JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
बुध ग्रह

बुध हा सूर्यमालेतील सूर्यापासून सर्वांत जवळ असलेला ग्रह आहे. त्याचे सूर्यापासूनचे अंतर फक्त ५७, ९०९१७५ किलोमीटर. ( 0.38709893 A. U.) आहे. बुध त्याची सूर्याभोवतीची प्रदक्षिणा ८८ दिवसात पूर्ण करतो. हा एक छोटा ग्रह असून आकारानुसार केवळ प्लूटो ग्रह हा बुधापेक्षा लहान आहे (अर्थात प्लूटोच्या याच लहान आकारामुळे त्याची ग्रह ही संज्ञा रद्द करण्यात आलेली आहे.) सूर्याच्या फारच जवळ असल्याने दुर्बिणीतून फार क्वचित दिसतो. त्याला कोणतेही नैसर्गिक उपग्रह नाहीत. मरीनर १० हे यान बुधाजवळून गेले त्यावेळी त्या यानाने बुधाच्या पृष्ठभागाची छायाचित्रे काढून पृथ्वीवरील संकलन केंद्राला पाठविली. या छायाचित्रांच्या साहाय्याने बुधाच्या ४० ते ४५ टक्के पृष्ठभागाचे नकाशे बनविण्यात शास्त्रज्ञांना यश मिळाले.

बुध हा पृथ्वीच्या चंद्राप्रमाणेच असून त्यावर फारसे वातावरणही नाही. या ग्रहाला लोहाचा गाभा असून त्यामुळे पृथ्वीच्या १% इतके चुंबकीय क्षेत्र तयार होते. त्याच्या पृष्ठभागावरचे तापमान ८० ते ७०० केल्विन(-१८० ते ४३० सेल्सियस) इतके असते. बुधाच्या सूर्यासमोरील भागाचे तापमान सर्वांत जास्त, तर ध्रुवावरील विवरांच्या तळाशी सर्वांत कमी तापमान असते.
रचना

बुध हा सूर्यमालेतील बुध, शुक्र, पृथ्वी व मंगळ या चार घन पृष्ठभाग असणाऱ्या ग्रहांपैकी एक आहे (इतर ग्रहांचे पृष्ठभाग द्रवरूप किंवा गोठलेल्या द्रवरूपांत आहेत), व त्यांच्यामध्ये आकारमानाने सर्वांत लहान आहे. म्हणजे त्याचा पृष्ठभाग हा पृथ्वीप्रमाणेच खडकाळ आहे. त्याचा विषुववृत्ताजवळ व्यास हा ४८७९ कि.मी. आहे. बुध हा ७०% धातू तर ३०% सिलिका यांचा बनला आहे. घनतेच्या बाबतीत तो सूर्यमालेत दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. त्याची घनता ही ५४३० कि.ग्रॅ./घन मी. इतकी असून ती पृथ्वीच्या घनतेपेक्षा थोडीशी कमी आहे.
परिभ्रमण कक्षा व परिवलन

बुध हा ८८ दिवसात सूर्यप्रदक्षणा करतो. त्याचा वेग तासाला १,८०,००० किलोमीटर पडतो.

परिवलनाचा (स्वतःभोवती फिरण्याचा) काळ - ५९ दिवस.

बुधाचा रास बदलण्याचा काळ अनियमित असतो. उदा०
* २५ डिसेंबर २०१९पासून धनु राशीत असलेला बुध १३ जानेवारीला २०२० रोजी मकर राशीत आला/येईल. (धनु राशीत मुक्काम १९ दिवस)
* ३० जानेवारी २०२०ला तो कुंभ राशीत गेला/जाईल. (मकर राशीतला मुक्काम - १८ दिवस)
* ७ एप्रिल २०२० रोजी मीन राशीत गेला/जाईल. (कुंभ राशीत तो ६९ दिवस होता). १७ फेब्रुवारी ते १० मार्च २०२० या २३ दिवसांच्या काळात तो वक्री होता.
* २४ एप्रिलला मेष राशीत प्रवेश. (मीन राशीतला मुक्काम १८ दिवस)
* ९ मेला वृषभ राशीत प्रवेश. (मे़ष राशीतला मुक्काम १६ दिवस).
* २४ मेला मिथुन. (वृषभ राशीतला मुक्काम १६ दिवस)
* १ ऑगस्ट २०२० रोजी कर्क राशीत प्रवेश. (मिथुन राशीतला मुक्काम ७० दिवस). १८ जून ते १२ जुलै २०२० या ४२ दिवसांच्या काळात बुध वक्री होता.
* १६ ऑगस्ट २०२० रोजी सिंह राशीत प्रवेश. (कर्क राशीतला मुक्काम १५ दिवस).
* २ सप्टेंबर - कन्या. (सिंह राशीतला मुक्काम १७ दिवस).
* २२ सप्टेंबर२०२०ला तुला राशीत प्रवेश. (कन्या राशीतला मुक्काम २० दिवस).
* २७ नोव्हेंबरला वृश्चिकप्रवेश. (तुला राशीतला मुक्काम ६६ दिवस). (वृश्चिक राशीत बुध २० दिवस होता/असेल) १४ ऑक्टोबर ते १३ नोव्हेंबर या ४६ दिवसांच्या काळात बुध वक्री होता.
* १७ डिसेबरला बुध धनूत जाईल आणि तेथॆ तो १९ दिवस असेल/होता.
बुधावरील मराठी पुस्तके

* वेधक प्रभाव वक्री बुधाचा (अनंत मराठे)
संदर्भ

जाणून घ्या सूर्यमालेतील बुध ग्रहाविषयी रंजक माहिती


पहा : चांदण्यांची नावे

*
वर्ग:सूर्यमाला दालन
वर्ग:सूर्यमाला
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
नेपच्यून ग्रह

नेपच्यून हा ग्रह सूर्यापासून आठवा व सूर्यमालेतील सर्वांत बाहेरचा ग्रह आहे. या ग्रहाला हिंदीत व मराठीत वरुण असे म्हणतात. नेपच्यूनचा शोध ४ ऑगस्ट १९६४ रोजी लागला. हा ग्रह दुर्बिणीनेच पाहता येतो.

