JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
हिंदू सण आणि उत्सव

सांस्कृतिक, आध्यात्मिक अथवा धार्मिक कारणांनी साजऱ्या होणाऱ्या दिवसांना सण असे म्हणतात. भारतातील बरेचसे सण, उत्सव मेळे आणि जत्रा या मौसमी स्वरूपाच्या असतात.त्या साजरा करण्याचा दिनांक भारतीय पंचांगाला अनुसरून असतो. या सणांचे अंकनही मराठी कॅलेंडरवर असते. महत्त्वाच्या सणांच्या दिवशी शाळा, कॉलेजे, संस्था आणि सरकारी व गैरसरकारी कार्यालये यांना सुटी जाहिर केलेली असते.
भारतीय हिंदू सण
पुस्तके

हिंदू सण, कधी, कां आणि कसे साजरे करतात यांवर अनेक मराठी पुस्तके आहेत. त्यांपैकी काही ही :
* अनमोल सणांच्या गोष्टी : आपले सण आपले उत्सव (लेखक - श्रीकांत प्र. गोवंडे)
* आदिवासींचे सण-उत्सव (संपादक डॉ. सरोजिनी बाबर)
* आपले उत्सव (लेखक - डॉ. शरद हेबाळकर)
* आपले मराठी सण आणि उत्सव (डॉ. म.वि. सोवनी)
* आपले सण आणि विज्ञान (लेखिका - सौ. पुष्पा वंजारी)
* आपले सण आपले उत्सव (आपलं प्रकाशन)
* आपले सण, आपले उत्सव (लेखक - दा.कृ. सोमण)
* आर्यांच्या सणांचा प्राचीन व अर्वाचीन इतिहास (लेखक - ऋग्वेदी)
* ऋतु हिरवे सण बरवे (लेखक - डॉ. सुधीर निरगुडकर)
* दसरा दिवाळी (संपादक डॉ. सरोजिनी बाबर)
* दिवाळीचा फराळ (मधुराणी भागवत)
* दिवाळी फराळ (रसिक प्रकाशन)
* पंचांग (दरवर्षी प्रकाशित होणारे वार्षिक हिंदू कॅलेंडर)
* फेस्टिव्हल्स ऑफ महाराष्ट्र (सकाळ प्रकाशन, संकल्पना मृणाल पवार)
* भारतीय सण आणि उत्सव (लेखिका - डॉ. स्वाती सुहास कर्वे)
* भारतीय सण आणि उत्सव (डॉ. कृ.पं. देशपांडे)
* भारतीय सण आणि उत्सव (प्रा. मधु जाधव)
* भोंडला भुलाबाई (डॉ. सरोजिनी बाबर)
* महिलांचे सण आणि उत्सव अर्थात्‌ लेडिज स्पेशल (करुणा ढापरे)
* राष्ट्रीय व धार्मिक सण आणि उत्सव (लेखिका - करुणा ढापरे)
* शास्त्र असे सांगते (दोन भाग; वेदवाणी प्रकशन)
* श्रावण भाद्रपद (डॉ. सरोजिनी बाबर)
* सण आणि उत्सव (धों.वे, जोगी)
* सण उत्सव आणि व्रते (सनातन प्रकाशन)
* सण, धार्मिक उत्सव आणि व्रते (सनातन प्रकाशन)
* सणांच्या गोष्टी (लेखिका - माधुरी भिडे)
* सणांच्या गोष्टी (लेखक - श्रीकांत प्र. गोवंडे)
* स्तोत्र मंत्रांचे विज्ञान (काल-आज-उद्या)
* स्त्रियांचे खेळ आणि गाणी (डॉ. सरोजिनी बाबर)
* हिंदू सण आणि उत्सव (लेखक - दीपक भागवत)
संदर्भ यादि
आत्माराम रावजी देशपांडे

आत्माराम रावजी देशपांडे (जन्म : मूर्तिजापूर, ११ सप्टेंबर १९०१; - ८ मे १९८२) हे मराठी कवी होते. ते कवी अनिल या टोपण नावाने प्रसिद्ध होते. कवि अनिलांना मुक्तछंद ह्या काव्यप्रकाराचे प्रवर्तक समजले जाते. तसेच दशपदी - १० चरणांची कविता - हा काव्यप्रकार अनिलांनी सुरू केला.
जीवन

मूर्तिजापूर या गावी शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यावर ते इ.स. १९१९ पुणे शहरास आले. फर्ग्युसन महाविद्यालय येथे कलाशाखेचा अभ्यासक्रम करीत असतानाच त्यांचा कुसुम जयवंत ह्या तरुणीशी परिचय झाला, त्याचे पुढे प्रेमात रूपांतर होऊन, प्रेमाची ६ ऑक्टोबर १९२९ रोजी विवाहात परिणती झाली. .

पदवी मिळवल्यावर भारतीय कलांचा अभ्यास करण्यासाठी कवी अनिलांनी कलकत्त्याला प्रयाण केले. तेथे त्यांना अवींद्रनाथ ठाकूर आणि नंदलाल बसू ह्यांचे मार्गदर्शन झाले. त्यानंतर १९३५ साली विधिशाखेची पदवी व नंतर सनद घेतल्यावर त्यांनी वकिलीचा व्यवसाय सुरू केला. १९४८ साली मध्यप्रदेश सरकारतर्फे त्यांची सामाजिक शिक्षण संस्थेचे उप-मुख्याधिकारी म्हणून नेमणूक झाली. त्यांनी १९५६ साली दिल्लीच्या राष्ट्रीय मूलभूत शिक्षण केंद्राच्या मुख्याधिकारीपदावर व पुढे १९६१ साली भारत सरकारच्या समाज शिक्षण मंडळाच्या सल्लागार ह्या पदांवर त्यांच्या नेमणुका झाल्या.

