JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
महबूबनगर जिल्हा

महबूबनगर हा भारताच्या तेलंगणा राज्यामधील एक जिल्हा आहे. २०१४ सालापूर्वी हैदराबाद जिल्हा आंध्र प्रदेश राज्याच्या अखत्यारीमध्ये होता. महबूबनगर येथे ह्या जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.
महबूबनगर हा निजामाच्या अधिपत्याखालील हैदराबाद राज्याचा दक्षिणेकडील जिल्हा होता. महबूबनगर हे शहर हैदराबादपासून ९६ किमी अंतरावर आहे. हे ठिकाण पूर्वी “रुक्मम्मापेटा” आणि “पलामूरू”(दुधाची जमीन) म्हणून ओळखले जात असे. हैदराबादचा निजाम (१८६९-१९११) मीर महबूब अली खान असफ जाह सहावा यांच्या सन्मानार्थ ४ डिसेंबर १८९० रोजी हे नाव बदलून महबूबनगर करण्यात आले. महबूबनगर हे १८८३ पासून ह्या जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे.
प्रमुख शहर

*महबूबनगर
भूगोल

महबूबनगर जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ २,७३८ चौरस किलोमीटर (१,०५७ चौरस मैल) आहे. जिल्‍ह्याच्‍या सीमा पूर्वेला नागरकुर्नूल जिल्हा, पश्चिमेला नारायणपेट जिल्हा, उत्तरेला रंगारेड्डी जिल्हा, दक्षिणेला वनपर्ति आणि जोगुलांबा गदवाल जिल्‍ह्यांसह आहेत. दक्षिणेला कृष्णा नदीच्या सीमेवर आहे. कृष्णा, तुंगभद्रा, वेंडी, पेद्दवागु आणि चिन्नवागु ह्या जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या आहेत.
लोकसंख्या

२०११ च्या भारताच्या जनगणनेनुसार, सध्याच्या महबूबनगर जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,१९,९०३ आहे, लिंग गुणोत्तर हे १००० पुरुषमागे ९३४ स्त्रिया आहेत. साक्षरता दर ६३.३४% आहे. जिल्ह्यात एकूण लोकसंख्येच्या ३७.२% लोक शहरी भागात राहतात. महबूबनगर जिल्हा प्रामुख्याने ग्रामीण स्वरूपाचा असून तो भारतामधील २५० सर्वात गरीब जिल्ह्यांपैकी एक आहे.
मंडळ (तहसील)

महबूबनगर जिल्ह्या मध्ये १५ मंडळे आहेत:
हे सुद्धा पहा

* तेलंगणामधील जिल्हे
* तेलंगणा
बाह्य दुवे

*अधिकृत संकेतस्थळ
संदर्भ

वर्ग:तेलंगणामधील जिल्हे
नालगोंडा जिल्हा

नालगोंडा जिल्हा हा भारताच्या तेलंगणा राज्याच्या दक्षिण भागातील जिल्हा आहे. नालगोंडा येथे ह्या जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.

नालगोंडा हे नाव नल्ला (काळा) आणि कोंडा (कोंडा) या दोन तेलुगू शब्दांवरून नाव पडले आहे. नालगोंडाला पूर्वी राजपूत शासक निलगिरी असे म्हणत आणि नंतर बहामनी राजा अल्लाउद्दीन बहमन शाहने जिंकल्यानंतर ते नल्लागोंडा म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
प्रमुख शहर

* नालगोंडा
* मिर्यालगुडा
भूगोल

नलगोंडा जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ७,१२२ चौरस किलोमीटर (२,७५० चौरस मैल) आहे. जिल्‍ह्याच्‍या सीमा सूर्यापेट, रंगारेड्डी, यदाद्रि भुवनगिरी आणि नागरकर्नूल जिल्ह्यांसह आणि आंध्र प्रदेश राज्याच्या सीमेसह आहेत. कृष्णा नदी, मुसी नदी, अलेरू, पडदावगु, दिंडी नदी, हलिया नदी आणि पालेरू नदी नालगोंडा जिल्ह्यातून वाहते.
प्रेक्षणीय स्थळे

पच्चला सोमेश्वर मंदिर

मंदिरात विष्णू आणि शिवाच्या कथा दर्शविणारे गुंतागुंतीचे कोरीवकाम असलेले ७० खांब आहेत. मुख्य मंदिर शिवाला समर्पित आहे जे हिरव्या गोमेद दगडापासून बनवलेल्या लिंगाच्या रूपात आहे, म्हणून त्याला पच्चला सोमेश्वर हे नाव पडले.
श्री मीनाक्षी अगस्तेश्वर स्वामी मंदिर

हे मंदिर वादपल्ली गावात कृष्णा आणि मुसी (मुचीकुंडा) नदीच्या संगमावर आहे. वादपल्ली हे पूर्वी वजीराबाद म्हणून ओळखले जात असे. हे मिर्यालगुडा पासून २५ किमी आणि नलगोंडापासून ७० किमी आणि हैदराबादपासून १७० किमी अंतरावर आहे. हे ६००० वर्षे जुने शिवलिंग असलेले प्राचीन शिव मंदिर आहे. अगस्त्य ऋषींनी या लिंगाची स्थापना केली होती. शिव आणि माँ पार्वती यांची येथे अगस्तीश्वर आणि मीनाक्षी म्हणून पूजा केली जाते. हे मंदिर १२व्या शतकात काकतीय शासकांनी बांधले होते.
देवरकोंडा किल्ला