नेपच्यून हा ग्रह युरेनसच्याही पुढे एक अब्ज मैल अंतरावर आहे. या ग्रहाचे सूर्यापासूनचे अंतर साधारणतः ४,४९८,२५२,९०० कि.मी. ( 30.06896348 A.U.) एवढे आहे. स्वतःभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास यास साधारणतः १९ दिवस लागतात. तर सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास यास जवळपास १६५ वर्षे लागतात. याचा व्यास साधारणतः ४९,५२८ कि.मी. आहे.

अंतराळयानांनी पाठविलेल्या माहितीनुसार या ग्रहाभोवतीदेखील कडे आढळून आले आहे. परंतु इतर ग्रहांच्या कड्याप्रमाणे ते वर्तुळाकृती नसून त्याच्या एका ठिकाणी रिकामी जागा आहे. ज्यामुळे ते घोड्याच्या नालेसारखे वाटते. ही कडा दुर्बिणीतून दिसत नाही.

नेपच्यूनचे आकारमान सुमारे युरेनसच्या आकारमानाइतकेच आहे. सूर्यापासून अतिशय दूर अंतरावर असल्याने तेथे कमालीची थंडी आहे. तेथील वातावरण मिथेन या विषारी वायूचे बनलेले आहे. नेपच्यून ग्रहास एकूण १३ चंद्र आहेत. तसेच या ग्रहास चुंबकीय क्षेत्रदेखील आहे.
नेपच्यूनचा शोध

गॅलिलिओने इ.स. १६६२मध्ये केलेल्या काही पहिल्या संशोधनांच्यावेळी त्याने आखलेल्या चित्रांकनांतील एका बिंदूत नेपच्यूनची कक्षा आढळली. एकूण १३ चंद्र आहेत
भौतिक गुणधर्म

अवकाशयानांनी केलेले निरीक्षण

नेपच्यून हा दिसायला निळ्या रंगाचा आहे.
नेपच्यूनभोवतीची कडी
नैसर्गिक उपग्रह (चंद्र)

एकूण १३ चंद्र
पृथ्वीवरूनची दृश्यता

पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या नेपच्यूनची दृश्य प्रत(भासमान प्रत) +७.७ ते +८.० इतकी असते. हा आकडा +६पेक्षा जास्त असल्याने नेपच्यून नुसत्या डोळ्याने दिसत नाही.
बाह्य दुवे

*अवकाशवेध
संदर्भ आणि नोंदी

*
वर्ग:सूर्यमाला
कायपरचा पट्टा

thumb|250px|कायपरच्या पट्ट्यातील ज्ञात खगोलीय वस्तू, सोबत ४ बाह्य राक्षसी वायुग्रह दाखविले आहेत.
कायपरचा पट्टा किंवा एजवर्थ-कायपर पट्टा हा नेपच्यूनच्या कक्षेपासून पुढे (सूर्यापासून सुमारे ३० खगोलशास्त्रीय एकक (A.U.)) ते ५० खगोलशास्त्रीय एकक यामध्ये पसरला आहे. हा पट्टा लघुग्रहांच्या पट्ट्यासारखाच आहे, मात्र त्यापेक्षा बराच मोठा, म्हणजे जवळपास २० पट रुंद व २०-२०० पट अधिक वस्तुमान असलेला असा आहे.
लघुग्रहांच्या पट्ट्याप्रमाणेच हा पट्ट्यातसुद्धा मुख्यत्वेकरून सूर्यमालेतील छोट्या वस्तू आहेत. जवळपास सर्व लघुग्रह हे पाषाण रूपात असले तरी कायपर पट्ट्यातील जवळपास सर्व वस्तू ह्या गोठलेला मिथेन, अमोनिया व पाण्याचा बर्फ ह्यांच्या बनलेल्या आहेत. प्लूटो, हौमिआ व माकीमाकी हे तीन बटु ग्रह या पट्ट्यात आहेत. सूर्यमालेतील काही ग्रहांचे उपग्रह (उ.दा. नेपच्यूनचा ट्रायटन व शनीचा फीबी) हे याच पट्ट्यात बनले आणि नंतर त्या ग्रहांच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे या पट्ट्यात अडकले आहेत.

१९९२च्या सुरुवातीपासून खगोलशास्त्रज्ञांना नेपच्यूनच्या पुढे अनेक छोट्या बर्फाळ वस्तू सापडू लागल्या. यांची केवळ कक्षाच नव्हे तर आकार व संरचना पण प्लूटोसारखी होती. या पट्ट्याला जेरार्ड कायपर यांच्या नावावरून कायपरचा पट्टा असे नाव देण्यात आले. कायपर हे नेपच्यूनपलीकडील वस्तूंच्या गुणधर्माबद्दल भाकीत करण्याच्या पहिल्या काही खगोलशास्त्रज्ञांपैकी एक होते. हा पट्टा अनेक (short-period)(अल्पायुषी) धूमकेतूंचे उगमस्थान मानला जातो. खगोलशास्त्रज्ञ आता प्लूटोला कायपरच्या पट्ट्यातील सर्वात मोठी वस्तू म्हणून गणतात. कायपरच्या पट्ट्यातील वस्तूंमध्ये व धूमकेतूंमध्ये अनेक समानता आहेत. उदाहरणार्थ, सौरवाऱ्यामुळे धूमकेतूंप्रमाणे प्लूटोचाही पृष्ठभाग अंतराळात भिरकावला जात आहे. जर प्लूटोला सूर्यापासून पृथ्वीइतक्या अंतरावर ठेवले तर त्याचीसुद्धा शेपटी तयार होईल.