कवी अनिलांना इ.स. १९७९ची साहित्य अकादमीची फेलोशिप प्रदान करण्यात आली होती.

कवी अनिलांचे ८ मे १९८२ रोजी नागपूर येथे निधन झाले.
कवि अनिलांच्या ध्वनिमुद्रित झालेल्या अजरामर कविता

* अजुनी रुसून आहे (गायक - कुमार गंधर्व)
* आज अचानक गाठ पडे (गायक - कुमार गंधर्व)
* कुणी जाल का सांगाल का (गायक - वसंतराव देशपांडे, राहुल देशपांडे; संगीतकार यशवंत देव)
* गगनी उगवला सायंतारा (गायक - गजानन वाटवे)
काव्यसंग्रह

* कवी अनिल यांची संपूर्ण कविता (संपादक : श्याम माधव धोंड). या पुस्तकाला विदर्भ साहित्य संघाचा उत्कृष्ट ग्रंथनिर्मिती पुरस्कार मिळाला आहे.
* दशपदी १९७६
* निर्वासित चिनी मुलास (दीर्घकाव्य) १९४३ (या पुस्तकाचा कुसुमावती देशपांडे यांनी इंग्रजी अनुवाद केला आहे)
* पेर्ते व्हा १९४७
* फुलवात १९३२
* भग्नमूर्ती (दीर्घकाव्य) १९३५
* सांगाती १९६१
कवी अनिल आणि त्यांच्या काव्यासंबंधीची पुस्तके

* कवी अनिल यांची संपूर्ण कविता (संपादक - श्याम माधव धोंड)
* कवी 'अनिलां'ची साहित्यदृष्टी (प्राचार्य पंडितराव पवार)
गौरव

* अध्यक्ष, मराठी साहित्य संमेलन, मालवण, १९५८
बाह्य दुवे

*


वर्ग:मराठी कवी
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते
वर्ग:इ.स. १९०१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९८२ मधील मृत्यू
वर्ग:साहित्य अकादमी फेलोशिप विजेते
महाराष्ट्र गान

:कवि - श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर
:संगीत - शंकरराव व्यास

बहु असोत सुंदर संपन्न की महा ।

प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश हा ॥ धृ ॥


गगनभेदि गिरिविण अणु नच जिथे उणे

आकांक्षापुढति जिथे गगन ठेंगणे

अटकेवर जेथले तुरंगी जल पिणे

तेथ अडे काय जलाशय नदाविणे

पौरुषासि अटक गमे जेथ दुःसहा ॥ १ ॥


प्रासाद कशास जेथ हृदयमंदिरें

सद्‍भावांचीच भव्य दिव्य आगरें

रत्‍नां वा मौक्तिकांहि मूल्य मुळी नुरे

रमणीची कूस जिथे नृमणिखनि ठरे

शुद्ध तिचे शीलहि उजळवि गृहा गृहा ॥ २ ॥


नग्‍न खड्ग करिं, उघडे बघुनि मावळे

चतुरंग चमूचेही शौर्य मावळे

दौडत चहुकडुनि जवें स्वार जेथले

भासत शतगुणित जरी असति एकले

यन्‍नामा परिसुनि रिपु शमितबल अहा ॥ ३ ॥


विक्रम वैराग्य एक जागि नांदती

जरी पटका भगवा झेंडाहि डोलती

धर्म-राजकारण समवेत चालती

शक्तियुक्ति एकवटुनि कार्य साधिती

पसरे यत्कीर्ति अशी विस्मयावहा ॥ ४ ॥


गीत मराठ्यांचे श्रवणीं मुखीं असो

स्फूर्ति दीप्‍ति धृतिहि जेथ अंतरी ठसो

वचनिं लेखनींहि मराठी गिरा दिसो

सतत महाराष्ट्रधर्म मर्म मनिं वसो

देह पडो तत्कारणि ही असे स्पृहा॥ ५ ॥

वर्ग:महाराष्ट्र गीते
इ.स. १९४०

ठळक घटना आणि घडामोडी

जानेवारी-जून

* फेब्रुवारी ७ - टोनी तान केंग याम, सिंगापुरी राजकारणी व सिंगापूरच्या प्रजासत्ताकाचा ७वा राष्ट्राध्यक्ष.
* फेब्रुवारी २३ - दुसरे महायुद्ध - सोवियेत संघाने लासी बेट जिंकले.
* मार्च ६ - रशिया व फिनलंडमध्ये शस्त्रसंधी.
* एप्रिल १४ - युनायटेड किंग्डमचे सैनिक नॉर्वेतील नाम्सोस गावात शिरले व गाव काबीज केले.
* मे ५ - दुसरे महायुद्ध - नॉर्वेच्या पदच्युत सरकारची लंडनमध्ये रचना.
* मे ९ - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीच्या यु.९ या पाणबुडीने फ्रांसची डोरिस या पाणबुडीचा नाश केला.
* मे १० - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीने ईंग्लंडच्या पेलहाम गावावर बॉम्बफेक केली.
* मे १० - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीने बेल्जियम, नेदरलँड्स व लक्झेम्बर्गवर आक्रमण केले.
* मे १० - दुसरे महायुद्ध - नेव्हिल चेम्बरलेनने राजीनामा दिल्यावर विन्स्टन चर्चिल युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधानपदी.
* मे १५ - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीच्या सैन्याने ऍम्स्टरडॅम जिंकले.
* मे १७ - दुसरे महायुद्ध - जर्मनीचे सैन्य ब्रसेल्समध्ये शिरले.
* मे २४ - इगॉर सिकॉर्स्कीने सर्वप्रथम हेलिकॉप्टर उडवले.
* मे २५ - दुसरे महायुद्ध - डंकर्कची लढाई सुरू.
* जून ७ - नॉर्वेचा राजा हाकोन सातव्याने देशातून पळ काढला.
* जून २१ - दुसरे महायुद्ध - फ्रांसने जर्मनीसमोर शरणागती पत्करली.
* जून २८ - रोमेनियाने मोल्दोव्हा रशियाच्या हवाली केले.
जुलै-डिसेंबर