सध्या उध्वस्त अवस्थेत असलेला, देवरकोंडा किल्ला एकेकाळी सात टेकड्यांमध्ये वसलेला होता. १३व्या आणि १४व्या शतकाच्या आसपास बांधलेला हा किल्ला इ.स.१२८७ ते इ.स.१४८२ पर्यंत संपूर्णपणे पद्मनायक राजांच्या ताब्यात होता.
नागार्जुन सागर धरण

तेलंगणाला ‘भारताचा तांदूळ’ हे प्रसिद्ध शीर्षक नागार्जुन सागर धरणाचे आहे, जे राज्याच्या जमिनी सुपीक बनवण्यात प्रमुख भूमिका बजावते. धरणाच्या उजव्या तीराच्या कालव्याजवळ बुद्धवन आहे, बुद्धवनमला बौद्ध थीम पार्क देखील म्हणतात.
पानगळ जिल्हा संग्रहालय

जिल्हा वारसा संग्रहालय, पानगळ हे तेलंगणातील नालगोंडा जिल्ह्यातील पानगळ गावात स्थापन केलेले ऐतिहासिक संग्रहालय आहे. हे नालगोंडा शहरापासून चार किलोमीटर अंतरावर आहे. काकतीय काळात नालगोंडा येथील पानगळ हे धार्मिक महत्त्व असलेले ठिकाण होते.
पानगळचे छाया सोमेश्वर स्वामी मंदिर

येथील मंदिरे काकतीय राज्यकर्त्यांचे प्रिय दैवत, शिव यांच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आली होती.
चित्रदालन


चित्र:Pacchala Someswara Temple at Pangal 01.jpg|पच्चल सोमेश्वरालय
चित्र:NagarjunaSagarDam.JPG|नागार्जुन सागर धरण
चित्र:11th_12th_century_Chaya_Someshwara_Temple,_Panagal_Telangana_India_-_6.jpg|छाया सोमेश्वर स्वामी मंदिर

लोकसंख्या

२०११ च्या भारताच्या जनगणनेनुसार, सध्याच्या नलगोंडा जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१८,४१६ आहे, लिंग गुणोत्तर हे १००० पुरुषमागे ९७८ स्त्रिया आहेत. साक्षरता दर ६३.७५% आहे. जिल्ह्यात एकूण लोकसंख्येच्या २२.७६% लोक शहरी भागात राहतात. ८१.७५% लोक तेलुगू, ११.९१% लंबाडी आणि ५.५१% उर्दू त्यांची पहिली भाषा बोलतात.
मंडळ (तहसील)

नलगोंडा जिल्ह्या मध्ये ३१ मंडळे आहेत: मिर्यालगुडा, नलगोंडा आणि देवरकोंडा ही तीन महसूल विभाग आहेत.
हे सुद्धा पहा

* तेलंगणामधील जिल्हे
* तेलंगणा
बाह्य दुवे

* अधिकृत संकेतस्थळ
संदर्भ

वर्ग:तेलंगणामधील जिल्हे
निजामाबाद जिल्हा

इवलेसे|निजामाबाद किल्ल्याचे प्रवेशद्वार
इवलेसे|पोचरम सरोवर
निजामाबाद हा भारताच्या तेलंगणा राज्यामधील एक जिल्हा आहे. २०१४ सालापूर्वी निजामाबाद जिल्हा आंध्र प्रदेश राज्याच्या अखत्यारीमध्ये होता. निजामाबाद येथे ह्या जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.
इतिहास

२ जून-२०१४ पर्यंत निजामाबाद जिल्हा आंध्र प्रदेश राज्याचा भाग होता. आंध्र प्रदेश राज्याचे विभाजन झाल्यानंतर निजामाबाद जिल्हा तेलंगणा राज्याच्या जिल्ह्यांपैकी एक बनला.

या जिल्ह्याचे नाव निजामाबाद (निजाम-ए-अबादी) हे हैदराबादच्या निजाम असफ जाही, सहावा याच्या नावावरून पडले, ज्याने १८ व्या शतकात दख्खनवर राज्य केले होते, मूळतः जिल्याला इंदूर असे म्हणतात, जे राजा इंद्रदत्त याच्या नावावरून प्रचलित होते ज्याने ५ व्या शतकात या प्रदेशावर राज्य केले.

मौर्य, सातवाहन, राष्ट्रकूट, चालुक्य आणि काकतीय आणि मध्ययुगीन बहामनी सुलतान, कुतुबशाही आणि बरीद शाही आणि आधुनिक काळात मुघल आणि असफ जाही हे काही प्रमुख प्राचीन राजवंश ज्यांनी जिल्ह्यावर आपले राज्य विस्तारले.

१८७६ ​​मध्ये सर सालार जंग-१ च्या पंतप्रधानपदाच्या काळात, निजामाच्या अधिपत्यातील जिल्ह्यांची पुनर्रचना करण्यात आली जिथे इंदूर जिल्हा बनला.
प्रमुख शहर

*निजामाबाद
भूगोल

जनगाव जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४,२८८ चौरस किलोमीटर (१,६५६ चौरस मैल) आहे. जिल्‍ह्याच्‍या सीमा जगित्याल, राजन्ना सिरिसिल्ला, निर्मल, कामारेड्डी जिल्ह्यांसह आणि महाराष्ट्राच्या राज्य सीमेतील नांदेड जिल्ह्यासह आहेत. गोदावरी नदी निजामाबाद जिल्ह्यातून कंदकुर्ती येथे तेलंगणात प्रवेश करते.
पर्यटन

* श्रीराम सागर प्रकल्प
* अलीसागर जलाशय
* अशोक सागर
* कंदकुर्ती, तडपकल आणि पोचमपाड
* लिंबाद्री नरसिंहस्वामी मंदिर
लोकसंख्या

२०११ च्या भारताच्या जनगणनेनुसार, सध्याच्या जनगांव जिल्ह्याची लोकसंख्या १५,७१,०२२ आहे, लिंग गुणोत्तर हे १००० पुरुषमागे १०४४ स्त्रिया आहेत. साक्षरता दर ६४.२५% आहे. जिल्ह्यात एकूण लोकसंख्येच्या २९.५८% लोक शहरी भागात राहतात.

