JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
टायटन (उपग्रह)

टायटन (रोमन: Titan ; ग्रीक: Τῑτάν) हा शनीचा सर्वांत मोठा उपग्रह असून नैसर्गिक उपग्रहांमध्ये घन वातावरण असणारा एकमेव उपग्रह आहे. १६५५ साली ख्रिस्तियान ह्युजेन्स या डच खगोलशास्त्रज्ञाने हा उपग्रह शोधला. टायटनवरील वातावरण थंड, म्हणजे उणे १७९ अंश सेंटिग्रेड तापमानाचे आहे. त्याचा स्वतःभोवती फिरण्याचा परिवलन काळ आणि शनीभोवती फिरण्याचा परिभ्रमण काळ सारखाच, म्हणजे १६ दिवसांचा आहे. टायटनवर पाण्याऐवजी मिथेन आणि इथेनच्या रूपात द्रवरूप कर्बोदकांचे अस्तित्त्व आढळते.


वर्ग:शनी ग्रहाचे उपग्रह
अल्केमी

अल्केमी किंवा किमया (अरबी: "अल-किमिया" - देवाची किमया) - धातूंचे सोन्यात रूपांतर करण्याच्या तथाकथित प्रक्रियेला अल्केमी म्हणतात.

अल्केमी या संज्ञेचा संक्षिप्त इतिहास :

अल्केमी या संज्ञेचाचा जन्म प्राचीन इजिप्तमध्ये झाला होता, जिथे 'खेम' हा शब्द नील नदीच्या सभोवतालच्या पूर मैदानाच्या सुपीकता संदर्भात वापरला जात होता. इजिप्शियन लोकांचा मृत्यू नंतरच्या जीवनावरील असणारा विश्वास, आणि त्यांनी ममी तयार करण्यासाठी (mummification) विकसित केलेल्या प्रक्रियेमुळे रसायनांबद्दलचे प्राथमिक ज्ञान निर्माण झाले. अलेक्झांडर द ग्रेट याने इ. स. वि. पू. ३३२ मध्ये इजिप्त जिंकल्यानंतर, ग्रीकचे तत्त्वज्ञानी लोक इजिप्शियन पद्धतींमध्ये रस घेऊ लागले. त्यातूनच 'खेमिया' हा इजिप्तबद्दलचा ग्रीक शब्द तयार झाला. जेव्हा 7th व्या शतकात इजिप्तवर अरबांचा ताबा होता तेव्हा त्यांनी खेमिया या शब्दामध्ये 'अल-' जोडला आणि 'अल-खेमिया' म्हणजे 'ब्लॅक लँड', हा शब्द आता अल्केमी शब्दासाठी संभाव्य मूळ म्हणून पाहिला जातो. ग्रीक शब्द 'Khumos', ज्याचा अर्थ 'द्रव पदार्थ' आहे हे अल्केमी शब्दासाठी वैकल्पिक मूळ म्हणून सूचित केले गेले आहे. परंतु, अद्याप या बाबतीत एकमत झाले नाही.

इजिप्तप्रमाणे, चीन आणि भारतात देखील अल्केमी स्वतंत्रपणे विकसित केली गेली. चिनी भिक्खूंनी आयुष्य वाढवू शकतील अशी खनिजे, वनस्पती आणि त्यांचे मिश्रण शोधले आणि विकसित केले. भारतात देखील काहिसे अशाच प्रकारची अल्केमी विकसित केली गेली. भारतीयांनी त्यांच्या कामात स्टीलचा शोध लावला आणि त्यांनी Bunsen आणि Kirchhoff's यांच्या कामाच्या खूप आधी, ज्योतीच्या रंगाचे महत्त्व कळले होते. ज्योतीच्या रंगावरून धातूंची ओळख करता येते हे भारतीयांनी माहित होते.

युरोपमध्ये, अल्केमीमुळे एकत्रित उत्पादन आणि इतर अनेक रासायनिक प्रक्रियांमध्ये प्रगती आणि त्यांच्यासाठी आवश्यक असलेले उपकरणे शोधले गेले. अखेरीस, सोळाव्या शतकापर्यंत, युरोपमधील अल्केमी तज्ञ दोन गटात विभागले गेले होते.