* जुलै ५ - दुसरे महायुद्ध - युनायटेड किंग्डम व विची फ्रांसनी राजनैतिक संबंध तोडले.
* जुलै १० - दुसरे महायुद्ध - विची फ्रांसच्या सरकारची रचना.
* जुलै ११ - हेन्री फिलिप पेटैं विची फ्रांसच्या पंतप्रधानपदी.
* जुलै १९ - दुसरे महायुद्ध - केप स्पादाची लढाई.
* जुलै २० - डेन्मार्क लीग ऑफ नेशन्समधून बाहेर.
* जुलै २७ - बग्स बनीचे चित्रपटसृष्टीत पदार्पण.
* जुलै ३१ - अमेरिकेत कुयाहोगा फॉल्स, ओहायो येथे रेल्वे अपघात. ४३ ठार.
* डिसेंबर ९ - दुसरे महायुद्ध - रिचर्ड ओ'कॉनोरच्या नेतृत्वाखाली भारतीय व ब्रिटिश सैनिकांनी ईजिप्तच्या सिद बरानीतील ईटालियन सैन्यावर हल्ला केला.
* डिसेंबर २९ - दुसरे महायुद्ध-ब्रिटनची लढाई - लुफ्तवाफेने लंडनवर जबर बॉम्बफेक केली. ३,००० नागरिक ठार.
* डिसेंबर ३० - कॅलिफोर्नियातील पहिला द्रुतगतीमार्ग, अरोयो सेको पार्कवे खुला.
जन्म

* जानेवारी ४ - श्रीकांत सिनकर, मराठी कादंबरीकार.
* फेब्रुवारी २३ - पीटर फोंडा, अमेरिकन अभिनेता.
* मे १० - माणिक गोडवाटे ऊर्फ कवी ग्रेस, मराठी कवी.
* मे २२ - इरापल्ली प्रसन्ना, भारतीय क्रिकेट खेळाडू.
* जुलै १० - कीथ स्टॅकपोल, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* जुलै १३ - पॅट्रिक स्टुअर्ट, इंग्लिश अभिनेता.
* ऑगस्ट ४ - अब्दुर्रहमान वहीद, ईंडोनेशियाचा राष्ट्राध्यक्ष.
* ऑगस्ट ७ - ज्यॉॅं-लुक डेहेन, बेल्जियमचा पंतप्रधान.
* ऑगस्ट ८ - दिलीप सरदेसाई, भारतीय क्रिकेट खेळाडू.
* सप्टेंबर १८ - ब्रेस मरे, न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू.
* ऑक्टोबर ५ - बॉब काउपर, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* डिसेंबर १२ - शरद पवार, महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री, भारतीय राजकारणी.
मृत्यू

* जून २१ - केशव बळीराम हेडगेवार, भारतीय हिंदुराष्ट्रवादी, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्थापक व पहिले सरसंघचालक.
* जून २२ - ब्लाडिमार पी. कोपेन, रशियन हवामानशास्त्रज्ञ.

वर्ग:इ.स. १९४०
वर्ग:इ.स.च्या १९४० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
यदुनाथ दत्तात्रय थत्ते

(जन्म : ५ आॅक्टोबर १९२२; - १० मे १९९८) हे भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, पत्रकार, एक उत्कृष्ट लेखक व संपादक आणि मराठी साहित्यिक होते. साने गुरुजी यांचा त्याच्यावर प्रभाव होता. ते 'साधना साप्ताहिका'चे संपादक होते.
जीवन

नाशिक जिल्ह्यातील येवला येथे जन्मलेल्या थत्ते यांना १९४२ साली 'भारत छोडो' आंदोलनात सहभागी झाल्याबद्दल सहा महिने कारावास ठोठावण्यात आला होता.
साहित्य

यांनी विपुल साहित्य लिहिले. कादंबऱ्या, लेख, निबंध, काव्य, चरित्रे इत्यादी साहित्यांच्या विविध क्षेत्रात त्यांची लेखणी अविरत चालली. त्यांनी लिहिलेली पुस्तके :-
* आटपाटनगर होते (बालकादंबरी)
* आपला वारसा (चरित्रसंग्रह)
* चिरंतन प्रकाश देणारी ज्योत महात्मा गांधी (व्यक्तिचित्रण-बालसाहित्य)
* पुढे व्हा (भाग १ ते ३, माहितीपर)
* भारतरत्न बाबासाहेब आंबेडकर (चरित्र)
* यशाची वाटचाल (माहितीपर)
* रेशमा (बालसाहित्य)
* समर्थ व्हा,संपन्न व्हा (उपदेशपर)
* साने गुरुजी (चरित्र)
* साने गुरुजी : जीवन-परिचय (व्यक्तिचित्रण)
* स्वातंत्र्यगीते (संपादित)
संदर्भ
बाह्य दुवे

