस्ट १२, १९१९ रोजी झाला. त्यांचे वडील अंबालाल साराभाई उद्योगपती होते. त्यांचे बऱ्याच राजकीय व्यक्तिंशी त्यांचे संबध असल्याने रवींद्रनाथ टागोर, जवाहरलाल नेहरू, सरोजिनी नायडू, महात्मा गांधी आदी लोकांचे त्यांच्या घरी जाणे-येणे होते. विक्रम साराभाई यांच्या आई सरलादेवी यांनी आपल्या ८ मुलांच्या शिक्षणासाठी स्वतःची मांटेसरी पद्धतीची शाळा काढली होती. या शाळेतच विक्रम साराभाईचे शिक्षण युरोपातून आलेल्या शिक्षकांद्वारे झाले. त्याना लहानपणापासुनच गणित आणि भौतिकशास्त्र हे विषय विशेष आवडत होते.

आपले १२ वी पर्यंतचे शिक्षण आटपून १९३७ साली पुढील शिक्षणासाठी ते ब्रिटनमधील केंब्रिज विद्यापीठात शिकायला गेले. पण दुसरे महायुद्ध सुरू झाल्याने ते भारतात परत आले व त्यांनी बंगलोरमधील इंडियन इंस्टीट्यूट ऑफ सायन्स मध्ये नोबेल पारितोषिक विजेते सर सी. व्ही. रामन यांच्या मार्गदर्शनाखाली वैश्विक किरणावर संशोधन केले. १९४२ साली त्यांनी भरतनाट्यम, कुचिपुडी या नृत्यकलेत पारंगत असलेल्या प्रसिद्ध नृत्यांगना मृणालिनी साराभाई यांच्याशी विवाह केला. त्यांना कार्तिकेय आणि मल्लिका ही दोन अपत्ये झाली.

विक्रम साराभाई यांची मावशी अनसूया साराभाई समाजसेविका होत्या.
कारकीर्द

१९४५ साली दुसरे महायुद्ध संपल्यावर विक्रम साराभाई ब्रिटनला गेले. १९४७ साली त्यानी ‘काॅस्मिक रे इन्वेस्टिगेशन इन ट्राॅपिकल लॅटीट्यूड्स’ वर संशोधन करून डॉक्टरेट मिळवली आणि त्याचवर्षी ते आपल्या मायदेशी परत आले. भारतात परत येउन त्यांनी नोव्हेंबर ११ १९४७ला अहमदाबाद येथे भौतिकी संशोधन कार्यशाळेची स्थापना केली. हे त्यांचे पहिले पाउल होते, पुढे जाऊन अवकाश संशोधनात विक्रम साराभाई यांनी भरीव कामगिरी केली. विक्रम साराभाई यांनी अहमदाबाद येथील भारतीय प्रबंध संस्था (इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेन्ट) स्थापन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. १९७५ मध्ये जो पहिला अंतरिक्ष उपग्रह आर्यभट्ट अवकाशात सोडला गेला त्याची रचना विक्रम साराभाई यांच्या अहमदाबाद रिसर्च सेंटर मध्येच केली होती. आर्यभट्टच्या यशस्वी प्रक्षेपणानंतर भारताने अनेक उपग्रह अवकाशात प्रक्षेपित केले. या यशामागे साराभाई यांचे अथक परिश्रम, दूरदृष्टी आणि खंबीर नेतृत्व ह्यांचा मोलाचा वाटा आहे.

विक्रम साराभाई यांनी जागतिक कीर्ती असलेल्या अनेक सस्थांची सुरुवात केली. इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेन्ट (IIM) ही भारतातील सर्वोत्कृष्ट व्यवस्थापन शिक्षण संस्था डाॅ. साराभाई यांच्या प्रयत्नातूनच उभी राहिली. भौतिकशास्त्रातील संशोधनासाठी प्रसिद्ध असलेली राष्ट्रीय भौतिकी प्रयोगशाळा (PRL) देखिल डाॅ. साराभाई यांनीच सुरू केली. अहमदाबाद येथे वस्त्रोद्योग निर्मितीस चालना देणारे अहमदाबाद टेक्स्टाईल इंडस्ट्रीयल रिसर्च असोसिएशन (ATIRA) या संस्थेची उभारणी त्यांनी केली. पर्यावरण क्षेत्रात कार्यरत असलेली सेंटर फॅार इन्व्हीरॅान्मेंटल प्लॅनिंग अँड टेक्नॅालॅाजी (CEPT) ही संस्था देखील त्यांनी उभारली.
सन्मान

साराभाई यांना सन १९६६ साली पद्मभूषण आणि १९७२ साली मरणोत्तर पद्मविभूषण हे पुरस्कार भारत सरकारतर्फे देण्यात आले.
मृत्यू

