JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
वसुदेव

इवलेसे
वसुदेव हे यदुवंशी शूरा आणि मरीषा, कृष्णाचे वडील, कुंतीचा भाऊ आणि मथुराचा राजा उग्रसेन यांचा मंत्री होता. त्याने देवका किंवा आहुकच्या सात मुलींशी लग्न केले होते, त्यापैकी देवकी प्रमुख होती. तो वृष्णांचा राजा आणि यादवांचा पुत्र होता. हरिवंश पुराणानुसार वसुदेव आणि नंद बाबा एकमेकांचे नाते होते. वसुदेवाच्या जन्माच्या वेळी देवता अनाक आणि दुंडुभी खेळत असत, येथूनच त्यांना ‘अंकदंडुभी’ हे नावही पडले. वायुदेवाने श्यामंतपंचक क्षेत्रात अश्वमेध यज्ञ केले.

हिंदू देवता कृष्ण (वासुदेव, म्हणजे "वसुदेवाचा पुत्र"), बलराम आणि सुभद्रा यांचे वडील आहेत. तो वृष्णीचा राजा आणि यादव राजपुत्र होता. यादव राजा शूरसेनाचा मुलगा, तो नंदाचा दुसरा चुलत भाऊ, कृष्णाचा पालक पिता होता. त्याची बहीण कुंतीचा विवाह पांडूशी झाला होता.
संदर्भ यादि


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
देवकी (गेवराई)

देवकी हे बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील गाव आहे.
लोकसंख्या

या गावाची इ.स. २०११च्या जनगणनेनुसार -- कुटुंब असून लोकसंख्या -- आहे. पैकी पुरूष लोकसंख्या -- तर स्त्रीयांची संख्या -- इतकी आहे. वयोगट ० ते ६ मधील बालकांची संख्या -- असून ते एकूण लोकसंख्येच्या -- % आहे. अनुसूचित जातीची लोकसंख्या -- (---%) असून त्यात --- पुरूष व -- स्त्रिया आहेत तर अनुसूचित जमातीचे -- लोक (--+%) असून त्यात --- पुरूष व --- स्त्रिया आहेत.
साक्षरता

* एकूण साक्षर लोकसंख्या:
* साक्षर पुरुष लोकसंख्या:
* साक्षर स्त्री लोकसंख्या:
ग्रामसंसद
शैक्षणिक सुविधा
आरोग्य केंद्र

*प्राथमिक आरोग्य केंद्र —
*प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र —
*पशुवैद्यकिय दवाखाना —
*अंगणवाडी —
पिण्याचे पाणी

#सार्वजनिक विहिरी —
#खाजगी विहिरी —
#बोअर वेल —
#हातपंप —
#पाण्याची टाकी —
#नळ योजना —
#स्टॅंडपोस्ट —
#नळ कनेक्शन —
#वाटर फिल्टर —
नद्या
स्वच्छता
संपर्क व दळणवळण
बाजार
लोकजीवन
धार्मिक स्थळे
आरोग्य
वीज
उत्पादन
संदर्भ
हे ही पहा

वर्ग:बीड जिल्ह्यातील गावे
कालिया

thumb|right|200px|कालियाचे मर्दन करणारा कृष्ण (चित्रनिर्मिती: इ.स. १६४० अंदाजे)
हिंदू पुराणांनुसार कालिया हा वृंदावनामध्ये यमुना नदीत राहणारा एक विषारी नाग होता. याच्या विषारी फुत्कारांमुळे यमुनेचे पाणी विषारी झाले होते. एकमेव कदंब वृक्ष सोडता या ठिकाणी कुणीही मासे, पशू, पक्षी जिवंत राहत नसत. भागवत पुराणानुसार कृष्णाने याचे दमन करून याला यमुनेतून पळवून लावले.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती
रुक्मिणी

रुक्मिणी ही कृष्णाची पत्नी होती. हिच्या पित्याचे नाव भीष्मक असून आईचे नाव शुद्धमती होते. भीष्मक विदर्भाचा राजा होता आणि आजचे अमरावती जवळील कौंडिण्य पूर ही त्याची राजधानी होती.
देवी रुक्मिणीच्या मोठ्या भावाचे नाव सुभानदेव असे होते. रुक्मिणीस महाराष्ट्रात रखुमाई असेही म्हणतात.
जीवन

रुक्मिणीचे लग्न शिशुपालाशी होण्यापूर्वीच श्रीकृष्णाने तिला तिच्या इच्छेनुसार अंबामाता मंदिरातून पळवून नेले आणि तिच्याशी विवाह केला. पुढे त्यांना जो मुलगा झाला त्याचे नाव त्यांनी प्रद्युम्न असे ठेवले.