थत्ते,यदुनाथ
थत्ते,यदुनाथ
वर्ग:इ.स. १९२२ मधील जन्म
वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढा
इ.स. १९९८

ठळक घटना आणि घडामोडी

जानेवारी-जून

* फेब्रुवारी २ - फिलिपाईन्समध्ये सेबु पॅसिफिक एरचे डी.सी.९ जातीचे विमान कोसळले. १०४ ठार.
* फेब्रुवारी ७ - जपानमध्ये नागानो शहरात १९९८ हिवाळी ऑलिंपिक सुरू.
* फेब्रुवारी १६ - चायना एरलाइन्स फ्लाइट ६७६ हे एरबस ए३०० जातीचे विमान तैवानच्या च्यांग-काइ-शेक विमानतळाजवळ कोसळले. जमिनीवरील ६ व्यक्तिंसह २०२ ठार.
* मार्च २ - गॅलेलिओ अंतराळनिरीक्षकाने पाठवलेल्या माहितीवरून निश्चित झाले की गुरूच्या उपग्रह युरोपा वर बर्फाच्या आवरणाखाली समुद्र आहे.
* मार्च ५ - सुमित कलंत्री, भारतीय वैमानिक.
* मार्च १९ - भारताचे पंतप्रधान म्हणून अटलबिहारी वाजपेयी यांचा शपथविधी.
* एप्रिल १२ - स्लोव्हेनियात रिश्टर मापनपद्धतीनुसार ५.६ तीव्रतेचा भूकंप.
* एप्रिल २० - एर फ्रांसचे बोईंग ७२७ जातीचे विमान कोलंबियाच्या बोगोटा विमानतळावरून उडल्यावर डोंगरावर कोसळले. ५३ ठार.
* मे ११ - भारताने राजस्थानमधील पोखरण येथे परमाणु बॉम्बची चाचणी केली.
* मे ११ - फिलिपाईन्समध्ये निवडणुका. जोसेफ एस्ट्राडा विजयी.
* मे ३० - अफगाणिस्तानमध्ये रिश्टर मापनपद्धतीनुसार ६.६ तीव्रतेचा भूकंप. ५,००० ठार.
* जून २७ - कुआलालम्पुर विमानतळ खुला.
जुलै-डिसेंबर

* जुलै ५ - जपानने मंगळाकडे अंतराळयान प्रक्षेपित केले.
* जुलै १७ - रशियाच्या झार निकोलस दुसरा व त्याच्या कुटुंबीयांना सेंट पीटर्सबर्ग येथे पुनर्दफन.
* जुलै १७ - पापुआ न्यू गिनीच्या किनाऱ्यावर त्सुनामी. १,५०० मृत्युमुखी, २,००० गायब.
* जुलै १८ - पापुआ न्यू गिनीत त्सुनामीसदृश समुद्री लाटेत ३,००० व्यक्ती मृत्युमुखी.
* जुलै २० - तालिबानच्या हुकुमावरून २०० स्वयंसेवी डॉक्टर व इतर संस्थांनी अफगाणिस्तान सोडले.
* ऑगस्ट ७ - टांझानिया व केन्यामधील अमेरिकन वकिलातींवर दहशतवाद्यांचा बॉम्बहल्ला. २२४ ठार, ४,५०० जखमी.
* डिसेंबर १६ - ऑपरेशन डेझर्ट फॉक्स - अमेरिका व युनायटेड किंग्डमने इराकवर बॉम्बफेक केली.
* डिसेंबर २९ - ख्मेर रूजच्या नेत्यांनी कंबोडियातील वंशहत्येबद्दल जगाची माफी मागितली. या प्रकारात १०,००,०००हून अधिक माणसांना मारण्यात आले होते.
जन्म

* २५ मे, नझमुल होसेन शांतो, बांग्लादेशचा क्रिकेटपटु.
मृत्यू

* जानेवारी ३ - केशव विष्णू बेलसरे, मराठी तत्त्वज्ञानी.
* जानेवारी १५ - गुलजारी लाल नंदा, भारतीय पंतप्रधान
* फेब्रुवारी १२ - पद्मा गोळे कवयित्री.
* मे १ - गंगुताई पटवर्धन, शिक्षणतज्ञ.
* मे २ - पुरूषोत्तम काकोडकर, गोवा मुक्ती संग्रामातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि काँग्रेस नेता.
* मे १० - यदुनाथ थत्ते, पत्रकार व संपादक.
* मे १९ - उनो सोसुके, जपानचे पंतप्रधान.
* जून ७ - शशिकांत नार्वेकर, गोमंतक मराठी अकादमीचे अध्यक्ष.
* जून ८ - सानी अबाचा, नायजेरियाचा राष्ट्राध्यक्ष.
* सप्टेंबर २१ - फ्लोरेंस ग्रिफिथ जॉयनर, अमेरिकन धावपटू.
* डिसेंबर १९ - छ्यान चोंग्शू, चिनी भाषेमधील लेखक, अनुवादक.