जरी प्लूटोला कायपरच्या पट्ट्यातील सर्वात मोठी वस्तू मानण्यात येत असले तरी, प्लूटोपेक्षा थोडा मोठा असलेल्या ट्रायटनचे वातावरण, तसेच त्यावरची भूरचना, यांबाबतीतील अनेक गुणधर्म प्लूटोसारखेच आहेत. यामुळे अनेक शास्त्रज्ञांची अशी समजूत आहे की ट्रायटन आधी कायपरच्या पट्ट्यात होता व नंतर तो नेपच्यूनच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याच्या भोवतीच्या कक्षेत अडकला.
संदर्भ

*
वर्ग:सूर्यमाला
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
ऊर्टचा मेघ

ऊर्टचा मेघ हा एक धूमकेतूंचा विरळ मेघ असून त्याच्या अस्तित्वाबद्दल शास्त्रज्ञांमध्ये जबरदस्त संभ्रम आहे. सूर्यापासून तो ५०,००० खगोलीय एकक किंवा १ प्रकाशवर्ष अंतरावर आहे असे मानतात. मित्र ताऱ्याच्या तो चारपट जवळ आहे.

जॅन हेडील ऊर्ट या डच खगोलशास्त्रज्ञाला अनेक धूमकेतूंच्या अभ्यासानंतर समजले की अनेक धूमकेतूंच्या कक्षा फारच लंबगोलाकृती आहेत. आपल्या कक्षेच्या सीमेजवळून ते सूर्याला फेरी मारून ते परत आपल्या कक्षेकडे जातात. साधारणपणे बहुतेक धूमकेतूंची कक्षा ही पृथ्वी-सूर्य यांच्या अंतरापेक्षा साधारण एक लाख खगोलीय एकक एवढी मोठी आहे. तसेच धूमकेतूंची सूर्यमालेमध्ये येणाची दिशा ठराविक नसून ते कोणत्याही मार्गाने सूर्यमालेमध्ये प्रवेश करतात. यावरून ऊर्ट या शास्त्रज्ञाने असा अंदाज वर्तविला की सूर्यमालेपासून साधारण ५००० ते १,००,००० खगोलीय एकक एवढ्या अंतरामध्ये बर्फ आणि धुळीचे गोळे असलेला प्रचंड ढग सूर्यमालेभोवती विखुरलेला असावा.

मंगळ आणि गुरू या ग्रहांच्या दरम्यान असलेल्या लघुग्रहांच्या तसेच नेपच्यून ग्रहाच्या पुढे असलेल्या क्यूपर बेल्ट सारख्या लघुग्रहांच्या पट्ट्याप्रमाणे या ऊर्टच्या मेघाची कक्षा गोलाकार पसरट प्रतलाची नसून हा मेघ सूर्यमालेभोवती सर्व बाजूंनी व्यापलेला आहे.

काही वेळेस अंतर्गत हालचालीमुळे तर काही वेळेस गुरुत्वाकर्षणामुळे ह्या बर्फाने व धुळीने व्यापलेल्या मेघातील मोठे गोळे सूर्यमालेमध्ये खेचले जातात. सुरुवातीला हे फक्त बर्फाचे आणि धुळीचे गोळे असतात परंतु जसजसे सूर्याजवळ येऊ लागतात तसतसे सूर्याच्या ऊर्जेमुळे त्यातील बर्फ आणि वायू वितळून मोकळे होतात व त्या गोळ्यांमागे शेपटी तयार होते. आणि त्यांस आपण धूमकेतू म्हणतो.

शास्त्रज्ञांच्या मते ह्या ऊर्ट मेघातील सर्व गोळ्यांचे एकूण वस्तुमान पृथ्वीच्या वस्तुमानाच्या जास्तीतजास्त ४० पट तर कमीतकमी १० पट असावे.

इवलेसे|upright=1.3|ऊर्टचा मेघ



वर्ग:सूर्यमाला
अंतराळ विज्ञान

अंतराळ म्हणजे पृथ्वीच्या पलीकडे आणि आकाशीय शरीर यांच्यामध्ये अस्तित्वात असलेला विस्तार. बाह्य जागा पूर्णपणे रिक्त नाही - हे कणांचे कमी घनता, मुख्यत: हायड्रोजन आणि हीलियमचा प्लाझ्मा तसेच विद्युत चुंबकीय किरणोत्सर्गीकरण, चुंबकीय क्षेत्र, न्यूट्रिनो, धूळ आणि वैश्विक किरणांसह एक कठोर व्हॅक्यूम आहे. बिग बॅंगच्या पार्श्वभूमीच्या रेडिएशनद्वारे सेट केल्यानुसार बाह्य जागेचे बेसलाइन तापमान २.७ केल्विन्स (-२७०.४५ °c ; −४५४.८१ ° F) आहे.