जेव्हा यादवांचा संहार झाला, तेव्हा रुक्मिणीने अग्निप्रवेश केला.
साहित्यातील उल्लेख

रुक्मिणीस्वयंवर या विषयावर अनेक काव्ये, नाटके आणि कादंबऱ्या लिहिल्या गेल्या आहेत. त्यांतील प्रमुख -
* नरेंद्र कवी याने लिहिलेले रुक्मिणीस्वयंवर हे (अपूर्ण राहिलेले) काव्य. हे काव्य लिहून झाल्यावर देवगिरीचा उपान्य राजा रामदेवराय राजा याने हे काव्या त्याच्या नावाने प्रसिद्ध व्हावे अशी आज्ञा केली. नरेंद्रकवीला दरवडेखोराच्या हाती हे काव्य देणे अर्थात मान्य नव्हते. काव्यात काही सुधारणा करून ते काव्य दुसऱ्या दिवशी परत दरबारात आणतो असे सांगून नरेंद्रकवीने ताॆ बाड घरी नेले. तो आणि त्याचे दोन भाऊ यांनी रातोरात जागून काव्याची नक्कल करण्यास सुरुवात केली. पहाटेपर्यंत फक्त ९०० ओळी लिहून पूर्ण झाल्या. रामदेवरायाची माणसे आली आणि त्त्यांनी त्या मूळ काव्याची संपूर्ण प्रत ताब्यात घेतली आणि रामदेवरायराजाला नेऊन दिली. राजसत्तेच्या या पाशवी दर्शनाने नरेंद्रकवी राजसभेला विटला आणि तो महानुभाव पंथात दाखल झाला. त्या पंथाने ते काव्य सांकेतिक लिपीत लिहून प्रसिद्ध केले. कानामात्रेचाही फरक न झालेले या काव्याची लिखित प्रत इतिहासाचार्य वि.का. राजवाडे यांच्या हाती पडली. सांकेतिक लिपीचा उलगडा करून ते काव्य राजवाड्यांनी मराठीत आणले. हे ९०० ओळींचे अपुरे काव्य महानुभावपंथीय त्यांच्या पवित्र सात ग्रंथापैकी एक मानतात.
असे असले असले तरी, राजवाड्यांचा अनुवाद केवळ विद्वानांच्या उपयोगाचा आहे, मराठी सामान्य रसिक वाचक अजूनही मुळच्या महानुभावीय रसास्वादाला पारखे झाले आहेत.
* एकनाथांनी लिहिलेला रुक्मिणीस्वयंवर हा आख्यानपर ग्रंथ.
* कवि सामराजानेसुद्धा रुक्मिणीस्वयंवर नावाचे काव्य लिहिले आहे. ते काव्य प्रथम विनायक लक्ष्मण भावे यांनी प्रकाशात आणले.
* सखारामतनय (सखारामसुत) नावाच्या एका कवीनेही आर्याबद्ध रुक्मिणीस्वयंवर लिहिले आहे.
* नरेंद्रकृत आद्य मराठी महाकाव्य (डॉ. सुहासिनी इर्लेकर)
* नाथांचे रुक्मिणी-स्वयंवर (डॉ. सुहासिनी इर्लेकर)
* नरेंद्र : रुक्मिणी स्वयंवर (आनंद साधले)
हे सुद्धा पहा

* रुक्मिणीस्वयंवर (कर्ता नरेंद्र)
* रुक्मिणीस्वयंवर


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
वर्ग:हिंदू देवी
सत्यभामा

सत्यभामा कृष्णाच्या आठ राणीपैकीं तिसरी पत्नी होती. ही राजा सत्राजितची कन्या होती. हिच्या साहाय्याने भगवान श्रीकृष्णांनी नरकासुराचा वध केला होता. देवमाता आदिती कडून तिला चिरयौवन प्राप्त झाले होते. श्रीकृष्णाला हीच्याकडूूून दहा पुत्र झाले होते.
विवाह

सत्यभामा ही राजा सत्राजितची कन्या आणि श्रीकृष्णाच्या पत्नींपैकी एक होती. सत्रजित सूर्याचे भक्त होते. सूर्यदेवाने प्रसन्न होऊन त्यांना स्यमंतक मणी दिला होता. हा मणी अत्यंत तेजस्वी व आताच्या कोहिनूर हिऱ्यासारखा लखलखीत होता.एक दिवस एका समारंभात श्रीकृष्णाने सत्राजितला तो मणी अक्रूरला देण्याची विनंती केली, परंतु सत्राजितने त्यास नकार दिला.

दुसऱ्या दिवशी तो मणी देवघरात ठेवला असता सत्राजितचा भाऊ प्रसेनजीत तो मणी परिधान करून जंगलात शिकारीसाठी गेला. तेथे एका सिंहाने त्याच्यावर हल्ला केला व प्रसेनजीतला ठार केले व तो मणी स्वतःकडे ठेवला. तो सिंह व त्याकडील मणी रूक्षराज जाम्बवंताच्या दृष्टीस पडतो. तेव्हा त्या सिंहास ठार मारून तो मणी त्याच्याकडून काढून घेतो, व आपली मुलगी जांबवंती हिला देतो.

इकडे सत्राजितला वाटले श्रीकृष्णाने आपल्या भावाची हत्या करून तो मणी चोरला असावा. व त्याने श्रीकृष्णावर चोरी व हत्येचा आरोप केला. तेव्हा श्रीकृष्ण आपल्यावरील आरोप खोटा ठरवण्यासाठी त्या मनीच्या शोधात जंगलात निघाला.

जंगलात गेल्यावर तो जांबवंताच्या गुहेजवळ गेला. मण्याचा प्रकाश पाहून तो आत गेला. तेव्हा त्याला त्या मण्यासाठी जाम्बवंताबरोबर युद्ध करावे लागले. जेव्हा जाम्बवंत युद्धात हरू लागला तेव्हा त्याने आपले प्रभू श्रीराम यांचे स्मरण केले. त्याची धाव ऐकून विष्णूचाच अवतार असलेल्या श्रीकृष्णाला आपल्या रामस्वरूपात यावे लागले. आपल्या देवाला पाहून जाम्बवंत त्याला शरण गेला व आपली चूक स्वीकारली व तो मणी श्रीकृष्णाला देऊ केला व त्याला आपली मुलगी जाम्बवंती हिच्याशी विवाह करण्याची विनंती केली. अशाप्रकारे श्रीकृष्ण व जांबवंती हीचा विवाह झाला.