२०११ च्या जनगणनेच्या वेळी, ७१.६२% लोक तेलुगू, १८.२१% उर्दू, ५.६५% लंबाडी आणि २.१६% मराठी भाषा बोलत होते.
मंडळ (तहसील)

नलगोंडा जिल्ह्या मध्ये २९ मंडळे आहेत: बोधन, निजामाबाद आणि आर्मूर ही तीन महसूल विभाग आहेत.
हे सुद्धा पहा

* तेलंगणामधील जिल्हे
* तेलंगणा
बाह्य दुवे

*अधिकृत संकेतस्थळ
संदर्भ

वर्ग:तेलंगणामधील जिल्हे
प्रकाशम जिल्हा

प्रकाशम हा भारताच्या आंध्र प्रदेश राज्यामधील एक जिल्हा आहे. ओंगोल येथे प्रकाशम जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. प्रसिद्ध भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी व आंध्र प्रदेशचे पहिले मुख्यमंत्री तंगुतूरी प्रकाशम ह्यांचे नाव ह्या जिल्ह्याला देण्यात आले आहे.
चतुःसीमा

प्रकाशम जिल्ह्याच्या वायव्येस तेलंगणाचा महबूबनगर जिल्हा, पूर्वेस बंगालचा उपसागर तर उर्वरित दिशांना आंध्र प्रदेशचे इतर जिल्हे आहेत.
बाह्य दुवे

*अधिकृत संकेतस्थळ



वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे
रंगारेड्डी जिल्हा

रंगारेड्डी हा भारताच्या तेलंगणा राज्यामधील एक जिल्हा आहे. २०१४ सालापूर्वी हैदराबाद जिल्हा आंध्र प्रदेश राज्याच्या अखत्यारीमध्ये होता. हैदराबाद येथे ह्या जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. रंगारेड्डी जिल्हा १५ ऑगस्ट १९७८ रोजी हैदराबाद शहरी तालुक्याचा काही भाग आणि पूर्वीच्या हैदराबाद जिल्ह्यातील उर्वरित तालुक्यांचे संपूर्ण ग्रामीण आणि शहरी भाग एकत्र करून स्थापन करण्यात आला. हा जिल्हा प्रामुख्याने हैदराबाद शहराचा ग्रामीण भाग आहे आणि विविध कच्चा माल, कृषी उत्पादने आणि तयार उत्पादनांसह शक्तिशाली व्यावसायिक केंद्राला अन्न पुरवतो.

जिल्ह्याचे नाव सुरुवातीला हैदराबाद (ग्रामीण) होते. ते कोंडा वेंकटा रंगारेड्डी जिल्हा आणि नंतर रंगारेड्डी जिल्हा म्हणून बदलण्यात आले. याचे नाव आंध्र प्रदेशचे माजी उपमुख्यमंत्री दिवंगत श्री के.व्ही. रंगारेड्डी यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे.
भूगोल

रंगारेड्डी जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ५,०३१ चौरस किलोमीटर (१,९४२ चौरस मैल) आहे. जिल्‍ह्याच्‍या सीमा नलगोंडा, यदाद्रि भुवनगिरी, हैदराबाद, मेडचल-मलकाजगिरी, नागरकर्नूल, महबूबनगर, संगारेड्डी आणि विकाराबाद जिल्‍ह्यांसह आहेत.
प्रेक्षणीय स्थळे

* उस्मान सागरः हैदराबादला पिण्याच्या पाण्याचा अतिरिक्त स्रोत उपलब्ध करून देण्यासाठी आणि १९०८ च्या मुसी महा प्रलयानंतर शहराचे संरक्षण करण्यासाठी १९२० मध्ये मुसी नदीवर धरण बांधून उस्मान सागरची निर्मिती करण्यात आली. हे हैदराबाद राज्यातील शेवटच्या निजाम, उस्मान अली खान यांच्या कारकिर्दीत बांधण्यात आले, म्हणून उस्मान सागर हे नाव.
* जिवा, किंवा जीयार इंटिग्रेटेड वैदिक अकादमी, २००८ मध्ये वैदिक साहित्य आणि मूल्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी स्थापन करण्यात आली. जीवाची स्थापना प.पू. श्रीमन्नारायण पेड्डा जियार स्वामीजींच्या शताब्दी सोहळ्याच्या स्मरणार्थ करण्यात आली. भगवद् रामानुजाचार्य यांच्या स्मरणार्थ २१६ फूट उंचीची प्रतिमा साकारण्यात आली आहे, ज्याला स्टॅच्यू ऑफ इक्वॅलिटी म्हणतात.
* वंडरेला हे भारतातील सर्वात मोठ्या मनोरंजन उद्यानांपैकी एक आहे.
* भारतातील रामोजी फिल्म सिटी हैदराबाद येथे आहे.
लोकसंख्या

२०११ च्या भारताच्या जनगणनेनुसार, सध्याच्या रंगारेड्डी जिल्ह्याची लोकसंख्या २४,२६,२४३ आहे, लिंग गुणोत्तर हे १००० पुरुषमागे ९५० स्त्रिया आहेत. साक्षरता दर ७१.८८% आहे. जिल्ह्यात एकूण लोकसंख्येच्या ५७.७% लोक शहरी भागात राहतात.
मंडळ (तहसील)

