JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
चिवडा

चिवडा हा विशेषकरून दीपावलीमध्ये केला जाणारा एक मराठी खाद्यपदार्थ आहे. हा पदार्थ बऱ्याचदा खाऱ्या, तिखटसर तसेच गोड चवीचा बनवतात. चिवडा या पदार्थाशिवाय दीपावली हा सण अपूर्ण असल्यासारखा वाटतो.
thumb|right|पातळ पोह्यांचा चिवडा


महाराष्ट्रातल्या केवळ गंमत म्हणून खायच्या खाद्य पदार्थात चिवड्याचा अनेकदा वापर होतो. चहा-चिवडा हे उत्तम जोडखाणे आहे.
महाराष्ट्रातील चिवडे

* आष्टा मोडचा (ता. चाकूर) चिवडा.
* इंदूरचा मीठा चिवडा
* उत्तर प्रदेशातील मक्याचा चिवडा
* कोंडाजी चिवडा (नाशिक)
* खमंग बेष्ट चिवडा (पुणे)
* गुरुप्रसाद चवडा (अहमदनगर)
* चिवडा गल्लीतला चिवडा (लालबाग-मुंबई)
* चुरमुऱ्याचा चिवडा
* ज्योतीचा चिवडा (करणारी ज्योती गोकाणी)
* ढेंका में कुटा हुआ चिवड़ा (कलकत्ता)
* नमकीन चिवडा (बिहार)
* नामदेव चिवडा (सोलापूर)
* पातळ पोह्यांचा चिवडा
* उपासाचा बटाटा चिवडा
* बारुदी चिवडा (नागपूर)
* बुढीचा चिवडा (यवतमाळ)
* बेक्ड नाचणी चिवडा
* भडंग चिवडा, गोड पोहा चिवडा (धुळे)
* भवानी चिवडा (सांगली)
* भाजक्या पोह्यांचा चिवडा
* मकाजी चिवडा (नाशिक)
* महालक्ष्मी चिवडा (मुंबई, कोल्हापूर)
* महाशय जी प्रसिद्ध चिवडा (इंदूर)
* माधवजी का बढिया चिवडा (नाशिक)
* माधुरीचा नमकीन महाराष्ट्रियन चिवडा
* मोहोळचा लांबोटी चिवडा
* लक्ष्मीनारायण चिवडा (भवानी पेठ, पुणे)
* शहाजी का प्रसिद्ध चिवडा (इंदूर)
* सुरकी धान चिवड़ा (भागलपूर)
बाह्य दुवे

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
चकली

thumb|भाजणीपासून बनवलेली चकली|200px
चकली हा विशेषकरून दीपावलीमध्ये केला जाणारा एक मराठी खाद्यपदार्थ आहे. हा पदार्थ चकली भाजणीपासून बनवतात.

चकली बनविण्यासाठी तांदूळ, पोहे, उडीद डाळ व चणाडाळ इत्यादी घटकपदार्थ भाजून चकलीची भाजणी बनवली जाते. या भाजणीत काही वेळा जिरे व धणेही घातले जातात. काही ठिकाणी ही सर्व धान्ये धुऊन वाळवतात आणि मग भाजतात. गरम पाण्यात तीळ, तिखट, मीठ, थोडी हळद आणि तेल किंवा लोणी घालून त्यात भाजणी घालून दोन तास झाकून ठेवली जाते. नंतर हलक्या हाताने मळून या गोळ्यांपासून सोऱ्या किंवा चकलीचे यंत्र वापरून चकल्या पाडतात व त्या गरम तेलात तळतात. खायला कुरकुरीत असणारा हा पदार्थ फराळ म्हणून ओळखला जातो. चकली ही मैद्याची पण करतात. ही चकली पण चवीला छान लागते.
चित्रदालन


चित्र:Chakali01.JPG|चकली
File:चकली (खाद्यपदार्थ).jpg|चकली (खाद्यपदार्थ)

बाह्य दुवे

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
पेढा

इवलेसे|अतिशय लोकप्रिय केसर पेढा

पेढा हा खवा आणि साखर यापासून बनलेली दंडगोलाकार आकाराची मिठाई आहे..त्यात केशर, खाण्याचा रंग, जायफळ इत्यादी पदार्थही घालतात. नृसिंहवाडी, कुरुंदवाड, पुणे, सातारा, कोल्हापूर, धारवाड ही गावे पेढ्यासाठी प्रसिद्ध आहेत.