३० डिसेंबर १९७१ साली केरळ राज्यातील कोवालम येथे रात्री झोपेतच ह्रदयविकाराच्या झटक्याने विक्रम साराभाई यांचे दुःखद निधन झाले.
बाह्य दुवे

साराभाई, विक्रम
साराभाई, विक्रम
साराभाई, विक्रम
साराभाई, विक्रम
साराभाई, विक्रम
वर्ग:भारतीय संशोधक
वर्ग:शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार विजेते
गोवर्धन मेहता

डॉ. गोवर्धन मेहता (जन्म : जोधपूर, २६ जून, इ.स. १९४३) हे एक भारतीय रसायनशास्त्रज्ञ आहेत. राजस्थान विद्यापीठातून बी.एस्सी. व एम.एस्सी. झाल्यानंतर त्यांनी पुणे विद्यापीठातून
पीएच.डी. पदवी घेतली. नंतरच्या काळात त्यांनी बंगलोरची इंडियन इनस्टिट्यूट ऑफ सायन्सेस, हैदराबाद विद्यापीठ व इतरही अनेक संस्थांत संशोधनाचे पायाभूत काम केले.

कार्बनी रसायनशास्त्र हा त्यांचा संशोधनाचा विषय असून कार्बन व त्यांचे बंध तसेच मूलद्रव्यातील नावीन्यपूर्ण गुणधर्म यावर त्यांनी काम केले आहे. औषधे म्हणजे प्रत्यक्षात रेणू असतात,
रसायनशास्त्रात जे सौंदर्य आहे ते संयुगांच्या रचनेत आहे, असे त्यांना वाटते. त्यांनी एकूण ४०० शोधनिबंध लिहिले असून वेगवेगळ्या देशांत २५० व्याख्याने दिली आहेत. वार्धक्यात मेंदूचा ऱ्हास होत जातो व मेंदूच्या पेशी नवीन तयार होत नाहीत. त्यामुळे त्यांनी हा ऱ्हास रोखणारी औषधे तयार करण्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. काही नैसर्गिक पदार्थ हा ऱ्हास रोखू शकतात, असा दावा ते करतात.

संशोधन हाच त्यांचा छंद. दुसरा कुठलाच व्यवसाय असा आनंद देऊ शकत नाही, असे ते मानतात. हैदराबाद विद्यापीठात, बसायला खुच्र्या नव्हत्या तेव्हापासून त्यांचे काम सुरू आहे. न थकता काम हे त्यांचे वैशिष्टय़. ते कधीही सुटी घेत नाहीत. आपल्या आयुष्यातील यशाचे श्रेय ते पत्‍नी रंजनाला देतात.

डॉ. गोवर्धन मेहता यांना त्यांच्या कामाबद्दल ४०हून अधिक पुरस्कार मिळाले आहेत, त्यांपैकी काही हे :-
* जर्मनीत मिळालेला अलेक्झांडर हम्बोल्ट पुरस्कार (१९९५)
* जर्मनी सरकारचा ‘द क्रॉस ऑफ द ऑर्डर ऑफ मेरिट’ पुरस्कार (२०१६)
* काउन्सिल ऑफ सायंटिफिक अँड इंडस्ट्रियल रिसर्च--सीएसआयआरचा ‘शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार’ (१९७८)
* भारत सरकारकडून पद्मश्री


वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते
वर्ग:संशोधक
वर्ग:इ.स. १९४३ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
हरगोविंद खुराणा

thumb|right|150 px|हरगोविंद खुराना
हरगोविंद खुराना (इ.स. १९२२- नोव्हेंबर ९, इ.स. २०११) भारतीय जैव-रसायनशास्त्रज्ञ. हरगोविंद खुराना हे भारतात जन्मलेले शास्त्रज्ञ आहेत. जनुकीय रचना व प्रथिनांच्या रचनेमधील त्यांचा महत्त्वाची कडी शोधण्याच्या महत्त्वपूर्ण कार्याबद्दल यांना रॉबर्ट डब्ल्यू. हॉली आणि मार्शल वॉरेन निरेनबर्ग यांच्या सोबत १९६८ चे वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले होते.
संदर्भ

वर्ग:भारतीय शास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. १९२२ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०११ मधील मृत्यू
वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते
वर्ग:भारतीय वंशाच्या अमेरिकन व्यक्ती
वर्ग:अमेरिकन जैवरसायनशास्त्रज्ञ
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
होमी भाभा

डॉ. होमी जहांगीर भाभा यांचा जन्म सधन पारशी कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील जहांगीर भाभा हे बॅरिस्टर होते. पुस्तकांची आवड असल्यामुळे घरातच खूप पुस्तके गोळा केली होती. त्यात विज्ञान विषयाचीही पुस्तके होती. होमी भाभा यांना या पुस्तकांमुळे विज्ञानात स्वाभाविकपणे आवड निर्माण झाली. या शिवाय त्यांना कवितेचा आणि चित्रकलेचा छंद होता. अतिशय सुंदर, देखणे व्यक्तिमत्त्व लाभलेले होमी भाभा उत्तम व्यक्ती होते.