पहिल्या गटाने नवीन संयुगे आणि त्यांच्या प्रतिक्रियांच्या शोधावर लक्ष केंद्रित केले - यामुळे आताचे रसायनशास्त्र निर्माण झाले.

दुसरा अमरत्व आणि मुळ धातूंचे सोन्यात रूपांतर करण्यासाठी शोध चालू ठेवत, अल्केमीची अधिक आध्यात्मिक, आधिभौतिक बाजू पाहत राहिला.


वर्ग:रसायनशास्त्र
तैशो

सम्राट तैशो (जन्मनाव: योशिहितो; ३१ ऑगस्ट, १८७९ - २५ डिसेंबर, १९२६) हे जपानचे १२३वे सम्राट होते. यांचा सत्ताकाल १९१२ ते १९२६ दरम्यान होता. या काळात जपानमध्ये लोकशाहीची वाढ झाली. या दरम्यान जपानने पहिल्या महायुद्धात भाग घेतला होता. १९२३चा कांतोचा महाभूकंप आणि जपानमधील स्पॅनिश फ्लु महामारी या काळातील इतर महत्वाच्या घटना होत्या.

इवलेसे|डावे|१९१२ मध्ये सम्राट तैशो
सम्राट मेईजी आणि त्यांची उपपत्नी यानागिवारा नारुको यांच्या पोटी जन्मलेल्या योशिहितो यांना १८८८ मध्ये युवराज आणि वारस म्हणून घोषित करण्यात आले, त्यांच्या दोन मोठ्या भावंडांचे बालपणातच निधन झाले. हे लहानपणीच मेनिंजायटिससह अनेक आजारांनी ग्रस्त होते. १९०० मध्ये त्यांनी फुजिवारा कुळातील कुजो घराण्यातील सदाको कुजोशी लग्न केले. या जोडप्याला चार मुले झाली. १९१२ मध्ये योशिहितो त्यांच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर सम्राट बनले. मेंदूच्या आजारांनी ग्रस्त तैशोनी राजकारणात मर्यादित भूमिका बजावली. १९१९ पासून त्यांनी कोणतीही अधिकृत कर्तव्ये पार पाडली नाहीत. त्यांच्या ढासळत्या आरोग्यामुळे १९२१ मध्ये त्यांचा मोठा मुलगा, युवराज हिरोहितो यांनी सत्ता सांभाळली. १९२६ मध्ये तैशोचा मृत्यू झाल्यावर त्यांच्यानंतर सम्राट झाले.
संदर्भ

वर्ग:इ.स. १९२६ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १८७९ मधील जन्म
वर्ग:जपानी सम्राट
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
हमाल दे धमाल

यशालेख

कलाकार

* लक्ष्मीकांत बेर्डे - राजा फुले
* वर्षा उसगांवकर - नंदिनी पटवर्धन
* सुधीर जोशी - कर्नल अर्जुन पटवर्धन
* वैशाली दांडेकर - जया पटवर्धन
* जयवंत वाडकर - जिवा
* विजय पाटकर - शिवा
* अनिल कपूर
* महेश कोठारे
* सचिन पिळगांवकर
* निळू फुले - नीळकंठ फुले
* शांता इनामदार - पार्वती फुले
* सोनाली अधिकारी - सुनंदा फुले
* अशोक शिंदे - इन्स्पेक्टर अशोक शिंदे
* अजय वढावकर - पिक्चरमधला अभिनेता
* दिपक शिर्के - चोर
* चेतन दळवी
* किशोर नांदलसकर
* रविंद्र बेर्डे - चिन्ट्या दादा
* रमेश भाटकर - पोलीस अधिकारी
पार्श्वभूमी

कथानक

उल्लेखनीय

या चित्रपटात खालील गाणी आहेत.