सातारचे पेढे हे खवा जास्त भाजल्यामुळे भुरकट दिसतात म्हणून "कंदी पेढे" तर कोल्हापूरचे पेढे हे "फिके पेढे" (तुलनेने मध्यम गोड) म्हणून प्रसिद्ध आहेत. पुण्यामधे काका हलवाई, "चितळे बंधू", कोल्हापुरात "दगडू बाळा भोसले" हे पेढ्यांसाठी प्रसिद्ध आहेत. खव्यापासून बनवलेले आणि मलईपासून बनवलेले असे दोन प्रकारचे पेढे इथे मिळतात. खव्यापासून बनविलेल्या पेढ्यास नुसते 'पेढा' तर मलईपासून बनविलेल्या पेढ्यास 'मलई पेढा' असे म्हणतात. शिवाय साखर लावलेला साखरी पेढा असतो. त्याला धारवाडी पेढा म्हणतात. कुरुंदवाडचा पेढा हा खव्यापासून बनवलेला व कोरडा पेढा असतो.तो अनेक दिवस टिकतो. साखरपुडा,लग्न, बारसे, परीक्षेतील यश अशा आनंदाच्या प्रसंगी आप्तेष्ट, मित्रमंडळी यांना पेढे वाटण्याची प्रथा महाराष्ट्रात आहे.
चित्रे

इवलेसे|चिनी माती|चिनीमातीच्या बशीमध्ये पेढे
इवलेसे|वृंदावन येथील पेढे
इवलेसे|काजू पेढे
इवलेसे|दिवाळी सणामध्ये दिवे आणि पेढे
इवलेसे|धारवाड पेढा|धारवाडी पेढे
इवलेसे|जगप्रसिद्ध मथुरा पेढे
संदर्भ

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
भात

भात हे भारत देशातील प्रमुख अन्न मानले जाते.पाणी घालून शिजवलेल्या तांदळास भात असे म्हणतात. महाराष्ट्रात , गोव्यात काही प्रदेशात भाताचा उल्लेख तांदूळ या अर्थाने पण होतो. महाराष्ट्राची सागरी किनारपट्टी-कोकण, तसेच भंडारा, चंद्रपूर गोंदिया, गडचिरोली हे प्रमुख तांदूळ उत्पादक प्रदेश आहेत व भात हे तेथील जनतेचे प्रमुख अन्न आहे.
कोकण प्रांतात प्रामुख्याने शेती पावसाळ्यात केेली जाते.
भोजनात समावेश

right|thumb|मसाले भात
भात शिजतानाचे आधणाचे (गरम) पाणी काढतात, त्यास पेज असे म्हणतात गोवा राज्यात भाताची पेज खाल्ली जाते.

भाताबरोबर वरण (डाळ), आमटी, सांबार, पातळ पालेभाजी, दूध, दही इ. पदार्थ खाल्ले जातात.

खिचडी, चित्रान्न, नारळी भात, पुलाव, बिर्याणी,मसाले भात, गोळाभात हे भातापासून केले जाणारे वेगवेगळे पदार्थ आहेत.
भातापासून खीर,लाडू इत्यादी पदार्थसुद्धा केले जातात.
संदर्भ

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:अन्न
वर्ग:पाककृती
बटाटा वडा

right|वडापाव
बटाटावडा किंवा बटाटेवडा हा महाराष्ट्रातील एक लोकप्रिय खाद्यपदार्थ आहे.

बटाटेवडा हा तेलात तळलेला खाद्यपदार्थ आहे. तो दिसायला गोलाकार असतो. त्याचे वरचे आवरण हे द्रवरूप डाळीच्या पिठाचे असते (जे तळल्यावर घट्ट होते), व आतमध्ये उकडलेल्या व फोडणी दिलेल्या बटाट्यांचे मसालायुक्त मिश्रण असते. या वड्याला इंडियन बर्गर असे सुद्धा म्हणतात.

वडा-पाव या खाद्यपदार्थातील वडा हा प्रमुख घटक म्हणजे बटाटेवडाच होय.

वडा-पावच्या गाडीवर महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबाचा रोजगार चालतो. महाराष्ट्रातात रोजगारासाठी आलेले अनेक गरिबांचे वडापाव हे अन्न आहे.


वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
बटाटा वडा रेसिपी
पोळी

right|thumb|एक यात्रेकरु मुलगी मंदिराजवळ चपात्या भाजताना, महुकुट्टा, कर्नाटक
पोळी/चपाती हा गव्हापासून तयार केलेला खाद्यपदार्थ आहे . दळलेल्या गहू पिठास मराठी भाषेत कणिक म्हणतात. कणीक पिण्याचे पाणी व किंचित तेल वापरून भिजवली जाते. कणकेचे छोटे छोटे गोळे बनवून हे गोळे लाटण्याच्या साहाय्याने पोळपाटावर गोल आकारात लाटले जातात. चपाती छान पदर सुटावे व मुलायम व्हावी याकरिता लाटलेली चपाती दोनदा घडी करून पुन्हा गोल आकारात लाटली जाते व तव्यावर अथवा तंदूर मधे भाजली जाते.

चपाती विविध भाज्या, विविध गोड पदार्थ, चटण्या, ठेचा, भुरका, झुणका, कोशिंबीर इत्यादी सोबत खाल्ली जाते.

चपातीचे तुकडे फोडणी देउन खातात या पदार्थास तुकडे/कोल्हापुरी चिवडा/माणिक पैंजण नावे आहेत.

भाजण्याच्या ऐवजी तळण्याची क्रिया केल्यास लहान आकारास पुरी व मोठ्या आकारास भटुरा असे म्हणतात.