वर्ग:इ.स. १९९८
वर्ग:इ.स.च्या १९९० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
इ.स. १८५७

ठळक घटना आणि घडामोडी

* मार्च ३ - फ्रांस व युनायटेड किंग्डमने चीन विरुद्ध युद्ध पुकारले.
* मे १० -भारतीय सैनिकांनी इंग्रजांविरुद्ध केलेल्या उठावाने सत्तावनच्या स्वातंत्र्य समराची सुरुवात.
* मे ११ - पहिला भारतीय स्वातंत्र्य संग्राम - स्वातंत्र्यसैनिकांनी दिल्ली शहर जिंकले.
जन्म

* फेब्रुवारी २२ - रॉबर्ट बेडेन-पॉवेल, बॉय स्काउट्सचा संस्थापक.
* फेब्रुवारी २२ - हाइनरिक हर्ट्झ, जर्मन भौतिकशास्त्रज्ञ.
* मे १५ - विल्यामिना फ्लेमिंग, स्कॉटिश अंतराळतज्ञ.
* मे ३१ - पोप पायस अकरावा.
* जुलै २७- होजे सेल्सो बार्बोसा, पोर्तोरिकन नेता.
* ऑगस्ट १ - जॉन हॅरी, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* ऑगस्ट २९ - सॅंडफर्ड शुल्त्झ, इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू.
* सप्टेंबर ७ - जॉन मॅकइलरेथ, ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू.
* सप्टेंबर १३ - मिल्टन हर्शी, अमेरिकन उद्योगपती.
मृत्यू

* मे २३ - ऑगस्टिन लुई कॉशि, फ्रेंच गणितज्ञ.

वर्ग:इ.स. १८५७
वर्ग:इ.स.च्या १८५० च्या दशकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या १९ व्या शतकातील वर्षे
वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
विकिपीडिया

विकिपीडिया (Wikipedia) हा महाजालावर वापरता येण्याजोगा, विविध भाषांत उपलब्ध असणारा आणि सामूहिक सहकार्यातून निर्माण होत असलेला मुक्त ज्ञानकोशांचा समूह आहे.

विकिपीडिया ह्या संकेतस्थळांतर्गत जगातील विविध भाषांत ज्ञानकोश वापरण्याची आणि त्यात भर घालण्याची सोय उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.

विकिपीडियाचे संकेतस्थळ विकी ही आज्ञावली (सॉफ्टवेर) वापरून तयार केलेले आहे. विकी ह्या आज्ञावलीमुळे विविध व्यक्ती एकत्रितरीत्या महाजालावर काम करू शकतात.

विकिपीडिया हा ज्ञानकोश सामूहिक सहकार्यातून निर्माण करण्यात येतो. म्हणजे महाजालावरील ह्या ज्ञानकोशसमूहातील कोणत्याही ज्ञानकोशात (उदा. मराठी विकिपीडिया), सहभाग नोंदवू इच्छिणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीला उपलब्ध असलेल्या लेखाचे संपादन करता येते. म्हणजेच उपलब्ध असलेल्या एखाद्या लेखात भर घालता येऊ शकते, त्यातील मजकूर सुधारता येऊ शकतो. जर एखाद्या विषयावर लेख उपलब्ध नसेल तर नव्याने लेख लिहिताही येतो.

विकिपीडियातील मजकूर हा मुक्त स्वरूपात उपलब्ध आहे. म्हणजे उचित श्रेयनिर्देश करून हा मजकूर कुणालाही कोणत्याही कारणासाठी (व्यावसायिक देखील) आहे तसा अथवा त्यात बदल करून वापरण्यास मोकळीक आहे. मात्र बदल करून वापरताना कोणते बदल केले आहेत ह्याचा निर्देश करणे आवश्यक आहे. तसेच अशी आधारित वा बदल करून तयार केलेली सामग्री वितरित करताना, ती मुक्त स्वरूपातच वितरित करणे आवश्यक असते.

विकिमीडिया फाउंडेशन ही ना-नफा ना-तोटा तत्त्वावर चालणारी संस्था ह्या ज्ञानकोशाच्या व्यवस्थेचे आणि नियंत्रणाचे काम पाहत आहे.

आजघडीला जगातील विविध भाषांत ह्या ज्ञानकोशाच्या शाखा उपलब्ध आहेत. विविध भाषांचे भाषक आपापल्या भाषेतील ज्ञानकोशाच्या निर्मितीत सहभागी होऊ शकतात. मराठी विकिपीडिया हा ह्या ज्ञानकोशाची मराठी भाषा यातील शाखा आहे. विकिपीडियाचा सर्वांनाच खूप फायदा होतो.

मराठी विकिपीडियावर सध्या Special:Statistics| लेख आहेत. तर संपूर्ण विकिपीडिया प्रकल्पांतर्गत, जगातील विविध भाषांत मिळून, आजतागायत एकूण तीन कोटींहून अधिक लेख लिहीले गेले आहेत.