*मनमोहना तू राजा स्वप्नातला
*नेसले गं बाई चंद्रकळा ठिपक्यांची
बाह्य दुवे
पृथ्वीचा आस

पृथ्वी परिवलन करताना ज्या काल्पनिक रेषेभोवती फिरते, त्या रेषेला आस किंवा अक्ष म्हणतात. पृथ्वीचा आस तिच्या सुर्याभोवतीच्या कक्षेच्या संदर्भात २३.५ अंशांनी कललेला आहे.
ऋतू

आसाच्या कलण्यामुळे पूथ्वीवर ऋतू निर्माण होतात.
२२ मार्च ते २२ सप्टेंबर या काळात उत्तर धृव सुर्याच्या दिशेने असल्याने उत्तर गोलार्धात उन्हाळा व दक्षिण गोलार्धात हिवाळा असतो. याउलट २२ सप्टेंबर ते २२ मार्च या काळात दक्षिण धृव सुर्याच्या दिशेने असल्याने दक्षिण गोलार्धात उन्हाळा व उत्तर गोलार्धात हिवाळा असतो.
आसाचे परिवलन

पृथ्वीचा आस उत्तर दिशेला अवकाशात ज्या तार्‍‍याजवळ जातो तो धृव तारा होय. मात्र धृव तारा दर काही हजार वर्षांनी बदलतो. याचे कारण आसही स्वतःभोवती दर २८,००० वर्षांनी एक प्रदक्षिणा घालतो.


वर्ग:भूगोल
वर्ग:प्राकृतिक भूविज्ञान
विषुववृत्त

thumb|350px|विषुववृत्ताची काल्पनिक रेषा दर्शविणारा जगाचा नकाशा.
right|thumb|200px|विषुववृत्त असे रस्त्याच्या कडेला दर्शविल्याचे बऱ्याच वेळा टूरिस्ट जागांमध्ये आढळून येते.

पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्याच्या अक्षास (आस), काटकोन करून असलेले आणि उत्तर व दक्षिण ध्रुवापासून समान अंतरावर असणारे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील काल्पनिक महावर्तुळ म्हणजे विषुववृत्त होय. विषुववृत्त म्हणजे शून्य अंश अक्षवृत्त. विषुववृत्तामुळे पृथ्वीचे उत्तर गोलार्ध व दक्षिण गोलार्ध असे विभाजन होते.

विषुववृत्ताची लांबी साधारणपणे ४०,०७५.० किलोमीटर अथवा २४,९०१.५ मैल एवढी आहे. विषुववृत्त हे पृथ्वीवरील पाच प्रमुख अक्षवृत्तांपैकी एक आहे. विषुववृत्तावरील ठिकाणांवर सर्वात जलद सूर्योदय आणि सूर्यास्त होतो. तसेच विषुववृत्तावर नेहमी १२ तास दिवस तर १२ तास रात्र अनुभवायास मिळते. इतर ठिकाणी दिवस आणि रात्र ऋतूप्रमाणे लहान अथवा मोठ्या होतात.

आपली पृथ्वी ही पूर्ण गोलाकार नसून काहीशी लंबगोलाकार आहे. पृथ्वीचा सरासरी व्यास १२,७५० किलोमीटर असून विषुववृत्ताशी मात्र तो साधारणपणे ४३ किलोमीटरने अधिक आहे.

अवकाशयाने अवकाशात सोडण्यासाठी विषुववृत्तावरील ठिकाणांचा वापर करतात. कारण पृथ्वीच्या परिवलनामुळे विषुववृत्तावरील ठिकाणे पृथ्वीवरील इतर कुठल्याही ठिकाणांपेक्षा पृथ्वीच्या मध्याभोवती जास्त वेगाने फिरत असतात. ह्या मिळालेल्या अधिक वेगामुळे अवकाशयाने सोडायला कमी इंधन लागते. फ्रेंच गयाना (French Guiana) मधील कोउरू (Kourou) येथील गयाना स्पेस सेंटर (Guiana Space Center) हे ह्याचेच एक उदाहरण आहे.