कणीक भाजण्याच्या ऐवजी उकडून तळ्ल्यास बिट्ट्या व वरणात घालून उकडल्यास वरणफळे हे पदार्थ बनतात.

गोड चवीचे सारण अर्धगोलाकार आकारात तळल्यास करंजी; संपूर्ण गोलाकार आकारास मोदक असे म्हणतात.

पोळी/चपातीस हिंदी भाषा भाषेत रोटी असे संबोधतात. पराठा, दशमी, नान, रुमाली, पुरी हे पोळीचे उपपदार्थ आहेत. पाण्या ऐवजी दुधात भिजवलेल्या कणिकेच्या चपातीस 'दशमी' असे म्हणतात. चपातीत विविध सारण प्रकारचे सारण भरता येते जसे गूळपोळी, तिळ-गूळ पोळी, पुरण पोळी, खवा पोळी, बटाटा पोळी, मेथी पोळी इत्यादी.
अलिकडे चपाती महाराष्ट्रातील प्रमुख अन्न घटक बनली आहे. सारणाप्रमाने नाव बदलते जसे तिळ-गूळ पोळी, पुरण पोळीस महाराष्ट्रात मोठे सांस्कृतिक महत्त्व आहे. पारंपरिकदृष्ट्या ज्वारी/बाजरी/नाचणीपासून बनवलेली भाकरी हे महाराष्ट्रातील प्रमुख अन्न घटक आहे.

चपातीस महाराष्ट्रातील काहीच शहरी (नागर भागातील) लाेक पोळी म्हणतात, मात्र ज्या कणकेत ज्याचे सारण असते त्यास तसे संबोधतात.
उदा. गूळ असेल तर गूळपोळी, इ.
चपाती

चपाती (flat bread) हा भारतीयांच्या रोजच्या आहारातील एक प्रमुख पदार्थ आहे. भारतात प्रामुख्याने गव्हाच्या पिठापासून चपाती बनते. पीठ पाण्यात भिजवून, त्याचा छोटा गोळा करतात. हा गोळा लाटून सपाट केल्यावर गरम तव्यावर शेकून चपाती बनवली जाते. जगात इतरत्रही अनेक प्रकारे चपाती बनवण्यात येते.

अशा चपात्या विविध पद्धतींनी खाल्ल्या जातात.

# पातळ रश्श्यात बुडवून किंवा भाजीचा घास भाकरीने उचलून (स्कूपिंग). उदा. भाकरी, पोळी, पुरी
# भाजी/ सारण चपातीवर पसरवून उदा. पिझ्झा
# भाजी/ सारण चपातीत गुंडाळून उदा. मेक्सिकन बरिटो, इटालियन स्ट्रॉम्बोली किंवा कॅलझोन
# भाजी किंवा सारण चपातीच्या आत भरून उदा. आलू पराठा, पनीर पराठा, पुरणपोळी, पिटा.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
भाकरी

thumb|तव्यावर भाजण्यासाठी ठेवलेली भाकरी
thumb|तव्यावर फुगलेली भाकरी
भाकरी हा महाराष्ट्रातील प्रमुख अन्नपदार्थ आहे. महाराष्ट्रात भाकरी करण्याच्या विविध पद्धती दिसून येतात.
भाकरी हा आहारदृष्ट्या शरीरासाठी पौष्टिक अन्नपदार्थ मानला जातो.
पाककृती

पारंपरिकदृष्ट्या ज्वारी/ बाजरी/ नाचणी /तांदूळ यांपासून बनवलेली ज्वारी/ बाजरी/ नाचणीचे पीठ पाण्यात भिजवून, त्याचे छोटे गोळे बनवून, हाताने गोलाकार थापून भाकरी तव्यावर काही काळ भाजली जाते. तव्यावर भाजत असताना भाकरीला पातळ पापुद्र्यासारखा पदर सुटण्यासाठी एका बाजूला पाण्याचा हात लावला जातो. काही काळानंतर भाकरी तव्यावरून काढून चुलीच्या जाळावर भाजली जाते. मातीच्या तव्यावर भाजलेली भाकरी उत्कृष्ट समजली जाते.
खाण्याच्या पद्धती

छोट्या आकाराच्या भाकरीस पानगे म्हणतात. गरम भाकरीचा पदर फाडून त्यात लोणकढे तूप व मीठ लावल्यास भाकरी रुचकर लागते. दूध, विविध भाज्या, पालेभाज्या, कोशिंबीर, ठेचा इत्यादींसमवेत भाकरी खाल्ली जाते पण विशेषतः पिठ्ल्याबरोबर भाकरी खाल्ली जाते.
अन्य

ज्वारीच्या पिठात डाळीचे पीठ मिसळून धपाटे व थालीपीठ हे खाद्यपदार्थ बनतात.सोलापुरातील ज्वारीची कडक भाकरी प्रसिद्ध आहे. कोकणात तांदळाच्या पिठाची भाकरी केली जाते. झुणका भाकरी हा महाराष्ट्रातील आवडीचा पदार्थ आहे.
संदर्भ

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:अन्न
चटणी

चटणी हा एक भारतीय तिखट खाद्यपदार्थ आहे. चाटण या संस्कृत शब्दावरून चटणी हा शब्द भारतीय भाषांत आला. हा भारतीय जेवणातला महत्त्वाचा पदार्थ आहे. प्रांताप्रांतांनुसार चटण्यांमध्ये वैविध्य आले आहे. यामध्ये अनेक चटण्या घरामध्ये पिढ्यान्‌‍पिढ्या बनवल्या जातात.