आकाशगंगा दरम्यानचा प्लाझ्मा विश्वातील जवळजवळ अर्धा बॅरॉनिक (सामान्य) पदार्थ असतो; त्याची घनता प्रति घनमीटर एकापेक्षा कमी हायड्रोजन अणूची आणि दशलक्ष केल्व्हिनचे तपमानाची असते;

या प्लाझ्माच्या स्थानिक एकाग्रतेमुळे तारे आणि आकाशगंगेमध्ये घनरूपता आली आहे. अभ्यास असे दर्शवितो की बहुतेक आकाशगंगेतील of ९०% वस्तुमान अज्ञात स्वरूपात आहे, ज्याला डार्क मॅटर म्हणतात, जे गुरुत्वाकर्षणाद्वारे इतर पदार्थांशी संवाद साधते परंतु विद्युत चुंबकीय शक्तींनी नव्हे.

निरीक्षणे सूचित करतात की निर्यातीत येणारा विश्वातील बहुतेक वस्तुमान उर्जा ही गडद उर्जा आहे, एक प्रकारची व्हॅक्यूम एनर्जी ज्याला कमी समजली जाते.

इंटरगॅलेक्टिक स्पेस विश्वाचा बहुतांश भाग घेते, परंतु आकाशगंगा आणि तारा प्रणाली अगदी जवळजवळ रिक्त जागेत असतात.

बाह्य अवकाश पृथ्वीच्या पृष्ठभागाच्या वरील विशिष्ट उंचीपासून सुरू होत नाही. तथापि, समुद्रसपाटीपासून १०० किमी (६२ मैल) उंचीवरील कार्मन लाइन हा पारंपारिकपणे अंतरिक्ष करारामध्ये आणि अंतराळ क्षेत्रातील नोंदी ठेवण्यासाठी बाह्य जागेची सुरुवात म्हणून वापरला जातो. बाह्य अवकाश कराराद्वारे आंतरराष्ट्रीय अंतराळ कायद्याची चौकट स्थापन केली गेली, जी १० ऑक्टोबर १९६७ रोजी अस्तित्त्वात आली. हा करार राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाच्या कोणत्याही दाव्यांना मागे टाकत नाही आणि सर्व राज्यांना मुक्तपणे बाह्य जागांचा शोध घेण्यास परवानगी देतो. बाह्य जागेच्या शांततापूर्ण वापरासाठी संयुक्त राष्ट्रांच्या ठरावांचे मसुदे तयार करूनही, पृथ्वीच्या कक्षेत उपग्रहविरोधी शस्त्रे तपासण्यात आली आहेत.


संदर्भ यादी


हे सुद्धा पहा

खगोलशास्त्र

अंतराळ विज्ञान किंवा अंतरिक्ष विज्ञान हे सूर्यमाला, सौर मंडळ, ग्रह गोल, त्यांचे उपग्रह यांचा उगम, अंत आणि त्या ठिकाणी जीवन अस्तित्वात आहे का? असल्यास कशा प्रकारचे आहे याचा शोध घेणारे एक शास्त्र आहे.
या शास्त्रामध्ये पुढील बाबींचा अभ्यास केला जातो:

विश्व
विश्वाची उत्पत्ती
विश्वातील विविध वस्तू
आकाशगंगा
तारे
ग्रह
बाह्य जीवसृष्टी
हे सुद्धा पहा

खगोलशास्त्र
मे २०

ठळक घटना आणि घडामोडी

एकोणविसावे शतक

:* १८००
विसावे शतक

:* इ.स. १९००
एकविसावे शतक

जनसंघचा विजयQ
जन्म

* १८२२ - फ्रेडेरिक पॅसी, नोबेल पारितोषिक विजेता फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञ.
* १८५० - विष्णूशास्त्री चिपळूणकर, आधुनिक मराठी गद्याचे जनक, ग्रंथकार.
* १८६० - एडुआर्ड बुखनेर, नोबेल पारितोषिक विजेता जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ.
* १८८२ - सिग्रिड उंडसेट, नोबेल पारितोषिक विजेता नॉर्वेजियन लेखिका.
* १८८३ - फैसल पहिला, इराकचा राजा.
* १९४६ - शेर बोनो, अमेरिकन गायिका.
* १९६७ - राम्झी युसेफ, पाकिस्तानी दहशतवादी.
* १९८२ - इमरान फरहात, पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू.
मृत्यू

* संत चोखामेळा.
* १२७७ - पोप जॉन एकविसावा.
* १२८५ - जॉन दुसरा, जेरुसलेमचा राजा.
* १५०३ - लॉरेंझो दि मेदिची, इटलीतील राज्यकर्ता.
* १५०६ - क्रिस्टोफर कोलंबस, इटलीचा शोधक.
* १६२२ - उस्मान दुसरा, ऑट्टोमन सम्राट.
* १६४८ - व्लादिस्लॉस चौथा, पोलंडचा राजा.
* १७२२ - सेबास्टियें व्हैलां, फ्रेंच वनस्पतीशास्त्रज्ञ.
* १९३२ - बिपिनचंद्र पाल, भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक.
* १९४० - व्हर्नर फॉन हायडेनस्टाम, नोबेल पारितोषिकविजेता स्विडिश लेखक.
* १९४७ - फिलिप लेनार्ड, नोबेल पारितोषिकविजेता ऑस्ट्रियाचा भौतिकशास्त्रज्ञ.
* १९९४ - कासू ब्रह्मानंद रेड्डी, महाराष्ट्राचे राज्यपाल.
* २००० - एस.पी. गोदरेज, भारतीय उद्योगपती.
प्रतिवार्षिक पालन