वर्ग:भूगोल
वर्ग:प्राकृतिक भूविज्ञान
वातावरण

पुरेसे वस्तुमान असलेल्या वस्तूभोवतालचे वायू, बाष्प आणि धूलिकण ह्यांनी बनलेले आवरण म्हणजे वातावरण होय. वस्तूच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे हे आवरण पृथ्वी सभोवती टिकून राहते.वातावरण म्हणजे , सागर, जमीन आणि एखाद्या ग्रहाच्या बर्फाच्छादित पृष्ठभागापासून अंतराळात पसरलेला वायू होय . वातावरणाची घनता बाहेरून कमी होते, कारण वायू आणि एरोसोल (धूळ, काजळी, धूर किंवा रसायनांचे सूक्ष्म निलंबित कण) आतल्या बाजूस खेचणाऱ्या ग्रहाचे गुरुत्वीय आकर्षण पृष्ठभागाच्या अगदी जवळ असते. बुधसारख्या काही ग्रहांचे वातावरण जवळजवळ अस्तित्वात नाही, कारण इतर ग्रहाच्या तुलनेने या ग्रहांवर कमी गुरुत्विय आकर्षण आहे . शुक्र, पृथ्वी, मंगळ व सौर मंडळाच्या बाह्य ग्रहांसारख्या इतर ग्रहांनी वातावरण कायम राखले आहे. याव्यतिरिक्त, पृथ्वीवरील वातावरणाने पृथ्वीवरील जीवनाच्या विकासासाठी आवश्यक असलेल्या त्याच्या प्रत्येक तीन टप्प्यात (घन, द्रव आणि वायू) पाणी साठविण्यास सक्षम केले आहे.पृथ्वीच्या सध्याच्या वातावरणाची उत्क्रांती पूर्णपणे समजली नाही. असे मानले जाते की विद्यमान वातावरणाचा परिणाम ग्रहांच्या आतील भागातून आणि जीवनाच्या स्वरूपाच्या चयापचयाशी क्रियांद्वारे होत आहे - ग्रहांच्या मूळ निर्मितीच्या वेळेस आउटगॅसिंग (व्हेंटिंग) करून विकसित झालेला . सध्याच्या ज्वालामुखीच्या वायू उत्सर्जनामध्ये पाण्याची वाफ(H2O), कार्बन डाय ऑक्साईड (CO2), सल्फर डाय ऑक्साईड (SO2), हायड्रोजन सल्फाइड (H2S), कार्बन मोनोऑक्साइड (CO), क्लोरीन (Cl), फ्लोरिन (F) आणि डायटॉमिक नायट्रोजन (N2) यांचा समावेश आहे. एकाच रेणूमध्ये दोन अणूंचा समावेश आहे तसेच इतर पदार्थांचा शोध काढूण ठेवला जातो. जवळजवळ ८५ टक्के ज्वालामुखी उत्सर्जन पाण्याच्या वाफेच्या स्वरूपात आहेत. याउलट कार्बन डाय ऑक्साईड हे १० टक्के जलप्रवाह आहे.

पृथ्वीवरील वातावरणाच्या सुरुवातीच्या उत्क्रांती दरम्यान, महासागर कमीतकमी तीन अब्ज वर्षांपासून अस्तित्वात असल्याने पाण्याचे द्रव म्हणून अस्तित्वात असणे आवश्यक आहे. चार अब्ज वर्षापूर्वी सौर उत्पादन हे आजच्या काळाच्या केवळ ६० टक्के इतके होते, तर अवकाशातील अवरक्त रेडिएशन नष्ट होण्यापासून रोखण्यासाठी कार्बन डाय ऑक्साईड आणि कदाचित अमोनियाचे वर्धित स्तर असणे आवश्यक आहे. या वातावरणात विकसित झालेला प्रारंभिक जीवन-रूप अ‍ॅनॅरोबिक असावा. याव्यतिरिक्त, सूर्यप्रकाशामध्ये जैविक दृष्ट्या विध्वंसक अल्ट्राव्हायोलेट किरणोत्सर्गाचा प्रतिकार करण्यास ते सक्षम असायला हवे, जे ओझोनच्या थरात नसल्यामुळे ते आता अस्तित्वात नाही.