विविध चटण्या :
* शेंगदाणा चटणी
* कच्च्या टोमॅटोची चटणी
*कढीलिंबाच्या पानांची चटणी
*कैरीची चटणी
*खोबऱ्याची चटणी
* चिंचेची चटणी
* जवसाची चटणी
* दाण्याची चटणी
* दोडक्यांच्या शिरांची चटणी
* ओल्या नारळाची चटणी
*लसणाची चटणी
* सुक्या बोंबलाची चटणी
चटणीविषयी मराठी पुस्तके

* आजीच्या विविध चटण्या (प्रमिला पटवर्धन)
* कहाणी चटणीची (मृणाल तुळपुळे)
* चटकदार चटण्याच चटण्या (शीला काकडे)
* चटण्या कोशिंबिरी (अनिता राजगुरू)
* चटण्या, कोशिंबिरी, भरीत, रायती (वंदना वेलणकर)
* चटण्या चवीपरीच्या (शीला निपुणगे)
* चटण्या मसाले व अभिनव पाककला (नीला जोशी)
* झणझणीत अनेक प्रकारच्या चटण्या (वंदना वेलणकर)
* लज्जतदार मसाले, चटण्या आणि सॉस (वैजयंती केळकर)
* विविध चटण्या (उषा पंढरपुरे)


वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
खिचडी

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
खाद्यपदार्थ

मुगाची खिचडी , हा भारतातील सर्वांच्या परिचयाचा असा रुचकर व पौष्टिक खाद्यपदार्थ आहे. हा बनवायला तांदूळ, मूगडाळ, हळद आणि मीठ लागते. २:१ या प्रमाणात तांदूळ व् मूगडाळ घेऊन ते मिश्रण भाताप्रमाणे शिजवले जाते. लहान मुलांकरिता खिचडी आसट (जास्त पाणी घालून) करतात. खिचडी पचनास सोपी व पोटाला हलकी समजली जाते. म्हणून ती खास उपवासाला बनवली जाते.

खिचडीचा रुचकरपणा वाढवण्याकरिता आधी जिऱ्याची फोडणी करावी. तिच्यात आवडीप्रमाणे लसूण, मसाला, (वेलदोडे) ,लवंग, जायपत्री, कलमी दालचिनी, टाकावे त्यात चिमूटभर हळद टाकावी. फोडणी केलेल्या पातेल्यात तांदूळ-मुगडाळीचे मिश्रण टाकावे. मीठ टाकून भाताप्रमाणे शिजवावे. कालावधी १५ मिनिटे. गरम वाढावे.

सोबत विविध पदार्थ खाण्यास द्यावे जसे : पापड, लोणची, मोहरीची फोडणी, दूध, दही, ताक, लोणी, तूप,किंवा टोमॅटो/चिंच इत्यादीचे सार ,भजी.
संस्कृती व भाषा

भारतीय संस्कृतीत खिचडी हा साधारण पदार्थ समजला जातो. बहुधा साधे जेवण हवे असेल तेव्हा किंवा रात्रीच्या जेवणासाठी करतात. पचायला सोपी असल्याने लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींसाथी खिचडी चांगला आहार समजली जाते..
खिचडी हा शब्द मराठी भाषेत अनपेक्षित घटकांच्या अथवा व्यक्तींच्या एकत्र येण्यास उपहासाने वापरला जातो.
कोशिंबीर

कोशिंबीर हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
काकडी, कांदा,दही, टोमॅटो, कोथिंबीर, लिंबूरस यांच्या मिश्रणास कोशिंबीर असे म्हणतात. सर्वसाधारणपणे याला हिंदीत सलाद आणि इंग्रजीत सॅलड असे म्हणतात.मराठी पाककृतींमधील पचडी,चटका हीदेखील याच पदार्थाची निरनिराळी रूपे होत.हा ताटाच्या डाव्या बाजूला वाढल्या जाणाऱ्या पदार्थांपैकी एक खाद्यपदार्थ आहे.इंग्रजी पद्धतीनुसार करायच्या कोशिंबीरींवर विविध प्रकारचे ड्रेसिंग/पातळ मिश्रण (उदा: व्हिनेगर,काळी मिरेपूड आणि काही मसाल्यांचे मिश्रण)घातले जाते. फळ व भाज्यांच्या फोडी करून, तुकडे करून किंवा गोल चकत्या करून त्यावर सजावट किंवा इतर प्रकिया करून हा पदार्थ वाढला जातो. विशेषतः डाएटवर असणाऱ्या व्यक्तींमध्ये हा पदार्थ लोकप्रिय असतो. फ्रूट सॅलड वव्हेजिटेबल सॅलड बनविले जाते. हल्ली फ्रूट व व्हेज कार्व्हिंगही लोकप्रिय आहे.
ताक

उजवे|इवलेसे|255x255अंश|ताक
ताक हा एक दुग्धजन्य खाद्यपदार्थ आहे.