* राष्ट्रीय स्मृती दिन -- कंबोडिया.
बाह्य दुवे

मे १८ - मे १९ - मे २० - मे २१ - मे २२ - (मे महिना)
मे २१

ठळक घटना आणि घडामोडी

एकोणिसावे शतक

* १८५१ - कोलंबियामध्ये गुलामगिरी कायदेबाह्य करण्यात आली.
विसावे शतक

* १९९१ - भारताचे माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांची श्रीपेराम्बदुर येथे हत्या.
एकविसावे शतक

* २०१२ - यमनची राजधानी सानामध्ये आत्मघातकी हल्ल्यात १२० ठार.
जन्म

* ४२६ - प्लेटो, ग्रीक विद्वान.
* १४७१ - आल्ब्रेख्त ड्यूरर, जर्मन चित्रकार.
* १५२७ - फिलिप दुसरा, स्पेनचा राजा.
* १७९२ - गुस्ताव कोरियोलिस, फ्रेंच भौतिकशास्त्रज्ञ.
* १९२१ - आंद्रेई सखारोव्ह, रशियन भौतिकशास्त्रज्ञ.
* १९२८ - ज्ञानेश्वर नाडकर्णी, कलासमीक्षक व लेखक.
* १९३० - माल्कम फ्रेझर, ऑस्ट्रेलियाचा २२वा पंतप्रधान.
* १९४४ - मेरी रॉबिन्सन, आयर्लंडची राष्ट्राध्यक्ष.
मृत्यू

* ९८७ - लुई पाचवा, फ्रांसचा राजा.
* १२५४ - कॉन्राड चौथा, जर्मनीचा राजा.
* १४८१ - क्रिस्चियन पहिला, डेन्मार्क, नॉर्वे व स्वीडनचा राजा.
* १५४२ - हर्नान्दो डि सोटो, स्पॅनिश कॉॅंकिस्तादोर.
* १९२९ - आर्चिबाल्ड प्रिमरोझ, युनायटेड किंग्डमचा पंतप्रधान.
* १९७३ - बाळकृष्ण ढवळे, मराठी मुद्रण व प्रकाशन क्षेत्रातील व्यवसायिक.
* १९९१ - राजीव गांधी, भारतीय पंतप्रधान.
* २००२ - सुलतान अहमद, निर्माते दिग्दर्शक.
* २०२० - छगन चौघुले, लोककलावंत
* २०२१ - सुंदरलाल बहुगुणा, भारतीय पर्यावरणवादी
प्रतिवार्षिक पालन

* जागतिक दहशतवाद विरोधी दिन.
* आरमार दिन - चिले.
* स्वातंत्र्य दिन - मॉॅंटेनिग्रो.
* जागतिक ध्यान दिवस.
संदर्भ


बाह्य दुवे

----
मे १९ - मे २० - मे २१ - मे २२ - मे २३ - (मे महिना)
वन

thumb|right|250px|टास्मानिया, [[ऑस्ट्रेलिया येथील हेल्यर घळीतील सदाहरित वन]]
झाडांनी दाटलेल्या भागाला वन (इतर नावे: जंगल, रान ; इंग्लिश: Forest ;) असे म्हणतात. एकेकाळी पृथ्वीच्या भूपृष्ठाचा ५० % भाग व्यापणाऱ्या वनांनी वर्तमानात पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील ९.४ % भाग, अर्थात भूपृष्ठाचा ३० % भाग, व्यापला आहे. वनांमध्ये सजीवांना नैसर्गिक आश्रय लाभतो, तसेच वनांमुळे जलचक्राचे नियमन व भूपृष्ठाचे संरक्षण होते. जंगल आपल्या गरजा भागवतात उदा. लाकूड, औषधी वनस्पती.वन म्हणजे वृक्षांचे वर्चस्व असलेले मोठे क्षेत्र आहे.
वनाचे प्रकार

(१) सदाहरित वने (२) निमसदाहरित वने (३) पानझडी वने (४) वर्षावने (५) सूचिपर्णी वने(६) उष्ण कटीबंधीय वने
इवलेसे|वनाचे दृश्य
बाह्य दुवे

*
समुद्र

समुद्र हा पृथ्वीवरील खाऱ्या पाण्याचा मोठा साठा आहे.

विशिष्ट समुद्र आणि समुद्र आहेत. समुद्र हा सामान्यतः महासागराचा संदर्भ देतो, समुद्राच्या पाण्याचा विस्तीर्ण भाग. विशेष समुद्र हे एकतर सीमांत समुद्र, महासागरीय समुद्राचे द्वितीय श्रेणीचे भाग (उदा. भूमध्य समुद्र), किंवा काही मोठ्या, जवळजवळ भूपरिवेष्टित पाण्याचे भाग आहेत.
जगातील समुद्रांची यादी

अटलांटिक महासागर

* एड्रियाटिक समुद्र
* एजियन समुद्र
* आल्बोरन समुद्र
* आर्जेन्टिनी समुद्र
* बिस्केचे आखात
* बोथनियाचे आखात
* कॅम्पेकेचे आखात
* फंडीचे आखात
* बाल्टिक समुद्र
* काळा समुद्र

* बोथनियन समुद्र
* कॅरिबियन समुद्र
* सेल्टिक समुद्र
* मध्य बाल्टिक समुद्र
* चेसापीक आखात
* डेव्हिसची सामुद्रधुनी
* डेन्मार्कची सामुद्रधुनी
* इंग्लिश खाडी
* बोथनियाचे आखात
* गिनीचे आखात

* फिनलंडचे आखात
* मेक्सिकोचे आखात
* सिद्राचे आखात
* सेंट लॉरेन्स आखात
* व्हेनेझुएलाचे आखात
* आयोनियन समुद्र
* लाब्राडोर समुद्र
* लिगुरियन समुद्र
* आयरिश समुद्र
* मार्मारा समुद्र