हे सुद्धा पहा

* पृथ्वीचे वातावरण



वर्ग:भूगोल
वर्ग:खगोलशास्त्र
पृथ्वीचे वातावरण

पृथ्वीच्या वातावरणात नायट्रोजन (सुमारे 78%), ऑक्सिजन (सुमारे 21%), अरगॉन (सुमारे 0.9%), कार्बन डाय ऑक्साईड (0.04%) आणि इतर वायू आहेत. श्वासोच्छवासासाठी बहुतेक जीवांद्वारे ऑक्सिजन वायू वापरला जातो; नायट्रोजन हा वायू जीवाणू आणि विद्युत् उत्क्रांतीद्वारे निर्माण केला जातो.
केवळ सत्य

सध्या वातावरणात होणारे बदल अनिश्चित आणि समजण्यापलीकडे आहेत.
कात्रज घाट

इवलेसे|कात्रज बोग्दा
कात्रज घाट पुणे शहराच्या दक्षिणेच्या डोंगररांगेतून आहे. मुंबई-पुणे-सातारा महामार्ग (NH 4) याच घाटातून जातो.कात्रज घाट हे नाव या घाटास पायथ्याशी वसलेल्या आणि सद्ध्या पुण्याचे एक उपनगर मानण्यात येणाऱ्या कात्रज गावामुळे मिळाले आहे. सद्ध्या कात्रज घाट पार करण्यासाठी दोन मार्ग उपलब्ध आहेत. त्यापैकी एक म्हणजे घाटातुन जाणारा जुना मार्ग. हा मार्ग सुमारे सहा कि मीचा आहे. सद्ध्या या जुन्या रस्त्याच्या पश्चिमेकडून दोन नव्याने बांधण्यात आलेल्या १.३४ कि मी लांबीच्या बोगद्यामार्गे कात्रज डोंगर पार करता येतो.
धन्यवाद
भूगोल

पुण्याची दक्षीण सीमा म्हणुन कात्रज डोंगरांचा निर्देश करता येईल. कात्रज घाटाचा डोंगर भौगोलिक द्रुष्ट्या भुलेश्वर डोंगररांगेत येतो.
ही डोंगररांग सह्याद्रीला काटकोनात फुटलेल्या फाट्यांपैकी एक आहे.
हवामान

कात्रज घाटातील हवामान हे पुण्यातील हवामानासारखेच आहे व सोसाट्याचा वारा देखील असतो.
जैवविविधता

वनस्पती

कात्रज घाटतील वन हे शुष्क पानझडी प्रकारचे आहे. कात्रज डोंगरावरील वनस्पतींमध्ये खूप विविधता दिसुन येते. कात्रज घाटतील जंगलात गणेर, मोई आणि सालई, पांढरुखया स्थानिक वृक्षांचा समावेश असलेला एक गट आहे. या वृक्षांच्या सोबतच मेडशींगी, हिवर, बारतोंडी, पाचुंदा, पळस, पांगारा, सावर, बहावा, वारस ही झाडेसुद्धा आहेत. पुणे परिसरातील इतर टेकड्यांच्या पेक्षा वेगळे असणारे मोह, कांचन, टेंभुर्णी, बिब्बा, तिवस, वावळा, आपटा, धामण यासारखे वृक्ष कात्रज डोंगरावर आढळून येतात. ओहोळांच्या कडेला वाढरे, उंबर, जांभूळ हे वृक्ष कात्रजला दिसू शकतात. वृक्षांसोबतच कात्रज घाटतील जंगलात छोट्या वर्षायु वनस्पतींचे प्रमाणही लक्षणीय आहे. पावसाळ्यानंतर टेकडीवर अनेक सुंदर पुष्पवंत वनस्पती पाहता येतात. यामध्ये एफिमेरल्स किंवा अशा अल्पजीवी वनस्पतींसुद्धा खूप प्रमाणात आहेत. कोरांटी, दिपकाडी, कुळी, खरपुडी, तेरडा, डिंगळा, रानतीळ, गारवेल, रानतिळ, दिपमाळ,काटेचेंडु, दसमुळी, चिराइत, रान-भेंडी, हळदीकुंकु यासारख्या अनेक वर्षायु वनस्पती आपण कात्रजला पाहु शकतो.
वृक्षांची जंत्री