नंतर तो मणी घेऊन श्रीकृष्ण सत्राजितकडे गेला.व त्यास तो मणी सुपूर्द केला तेव्हा सत्राजितला स्वतःची लाज वाटू लागली की त्याने विनाकारण श्रीकृष्णावर आरोप केला. त्याला या गोष्टीचे दुःख झाले. व त्याने श्रीकृष्णाची क्षमा मागितली. व आपली मुलगी सत्यभामा श्रीकृष्णाला देऊ केली, तसेच विनंती केली की हा मणी सुद्धा आपण आहेर म्हणून ठेवावा. तेव्हा श्रीकृष्ण हसत म्हणाला हा मणी म्हणजे आपत्ती आहे, एका मनीच्या नादात दोन - दोन मनी पदरात पडले. हा मणी मी नाही घेऊ शकत तो तुमच्याकडेच ठेवावा. व श्रीकृष्ण सत्यभामेबरोबर विवाह करून द्वारकेला निघाले.
सत्यभामा-कृष्ण अपत्ये

भानु, सुभानु, स्वरभानु, प्रभानु, भानुमान, चंद्रभानु, वृहद्भानु, अतिभानु, श्रीभानु आणि प्रतिभानु
जांबवंती

इवलेसे
जांबवती ही श्रीकृष्णाची दुसरी पत्नी होती. ती रूक्षराज जांबवताची कन्या होती. बाकीच्या पत्नीची नावे - रुक्मिणी, सत्यभामा, कालिंदी, मित्रवंदा, सत्या, भद्रा आणि लक्ष्मणा.

जांबवतीच्या मुलांची नावे : सांब, सुमित्र, पुरुजित, शतजित, सहस्रजित, विजय, चित्रकेतु, वसुमान, द्रविड़ आणि क्रतु. यांतील 'जांब' या मुलामुळे यदुवंशाचा नाश झाला. जांबाने दुर्योधनपुत्री 'लक्ष्मणा'शी लग्न केले होते.


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:यादव कुळ
वर्ग:रिकामी पाने
जरासंध

इवलेसे|जन्म
इवलेसे|भीम|भीमाच्या हातून जरासंधाचा वध

जरासंध हा महाभारतकालीन मगध देशाचा राजा व महाभारतातील कृष्णाचा प्रमुख शत्रू होता. श्रीकृष्णालाही पलायन करायला लावणाऱ्या जरासंधाला मयुरी च्या स्वयंवरात महारथी कर्णाने द्वंद्वयुद्धात जीवनदान दिले होते. तो एक शक्तिशाली राजा असून त्याचे स्वप्न एक चक्रवती सम्राट बनण्याचे होते, परंतु तो अत्यंत क्रूर होता. अनेक देशांच्या राजांना त्याने आपल्या कारागृहात बंदी बनवून ठेवले होते. मथुरा नरेश कंस त्याचा जावई होता व तो त्याचा सासरा होता. श्रीकृष्णाने केलेल्या कंसवधाचा प्रतिशोध घेण्यासाठी त्याने १७ वेळा मथुरा राज्यावर चढ़ाई केली, पण प्रत्येक वेळी त्याला असफल व्हावे लागले. श्रीकृष्णाने भीमाच्या हातून याचा वध घडवून आणला.
कृष्णाने राजसूय यज्ञ करण्याची कल्पना उचलून धरली. पण पांडवांना जरासंधाच्या सम्राटपदाची माहिती सांगून त्याला हरवल्याशिवाय युधिष्ठिराला राजसूय यज्ञ करण्याचा अधिकार नाही असे दाखवून दिले. जरासंध व यादव यांच्यामधील वैराचा सर्व इतिहास सांगितला. जरासंधाच्या बाजूने असलेल्या राजांची नामावळी सांगितली. एक युधिष्ठिराचा मामा पुरुजित कुंतिभोज सोडला तर इतर सर्व राजे, त्यांत पांडूचा मित्र असलेला राजा भगदत्त, कृष्णाचा सासरा भीष्मक,शिशुपाल वगैरे सर्व, जरासंधालाच सम्राट मानतात ही वस्तुस्थिति ऐकवली. ’थोडादेखील विसावा न घेता घोर अस्त्रांनी तीनशे वर्षे लढलो तरी जरासंधाचा पराभव करणे शक्य नाही’ या कारणास्तव भोजांच्या अठरा घराण्यांनी व नंतर इतर यादव घराण्यांनीहि, मथुरा सोडून द्वारकेला नवीन शहर वसवून, बंदोबस्तात राहणे पसंत केले हा इतिहास सांगितला. जरासंध व त्याचे दोन सेनापति हंस व डिंभक यांच्या पराक्रमामुळे त्याने अनेक राजे युद्धात हरवून, त्याना तुरुंगात टाकले आहे व शंभर राजे पकडल्यावर त्यांचा यज्ञात बळि देण्याचा त्याचा विचार आहे, तेव्हा त्याला हारवल्याशिवाय वा मारल्याशिवाय तुम्ही राजसूय यज्ञ कसा करणार असा प्रष्न उपस्थित केला. वास्तविक, यादवांबरोबरच्या युद्धात हंस व डिंभक मरण पावले होते. तरीहि युद्धामध्ये जरासंधाला हरवण्याची उमेद यादवांना राहिली नव्हती. तेव्हा, द्वंद्वामध्ये गाठून जरासंधाला एखाद्या महान वीराने मारले तरच त्याचे पारिपत्य शक्य होते. यासाठी अर्थातच भीमाशिवाय दुसरा कोण समर्थ होता? वास्तविक कुरूंचे व जरासंधाचे वैर नव्हते. भीष्माशी वैर वा युद्ध जरासंधालाही परवडले नसते! युधिष्ठिराने सरळ दूत पाठवून राजसूय यज्ञ करण्याचा प्रस्ताव जरासंधासमोर मांडला असता तर युधिष्ठिराबद्दलच्या आदरापोटी व भीष्माच्या धाकाने जरासंधाने कदाचित त्याला मान्यता दिलीहि असती. पण या पर्यायात कृष्णाला रस नव्हता! त्याला या निमित्ताने जरासंधाचा काटा काढावयाचा होता व त्याच्या कैदेत पडलेले आपले बांधव सोडवावयाचे होते.

वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
जयद्रथ

इवलेसे
जयद्रथ हा सिंधुदेशाचा नरेश वृद्धक्षत्र याचा पुत्र व महाभारतात उल्लेखिलेल्या सिंधु, शिबि व सौवीर देशांचा राजा होता. धृतराष्ट्र व गांधारी यांची एकमेव कन्या असलेल्या दुःशलेशी याचा विवाह झाला. महाभारतीय युद्धात तो कौरवांच्या पक्षातून लढला व अर्जुनाच्या हातून मारला गेला. त्याच्या अनेक पुत्रांमध्ये सुरथ नावाचा एक पुत्र होता.

जयद्रथ हा पांडवांचा द्वेष करीत असे. त्याला बलाहक, आनीक, विदारण आदि सहा भाऊ होते. हा एका स्वयंवरासाठी शाल्व देशाला जात असताना काम्यकवन नावाच्या गावात मुक्कामाला होता. त्याच्यासह त्याचे सहा भाऊ, शिबिकुलाचा राजपुत्र कोटिक, त्रिगर्तराजपुत्र क्षेमंकर, इक्ष्वाकुकुलातला सुपुष्पित आणि कलिंगपुत्र होते. त्याशिवाय इतर बारा राजपुत्र आणि त्यांचे सैन्य होते. शिकारीसाठी गेला असताना जयद्रथ पांडवांच्या वनवासातील आश्रमापाशी पोहोचला. तिथे फक्त द्रौपदी, तिची दासी आणि म्हातारे धौम्य ऋषी होते. जयद्रथाने आपल्या सैन्यासह तिथे जाऊन द्रौपदीला रथात घालून पळवून नेले. ते पाहून धौम्य ऋषींनी रथाचा पाठलाग करण्याचा प्रयत्‍न केला. पांडवांना हे समजताच त्यांनी दूर अंतरावर गेलेल्या जयद्रथाला गाठले आणि त्याच्याशी लढाई केली. तीत अनेक राजपुत्र मारले गेले. संपूर्ण सेनेचा नाश झालेला पाहून जयद्रथ पळाला,आणि भीम-अर्जुनांना बऱ्याच शोधानंतर सापडला. भीमाने त्याला खूप बडवले आणि त्याच्या केसाचे पाच पाट काढून त्याला आश्रमात आणले. त्याला मारून टाकले तर दुःशला आणि धृतराष्ट्र-गांधारी यांना फार दुःख होईल म्हणून भीमार्जुनांनी शेवटी त्याला युधिष्ठिराच्या विनंतीवरून जिवंत सोडून दिले.

अशा प्रकारे पांडवांकडून अपमानित झालेल्या जयद्रथाने खूप तप केले व भगवान शंकरांकडून पांडवांच्यावर विजय मिळावा असा वर मागितला. शंकराने अर्जुनाच्या अनुपस्थितीत कोणताही पांडव तुला हरवू शकणार नाही असा वर दिला. त्यामुळेच अर्जुनाच्या अनुपस्थितीत चक्रव्यूह भेदायला अभिमन्यूबरोबर गेलेले पांडव जयद्रथाला हरवू शकले नाहीत, आणि शेवटी अभिमन्यू मारला गेला. त्याच्या प्रेताला जयद्रथाने लाथ मारली. हे समजल्यावर बाहेरून परत आलेल्या अर्जुनाने पुढच्या सूर्यास्ताच्या आत जयद्रथाला मारीन अशी प्रतिज्ञा केली. आणि आकाशात आलेल्या ढगांमुळे सूर्यास्त झाला असे समजून बाहेर पडलेल्या जयद्रथाला मारून अर्जुनाने ती प्रतिज्ञा पार पाडली.

जयद्रथाला त्याच्या पित्याने (वृद्धक्षत्राने) असा वर दिला होता की जो त्याचे मस्तक जमिनीवर पाडेल त्या पाडणाऱ्याच्या डोक्याचे शेकडो तुकडे होतील. श्रीकृष्णाने अर्जुनाला याबाबतीत इशारा दिला होता. अर्जुनाने जयद्रथाला बाण मारून त्याचे शिर असे उडवले की ते थेट शेकडो मैल दूर बसलेल्या जयद्रथाच्या वडिलांच्या मांडीवर पडले. वडील दचकून उभे राहिले आणि त्यांच्या मांडीवरले जयद्रथाचे मस्तक जमिनीवर घरंगळले. त्याक्षणी वडलांच्या डोक्याची शंभरावर शकले होऊन त्यांचा मृत्यू झाला. जयद्रथासमोर ‘हा सूर्य, हा जयद्रथ’ हे श्रीकृष्णाने अर्जुनाला म्हणलेले वाक्य मराठी भाषेत म्हण स्वरूपात प्रचलित आहे.
जयद्रथ वध (काव्य)

हिंदी कवी मैथिलीशरण गुप्त यांनी जयद्रथ वध नावाचे खंडकाव्य लिहिले आहे.(इ.स. १९१०). हे काव्य हरिगीतिका छंदामध्ये असून त्यात ७ सर्ग आहेत.