* भूमध्य समुद्र
* मिर्टून समुद्र
* उत्तर समुद्र
* नॉर्वेजियन समुद्र
* अझोवचा समुद्र
* क्रीटचा समुद्र
* हेब्राइड्सचा समुद्र
* सारगासो समुद्र
* थ्रेशियन समुद्र
* टायरेनियाचा समुद्र
* वॉडेन समुद्र
आर्क्टिक महासागर

* अमुंडसेन आखात
* बॅफिनचा उपसागर
* बारेंट्स समुद्र
* बूफोर्ट समुद्र

* चुक्ची समुद्र
* पूर्व सायबेरियन समुद्र
* ग्रीनलँड समुद्र
* हडसन उपसागर

* जेम्स उपसागर
* कारा समुद्र
* कारा सामुद्रधुनी
* लापतेव समुद्र

* लिंकन समुद्र
* पेचोरा समुद्र
* पांढरा समुद्र
दक्षिणी महासागर

* अमुंडसेन समुद्र
* बासची सामुद्रधुनी
* बेलिंगहाउसेन समुद्र

* डेव्हिस समुद्र
* ऑस्ट्रेलियाचा उपसागर
* सेंट व्हिन्सेंट आखात

* रॉस समुद्र
* स्कॉशिया समुद्र
* स्पेन्सरचा आखात

* वेडेल समुद्र
हिंदी महासागर

* अंदमानचा समुद्र
* अरबी समुद्र
* बंगालचा उपसागर

* एडनचे आखात
* ओमानचे आखात

* मोझांबिकची खाडी
* पर्शियन खाडी

* लाल समुद्र
* तिमोरचा समुद्र
प्रशांत महासागर

* अराफुरा समुद्र
* बंदा समुद्र
* बेरिंग समुद्र
* बिस्मार्क समुद्र
* बोहाई समुद्र
* बोहोल (मिंदनाओ समुद्र)
* कामोतेस समुद्र
* सेलेबेस समुद्र

* सेराम समुद्र
* चिलीचा समुद्र
* कॉरल समुद्र
* पूर्व चीन समुद्र
* फ्लोरेस समुद्र
* अलास्काचे आखात
* कोर्तेसचा समुद्र (कॅलिफोर्नियाचे आखात)

* कारपेंट्रियाचे आखात
* थायलंडचे आखात
* हाल्माहेरा समुद्र
* जावा समुद्र
* कोरो समुद्र
* मोलुका समुद्र
* फिलिपाईन्सचा समुद्र
* सावु समुद्र
* बेरिंग समुद्र

* जपानचा समुद्र
* ओखोत्स्कचा समुद्र
* सेतो समुद्र
* सिबुयान समुद्र
* सॉलोमन समुद्र
* दक्षिण चीन समुद्र
* सुलू समुद्र
* तास्मान समुद्र
* व्हिसायान समुद्र
* पिवळा समुद्र
जमिनीने वेढलेले समुद्र

* अरल समुद्र
* कॅस्पियन समुद्र
* मृत समुद्र
* उत्तर अमेरिकेतील ग्रेट लेक्स (कधीकधी ह्यांचा उल्लेख समुद्र असा केला जातो).
* ग्रेट सॉल्ट लेक

* इसिक कुल
* बालखाश सरोवर
* चाड सरोवर
* व्हान सरोवर
* चिंघाय सरोवर
पाण्याचे साठे व आकार

वर्ग:समुद्र

sw:Bahari
वाळवंट

वाळवंट हे अनेक भौगोलिक रचनांपैकी एक असून पृथ्वीचा बराच भूभाग वाळवंटांनी व्यापला आहे. तथापि वाळवंट हा शब्द केवळ वाळूने व्यापलेल्या प्रदेशालाच लागू होत नाही तर इतर काही भौगोलिक रचनादेखील वाळवंट या संज्ञेत येतात.
प्रकार

वाळवंटांची दोन मुख्य प्रकारांमध्ये विभागणी करता येते.
उष्ण वाळवंटे

वाळूने व्यापलेला प्रदेश ही व्याख्या केवळ उष्ण वाळवंटांसाठीच लागू होते. नावाप्रमाणे उष्ण वाळवंटातील तापमान अतिउष्ण ते शीत या पट्ट्यात येते.
वैशिष्ट्ये

सर्वसाधारणपणे उष्ण वाळवंटाची पुढील वैशिष्टे सांगता येतील.

* भौगोलिक वैशिष्ट्ये
:# वाळूने व्यापलेला प्रदेश. वाळूच्या टेकड्या आणि त्यावरील वैशिष्ट्यपूर्ण अशा वळ्या
:# हवेतील बाष्पाचे आणि जमिनीतील आर्द्रतेचे अत्यल्प प्रमाण
:# वर्षभरातील पावसाची अत्यल्प सरासरी
:# विषम तापमान (कमाल आणि किमान पातळीमधील फरक ३० ते ६० अंश सेल्सियस पर्यंत)
:# अत्यंत कमी वेळात निर्माण होणारी आणि नष्ट होणारी वाळूची प्रचंड वादळे
:# दिवसा अत्यंत उष्ण अशी हवा आणि त्यामुळे होणारे परिणाम उदा. मृगजळ
:# क्वचितच दिसणारे मरूस्थल किंवा ओऍसिस (Oasis)
:#