विकिपीडियाची वैगुण्ये गृहित धरूनसुद्धा मुक्त सार्वत्रिक उपलब्धतेमुळे, विविध विषयांच्या व्यापक परिघामुळे, सहज शक्य असलेल्या चर्चा आणि सतत सुधारणा ह्यांमुळे विकिपीडिया हा आज महाजालावरील सर्वाधिक वापरला जाणारा ज्ञानकोश झाला आहे. मराठीतील विकिपीडिया इतर भाषांप्रमाणेच गुगल सारखी शोधयंत्र वापरून शोधता येतो.
विकिपीडियाचा इतिहास

जिमी वेल्स आणि लॅरी सँगर ह्यांनी विकिपीडियाची सुरुवात १५ जानेवारी २००१ ह्या दिवशी इंग्लिश भाषेत केली.
विकिपीडियाची वैशिष्ट्ये

* विकिपीडिया:परिचय
* विकिपीडिया एवढा खास का आहे? (इंग्रजी आवृत्ती)
* नवागतांचे स्वागत (इंग्रजी आवृत्ती)
* विकी
* इंग्रजी विकिपीडिया ओळख (इंग्रजी आवृत्ती)
* सहाय्य:Setup For Devanagari
* विकिपीडिया:नवीन सदस्यांना मार्गदर्शन
* नवीन लेख कसा लिहावा
* विकिपीडिया साहाय्य:संपादन
* विकिपीडिया:सफर
* विकिपीडिया:धोरणांची व मार्गदर्शक तत्त्वांची सूची
* विकिपीडियाचे पाच आधारस्तंभ (इंग्रजी आवृत्ती)
बाह्य दुवे

* अलेक्सा पेज रँक
* गुगल ट्रेंड
* मराठी आणि विकिपीडिया तौलनिक गुगल ट्रेंड
* User page about ChaTo/Temporal Evolution of the Wikigraph
मनोगत

* मराठी विकिपीडयाची आगेकूच
* मराठी विकिपीडिया
* मराठी विकिपीडिया वरील आत्ता पर्यंतचे ५० मोठे लेख
संदर्भ
संदर्भसूची

*

*

*


वर्ग:ज्ञानकोश
नारद मुनी

thumb|right|नारद सनातन
हिंदू धर्मातील मान्यतेनुसार नारद मुनी हे ब्रह्मदेवाच्या सात मानसपुत्रांपैकी एक आहेत. त्यांनी तपःसामर्थ्याने ब्रह्मर्षी पद प्राप्त केलेले आहे. नारद मुनी हे भगवान विष्णू यांच्या परमप्रिय भक्तांपैकी एक मानले जातात. तसेच त्यांना देवर्षी असेही म्हणतात.

नारद जयंती वैशाख कृष्ण प्रतिपदेला (किंवा, काहींच्या मते द्वितीयेला) असते.

'नार' या संस्कृत शब्दाचा अर्थ पाणी असा होतो. पाणी देणारा तो नारद अशी या शब्दाची फोड आहे. ('नारं ददाति सः नारदः') त्यांना स्वर्गलोक, मृत्यूलोक व पाताळलोक ह्या तिन्ही लोकांत मुक्त संचार करता येतो. त्यांचे एका हाताता वीणा असते तर एका हातात चिपळ्या. ते तोंडाने सतत नारायण नारायण असे म्हणत असतात. ते मुळात भक्तीचा प्रचार व प्रसार करतात. कीर्तनकलेचे श्रेय नारदमुनींना देण्यात येते.

नारदांच्या मस्तकावर अंबाड्यासारखा केशचूडा बांधलेला असतो व त्यावर फुलांची माळा लपेटलेली असते. कपाळावर त्रिपुंड लावलेला, गळ्यात जानवे व तुळशीच्या मण्यांची माळ, दंडावर केयूर व मनगट्या घातलेल्या, तसेच पायात खडावा असा त्यांचा साधारण वेश असतो. तसेच त्यांनी तलम चांगल्या प्रतीचे वस्त्र धारण केले असते. ते, एखादी परिस्थिती आपल्या हाती घेऊन त्याला योग्य वळण लावण्यात वाकबगार आहेत. ते संभाषणामध्ये सत्याची जाणीव करून देतात. .

नारद हे कळलावे नारद म्हणून अधिक ओळखले जातात. देवांमध्ये किंवा देवपत्‍नींमध्ये भांडणे लावण्यात हे हुशार आहेत.पण या कळी लावण्यामध्येसुद्धा जगाचे हित असते

नारदमुनी हे जगाला भक्तीचा सोपा मार्ग दाखवणारे, भक्तिरसाचा सुगंध देणारे, भक्तिमय गंगेमध्ये न्हाऊन जाणारे मुनी आहेत. भक्ती म्हणजे काय हे जगाला पटवून सांगणारे देवर्षी नारद धर्मशास्त्रांमध्ये पारंगत आहेत. रामायण-महाभारतातच नव्हे तर तिन्ही चारी युगामध्ये त्यांची मोठी ख्याती आहे. प्रत्येक ग्रंथामध्ये देवर्षी नारद मुनींचा मोठा वाटा असतोच. वीणा हाती घेऊन ते तिन्ही लोकांमध्ये व सप्तपाताळांमध्ये भ्रमण करत असतात.
नारदांविषयीची मराठी पुस्तके

* नारदपुराण (मूळ संस्कृत)
* नारद भक्तिसूत्रे (महादेव विनायक गोखले)
* नारद भक्तिसूत्रे आणि त्यातील भक्तिविचार (शिवाजी भावे)
* नारद-लोकसंज्ञापक ब्रह्ममानसपुत्र : भक्तियोगाचे उद्गाते (नारदांच्या जीवनावर आधारित कादंबरी, लेखक - अनिल सहस्रबुद्धे)
* विदुर नीती, नारद नीती, कणिक नीती, यक्षप्रश्न (ह.अ. भावे)
संदर्भ आणि नोंदी
इक्ष्वाकु