रंगारेड्डी जिल्ह्यामध्ये २७ मंडळे आहेत: चेवेल्ला, कंदुकूर, शादनगर, राजेंद्रनगर आणि इब्राहीमपटनम हे पाच महसुल विभाग आहेत.
चित्रदालन


File:Rajiv_Gandhi_International_Airport.jpg|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ
चित्र:Gandipet1.jpg|उस्मान सागर

हे सुद्धा पहा

* तेलंगणामधील जिल्हे
* तेलंगणा
बाह्य दुवे

*अधिकृत संकेतस्थळ
संदर्भ

वर्ग:तेलंगणामधील जिल्हे
आदिलाबाद

आदिलाबाद (Adilabad) हे भारताच्या तेलंगणा राज्याच्या आदिलाबाद जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे. आदिलाबाद शहर तेलंगणाच्या उत्तर भागात महाराष्ट्राच्या सीमेजवळ वसले आहे. तेलुगू ही आदिलाबादची मूळ भाषा आहे. आदिलाबाद कापसाच्या समृद्ध लागवडीसाठी प्रसिद्ध आहे. त्यामुळे आदिलाबादला ‘व्हाइट गोल्ड सिटी’ असेही संबोधले जाते. हे राज्याची राजधानी हैदराबादच्या उत्तरेस सुमारे ३०४ किलोमीटर (१८९ मैल), निजामाबादपासून १५० किलोमीटर (९३ मैल) आणि नागपूरपासून १९६ किलोमीटर (१२२ मैल) अंतरावर आहे. आदिलाबादला "दक्षिण भारताचे प्रवेशद्वार" असेही म्हणतात.
इतिहास

विजापूरचा सुलतान युसुफ आदिल शहा ह्याचे नाव आदिलाबदला देण्यात आले आहे. १९४८ पूर्वी हा भाग हैदराबाद संस्थानामध्ये होता त्यानंतर हे भारतामध्ये सामील झाले. आंध्र प्रदेश राज्याच्या स्थापनेपासून ते २०१४ पर्यंत म्हणजेच तेलंगणा राज्याच्या निर्मिती पर्यंत हे शहर आंध्र प्रदेश राज्यामध्ये होते.
* २०१६ मध्ये पूर्वीच्या आदिलाबाद जिल्ह्याला आदिलाबाद, निर्मल, आसिफाबाद, मंचिर्याल या ४ जिल्ह्यांमध्ये विभागले गेले.
लोकसंख्या

२०११ च्या जनगणनेनुसार, शहराची लोकसंख्या २६,०४७ कुटुंबांसह १,१७,३८८ होती. एकूण लोकसंख्येमध्ये ५९,२३२ पुरुष आणि ५८,१५६ स्त्रिया आहेत- लिंग गुणोत्तर १,००० पुरुषांमागे ९८१ स्त्रिया. ०-६ वर्षे वयोगटातील १२,९९३ मुले आहेत, त्यापैकी ६,७२५ मुले आणि ६,२६८ मुली आहेत—हे प्रमाण १,००० प्रति ९३२ आहे. ९७,९४१ साक्षरांसह सरासरी साक्षरता दर ७८.९९ % होता. शहराची नागरी एकत्रित लोकसंख्या १,३९,३८३ आहे, त्यात दसनापूरच्‍या लोकसंख्येच्‍या आकड्यांचा समावेश आहे २२,२१६.

५९.३७% लोक हिंदू आणि (३५.५९%) मुस्लिम होते. इतर धार्मिक अल्पसंख्याकांमध्ये ख्रिश्चन (०.८३%), शीख (०.१५%), बौद्ध (२.६०%), जैन (०.१३ %) आणि कोणताही धर्म नसलेले (१.३१ %) यांचा समावेश होतो.

तेलुगू आदिलाबादमध्ये सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे. महाराष्ट्राच्या भौगोलिक निकटतेमुळे, मराठी देखील मोठ्या प्रमाणावर बोलली आणि समजली जाते. आदिलाबादमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या इतर भाषांमध्ये हिंदी, उर्दू आणि गोंडी यांचा समावेश होतो.
भुगोल

आदिलाबादची सरासरी उंची २६४ मीटर आहे. कुंतला धबधबा, गोदावरी, पैनगंगा इत्यादी नद्या जिल्ह्यातून वाहतात.
पर्यटन

कुंतला धबधबा
संस्कृती
प्रशासन

आदिलाबाद नगरपालिका ही शहराच्या नागरी गरजांवर देखरेख करणारी नागरी संस्था आहे. १९५६ मध्ये नगरपालिकाची स्थापना करण्यात आली होती. सध्या नगरपालिकेचे कार्यक्षेत्र २०.७६ किमी२ (६.७५ चौरस मैल) मध्ये पसरलेले असून ३६ प्रभाग आहेत.
वाहतूक

* राष्ट्रीय महामार्ग ४४ आदिलाबादमधून जातो.
*TSRTC (तेलंगणा राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ)चा शहरात बस डेपो आहे आणि सार्वजनिक वाहतूक सुविधा पुरवते.