* जैविक वैशिष्ट्ये
अत्यंत विषम आणि प्रतिकूल वातावरणातही टिकून राहणाऱ्या वनस्पती आणि प्राणी हे वाळवंटाचे एक जैविक वैशिष्ट्य.
:# निवडुंग कुटुंबातील व ताड कुटुंबातील (उदा. खजूर) तसेच काही खुरटी व काटेरी झुडुपे वाळवंटात सर्वत्र आढळतात.
:# सरडा व साप या सारखे सरपटणारे प्राणी.
:# उंदीर व खार या सारखे कृदंत वर्गातील प्राणी.
:# गिधाडे व गरुड यांच्यासारखे उड्डाणाचा लांब पल्ला असणारे पक्षी.
:# काही वैशिष्ट्यपूर्ण कीटकदेखील मरूस्थलापासून काही अंतरापर्यंत दिसतात.
:# मरूस्थलाजवळील जैवसंपदा मात्र अनेक प्रकारे वेगळी असू शकते, उदा. बदकासारखे पक्षी.
प्रमुख वाळवंटे
अब्दुल रहमान अंतुले

बॅरिस्टर अब्दुल र. अंतुले (९ फेब्रुवारी १९२९ - २ डिसेंबर २०१४) हे भारतामधील एक राजकारणी, केंद्रीय अल्पसंख्यांक कार्य मंत्री व महाराष्ट्राचे आठवे मुख्यमंत्री होते. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाचे सदस्य असलेले अंतुले मनमोहन सिंग केंद्र सरकारमध्ये २००६ ते २००९ दरम्यान पहिले केंद्रीय अल्पसंख्यांक कार्य मंत्री होते.

रायगड जिल्ह्याच्या आंबेत गावामध्ये जन्मलेल्या अंतुले ह्यांनी मुंबई विद्यापीठ व लंडन येथे शिक्षण घेऊन बॅरिस्टरची पदवी मिळवली. महाराष्ट्राच्या राजकारणामध्ये १९६२ सालापासून कार्यरत असलेले अंतुले १९६२ ते १९७६ दरम्यान विधानसभेचे सदस्य होते. १९७६ ते १९८० दरम्यान राज्यसभा सदस्य राहिल्यानंतर १९८०मध्ये अंतुले पुन्हा विधानसभेवर निवडून आले व जून १९८० ते जानेवारी १९८२ दरम्यान महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्रीपदावर राहिले. १९८२मध्ये त्यांना भ्रष्टाचाराच्या आरोपावरून मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनाम देणे भाग पडले. १९८९ पर्यंत आमदार राहिल्यानंतर अंतुले ९व्या लोकसभेवर निवडून गेले व १९९८ पर्यंत खासदारपदावर राहिले.

२००४ साली १४व्या लोकसभेवर निवडून आल्यानंतर २००९ सालच्या लोकसभा निवडणुकीमध्ये त्यांना रायगड मतदारसंघामधून अनंत गीते ह्यांच्याकडून पराभव पत्कारावा लागला.

२ डिसेंबर २०१४ रोजी अंतुले ह्यांचे मुत्रपिंडाच्या विकाराने मुंबई येथे निधन झाले.
बाह्य दुवे

*लोकसत्तावरील संपादकीय


वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री
वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य
वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:राज्यसभा सदस्य
वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार
शंकरराव चव्हाण

डाॅ.शंकरराव भाऊराव चव्हाण(१९२०-२००४) हे महाराष्ट्राचे चाैथे मुख्यमंत्री आणि भारत सरकारचे केंद्रीय मंत्री होते. त्यांचा शेतकरी कुटुंबात औरंगाबाद जिल्ह्यातील पैठण येथे जन्म झाला. प्राथमिक शिक्षण पैठण येथे घेऊन पुढे उस्मानिया (हैदराबाद) विद्यापीठातून ते बी.ए., एल् .एल्. बी. झाले.
* १९४५ मध्ये त्यांनी वकिलीची सनद मिळवली, पण स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या सल्ल्याने ते हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात सहभागी झाले.
* यवतमाळ जिल्ह्यातील उमरखेड हे गाव त्यांच्या कार्याचे केंद्र होते,
१७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद संस्थान भारतात सामील झाले अन् शंकररावांच्या कर्तृत्वाचे एक पर्व पूर्ण झाले.

१९४८-४९ मध्ये नांदेड जिल्हा काँग्रेसचे ते सरचिटणीस झाले. १९५२ च्या निवडणुकीत पराभव होऊनही ते खचले नाहीत. त्यांनी नांदेड नगरपालिकेत, सहकारी क्षेत्रात व कामगारवर्गात कार्य केले. नांदेडचे नगराध्यक्ष (१९५६), नांदेड जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बॅकेचे अध्यक्ष आणि हैदराबाद राज्य सहकारी बँकेचे संचालक इ. विविध पदे त्यांनी भूषविली. १९५६ मध्ये मराठवाडा महाराष्ट्रात समाविष्ट झाला, त्यावेळी शंकररावांना मंत्रिमंडळात उपमंत्रिपद मिळाले. पुढे १९६० मध्ये पाटबंधारे व वीज खात्याचे ते मंत्री झाले आणि नंतर १९७२ पासून फेब्रुवारी १९७५ पर्यंत ते कृषिमंत्री होते. २१ फेब्रुवारी १९७५ रोजी ते महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाले.
भुषविलेले संवैधानिक पदे

# नगराध्यक्ष- नांदेड नगरपालिका
# उपमंत्री- महाराष्ट्र राज्य
# संचालक, हैदराबाद राज्य सहकारी बँक
# पाटबंधारे/उर्जा/कृषीमंत्री
# मुख्यमंत्री- दोनवेळा
# संरक्षणमंत्री
# केंद्रीय गृहमंत्री
# संघराज्यीय अर्थमंत्री