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
दुःशला

दुःशला ही धृतराष्ट्र व गांधारी यांची कन्या होती व १०० कौरवांची एकमेव बहीण होती. हिचा विवाह सिंधु, शिबि व सौवीर देशांचा राजा वृद्धक्षत्र याचा पुत्र जयद्रथ ह्याच्याशी झाला होता. या दांपत्याच्या अनेक पुत्रांमध्ये सुरथ नावाचा एक पुत्र होता.

युधिष्ठिराने जेव्हा अश्वमेध यज्ञ केला, तेव्हा अर्जुन यज्ञाच्या अश्वासह सिंधुदेशाला गेला होता. तेव्हा अर्जुनाने केलेल्या आपल्या पित्याचा(जयद्रथाचा) वध आठवून हा सुरथ भयभीत झाला आणि त्या भीतीनेच त्याचा प्राण गेला. तेव्हा कृष्णाने त्याच्यावर उपचार करून त्याला परत जिवंत केले. त्यानंतर सुरथ हा धर्मराजाच्या(युधिष्ठिराच्या) अश्वमेधसमारंभात उपस्थित राहिला होता.


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कौरव
कौरव

इवलेसे
भारताच्या प्राचीन इतिहासातील प्रसिद्ध कुरू कुलातील व्यक्तींना कौरव असे म्हणले जाते. महर्षी व्यास रचित महाभारत या महाकाव्यामुळे ढोबळमानाने दुर्योधन व त्याच्या बंधूंना कौरव असे म्हणण्याची प्रथा पडली आहे.
१०० कौरवांची नावे जन्माच्या क्रमाने खालीलप्रमाणे


* ही नावांची यादी महाभारतातच द्रौपदी स्वयंवर, घोषयात्रा व उत्तरगोग्रहण आदी ठिकाणी अलग अलग प्रकारांनी दिली आहे. या विविध याद्यांपैकी एक यादी वर दिली आहे. मूळच्या यादीतील काही नावे पुन्हा पुन्हा आली आहेत, तर काही नावांऐवजी समान अर्थाची वेगळी नावे आहेत.

* शंभर कौरवांना सर्वात धाकटी एक बहीण होती. तिचे नाव दुःशला तिचा विवाह जयद्रथ ह्याचेशी झाला होता.
पत्नी आणि मुले

दुर्योधनला चार पत्नी होती -
* मयुरी
* श्रीमती
* सुचिता आणि भानुमती
दुःशासनला पाच पत्नी होती ज्यातात चंद्रमुखी, श्वेता, लता, निर्जरा आणि दिविजा होत्या. चंद्रमुखी सोबत त्याला ध्रुमसेन नावाचा मुलगा झाला.दुस्सलला दोन पत्नी होती- सुजाता आणि नीला. सोमकीर्तिला हेमाप्रभा नावाची पत्नी होती. चित्रायुधला पद्मांजलि नावाची पत्नी होती आणि त्यांना दोन मुले होती- दक्षेस आणि मुली शकीला. चारुचित्रला संजुक्ता नावाची पत्नी होती. दीर्घबाहुला आयुष्मती नावाची पत्नी होती. आणि कौरव चा पत्नीचा नाव स्त्री पर्व मध्ये आहे.


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:कौरव
वर्ग:कुरु कुळ
धृष्टद्युम्न

इवलेसे
धृष्टद्युम्न द्रुपदाचा पुत्र आणि द्रौपदी व शिखंडीचा भाऊ. द्रोणाचार्यांचा वध करण्यासाठी द्रुपदाने यज्ञातून या भावा-बहीणीची निर्मिती केल्याचे सांगितले जाते. महाभारतातील युद्धातात धृष्टद्युम्न पांडवसेनेचा सरसेनापती होता. द्रोणाचार्यचा वध धृष्टद्युम्नने केला.
जन्म

पांचाळ देशाचा राजा द्रुपदयाने पुत्रप्राप्तीसाठी पुत्रकामी यज्ञ केला. द्रोणाचार्य यांनी द्रुपद राजास युद्धात हरवुन अर्धे राज्य घेतल्यामुळे द्रोणाचार्यचा वध करण्यास द्रुपद राजाला पुत्र हवा असतो.
दोन ब्राह्मणांच्या मदतीने, द्रुपदने यज्ञ केले. यज्ञातुन सशस्त्र शक्तिशाली युवक धृष्टद्युम्न रथावर आपल्या बहीण द्रोपदसह प्रकट झाले. धृष्टद्युम्न यास पुर्वतः क्षत्रीय व धा‍र्मिक ज्ञान होते.
युद्धात

आपल्या क्षत्रीय कौशल्याने आपल्या बहिणीस स्वंमवरात जिंकणाऱ्या ब्राह्मणाचे धृष्टद्युम्न पाठलाग करतो. व त्यास समजते की ब्राह्मण पांडुपुत्र अर्जुन आहे.
कुरुक्षेत्रातील युद्धात, कृष्ण व अर्जुन यांच्या सल्ल्याने, धृष्टद्युम्नास पांडवसेनेचा सरसेनापती बनविण्यात येते.
द्रोणाचार्य वध