दूध तापवून निवल्यावर त्याला दह्याचे विरजण लावले, की ८-१० तासांत दही तयार होते. व्यवस्थित लागलेले, कवडीयुक्‍त गोड दही उत्तम समजले जाते. मात्र नुसते दही खाण्यापेक्षा दही घुसळून लोणी काढून घेतलेले ताक अतिशय पथ्यकर असते. केवळ दह्यात पाणी टाकून पातळ केलेले पेय म्हणजे ताक नव्हे, तर दह्यात पाणी टाकून लोणी येईपर्यंत घुसळून, लोणी काढून घेऊन उरते ते ‘ताक’.

ताक हे दही किंवा सायीपासून बनवल्या जाते. एक भाग दही आणि दोन भाग पाणी एकत्र करून, घुसळले असता त्यातून लोणी वेगळे होते आणि उरते ते ताक. आयुर्वेदात ताकाला पृथ्वीवरचे अमृत म्हणले आहे. आयुर्वेदानुसार ताक हे आंबट, तुरट, रसात्मक असून भूक वाढवणारे आहे. ताकाचा महत्त्वाचा गुण म्हणजे अजीर्णामुळे पोटात साठलेला आमदोष कमी होतो. ताक बनविण्यासाठी वापरलेल्या विरजणात लॅक्टोबॅसिलस, स्ट्रेप्टोकोकस जीवाणू असतात, त्यामुळे ताक शरीरासाठी जास्त फायदेमंद असते.
पोषणमूल्य

लोणीविरहित १०० ग्रॅम ताकाचे साधारणतः पोषणमूल्य-


वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ
लोणचे

इवलेसे|कैरीचे लोणचे
इवलेसे|गाजराचे लोणचे
लोणचे हा एक खाद्यपदार्थ आहे. लोणचे हे कैरीचे (आंब्यांचे), मिरचीचे, लिंबाचे, तोंडल्याचे, भोपळ्याचे, आवळ्याचे, भोकराचे, गाजराचे आदी फळाचे असू शकते. मटणाचेही लोणचे असते. लोणचे हे साधारणपणे तिखट आंबट असते. अन्नपदार्थ जास्त काळ टिकण्यासाठी अन्नपदार्थावर विविध प्रकिया केल्या जातात. त्यांपैकी लोणचं बनवणे ही एक पद्धत आहे. पूर्व आशियामध्ये खाद्यतेल आणि व्हिनेगर देखील लोणचे बनवण्याच्या पद्धतीत वापरले जाते. या प्रक्रियेमुळे सामान्यत: खाद्यपदार्थाच्या चव आणि स्वाद यामध्ये फरक पडतो.
बाह्य दुवे

वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ
भाजी

भाजी हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे.

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
भाज्यांचे प्रकार

01. Amaranth - काटेमाठ/कोरांटी

02. Ash Gourd, winter melon - खारे कोहळे

03. Beetroot - बीट/चुकंदर

04. Bitter Gourd - कारले

05. Black Lentil - उडीद

06. Black Pepper - काळी मिरी

07. Black-eyed pea, cowpea - काळा वाटाणा, चवळी

08. Bottle Gourd/Calabash - दुधीभोपळा

09. Cabbage - कोबी

10. Capsicum / Bell Pepper - ढोबळी मिरची

11. Carrot - गाजर

12. Cauliflower - फुलकोबी

13. Celery - कुर्डूभाजी/माठ

14. Chilli, Green chilli - हिरवी मिरची

15. Chilli, Red chilli - लाल मिरची

16. Cluster Beans, French Beans - गवार

17. Corn, Indian Corn, Maize - मका

18. Cucumber - काकडी

19. Curry Leaf - कढीपत्ता

20. Drumstick - शेवगा

21. Eggplant, Aubergine, Brinjal - वांगी

22. Garbanzo Beans, Chickpea, Bengal Gram - चणे

23. Garlic - लसूण

24. Ginger - आले

25. Chickpea flour, Gram flour - डाळीचे पीठ

26. Green Gram - हरभरे, मूग

27. Mushroom - मशरूम, आळंबे

28. Mustard greens - मोहरीची पाने

29. Peanut, Groundnut - शेंगदाणे

30. Peas - वाटाणे

31. Potato - बटाटा

32. Pulses - डाळी

33. Pumpkin - लाल भोपळा/कोहळा

34. Radish - मुळा

35. Ridged gourd - दोडका

36. Snake Gourd, pointed gourd - पडवळ

37. Spinach - पालक

38. Spring onion - कांद्याची पात

39. Sweet Potato - रताळे

40. Tamarind - चिंच

41. Tomato - टोमॅटो

42. Tapioca - आरारोट

43. Turmeric - हळद

44. Yam, Taro - अळूकंद/कोनफळ
पंचामृत

पंचामृत हा खाद्यपदार्थ आहे.पंच म्हणजे पाच आणि अमृत म्हणजे शरीर अथवा मन शुद्धीकरण करण्यास
प्यायचे द्रव्य.