महाराष्ट्रात पाटबंधारे मंत्री म्हणून त्यांनी भरीव कामगिरी केली.
* कृष्णा-गोदावरी पाणीतंटयात त्यांची भूमिका वाखाणण्यासारखी आहे. गोदावरी, पूर्णा आणि मांजरा या नदींवरील धरणांमुळे मराठवाडयाचा विकास झाला.
* जायकवाडी धरण हे शंकररावजी यांच्याच प्रयत्नांचे मोठे फळ आहे.
व्यक्तीविशेष

* मितभाषी व कर्तव्यदक्ष प्रशासक आणि अभ्यासू वृत्ती हे त्यांचे गुणविशेष.
कोणताही राजकीय प्रश्न ते समजुतीने सोडवीत. राज्य सरकारी कर्मचाऱ्यांचा मे १९७५ मधील संप ज्या पद्धतीने त्यांनी हाताळला, त्यावरून हे सिद्ध होते.
* ते रामानंदतीर्थ व गोविंद श्रॉफ यांना राजकीय गुरू मानत.
फेब्रुवारी २६, इ.स. २००४ रोजी त्यांचे निधन झाले.
* माजी मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण हे त्यांचे सुपुत्र, तर आमदार श्रीजया ही नात होय.
स्मरणार्थ

# शंकरराव चव्हाण शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय व रुग्णालय
# शंकरराव प्रेक्षागृह, विष्णुनगर
# शंकरराव चव्हाण संग्रहालय
चरित्रग्रंथ

* महाराष्‍ट्राचे शिल्‍पकार शंकरराव चव्‍हाण
(लेखक : डॉ.सुरेश सावंत; प्रकाशक : महाराष्ट्र सरकार)


वर्ग:भारतीय राजकारणी
वर्ग:भारतीय गृहमंत्री
वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री
वर्ग:भारतीय संरक्षणमंत्री
चव्हाण, शंकरराव
चव्हाण, शंकरराव
वर्ग:नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष
चव्हाण, शंकरराव
वर्ग:इ.स. २००४ मधील मृत्यू
वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:राज्यसभा सदस्य
वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:चित्र हवे
विठ्ठलराव नरहर गाडगीळ

बॅरिस्टर विठ्ठलराव गाडगीळ ( फेब्रुवारी २५ इ.स. १९२८ - मृत्यू: फेब्रुवारी ६ इ.स. २००१) मराठी राजकारणी आणि काँग्रेसपक्षाचे सक्रीय कार्यकर्ते आणि राज्यसभा व लोकसभेचे खासदार आणि सर्वोच्च न्यायालयातील ज्येष्ठ वकील होते. प्रदेश काँग्रेसचे जनरल सेक्रेटरी (१९६७), संसदीय काँग्रेसचे जनरल सेक्रेटरी, राज्यसभा सदस्य १९७१ आणि १९७६; १९७५ ते १९७७ इंदीरा गांधी मंत्रीमंडळात संरक्षण उत्पादन मंत्री, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय इत्यादी मंत्रालये अशा विविध जबाबदाऱ्यांसोबत ते मुंबई स्थित विधी महाविद्यालयात मानद प्राध्यापकही होते.

कै. न.वि. गाडगीळ ऊर्फ काकासाहेब गाडगीळ यांचे चिरंजीव. हे पुणे शहरातून काँग्रेस पक्षाच्या तिकिटावर खासदार म्हणून निवडून जायचे. राजीव गांधींच्या कारकिर्दीत "माहिती आणि नभोवाणी" खात्याचे मंत्री होते. त्यांच्या काळात मुंबई दूरदर्शनचे दुसरे चॅनल चालू झाले होते.
व्यक्तीगत जीवन
व्यक्तीत्व

त्यांचे वक्तृत्‍व चांगले होते तसेच मिष्कील देखील. महाविद्यालयीन जीवनापासून विश्वासू काँग्रेसकार्यकर्ते होते.
पदे

* राज्यसभेचे सदस्य
* ७ व्या लोकसभेचे सदस्य
* ८ व्या लोकसभेचे सदस्य
* ९ व्या लोकसभेचे सदस्य
कारकीर्द
साहित्य

विठ्ठलराव गाडगीळ यांनी विविध वृत्तपत्रातून वेळोवेळी लेखन केले ते "संसदमार्ग - लोकशाहीचा राजमार्ग" (लेखक: विठ्ठलराव गाडगीळ, प्रकाशक: प्रेस्टीज प्रकाशन) या ग्रंथात संकलीत झाले. ग.प्र. प्रधान यांच्या मतानुसार "लोकशाहीच्या राजमार्गावरील विविध संघर्षांचे,घटनांचे घटनांमागील विचार प्रवाहांचे वर्णन विवेचन आणि विश्लेषण विट्ठलराव गाडगिळांच्या लेखनातून झाले असून , खासदार आणि मंत्र्यांच्या आधीकार कक्षा आणि मर्यादांचे पैलू गाडगीळांच्या लेखनात येतात परंतु इंदिरा गांधींची कार्यपद्धती आणि आणीबाणी विषयी लेखन करताना ग.प्र. प्रधानांच्या मतानुसार विट्ठालराव गाडगीळांची लेखणी अडखळत असे.

फेब्रुवारी ६ इ.स. २००१ रोजी विठ्ठलरावांचे निधन झाले.
संदर्भ

वर्ग:भारतीय राजकारणी
वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी
वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:८ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य
वर्ग:पुण्याचे खासदार
वर्ग:राज्यसभा सदस्य
वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी
वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००१ मधील मृत्यू
वर्ग:महाराष्ट्राचे खासदार