कुरुक्षेत्रात एका क्षणी द्रोणाचार्य पांडवसेनेचा नरसंहार करीत असताना, कृष्णानी युधिष्ठिरास त्यास मारण्याची नीति सांगितली. द्रोणाचार्य जेव्हा शस्त्रधारी आहेत तेव्हा त्यांना हरवीने अशक्य होते. कृष्ण असा सल्ला देतो की द्रोणाचार्यपुत्र अश्वत्थामा याचा वध झाला आहे असे घोषित करायचे. या दुखःउपरांतच द्रोणाचार्य काही काळाखातिर आपले शस्त्र खाली टाकतील.
कृष्ण युधिष्ठिरास युद्धातील नीतिमत्तेचा विजय होण्यास हे खोटे बोलणे आवश्यक असे समजावतो. पंरतु युधिष्ठिर बिचकल्याने भीम कौरवसेनेतील अश्वत्थामा नामक हत्तीचा वध करून "अश्वत्थामा मेला!, अश्वत्थामा मेला!" अशी घोषणा करतो.
जेव्हा ही खबर द्रोणाचार्यला समजते ते अविश्वासाने अचंबित होतात. ही खबरची शाहनिशा करण्यासाठी द्रोणाचार्य सत्यवचनी युधिष्ठिर कडे अश्वत्थामाचा वध झाल्याची बातमी खरी आहे का म्हणुन विचारतात. तेव्हा युधिष्ठिर म्हणतात "अश्वत्थामा मरण पावला आहे" त्याच बरोबर युधिष्ठिर कुजबुजतात की "नर की हत्ती" जे द्रोणाचार्यास ऐकु येत नाही. असे म्हणले जाते की युधिष्ठिर पूर्ण वाक्य जोरात बोलले परंतु कृष्णाच्या शंखनादाने वाक्याचा शेवटचा भाग द्रोणाचार्यास ऐकु येत नाही.
मृत्यू

महाभारताचे मुख्य युद्ध संपल्यानंतर, द्रोणाचार्यांचा पुत्र अश्वथामा, कृपाचार्य व कृतवर्मा हे फक्त तिघेच कौरव सेनेत जिवंत रहातात. पांडवांनी कौरव सेनेचा पराभव केल्याचे, द्रोणाचार्य, कर्ण, दुर्योधन यांना कपट नीतीने पांडवांनी मारल्याचे शल्य अश्वथामाला डाचत असते व द्रोणाचार्य् वधाचा बदला घ्यायचा असतो. म्हणून पांडव सेना झोपलेली असताना, अश्वथामा झोपेतच धृष्टधुम्नवर हल्ला करतो व ठार मारतो. या हल्यात द्रौपदीची मुलेही अश्वथामाकडून पांडव समजून मारली जातात.


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
विराट

इवलेसे
द्यूतामधे पराभूत झाल्यावर पांडवांना बारा वर्षांचा वनवास व एक वर्षाचा अज्ञातवास भोगण्याची अट लागू झाली होती. त्या अटीनुसार एक वर्षाच्या अज्ञातवासाचा काळ पांडवांनी व द्रौपदीने विराट राजाच्या राजवाड्यात व्यतित केला.

कंक असे नाव धारण करून राहाणाऱ्या युधिष्ठिरासमवेत राजा विराट द्युत खेळत असे.

विराट राजाच्या पत्नीचे व राणीचे नाव सुदेष्णा असे होते. या दोघांना उत्तर व उत्तरा अशी दोन अपत्ये होती. यापैकी उत्तरेचा विवाह अर्जुनाचा मुलगा अभिमन्यू याच्याशी झाला होता.

विराट राजाचा मेहुणा व सेनापती कीचक याचा वध भीमाने केला होता.


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
शिखंडी

इवलेसे|भीष्म व शिखंडी

शिखंडी महाभारत या महाकाव्यातील एक पात्र.

पितामह भीष्म यांचा वध करण्यासाठी सूडाच्या भावनेने अंबा हिने शिखंडीच्या रूपाने पुन्हा जन्म घेतला. (भीष्माने अंबेशी लग्न करण्यास नकार दिला होता.) शिखंडी हा तृतीयपंथी असून शिखंडीच्या रूपाने अंबेने जन्म घेतला असल्याचे भीष्माचार्यांना अवगत होते. महाभारत युद्धात पितामह यांनी कधीही शिखंडीकडे पाहिले नाही किंवा त्यावर शरसंधानही केले नाही. श्रीकृष्णाच्या सांगण्यावरून शिखंडीच्या पाठीमागून अर्जुनाने बाण मारून पितामह भीष्म यांना रणभूमीत शरपंजरी (बाणांच्या शय्येवर) पाडले.