दोन प्रकारच्या पदार्थाना "पंचामृत" अशी संज्ञा वापरली जाते.
तोंडी लावण्याचा पदार्थ

दाण्याचे कूट, तीळ, गूळ, काजू, धने आणि जिरे पूड, सुके खोबरे, चिंचेचा कोळ या मिश्रणाला फोडणी देऊन चटणी सारखा पदार्थ केला जातो. त्यालाही पंचामृत म्हणले जाते.
देवपूजेत

गाईचे दुध, दही, तूप, मध आणि साखर यांच्या मिश्रणातून पंचामृत बनते.
सोळा उपचारात पंचामृतस्नान हा एक देवपूजेतील उपचार मानला गेला आहे.
पूजा झाल्यानंतर देवतेचे तीर्थ म्हणून पंचामृत सेवन करण्याची पद्धती आहे.
आहारदृष्ट्या महत्त्व

गर्भवती स्त्रीने तिच्या आणि गर्भाच्या उत्तम वाढीसाठी दररोज पंचामृत म्हणजे दुध, दही, तूप, मध आणि साखर यांचे मिश्रण प्यावे असे सांगितले आहे.
ज्योतीसतत्त्व या ग्रंथात गर्भवतीला दिनशुद्धी पाहून पंचामृत प्यायला द्यावे असे सांगितले आहे.
संदर्भ

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:हिंदू परंपरा
लेझीम

लेझीम हे महाराष्ट्रातील एक लोकनृत्य आहे. अलीकडच्या काळात हे विशेषतः गणेश चतुर्थीला मोठ्या प्रमाणात खेळले जाते. महाराष्ट्रात याचा उगम असला तरी जगभरात विविध ठिकाणी बऱ्याच वेळा लेझीम खेळली जाते.२०१४ मध्ये सांगलीतील तब्बल ७,३३८ लोकांनी एकाच वेळी लेझीमचे सादरीकरण केले होते. याची नोंद गिनीज बुकात केली गेली.
माहिती

काहीवेळा "लेझियम" म्हणून देखील याचे शब्दलेखन केले जाते. लेझिम नर्तक एक लहान वाद्य वाजवतात ज्याला झिंगल असते, त्याला लेझिम किंवा लेझियम म्हणतात. याच्याच नावावरून या नृत्य प्रकाराला हे नाव दिले गेले. लेझिममध्ये किमान २० नर्तक असतात. या नृत्याला लाकडी वाद्याचे नाव देण्यात आले आहे ज्यामध्ये पातळ धातूच्या चकती बसविल्या जातात. नर्तक नृत्य करताना याचा वापर करतात.
इवलेसे|लहान मुले लेझीमचे सादरीकरण करताना
यामध्ये ढोलकी हे मुख्य तालवाद्य म्हणून वापरले जाते. तसेच रंगीबेरंगी पोशाख परिधान केला जातो. महाराष्ट्रातील शाळा आणि इतर संस्थांद्वारे नृत्याचा वारंवार वापर केला जातो, कारण त्यात अनेक हालचालींचा समावेश असतो आणि तो खूप कठीण देखील असू शकतो.
पद्धती

लेझिम हा नृत्यापेक्षा एक जोरदार शारीरिक व्यायाम आणि ड्रिल आहे; रचना ही दोन, चौकार आणि वर्तुळात देखील असू शकतात. ऐतिहासिकदृष्ट्या, महाराष्ट्रातील आणि गुजरातच्या काही भागांमध्ये लेझीमचे काही प्रकार प्रचलित होते, परंतु आज ते क्वचितच वापरले जातात. एका प्रकारात लोखंडी साखळी (धनुष्यसारखी) असलेला 2.5 फूट लांब बांबूचा खांब (रेध) वापरला गेला. लेझिम जड असल्याने नृत्यापेक्षा हा व्यायाम प्रकार म्हणून जास्त वापरला जात असे. अशा लेझीम नेहमी हाताने बनवल्या जात होत्या.
इवलेसे|तमिळनाडूतील विद्यार्थी लेझीमचे सादरीकरण करताना
लेझिमच्या दुसऱ्या प्रकारात (ज्याला कोयंडे म्हणतात) लाकडी खांबाचा वापर केला, 15 ते 18 इंच लांब, दोन्ही टोके पंक्चर केली गेली आणि सुमारे 1 किलो वजनाची लोखंडी जोडलेली साखळी स्केल लोखंडी साखळी लिंक साखळीतून चालली. त्यांच्यामध्ये 6 इंच लांब हाताची साखळी (सळईसाखळी) देखील होती, ज्याद्वारे चार बोटे चोखपणे बसतात.

