मराठी चलचित्रपट

हा मराठीतील पहिला बोलपट आहे.|thumb]]
मराठी सिनेमा म्हणजे भारतातील मराठी भाषेतील सिनेमा. मराठी महाराष्ट्र राज्याची मातृभाषा आहे. मुंबईवर आधारित हा सिनेमा उद्योग भारतातील सर्वात जुना आणि अग्रगण्य चित्रपट उद्योगांपैकी एक आहे. १९ मे १९१२ रोजी दादासाहेब तोरणे यांनी मुंबईतील कोरोनेशन सिनेमॅटोग्राफ येथे "श्री पुंडलिक" हा पहिला मराठी चित्रपट प्रदर्शित केला. त्या काळात मराठी आणि संस्कृत संगीत नाटकं सादर करणाऱ्या मराठी कामगारांनी मराठीत नाटक सादर करण्याचा उपक्रम हाती घेतला.

पहिला हिंदी बोलपट "आलम आरा" ह्याच्या एक वर्षानंतर, १९३२ साली "अयोध्येचा राजा" हा पहिला मराठी बोलपट प्रदर्शित झाला. जरी मराठी सिनेमा उद्योग मुंबईतील हिंदी चित्रपटांच्या मोठ्या बाजारपेठेपेक्षा खूपच लहान असला, तरी मराठी सिनेमा करमुक्त आहे आणि अलीकडच्या वर्षांत ती प्रगती करीत आहे.

दादासाहेब फाळके यांनी दिग्दर्शित केलेला "राजा हरिश्चंद्र," १९१३ साली प्रसिद्ध झालेला पहिला मराठी चित्रपट म्हणून ओळखला जातो. दादासाहेब फाळके पुरस्कार हा भारत सरकारचा दरवर्षी भारतीय चित्रपटसृष्टीत जीवनगौरव भरण्यासाठी दिला जाणारा प्रतिष्ठित पुरस्कार आहे.
इतिहास

मराठी सिनेमा भारतीय चित्रपटातील सर्वात जुना प्रकार आहे. १९ मे १९१२ रोजी दादासाहेब तोरणे यांनी मुंबईत कोरोनेशन सिनेमॅटोग्राफ येथे श्री पुंडलिकचा पहिला मराठी चित्रपट प्रदर्शित केला.

दादासाहेब फाळके यांना स्वातंत्र्यपूर्व काळात भारतातील पहिल्या पायनियर आणि सिनेमाचे संस्थापक आणि जनक म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी १९१३ मध्ये आपल्या पहिल्या स्वदेशी बनलेल्या फिल्म 'राजा हरिश्चंद्र' या चित्रपटाद्वारे भारतीय चित्रपटाची क्रांती आणली. या चित्रपटाला इफ्फी आणि एनआयएफडीने मराठी चित्रपटाचा एक भाग म्हणून मानले आहे कारण मराठी आणि हिंदी चित्रपटाची निर्मिती पूर्णता मराठी कामगारांची निर्मिती होते.पश्चिम महाराष्ट्रातील कोल्हापूर हे विसाव्या शतकातील सक्रिय चित्रपट निर्मितीचे एक केंद्र होते. १९१९ साली बाबुराव पेंटर यांनी लोकप्रिय म्हणून ओळखले आणि कोल्हापूरच्या महाराजांच्या आशीर्वादाने महाराष्ट्रीय चित्रपट कंपनीची स्थापना केली आणि बालाशेद पवार, कमला देवी आणि झुनझाराराव पवार यांच्यात पहिली ऐतिहासिक ऐतिहासिक सेरंधारी (१९२०) प्रसिद्ध भूमिका साकारली. सेट, वेशभूषा, डिझाइन आणि पेंटिंग या विषयातील त्यांची विशेष आवड असल्यामुळे त्यांनी नवीन माध्यमांतून आणि ऐतिहासिक शैलीत विशेष करण्यासाठी मराठा इतिहासातील भाग निवडले. १९३० पर्यंत बाबुराव पेंटरने अनेक मूकपट तयार केले. तथापि, काही मूकपटांच्या नंतर, महाराष्ट्र चित्रपट कंपनीने आवाज येण्याच्या आशेने बंद केले. बाबूराव विशेषतः टॉकीजबाबत उत्सुक नव्हते कारण त्यांनी विश्वास ठेवला होता की ते गेल्या काही वर्षांत इतक्या वेदनादायक उत्क्रांतीचा नाश करतील.दासाहेब फाळके यांना मराठी चित्रपटाचा जनक म्हणतात. त्यानि खुप जुन्य कलात् ही नविन् नविन् प्रयोग करत् सिनेमचि निर्मिति केली
चित्रपट निर्मितीस आरंभ