त्यांचे प्राथमिक ते पदवी पर्यंतचे शिक्षण मुंबई येथे झाले. होमी यांनी पुढे इंजिनियर व्हावे असे त्यांच्या वडिलांना वाटत होते. पण होमी यांनी वडिलांना आपल्याला गणित आणि भौतिकशास्त्र हे विषय विशेष आवडतात असे ठामपणे सांगितले. वडिलांनी हो-ना करत गणिताचा सखोल अभ्यास करण्यास परवानगी दिली पण आधी प्रथम श्रेणीत इंजिनियरिंगची पदवी प्राप्‍त करण्याची अट घालून दिली. वडिलांनी परवानगी दिल्यावर होमी भाभा केंब्रिज विद्यापीठातून इ.स. १९३० साली प्रथम श्रेणीत इंजिनियर झाले. तसेच पॉल डिरॅक यांच्या मार्गदर्शनाखाली गणिताचा अभ्यासही करीत राहिले. कॅव्हेंडिश लॅबोरेटरीत न्यूक्लिअर फिजिक्सचा अभ्यास करून इ.स. १९३३ साली त्यांनी डॉक्टरेट मिळवली. त्या काळात त्यांना शिष्यवृत्ती आणि अनेक बक्षीसेही मिळाली. त्यांनी अन्वीकक्षास्त्र निर्माण केले.

इ.स. १९४० साली भारतात परत आल्यावर काही काळ डॉ. भाभा यांनी भारतीय विज्ञान संस्था, बंगलोर येथे प्रोफेसर म्हणून काम केले. इ.स. १९४५ साली टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेची स्थापना करण्यात मदत केली आणि आपले संशोधन कार्य संभाळून डॉ. भाभा हे टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेचे संचालक झाले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर इ.स. १९४८ साली त्यांच्या पुढाकाराने अणु उर्जा आयोगाची स्थापना करण्यात आली. याही संस्थेचे ते संचालक म्हणून काम पाहू लागले. त्यांच्या अथक परिश्रमांमुळेच भारत देशात अणु भट्टीची स्थापना होऊ शकली. अणुचा वापर शांततेच्या मार्गानेच व्हावा असे ठाम मत संयुक्त राष्ट्राच्या सभेत मांडणारे भाभा हे पहिले वैज्ञानिक. डॉ. होमी भाभा यांनी पाया रचला म्हणूनच भारताने अनेक ठिकाणी अणु भट्या सुरू करून त्यांचा वीज निर्मितीसाठी उपयोग केला. तसेच १८ मे, इ.स. १९७४ या दिवशी भारताने पोखरण येथे पहिला अणुस्फोट घडवून आणला.
भाभांवरील पुस्तके

* भारताची अणुगाथा - आल्हाद आपटे. भारतातील अणुसंशोधन आणि.......
संदर्भ आणि नोंदी

वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:पारशी व्यक्ती
वर्ग:भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ
वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९०९ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९६६ मधील मृत्यू
वर्ग:कार्यक्षेत्र-भौतिकशास्त्रज्ञ
वर्ग: पुरुष चरित्रलेख
राजा रामण्णा

राजा रामण्णा (इ.स. १९२५ - सप्टेंबर २३, इ.स. २००४) हे भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ होते. रामण्णा १९७२-७८ आणि १९८१-८३ दरम्यान भाभा अणुशक्ती संशोधन केंद्राचे निदेशक होते. याशिवाय त्यांनी डी.आर.डी.ओ. महानिदेशक, संरक्षण संशोधन सचिव, इ. अनेक पदांवर काम केले. रामण्णा १९९७-२००३ दरम्यान राज्यसभा सदस्य व १९९०मध्ये संरक्षण राज्यमंत्री होते.
पुरस्कार

डॉ.राजा रामण्णा यांना फाय फाउंडेशन, इचलकरंजी यांच्यातर्फे राष्ट्रभूषण पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले.
संदर्भ आणि नोंदी

वर्ग:भारतीय शास्त्रज्ञ
पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:भारतीय संशोधक
वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू
वर्ग:राज्यसभा सदस्य
वर्ग:शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार विजेते