इक्ष्वाकु (देवनागरी लेखनभेद: इक्ष्वाकू ; संस्कृत: इक्ष्वाकु ;) हा वैदिक काळातील इक्ष्वाकु कुळाचा संस्थापक व अयोध्येचा पहिला राजा होता. हिंदू पौराणिक संदर्भांनुसार वैवस्वत मनूच्या सहा पुत्रांपैकी हा एक होता. त्याला सुदेवा नावाची पत्नी व शंभर पुत्र होते. त्याच्यापासून सुरू झालेल्या इक्ष्वाकु कुळात भगीरथ, दशरथ, राम यांच्यासारखे प्रभावशाली राजे निपजले.
परिवार

पद्म पुराणानुसार इक्ष्वाकुला सुदेवा नामक पत्नी होती. भागवत, देवी भागवत, महाभारत इत्यादी ग्रंथांनुसार यास विकुक्षी, दण्डक, दशाश्व इत्यादी शंभर पुत्र होते. इक्ष्वाकूनंतर विकुक्षी अयोध्येचा राजा झाला; दण्डक हा दंडकारण्याचा राजा बनला, तर दशाश्वाने माहिष्मतीवर राज्य केले.
हे सुद्धा पहा

* इक्ष्वाकु कुळ
संदर्भ

वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:भारतातील सूर्यवंशी राजे
दशरथ

रामायणानुसार दश‍रथ (संस्कृत: दशरथ ; ख्मेर: दसरथ ; भासा मलायू: Dasarata, दसरता ; बर्मी: Dasagiri, दसगिरी; युआन: दतरत ; तमिळ: தசரதன் ; थाई: दोत्सोरोत ; लाओ: दोतारोत; चिनी: 十车王 ;) हा रामायणात उल्लेखलेला अयोध्येचा इक्ष्वाकु कुलोत्पन्न राजा होता.

रामायणातील मुख्य असलेल्या श्री रामाचा हे पिता होता. इक्ष्वाकु कुळातील राजा अज व त्याची पत्नी इंदुमती यांचा हा पुत्र होता. याला कौसल्या, सुमित्रा व कैकेयी या तीन पत्नी होत्या. याला कौसल्येपासून राम, सुमित्रेपासून लक्ष्मण व शत्रुघ्न आणि कैकेयीपासून भरत असे चार पुत्र लाभले.


वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:भारतातील सूर्यवंशी राजे
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
लक्ष्मण

thumb|right|200px|राम-लक्ष्मणाचे आंध्रप्रदेशातील कारागिरीच्या नमुन्याचे पारंपरिक चित्र (कालखंड: इ.स.चे १८ वे शतक, संग्रह: ब्रिटिश संग्रहालय)
लक्ष्मण (शत्रुघ्नाचा जुळा सख्खा भाऊ) (संस्कृत: लक्ष्मण, चिनी: लोमान; जावी: लक्स्मना, लस्मना; ख्मेर: फ्र्या ल्याक्सा; लाओ: फ्रा लाक्षाना; मलय: लक्समना; मारानाव: मांगावर्ना; तमिळ: इलक्कुवान; थाई: พระลักษมณ์ , फ्रा लाक ; युआन: लाख्खाना ;) हा रामायणात उल्लेख असलेला अयोध्येच्या इक्ष्वाकुवंशीय राजा दशरथ व त्याची पत्नी सुमित्रा यांचा एक पुत्र आणि रामाच्या तीन भावांपैकी एक भाऊ होता. त्याला ऊर्मिला नावाची पत्नी होती. तिच्यापासून लक्ष्मणाला अंगद व धर्मकेतु हे दोन पुत्र लाभले. रामायणातील संदर्भांनुसार याने राम व सीता यांना चौदा वर्षांच्या वनवासात सोबत केली, तसेच राम-रावण युद्धादरम्यान रामाच्या पक्षातून लढताना अनेकदा पराक्रम गाजवला.

दशरथाची दुसरी पत्नी सुमित्रा हिला दोन जुळे पुत्र होते, एक लक्ष्मण आणि दुसरा शत्रुघ्न.


वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
शत्रुघ्न

इवलेसे
शत्रुघ्न (थाई : सत्रुत; बर्मी : थरुगन; तमिळ : चत्रुक्कन; मलायी : चित्रदन )

शत्रुघ्न हा रामायणात उल्लेखलेल्या अयोध्येचा इक्ष्वाकुवंशीय राजा दशरथ व त्याची पत्‍नी सुमित्रा यांचा पुत्र आणि रामाच्या तीन सावत्र भावांपैकी एक होता. लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न हे जुळे भाऊ होते. शत्रुघ्नाचे लग्न विदेहाचा राजा कुशध्वज जनक याच्या श्रुतकीर्ति नामक कन्येशी झाले. कुशध्वजाची दुसरी कन्या मांडवी ही भरताची बायको होती.

शत्रुघ्नाने मधुपुरीचा (सध्याच्या मथुरेचा) राजा लवणासुराचा वध करून मधुपुरी पुन्हा वसवली व तेथे किमान बारा वर्षे राज्य केले.


वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
जनक

जनक हे निमि राजाच्या वंशात जन्मलेला विदेह देशाचे राजा होते. विदेहावर राज्य केलेल्या निमीच्या वंशजांच्या संदर्भात जनक हे कुलनाम वापरले जाते. मिथिला, म्हणजे सध्याच्या नेपाळातील जनकपूर, येथून जनकांनी राज्य चालवले. जनक कुळापैकी सीरध्वज जनक याचा उल्लेख रामायणात सीतेचा पिता व रामाचा सासरा म्हणून आला आहे. कुशध्वज जनक हा भरत-शत्रुघ्न यांचा सासरा.