#दक्षिण मध्य रेल्वेच्या (SCR) नांदेड रेल्वे विभागाच्या मुदखेड-माजरी मार्गावर आदिलाबाद येथे रेल्वे स्थानक आहे.
शिक्षण
हे देखाल पहा

आदिलाबाद जिल्हा
संदर्भ

वर्ग:आदिलाबाद जिल्हा
वर्ग:तेलंगणामधील शहरे
काकीनाडा

काकीनाडा हे भारत देशातील आंध्र प्रदेश राज्याच्या पूर्व गोदावरी जिल्ह्याचे मुख्यालय व राज्यातील एक प्रमुख बंदर आहे. काकीनाडा शहर बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्यावर विशाखापट्टणमच्या १५० किमी नैऋत्येस वसले आहे. २०११ साली येथील लोकसंख्या सुमारे ३.१२ लाख होती.
वाहतूक

रेल्वे

काकीनाडा शहरात काकीनाडा पोर्ट आणि काकीनाडा टाउन ही दोन मोठी रेल्वे स्थानके आहेत. गौतमी एक्सप्रेस ही अतिजलद गाडी काकीनाडा बंदरापासून सिकंदराबाद पर्यंत धावते.
बाह्य दुवे

*काकीनाडा महापालिका

वर्ग:पूर्व गोदावरी जिल्हा
वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील शहरे
करीमनगर

करीमनगर हे तेलंगणाच्या करीमनगर जिल्ह्याचे मुख्यालय व प्रमुख शहर आहे. करीमनगर शहर तेलंगणाच्या उत्तर मध्य भागात वसले असून ते हैदराबादच्या १६४ किमी ईशान्येसस स्थित आहे. २०११ साली करीमनगरची लोकसंख्या सुमारे २.६१ लाख होती. लोकसंख्येनुसार ते तेलंगणामधील चौथ्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे.

करीमनगर रेल्वे स्थानक भारतीय रेल्वेच्या दिल्ली-चेन्नई रेल्वेमार्गावर आहे.
बाह्य दुवे

*करीमनगर महापालिका

वर्ग:तेलंगणामधील शहरे
वर्ग:करीमनगर जिल्हा
खम्मम

खम्मम हे तेलंगणााच्या खम्मम जिल्ह्याचे मुख्यालय व प्रमुख शहर आहे. खम्मम शहर तेलंगणाच्या आग्नेय भागात वसले असून ते हैदराबादच्या १९३ किमी पूर्वेस स्थित आहे. २०११ साली खम्ममची लोकसंख्या सुमारे १.८४ लाख होती. लोकसंख्येनुसार ते तेलंगणामधील पाचव्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे.

खम्मम रेल्वे स्थानक भारतीय रेल्वेच्या दिल्ली-चेन्नई रेल्वेमार्गावर आहे.
बाह्य दुवे

* खम्मम महापालिका

वर्ग:तेलंगणामधील शहरे
वर्ग:खम्मम जिल्हा
विशाखापट्टणम

विशाखापट्टणम (तेलुगू: విశాఖపట్నం) (जुने नाव विजगापट्टण Vizagapattan) हे भारताच्या आंध्र प्रदेश राज्यामधील सर्वात मोठे शहर आहे. विशाखापट्टणम शहर आंध्र प्रदेशच्या ईशान्य भागात पूर्व घाट व बंगालच्या उपसागराच्या मध्ये वसले आहे. २०११ साली १७.३० लाख लोकसंख्या असलेले विशाखापट्टणम भारतामधील १७व्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते. वॉल्टेअर आणि विशाखापट्टणम ही जुळी शहरे आहेत. वॉल्टेअर हे एक रेल्वे जंक्शन आहे.

विशाखापट्टणम भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवरील एक प्रमुख शहर असून ते देशातील पाचव्या क्रमांकाच्या वर्दळीचे बंदर आहे. भारतीय नौसेनेच्या ईस्टर्न नेव्हल कमांडचे मुख्यालय येथे आहे.

ऐतिहासिक काळादरम्यान विशाखापट्टणम कलिंग साम्राज्याचा भाग होते. १५व्या शतकात येथे विजयनगर तर १६व्या शतकात मुघलांची सत्ता होती. १८व्या शतकात फ्रेंचांच्या अधिपत्याखाली राहिल्यानंतर इ.स. १८०४मध्ये येथे ब्रिटिशांची राजवट आली. ती भारताच्या स्वातंत्र्यापर्यंत अस्तित्वात होती.

यिशाखापट्टणम या शहराला लोक अजूनही वैझॅग (Vizag) या संक्षिप्त नावाने ओळखतात.
जनसांख्यिकी

२०११ सालच्या जनगणनेनुसार विशाखापट्टणमची लोकसंख्या १७,३०,३२० इतकी होती. येथील लिंग गुणोत्तर ९७७ तर साक्षरता दर ८२.६६% होता.
वाहतूक

विशाखापट्टणम शहर भारतामधील इतर भागांसोबत महामार्ग व रेल्वेमार्गांद्वारे जोडले गेले आहे. पूर्व तटीय रेल्वे क्षेत्राच्या विशाखापट्टणम विभागाचे मुख्यालय येथील विशाखापट्टणम रेल्वे स्थानकावर असून मुंबई, दिल्ली, हैदराबाद, चेन्नई, कोलकाता इत्यदी अनेक प्रमुख शहरांसाठी येथून थेट प्रवासी रेल्वेगाड्या सुटतात.

सुवर्ण चतुष्कोणाचा भाग असलेला राष्ट्रीय महामार्ग ५ विशाखापट्टणममधून धावतो.

विशाखापट्टणम विमानतळ येथील प्रमुख विमानतळ येथून भारतामधील प्रमुख शहरांसोबतच दुबई, क्वालालंपूर इत्यादी आंतरराष्ट्रीय शहरांसाठी देखील प्रवासी विमानसेवा उपलब्ध आहे.
बाह्य दुवे

*अधिकृत संकेतस्थळ

*
वारंगळ

वरंगल (किंवा वारंगल / वारंगळ - Warangal) हे भारताच्या तेलंगणा राज्याच्या वरंगल जिल्ह्याचे मुख्यालय व प्रमुख शहर आहे. येथील पुरातत्त्वीय अवशेषांसाठी प्रसिद्ध असलेले वरंगळ शहर तेलंगणाच्या उत्तर भागात वसले असून ते हैदराबादच्या १४० किमी ईशान्येस आहे. २०११ साली ८.११ लाख लोकसंख्या असलेले वरंगळ हैदराबादखालोखाल राज्यातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर होते.वारंगळ ही काकत्य राजवटीची राजधानी होती. हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन होईपर्यंत (१९४९) हा प्रदेश असफझाई निजामांच्या अखत्यारीत होता.