या घटनेमुळे महाभारताच्या युद्धाला वेगळी कलाटणी मिळाली.
जीवन वृत

शिखंडीचा जन्म मूलतः पांचाल राजा द्रुपदाच्या घरी कन्या म्हणून झाला. तिच्या जन्माच्या वेळी, तिला मुलगी म्हणून नाही तर मुलगा म्हणून वाढवण्याचा इशारा होता. त्यामुळे शिखंडी माणसाप्रमाणे वाढले. त्यांना युद्धकलेचे प्रशिक्षण देण्यात आले आणि नंतर त्यांचे लग्नही झाले. त्याच्या लग्नाच्या रात्री त्याच्या पत्नीने सत्य जाणून त्याचा अपमान केला. शिखंडीला दुखापत झाली, आत्महत्येचा विचार करून ती पांचाळमधून पळून गेली. तेव्हा एका यक्षाने त्याला वाचवले आणि त्याचे लिंग बदलून त्याला त्याचे पुरुषत्व दिले. अशाप्रकारे शिखंडी पुरुष झाला आणि पांचालला परतला आणि पत्नी आणि मुलांसह आनंदी वैवाहिक जीवन जगला. त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचे पुरुषत्व यक्षाकडे परत आले.
पुण्यपूर्ती आणि भीष्माचा अंत

कुरुक्षेत्राच्या युद्धात २० व्या दिवशी तो भीष्मांसमोर हजर झाला, पण भीष्मांनी अंबा म्हणून ओळखले आणि आपली शस्त्रे खाली ठेवली. आणि मग अर्जुनाने अंबाच्या मागून भीष्मांवर् बाणांचा वर्षाव केला आणि भीष्माना बाणांच्या शय्येवर झोपवले. अशा रीतीने भीष्माचा अर्जुनाकडून पराभव झाला, जो इतर कोणत्याही पद्धतीने पराभूत होऊ शकला नाही.
शिखंडीवरील मराठी पुस्तके

* शिखंडी आणि न सांगितल्या जाणाऱ्या इतर कथा (सविता दामले; अनुवादित; मूळ लेखक : देवदत्त पट्टनायक)


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
हिडिंबा

इवलेसे
हिडिंबा ही महाभारतात वर्णिलेली एक राक्षसी होती. महाभारतातील वर्णनानुसार कौरवांनी पांडवांना जाळण्यासाठी केलेल्या खांडववन दहनाच्या कारस्थानानंतर पांडव वनांतून भटकत असतानाभीमाची हिच्याशी गाठ पडली. भीमावर हिचा जीव जडल्यावर हिने त्याच्याशी विवाह करण्याची इच्छा दाखवली. हिडिंबेच्या आग्रहाला मान्यता देऊन भीमाने अपत्यप्राप्तीपर्यंत तिच्यासमवेत दिवसभर राहून रात्री पुन्हा भावांसोबत राहण्याचे आश्वासन दिले. भीमापासून हिडिंबेला घटोत्कच नावाचा पुत्र झाला.
संकीर्ण

thumb|right|200px|मनाली येथील हिडिबेचे मंदिर
हिडिंबेला काही ठिकाणी, विशेषतः भारतातील हिमाचल प्रदेशात देवीप्रमाणे पुजले जाते. मनाली येथे हिडिंबेचे एक मंदिरही आहे.


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
घटोत्कच

thumb|right|250px|घटोत्कचाची व्यक्तिरेखा दर्शवणारा महाभारतावरील जावी भाषा|जावी [[वायांग छायानाट्यातील चामड्याचा बाहुला.]]
घटोत्कच हा महाभारत युद्धात पांडवांच्या बाजूने लढलेला पराक्रमी योद्धा होता. तो भीम-हिडिंबा यांचा पुत्र होता.
महाभारतीय युद्धातील सहभाग

महाभारतीय युद्धाच्या १४ व्या दिवशी जयद्रथाचा वध झाल्यानंतर युद्ध आणखीनच घनघोर झाले. दोन्ही बाजूंनी वेळेचे ताळतंत्र न ठेवता रात्रीदेखील युद्ध चालू ठेवले. रात्रीच्या वेळात घटोत्कचाच्या मायावी शक्ती अधिक सबल झाल्या व त्याने कौरव सैन्यामध्ये जबरदस्त धुमाकूळ घातला. त्याच्या पराक्रमाने त्यादिवशी युद्धाचे पारडे पूर्णपणे पांडवांच्या बाजूने झुकले. त्याचा पराक्रम पाहून दुर्योधनाला युद्ध त्याच दिवशी संपते की काय, अशी भीती वाटू लागली व त्याने कर्णाला इंद्राकडून मिळालेल्या शक्तीचा वापर करून घटोत्कचाचा वध करण्यास सुचवले. सुरुवातीस कर्ण तयार नव्हता. त्याला ती शक्ती अर्जुनावर वापरायची होती. परंतु दुर्योधनाच्या हट्टापुढे नाइलाज होऊन कर्णाने ती शक्ती घटोत्कचावर वापरली. त्याने घटोत्कच मृत्युमुखी पडला खरा, प‍रंतु मरतामरता आपले शरीर मोठे करून तो कौरवसेनेवर पडला आणि त्यामुळे आणखी मनुष्यहानी झाली.