नृत्याच्या ग्रामीण स्वरूपामध्ये सामान्यत: दोन ओळींमध्ये लेझिम नर्तक असतात, चरणांचा क्रम पुनरावृत्ती करतात, प्रत्येक काही ठोके बदलत असतात. अशाप्रकारे, 5 मिनिटांच्या लेझिम सादरीकरणांत 25 वेगवेगळ्या स्टेप्सचा समावेश असू शकतो.
साहित्य

या नृत्यामध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू:
# लेझीम - अंदाजे एक ते दीड इंच व्यासाच्या लाकडाच्या दांडीच्या दोन्ही तोंडांना एक साखळी बांधलेली असते. साखळीच्या कड्यांमध्ये लोखंडाच्या चिपळ्या अडकवलेल्या असतात. साखळीच्या मधोमध लेझीम पकडण्यासाठी जागा ठेवलेली असते. ही साखळी ओढली असता चिपळ्या एकमेकांवर आपटून आवाज येतो.
# हलगी - एक चर्मवाद्य
# ढोल - एक अरुंद ढोल.
# झांज - टाळासारखे पण मोठ्या आकाराचे आणि पसरट तोंड असणारे वाद्य.
संदर्भ

वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला
महाराष्ट्रातील लोककला

महाराष्ट्र हे सांस्कृतिकदृष्ट्या संपन्न असे राज्य आहे. ग्रामीण भागातून आजही विविध समाजगट ही संपन्नता जोपासत आहेत. समाजाच्या विविध गटांतून तयार झालेली गीते, नाचाचे प्रकार, कविता, संकल्पना यांचा समावेश लोककलांमध्ये होतो. लोकरंगभूमी विकसित झाली.

कीर्तन ,दशावतार तसेच गावांमधून होणाऱ्या जत्रा -उत्सवामधून होणारे वगनाट्य, तमाशा, लोकनाट्य, विधीनाट्य ,बहुरूपी , डोंबाऱ्याचे खेळ,पोवाडा, गोंधळ ,जागरण, कलगीतुरा, लळीत ,बहुरूपे ,कुडमुडे जोशी, वासुदेव, यात लोककलांमध्ये रंगभूमीची बीजे दिसतात.लोककलेत पुढील प्रकारांचा समावेश होतो-

* दशावतार
* लावणी
* लेझीम
* पोवाडा
* तमाशा
* भजन
* कीर्तन
* भारुड
* गोंधळ
* डोंबाऱ्याचे खेळ
* मानवी वाघ
* वासुदेव
* दिवाळीची गाणी
लोकगीत

ही गीते बरेचदा चार ते पाच स्वरातच गायली जातात, त्यामुळे म्हणताना ती तुलनेने सोपी जातात,दादरा आणि केरवा या तालाच्या पलीकडे यांची लय जात नाही. सामुदायिक जीवनाला उठाव देणारा हा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. लोकगीते गाताना होणारा शब्दांचा उच्चार हा विशिष्ट ह्रस्व –दीर्घ पद्धतीने होणारा असल्याने ते ऐकताना मनाला विशेष आनंद होतो.
वासुदेवाची गाणी

वासुदेव हा लोकसंस्कृतीचा एक उपासक मानला आहे.

अवो जनाबाईंच्या भक्ती –देव गुंतला
जनामातेला काम भारी
घालिते दळण जात्यांवरी विट्ठला या हो लौकरी

यावे यावे जगजेठी
तुमच्या नावाची आवड मोठी
खुटीला घालून मिठी

दोन बोलू सुखाच्या गोष्टी
अवो जनाबाईंच्या भक्ती – देव गुंतला ..
भीमगीते

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावर चचलेल्या गितांना भीमगीते असे म्हणतात. मराठी भाषेत असंख्य भीमगीते गायली गेली आहेत. इतर अनेक भारतीय भाषांमध्ये सुद्धा भीमगीतांती रचना झालेली आहे.भीमगीताचे वातावरण चैतन्य निर्माण करते. समोरच्या गर्दीला गाण्यातून बाबासाहेब समजावून सांगणे आणि परिवर्तन घडवणे यासारखा दुसरा आनंद नाही’, गायिका पंचशिला भालेराव हिची रोखठोक भूमिका नेहमीच आश्वासक वाटते. फिल्मी गाण्यांचा तिला कधीच मोह झाला नाही. खडतर परिस्थितीवर मात करून हजारो कार्यक्रम गाजवणारी ही सामर्थ्यशाली गायिका आहे.
गोकुळीचा चोर

गोकुळीचा चोर याला बांधा उखळाला ॥ धृ.॥

अवचित कान्हा घरात शिरतो
दही दूध तूप चोरूनी खातो
धाक नाही याला बाई धाक नाही याला ॥ १ ॥

पाण्यासी जाता घागर फोडी
भर रस्त्यावर पदराला ओढी
लाज नाही याला बाई लाज नाही याला ॥ २ ॥