वरंगळ येथील राष्ट्रीय प्रौद्योगिक संस्थान ही एक प्रमुख शैक्षणिक संस्था असून काकतीय विद्यापीठ हे येथील प्रसिद्ध विश्वविद्यालय आहे.
लोकसंख्या

२०११ च्या जनगणनेनुसार, शहराची लोकसंख्या ६,१५,९९८ होती. एकूण लोकसंख्येमध्ये ३०८,५०९ पुरुष आणि ३०७,४८९ स्त्रिया आहेत. वारंगळ शहराची लोकसंख्या ६१५,९९८ असली तरी; त्याची शहरी/महानगरी लोकसंख्या ७५३,४३८ आहे ज्यापैकी ३७७,९४३ पुरुष आणि ३७५,४९५ महिला आहेत. लिंग गुणोत्तर १,००० पुरुषांमागे ९९७ स्त्रिया. ०-६ वर्षे वयोगटातील ५९,१९५ मुले आहेत, त्यात ३०,३८० मुले तर 2८,८१५ मुली होत्या, ०-६ वर्षे वयोगटातील लिंग गुणोत्तर १,००० मुलेमागे ९४८ मुली आहे. ४,६३,८०१ साक्षरांसह सरासरी साक्षरता दर ८३.३०% होता.८३.४१% लोक हिंदू आणि (१४.३९%) मुस्लिम होते. इतर धार्मिक अल्पसंख्याकांमध्ये ख्रिश्चन (१.६५ %), शीख (०.१५%), बौद्ध (०.०१%), जैन (०.०३%) आणि कोणताही धर्म नसलेले (०.३५ %) यांचा समावेश होतो.


तेलुगू वरंगलमध्ये सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे.
वाहतूक

हे शहर रस्ते आणि रेल्वे मार्गांनी प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे. शहरातून जाणारे राष्ट्रीय आणि राज्य महामार्ग हे, राष्ट्रीय महामार्ग १६३, हैदराबाद आणि भोपालपट्टणमला जोडणारा; रामागुंडम आणि खम्मम यांना जोडणारा NH ५६३ आहेत. वरंगल येथे TSRTC (तेलंगणा राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ) हे सार्वजनिक वाहतूक सुविधा पुरवते.

वारंगलमध्ये भारतीय रेल्वेच्या महत्त्वाच्या नवी दिल्ली-चेन्नई मुख्य मार्गावर काझीपेट आणि वारंगल ही दोन रेल्वे स्थानके आहेत. ती दक्षिण मध्य रेल्वे विभागाच्या सिकंदराबाद रेल्वे विभागाच्या अखत्यारीमध्ये येतात.

वरंगलमध्ये निजामांनी १९३० मध्ये ममनूर येथे विमानतळ बांधले आहे. १,८७५ एकर जमीन, ६.६ किमी धावपट्टी, पायलट आणि स्टाफ क्वार्टर, पायलट प्रशिक्षण केंद्र आणि एकापेक्षा जास्त टर्मिनल असलेले हे अविभाजित भारतातील सर्वात मोठे विमानतळ होते. परंतु आजच्या घडीला तेथे प्रवासी सेवा उपलब्ध नाही.
शिक्षण
विद्यापीठे आणि महाविद्यालये

* शासकीय तंत्रनिकेतन महाविद्यालय, वारंगल
* राष्ट्रीय प्राद्योगिकी संस्थान, वारंगल (एन.आय.टी. वारंगल)
* काळोजी नारायण राव आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ
* काकतिया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी अँड सायन्स
* काकतिया मेडिकल कॉलेज
* काकतिया विद्यापीठ
* एसआर अभियांत्रिकी महाविद्यालय
* एसआर विद्यापीठ
* वागदेवी कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग
* वागदेवी अभियांत्रिकी महाविद्यालय
शाळा

* दिल्ली पब्लिक स्कूल, वारंगल
* नागार्जुना हायस्कूल
* प्लॅटिनम ज्युबिली हायस्कूल
* दक्षिण मध्य रेलवे मिक्सड हाई स्कूल (ई.एम.), काजीपेटी
* श्रीनिवास रामानुजन कन्सेप्ट स्कूल
* सेंट गॅब्रिएल हायस्कूल
* सेंट पीटर्स सेंट्रल पब्लिक स्कूल
* थापर विद्या विहार
बाह्य दुवे

*वरंगळ महापालिका
संदर्भ आणि नोंदी

वर्ग:वारंगळ जिल्हा
वर्ग:तेलंगणामधील शहरे
*
बासरी

thumb|200px|right|सात छिद्रे असलेली आडवी बासरी.