घटोत्कचाला मारण्यासाठी कर्णाला इंद्राकडून मिळालेल्या अमोघ शक्तीचा वापर करावा लागल्यामुळे कृष्णाला हायसे वाटले. त्यामुळे पांडवांच्या व अर्जुनाच्या विजयाचा मार्ग सुकर झाला.
घटोत्कचावरील मराठी पुस्तके

* प्रलयंकर (श्रीकांत र. फाटक)
बाह्य दुवे

*


वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा
जागतिक परिचारिका दिन

मे १२ हा दिवस जागतिक परिचारिका दिन म्हणून पाळला जातो. इसवी सन १८५४साली झालेल्या क्रिमियन युद्धातील जखमी सैनिकांना मलमपट्टी करीत हिंडणारी आद्य परिचारिका(नर्स) फ्लॉरेन्स नाइटिंगेल यांचा हा जन्मदिवस आहे. फ्लॉरेन्स नाइटिंगेल यांना आधुनिक शु्श्रूषा शास्त्राची संस्थापिका समजले जाते.
पार्श्वभूमी

इंटरनॅशनल कौन्सिल ऑफ नर्सेस (ICN) ने 1965 पासून हा दिवस साजरा केला आहे. 1953 मध्ये यू.एस.च्या आरोग्य, शिक्षण आणि कल्याण विभागातील अधिकारी डोरोथी सदरलँड यांनी प्रस्तावित केले की अध्यक्ष ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर यांनी "परिचारिका दिन" घोषित करावा; पण त्याने ते मान्य केले नाही.

जानेवारी 1974 मध्ये, 12 मे हा दिवस साजरा करण्यासाठी निवडण्यात आला कारण हा दिवस आधुनिक नर्सिंगच्या संस्थापक फ्लॉरेन्स नाइटिंगेलचा जयंती आहे. दरवर्षी, ICN आंतरराष्ट्रीय परिचारिका दिन किट तयार आणि वितरित करते. किटमध्ये सर्वत्र परिचारिकांच्या वापरासाठी शैक्षणिक आणि सार्वजनिक माहिती सामग्री आहे. 1998 पासून, 8 मे हा वार्षिक राष्ट्रीय विद्यार्थी परिचारिका दिन म्हणून नियुक्त करण्यात आला.

हे सुद्धा पहा : जागतिक दिवस आंतरराष्ट्रीय दिवस


वर्ग:विशेष दिवस
बहुजन समाज पक्ष

बहुजन समाज पक्ष (मराठी नामभेद: बहुजन समाज पार्टी ; लघुरूप: ब.स.प.) हा भारतातील तिसरा सर्वात मोठा राष्ट्रीय राजकिय पक्ष आहे. हा आंबेडकरवादी, समाजवादी, लोकशाही या विचारसरणीचा एक राजकीय पक्ष आहे. हा पक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या तत्त्वांस अनुसरून बहुजनहिताच्या उद्दिष्टाचा दावा करतो. इ.स. १९८४ साली कांशीराम यांच्या नेतृत्वाखाली याची स्थापना झाली. इ.स. २००३ सालापासून मायावती या पक्षाच्या अध्यक्षपदाची धुरा वाहत आहेत. हत्ती हे या पक्षाचे चिन्ह आहे. इ.स. २००९ साली झालेल्या भारताच्या पंधराव्या लोकसभेच्या निवडणुकींत या पक्षाने २१ जागा जिंकल्या. त्यायोगे पंधराव्या लोकसभेतील पक्षीय बलाच्या निकषावर हा चौथ्या क्रमांकाचा पक्ष होता.
* या पक्षाचा प्रभाव प्रामुख्याने उत्तर प्रदेशात आहे.
संदर्भ व नोंदी
बाह्य दुवे

*



वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष
वर्ग:दलित राजकारण
वर्ग:आंबेडकरवादी राजकीय पक्ष
भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष

भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष हा भारतातील एक राजकीय पक्ष आहे.या पक्षाची स्थापना १९२५ साली कॉम्रेड डांगे उर्फ श्रीपाद अमृत डांगे यांनी केली. अन्य पक्षांच्या तुलनेत हा पक्ष वेगळा आहे.ह्या पक्षाचे विचार पूर्णपणे मार्क्सवादी आहेत. कार्ल मार्क्सने प्रतिपादन केलेल्या साम्यवादी अर्थव्यवस्थेचा या पक्षावर संपूर्ण प्रभाव प्रभावित आहे. भारतात काँग्रेस पक्षानंतरचा हा सर्वात जुना पक्ष आहे. मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षावर भारतात बंदी नसून माओवादी कम्युनिस्ट पक्षावर भारतात बंदी आहे. माओवादी कम्युनिस्ट पक्ष हिंसेचे समर्थन करतो.
महत्त्वाचे नेते

*ए.बी. वर्धन
पुस्तके

पुण्यामध्ये पीपल्स बुक हाऊस व मुंबईत लोकवाङ्‌मय गृह ही दुकाने साम्यवादी वाङ्‌मय मिळण्याचे प्रमुख ठिकाणे होती. आजही ही दुकाने आहेत, पण त्यांत इतरही पुस्तके मिळतात.

लोकवाङ्‌मय प्रकाशनाने शेकडो पुस्तके प्रसिद्ध केली आहेत. एक मोठी यादी येथे आहे.
त्या यादीत नसलेल्या काही पुस्तिका

* गोवा मुक्तिसंग्रामात कम्युनिस्टांचे योगदान (प्रा. आनंद मेणसे)
* दुमदुमली ललकार .. (अविनाश कदम)
* निजामशाहीविरोधात कम्युनिस्टांचा लढा (ॲडव्होकेट भगवानराव देशपांडे)
* भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात कम्युनिस्ट पक्षाचे योगदान (प्रा. आनंद मेणसे)
* भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी आणि गिरणी कामगार चळवळ व संयुक्त महाराष्ट्राचा लढा (संजय चिटणीस)
* संयु्क्त महाराष्ट्राचा लढा आणि कम्युनिस्ट पक्ष : स्फूर्तिदायी स्मरण (विजय गणाचार्य)


कम्युनिस्ट
वर्ग:कम्युनिस्ट पक्ष