इक्ष्वाकूचा पुत्र निमि हा सूर्यवंशी राजा जनक कुळाचे आद्य पुरुष होते. या वंशातील मिथि जनक याने मिथिला ही विदेहाची राजधानी वसवली. मिथि जनकावरून या कुळास जनक हे नाव मिळाले.
हे सुद्धा पहा

* सीरध्वज जनक


वर्ग:इक्ष्वाकु कुळ
वर्ग:प्राचीन भारतातील राजवंश
मिथिला

मिथिला हे एक प्राचीन भारतातील राज्य होते. याचे दुसरे नाव विदेह असे होते.

आजचे बिहार व झारखंड राज्यातील मैथिली भाषिक क्षेत्र मिळून मिथिला नावाचे वेगळे राज्य बनवण्याची मागणी जोर धरत आहे.
प्रमुख शहरे

* जनकपुर
* मुजफ्फरपुर
* पूर्णिया
* समस्तीपुर
* दरभंगा
* सीतामढी
* जनकपुरधाम
* सहरसा
* कटिहार
* मधुबनी
* बेगूसराय
* भागलपुर
* दुमका
* देवघर
* किशनगंज
* अररिया
संदर्भ

वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख

bn:মিথিলা
ca:Mithila
en:Rafiath Rashid Mithila
es:Mithila
अहल्या

हिंदू पौराणिक साहित्यानुसार अहल्या (मराठी लेखनभेद: अहिल्या) ही ब्रह्मदेवाची मानसकन्या व शरद्वत् गौतम ऋषीची पत्नी होती. देवांचा राजा इंद्र याच्यासह हिने केलेल्या जारकर्म उघडकीस आल्यावर संतापलेल्या शरद्वत् गौतमाने हिला शाप दिल्याची घटना व पुढे रामाने सीताविवाहाला जाताना हिचा उद्धार केल्याची घटना, अशा हिच्या आयुष्यातील दोन प्रमुख प्रसंगांचे वर्णन वाल्मिकी रामायणात व अन्य पौराणिक साहित्यात आढळते. शरद्वत् गौतमाने दिलेला शाप, ही पातिव्रत्याच्या निष्ठेस जागून भोगत राहिली, म्हणून ही शुद्धचरित मानल्या जाणाऱ्या पंचकन्यांपैकी एक मानली जाते. मात्र त्यासोबतच हिच्या हातून घडलेल्या पापकर्मामुळे पुरुषकेंद्रित दृष्टिकोनाच्या कथासंभारातून हिचे चित्रण पतिता म्हणून केले गेल्याचे आढळते

ब्रह्मदेवाने विश्वातील सर्वांत सुंदर स्त्री म्हणून अहल्येची घडणा केली. तिचा विवाह तिच्यापेक्षा वयाने बरेच मोठे असलेल्या गौतम ऋषींसोबत करून देण्यात आला. सर्वात जुन्या कथेनुसार इंद्र गौतम ऋषींचे रूप घेऊन अहल्येसमोर येतो. तिला हे कळूनही ती इंद्राच्या या कृत्याचा विरोध करत नाही. नंतरच्या कथांमध्ये अनेकदा तिला या दोषातून मुक्त केले गेले व ती इंद्राच्या कपटाला बळी पडली असे मांडण्यात आले. मात्र सर्व कथांनुसार तिला गौतम ऋषी शाप देतात. या शापाचे स्वरूपही ग्रंथांमध्ये वेगवेगळे आहे मात्र सर्वांनुसार राम अहल्येच्या उद्धारास कारणीभूत ठरतो. काही कथांनुसार अहल्येने शापाचे प्रायश्चित्त म्हणून अज्ञातवास स्विकारला व रामाचे आदरातिथ्य करून तिचा हा अज्ञातवास संपला. यानंतर प्रचलित झालेल्या कथांमध्ये असे मांडण्यात आले की ऋषींच्या शापामुळे ती दगड बनली व नंतर रामाचा पाय लागून तिचा उद्धार झाला.

तिची कथा प्राचीन धर्मग्रंथापासून ते आधुनिक साहित्य व कविता तसेच नाट्य व नृत्यांमधून अनेकदा मांडण्यात आली आहे. प्राचीन कथा रामावर केंद्रित असून सद्यःकालीन कथेत अहल्येला केंद्रस्थानी ठेवतात. काही कथांमध्ये तिच्या मुलांचाही उल्लेख केला गेला आहे.
संदर्भ व नोंदी

वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती
वर्ग:पंचकन्या
वर्ग:हिंदू पुराणातील पतिव्रता
त्राटिका

इवलेसे
त्राटिका किंवा ताडका रामायणात उल्लेख असलेली एक राक्षसी होती. विश्वामित्राच्या यज्ञाचा भंग करणाऱ्या राक्षसांपैकी ती एक होती. रामाने स्त्री असूनही विश्वामित्रांच्या सूचनेनुसार तिचा वध केला.

एखाद्या कजाग स्त्रीला त्राटिका म्हणतात.

वा.बा. केळकर यांनी 'संगीत चौदावे रत्न अर्थात त्राटिका' नावाचे नाटक लिहिले आहे. हे नाटक विल्यम शेक्सपियरच्या 'टेमिंग ऑफ द श्ऱ्यू'चे मराठी रूपांतर आहे. त्यात त्राटिकेची स्त्री-भूमिका मास्टर दीनानाथ मंगेशकर यांनी केली होती.


वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू दैत्य