मराठी चित्रपटसृष्टीतील सर्वात पहिला बोलपट अयोध्येचा राजा (चित्रपट) हा प्रभात निर्मित आहे. प्रभातचा संत तुकाराम हा १९३७ साली व्हेनिस चित्रपट महोत्सवात सर्वोत्कृष्ट चित्रपट हा बहुमान मिळवणारा पहिला भारतीय चित्रपट आहे. १९५४ साली पहिल्या राष्ट्रीय पुरस्कारामध्ये श्यामची आई या आचार्य अत्रे दिग्दर्शित चित्रपटाने राष्ट्रपती पदक मिळवले होते.
गाजलेले मराठी चित्रपट(दिग्दर्शक)

सिंहासन(जब्बार पटेल): कलावंत : श्रीराम लागू, निळू फुले, अरुण सरनाईक, रीमा लागू, दत्ता भट.

अशी ही बनवाबनवी(सचिन): कलावंत : लक्ष्मीकांत बेर्डे, सचिन, सुप्रिया, अशोक सराफ, प्रिया अरुण, निवेदिता जोशी, सुधीर जोशी.

एक डाव भुताचा(रवि नेमाडे): कलावंत : दिलीप प्रभावळ्कर, अशोक सराफ, रंजना.

माहेरची साडी(विजय कोंडके): कलावंत : अलका कुबल, रमेश भाटकर, अजिंक्य देव, विक्रम गोखले, किशोरी शहाणे, आशालता वाबगांवकर.

नवरी मिळे नवऱ्याला(सचिन): कलावंत : अशोक सराफ, सचिन पिळगांवकर, निवेदिता जोशी, सुप्रिया पिळगांवकर.

जैत रे जैत(जब्बार पटेल): कलावंत : स्मिता पाटील, मोहन आगाशे, निळू फुले.

माझा पती करोडपती(सचिन पिळगावकर): कलावंत : अशोक सराफ, सचिन पिळगांवकर, सुप्रिया पिळगांवकर, किशोरी शहाणे.

पिंजरा(व्ही. शांताराम): कलावंत : संध्या, श्रीराम लागू, निळू फुले.

झपाटलेला(महेश कोठारे): कलावंत : लक्ष्मीकांत बेर्डे, महेश कोठारे, मधू कांबीकर, विजय चव्हाण, दिलीप प्रभावळकर.

आम्ही जातो आमुच्या गावा(कमलाकर तोरणे): कलावंत : धुमाळ, उमा भेंडे, सूर्यकांत, श्रीकांत मोघे.

जगाच्या पाठीवर(राजा परांजपे): कलावंत : सीमा देव, रमेश देव, राजा परांजपे.

मधुचंद्र(राजदत्त): कलावंत : उमा, काशीनाथ घाणेकर, नाना पळशीकर, श्रीकांत मोघे.

पाठलाग (राजा परांजपे): कलावंत : भावना, काशीनाथ घाणेकर.

सामना(जब्बार पटेल): कलावंत : निळू फुले, श्रीराम लागू.

आत्मविश्वास(सचिन): कलावंत : नीलकांती पाटेकर, दया डोंगरे, अशोक सराफ, सचिन पिळगांवकर.

हा खेळ सावल्यांचा(?) कलावंत: काशीनाथ घाणेकर, आशा काळे, लालन सारंग, राजा गोसावी.

कळत नकळत(कांचन नायक): कलावंत : विक्रम गोखले, सविता प्रभुणे, अश्विनी भावे, अशोक सराफ.

उंबरठा(जब्बार पटेल): कलावंत : स्मिता पाटील, गिरिश कर्नाड.
फिल्मफेअर पारितोषिक
महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार
संदर्भ

वर्ग:चित्रपट
मराठी भाषेमधील चित्रपट
वर्ग:चित्रपटसृष्टी