बासरी हे वेळुपासुन बनलेले एक फुंकून वाजविण्याचे वाद्य आहे. हे श्रीकृष्णांचे आवडते वाद्य होते.भारतात हे वाद्य फार पुरातन काळापासून प्रचलीत आहे. बासरीची लांबी 12" ते जवळजवळ 40" असते.
रचना

बासरी हे एक सुषिर वाद्य आहे. हे भारतीय संगीतातील वाद्यांमधील आद्य वाद्य मानले जाते. भुंग्यांनी भोक पाडलेल्या बांबुमधून वारा जाताना आलेल्या आवाजामुळे या वाद्याची कल्पना सुचल्याचे मानले जाते. सामान्यतः, बासरी ही बांबूपासून बनवली जाते. एका टोकाला बांबू कॄत्रिम बुचाने बंद केला जातो, अथवा बांबूच्या पेराच्या सांध्याचाच वापर करून ते टोक बंद राखले जाते. बासरीला हाताच्या बोटांनी घडी ठेवून स्वर काढण्यासाठीची ६/७/८ छिद्रे (स्वररंध्रे) असतात, आणि एक फुंकरीचे छिद्र (मुखरंध्र) असते हे बंद टोकाजवळ असते. त्याखाली सामान्यतः म, ग, रे, सा, नी, ध आणि प या स्वरांची स्वररंध्रे असतात. काही वेळा 'प'च्या स्वररंध्राखाली 'म'चे स्वररंध्र बनवले जाते. बासरीवादक श्री केशवराव गिंडे यांनी केलेल्या नव्या संरचनेमध्ये मुखरंध्राकडील मच्या स्वररंध्राच्या वर पचे एक स्वररंध्र बनवलजाते.
वादन

हिंदुस्तानी संगीत 3 सप्तकांमधे वाजवले जाते- मंद्र(खालची पट्टी), मध्य(मधली पट्टी), तार(वरची पट्टी).
बासरीच्या मुखरंध्रावर फुंकर घालून आणि दोन्ही हातांची तीन तीन बोटे (तर्जनी, मध्यमा आणि अनामिका) स्वररंध्रांवर ठेवून आणि पूर्ण अथवा अर्धी उचलून स्वरनिर्मिती केली जाते. बासरीमधून सामान्यतः दोन सप्तकांत (मंद्र पंचम ते मध्य षड्ज हे अर्धे सप्तक, मध्य षड्ज ते तार षड्ज हे पूर्ण सप्तक, तार षड्ज ते तार पंचम हे अर्धे सप्तक) वादन करता येते (प्रगत वादक तार पंचम ते अतितार षड्ज असे अर्धे सप्तक अधिक वाजवू शकतो). बासरीत एकूण 15 सूर वाजवता येतात, ते खालीलप्रमाणे :


ध्रांच्या सामान्य बासरीच्या वादनामध्ये स्वर खालील पद्धतीने काढले जातात.
मुखरंध्राकडील पहिले स्वररंध्र (मचे स्वररंध्र) डाव्या हाताच्या तर्जनीने झाकले जाते.
त्या खालील स्वररंध्रे अनुक्रमे डाव्या हाताची मध्यमा, अनामिका, उजव्या हाताची तर्जनी, मध्यमा आणि अनामिका या बोटांनी झाकली जातात. (हे वर्णन आणि खालील स्थिती डावा हात मुखरंध्राजवळ आणि उजवा हात खाली अश्या प्रकारे वाजवतानाच्या स्थितीचे आहे. अश्या वेळी बासरी ही वादकाच्या उजव्या बाजूला असते. हात उलट घेऊन, डाव्या बाजूला बासरी धरून वादन करताना खालील वर्णनामध्ये डावा आणि उजवा हे शब्द उलट होतील, बोटे तीच राहतील.)


सप्तक बदलण्यासाठी फुंकरीच्या जोरामध्ये बदल केला जातो, बोटे तशीच राहतात. मात्र तार पंचम ते अतितार षड्ज या स्वरांकरता बोटांची स्थिती वेगळी असते.
प्रकार
उभी बासरी
आडवी बासरी

प्रसिद्ध बासरी वादक

* हरिप्रसाद चौरासिया
* रोणू मुझुमदार
* पन्नालाल घोष
* प्रवीण गोडखिण्डी
* चेतन जोशी
* राकेश चौरासिया
* स्व.पं. अरविंद गजेंद्रगडकर
* पं. केशव गिंडे
* पं. रूपक कुलकर्णी
हिंदुस्तानी बासरी

वर्ग:वाद्ये
वर्ग:सुषिर वाद्ये
सरोद

thumb|right|200px|सरोद
thumb|आडवी ठेवलेली सरोद


सरोद हे हिंदुस्तानी शास्त्रीय वाद्य संगीतातले एक प्रमुख तंतुवाद्य आहे. सरोदची उत्पत्ती अफगाणी रुबाब ह्या वाद्यातून झाली आहे, असे समजले जाते. सरोद ह्या शब्दाचा अर्थ फारसी भाषेत गाणे असा आहे. लाल मणी मिश्रा ह्यांच्या मतानुसार सरोद हा चित्र वीणा, अफगाणी रुबाब आणि सुरशृंगार ह्या वाद्यांचे संमिश्रण आहे. मैहर घराण्याच्या सरोदला चार मुख्य तारा, चार जास्तीच्या तारा, दोन चिकारी आणि पंधरा तरफेच्या तारा असतात. तारा छेडण्यासाठी नारळाच्या करवंटीचा ’जवा’ वापरला जातो. अल्लाउद्दीन खान, अली अकबर खान, हाफिज अली खान, अमजद अली खान, बुद्धदेव दासगुप्ता, राधिका मोहन मोईत्रा, शरण राणी, झरीन दारूवाला हे विसाव्या शतकातले काही प्रमुख सरोदवादक आहेत.