मुरलीधर हा नटखट भारी
खट्याळ काळा कृष्ण मुरारी
सोडू नका याला आता सोडू नका याला
चोरावरचा मोर याला बांधा उखळाला ॥ ३ ॥

उगवत्या नारायणा आधी उगव माझ्या दारी

माज्या त्या बाळासंग दुधा तुपाची कर न्ह्यारी


पोथी पुस्तक वाचताना बाई कानीचा डूल हाले

सावळा बाळराजा सये कागद संग बोले


सरी बिंदलीच सोनं बाई सवाई सातरंग

इंद्रसभेचा सोनार ग हरी घडविता झाला दंग


काळी चोळी , मोती जाळी

हार गुंफी गळया घाली

काळी करटूली कारली

वटी मैनाची भरली

आमी गौळणी बायका


इंद्रावनी गोष्ट सांग

दिल्लीच्या नायका

झाडावरी मोर काय

बोलतो ऐका
गोंधळ

आई जगदंबा रेणूका सुंदरी

नांदसी तुळजापुरी

धरित्री गांजली दैत्याने

बुडाले अवघे जन जी ||

तेहतीस कोटी देव मिळून

केले अंबेचे स्मरण जी

निघाली ग माय तेव्हा होमातुन

महिषासुर मर्दिला तिने जी||
हे सुद्धा पहा

* भोंडल्याची गाणी
संदर्भ
चित्रदालन


File:वासुदेव.jpg|वासुदेव
File:Lavni.jpg|लावणी नृत्य
File:काटखेळ लोकनृत्य.jpg|काटखेळ लोकनृत्य
File:शिमगा सोंग - नकटा.jpg|शिमगा सोंग - नकटा
File:Aashaadhee Waari.jpg|वारकरी भजन
File:Vaghya.jpg|वाघ्या
File:P012615PS-0505 (20282057814).jpg|प्रजासत्ताक दिनी लोकनृत्य सादरीकरण
File:कोकणातील एक लोककला.jpg|कोकणातील एक लोकनृत्य



वर्ग:मराठी साहित्य
भजन

देवाची स्तुतिपर काव्यरचना साग्रसंगीत म्हणून देवाला भजणे किंवा आळविणे याला भजन म्हणतात. हा योगसाधनेतील भक्तियोगाचा भाग आहे. ही महाराष्ट्रातील एक लोककला आहे. पूर्वीच्या संतपरंपरेतील श्री संत ज्ञानेश्वर,तुकाराम,सोपान,निवृत्ती,एकनाथ, नामदेव, चोखामेळा संत रामदास स्वामी इत्यादी संतांनी अनेक भजने तयार केली आहेत. त्यांपैकी काही रचना भीमसेन जोशी आणि अन्य अनेक गायकांनी गाऊन अजरामर केल्या आहेत.
स्वरूप

स्थानिक स्तरावर संवादिनी(हार्मोनियम),मृदंग, तबला, ढोलकी, टाळ, टाळ्या यांचा वापर करून देवळात देवासमोर बसून वा घरीच संघटितपणे भजन गायले जाते. पूर्वीच्या काळात, रिकामा वेळ सत्कारणी लागावा म्हणून किंवा बहुधा गुरुवारी भजन करण्याची पद्धत होती. दृकश्राव्य माध्यमामुळे व करमणुकीच्या इतर साधनांमुळे भजन ही संकल्पना हळूहळू लोप पावत आहे. मात्र अजूनही ग्रामीण महाराष्ट्रात ही परंपरा अनेक ठिकाणी सुरू आहे. वारकरी पद्धतीची भजने प्रसिद्ध आहेत.
शहरांमधूनही निरनिराळी भजनी मंडळे अतिशय सुरेख असे भजनांचे कार्यक्रम करत असतात. काही भजनांमध्ये लोक नाचतातही.
प्रकार

*चक्री भजन एखादा अभंग भजन म्हणून गायल्यानंतर त्याच्या शेवटच्या अक्षरापासून लगेचच दुसरा अभंग म्हणण्यास सुरुवात करतात. याला चक्री भजन असे नाव आहे.
*सोंगी भजन या प्रकारात देवभक्ताच्या संवादाचा उपयोग सोंगे घेऊन करण्याची पद्धत आहे म्हणून याला सोंगी भजन असे नाव आहे.
*रिंगण भजन या प्रकारात तीन वेगवेगळी भजन मंडळे गोलाकार उभी राहून एकापाठोपाठ एक क्रमाने अभंग गातात व भजन करतात. यातून भजनाचेही रिंगण बनते म्हणून याला रिंगण भजन असे नाव आहे.
परदेशातील स्थिती

परदेशात चिन्मयानंद मिशन तसेच हरेकृष्ण संप्रदायाचे अनुयायी भजनांचे कार्यक्रम आयोजित करत असतात. भक्तियोगाची साधना म्हणून त्याला चांगला प्रतिसाद लाभलेला दिसून येतो.


वर्ग:अध्यात्म
वर्ग:परंपरा
वर्ग:हिंदू धर्म