वर्ग:वाद्ये
सतार

सतार हे एक भारतीय तंतुवादय असून सितार, सेतार, सेतारा अशा विविध नावांनी हे वादय ओळखले जाते. या वादयाच्या उत्पत्तीसंबंधात अनेक मते आहेत. मध्यपूर्वेतील तंबूर व पंडोर या वादयांशी सतारीचे नाते जोडता येईल. चार हजार वर्षांपूर्वीच्या मेसोपोटेमियामधील पुतळ्यांवर व मुद्रांवर अशा वादयांच्या प्रतिमा आढळतात. ग्रीकांनी या वादयाला ‘ पंडूरा ’ हे नाव दिले होते व ते सुमेरी ‘ पंत-उर ’ नावाचे रूप होते. अरबस्थानातील तंबूर ह्या वादयाला सतारीप्रमाणेच अर्धगोलाकार बूड, मान, लांब दांडा व त्यावर पडदे असतात. फार्सी भाषेत याला तार, दु-तार, सेह-तार (त्रितंत्री) इ. नावे आहेत.

भारतातही एक तीन तारांचे वादय होते. संगीत रत्नाकरा त यास त्रितंत्री म्हणले आहे. या प्राचीन त्रितंत्री वीणेची सतार ही सुधारित आवृत्ती असावी, असे मानले जाते. मुळात तीन तारा असलेल्या या वादयात सुधारणा होऊन, सध्याची प्रचलित सात तारांची सतार विकसित झाली. पर्शियन सेहतार वरून (तीन तारांचे वादय) सेतार, सितार ही पर्यायी नामरूपे आली असावीत, असेही मानले जाते. सेह या फार्सी शब्दाचा अर्थ तीन असा आहे. त्यावरून या वादयाला सितार हे नाव मिळले होते. संगीतसमयसार या गंथात सितार हेच नाव आहे. सेहतार (सेतार) या काश्मीरी वादयाशी प्रचलित सतारीचे बरेचसे साम्य आढळून येते. मूळच्या तीन ऐवजी सध्याच्या प्रचलित सात तारांमुळे ‘ सप्ततार ’ वरून सतार, अशीही उपपत्ती मांडली जाते. ‘ ऊद ’ या पर्शियन वादयाशी सतारीचे खूपच साम्य आढळते. या पर्शियन वादयाची एतद्देशीय वीणाप्रकाराशी सांगड घालून अमीर खुसरौ या संगीतकाराने तेराव्या शतकात सतार निर्माण केली, अशी पारंपरिक समजूत रूढ असली, तरी त्याविषयी मतभेद आहेत. अमीर खुसरौशी नामसाधर्म्य असलेल्या खुसरौ खान (सुप्रसिद्ध सदारंग या गायकाचा बंधू) या अठराव्या शतकातील संगीततज्ज्ञाने सतारीचा शोध लावला, असेही एक मत आहे.
सतारीचा आकार साधारणपणे ⇨ तंबोऱ्या सारखा असतो संगीतसार या गंथात निबद्ध (स्वरांचे पडदे असलेला) तंबूर (तंबोरा) म्हणजेच सितार होय, असे म्हणले आहे. तंबोऱ्याप्रमाणेच सतारीला एक भोपळा, गळा व एक लाकडी पोकळ दांडी असते. दांडी वरच्या बाजूला चपटी व खालून गोलाकार असते. तिची लांबी सु. ३ फुट (सु. ९० सेंमी.) व रूंदी सु. ३ इंच (सु. ७.५ सेंमी.) असते. या दांडीवर वकाकार, पितळी वा पंचरसी धातूचे १९ ते २१ पडदे असतात. तारांच्या आधारासाठी हस्तिदंती पट्टी व घोडी, तसेच स्वरमेलनासाठी खुंटया असतात. वादनासाठी असलेले पितळी पडदे हे ⇨ वीणे प्रमाणे अचल (स्थिर) नसून, ते चल म्हणजेच वेगवेगळ्या थाटांनुसार खालीवर सरकवून बदलण्याजोगे – सरकते असतात. सतारीच्या सात तारा पुढीलप्रमाणे असतात: डावीकडून पहिली, पोलादाची असते व ती मध्यमात लावतात. डाव्या तर्जनीने व मध्यमेने या तारेवर योग्य पडदयावर दाब देऊन किंवा तार खेचून बहुतेक सर्व वादन करतात. दुसरी व तिसरी (किंवा जोडी) पितळेची असून त्या षड्ज, मध्यमात मिळवतात. चौथी व पाचवी ह्यादेखील पितळेच्याच असून त्या पंचमात लावतात. सहावी व सातवी या शेवटच्या दोन तारांना चिकारीच्या तारा म्हणतात आणि त्या तारा षड्जात असतात
सतारवादक

काही भारतीय सतारवादक खालीलप्रमाणे आहेत.:-
#पंडित रविशंकर
#अनुष्का शंकर
#उस्ताद अब्दुल करीम खान
#उस्मान खान
#चिराग कट्टी
संदर्भ व नोंदी
संदर्भ

वर्ग:मराठी विश्वकोशातून कॉपीपेस्ट मजकूर
ढोल

right|thumb|250px|ढोल वाजविणारे पंजाबी वादक

ढोल हे एक भारतीय चर्मवाद्य आहे.

भारतीय उपखंडात प्रादेशिक भिन्नतेसह मोठ्या प्रमाणात ढोल वापरला जातो. बांगलादेश आणि पाकिस्तान तसेच भारतामधील पंजाब, हरियाणा, दिल्ली, काश्मीर, आसाम खोरे, गुजरात, महाराष्ट्र, कोकण, गोवा, कर्नाटक, राजस्थान आणि उत्तर प्रदेश अशा भागांत ढोल हे वाद्य वाजविले जाते.संबंधित साधन म्हणजे ढोलक किंवा ढोलकी म्हणून ओळखले जाते.
ढोल वादक]]


वर्ग:वाद्ये