कात्रज घाटतील वृक्षांची जंत्री करण्याचे आणि त्यांच्या अभ्यासाचे मह्त्वाचे काम श्री. वा.द.वर्तक यांनी केले. "फ़्लोरा ओफ़ कात्रज घाट" या त्यांच्या शास्त्रीय अभ्यासलेखात कात्रज घाटातील वनस्पतींची तपशीलवार यादी मिळु शकते. अगदी अलीकडल्या काळात डॉ मंदार दातार आणि डॉं. विनया घाटे यांनी कात्रज घाटतील जंगलात झालेल्या बदलांचा अभ्यास करून एका शास्त्रीय लेखात हे बदल नोंदले आहेत.
प्राणी

संदर्भ

बाह्य दुवे

टेकडी पुणे संकेतस्थळ

वर्ग:पुणे
बाकू

बाकू (अझरबैजानी: Bakı) ही पश्चिम आशियातील अझरबैजान देशाची राजधानी व सगळ्यात मोठे शहर आहे. बाकू हे कॅस्पियन समुद्रकिनाऱ्यावरील तसेच कॉकासस भौगोलिक प्रदेशामधील सर्वात मोठे शहर आहे. अझरबैजानचे आर्थिक, सांस्कृतिक व व्यापारी केंद्र असलेल्या बाकूची लोकसंख्या सुमारे २१ लाख आहे.

इ.स.च्या पहिल्या शतकामध्ये स्थापन झालेले बाकू शहर येथील खनिज तेलाच्या विहिरींसाठी महत्त्वपूर्ण मानले गेले आहे. येथील ऐतिहासिक इमारतींसाठी बाकूचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थान यादीत करण्यात आला आहे.

येथील हैदर अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ कॉकेशस प्रदेशामधील सर्वात वर्दळीचा विमानतळ असून अझरबैजान एरलाइन्सचा प्रमुख वाहतूकतळ येथेच स्थित आहे.
जुळी शहरे
बाह्य दुवे

*



वर्ग:अझरबैजानमधील शहरे
वर्ग:आशियातील देशांच्या राजधानीची शहरे
वर्ग:अझरबैजानमधील जागतिक वारसा स्थाने
प्रफुल्लचंद्र राय

इवलेसे|प्रफुल्लचंद्र राय
डॉक्टर प्रफुल्लचंद्र राय (मराठी लेखनभेद: प्रफुल्लचंद्र रे; बंगाली: প্রফুল্লচন্দ্র রায় ;) (ऑगस्ट २, इ.स. १८६१ - जून १६, इ.स. १९४४) हे बंगाली रसायनशास्त्रज्ञ, उद्योजक शिक्षक होते. 'बंगाल केमिकल्स अँड फार्मास्युटिकल्स' या भारतातील पहिली औषधनिर्मिती कंपनी त्यांनी स्थापली.

प्रफुल्लचंद्र रायांनी इ.स. १८८२ साली कोलकात्याच्या प्रेसिडेन्सी कॉलेजातून नैसर्गिक विज्ञान हा प्रधानविषय घेऊन बी.ए. पदवी मिळवली. पुढे त्यांनी युनायटेड किंग्डम येथे प्रयाण करून एडिन्बरा विद्यापीठात प्रवेश घेतला. इ.स. १८८६ साली त्यांनी बी.एस्सी पदवी, तर इ.स. १८८७ साली डी.एस्सी पदव्युत्तर अभ्यासक्रम पुरे केले. इ.स. १८८९ साली ते भारतात परतले व कोलकात्यात प्रेसिडेन्सी कॉलेजात रसायनशास्त्राचे सहायक प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले. तिथे त्यांनी इ.स. १९१६ सालापर्यंत शिकवले. त्यानंतर ते कलकत्ता युनिव्हर्सिटी कॉलेज ऑफ सायन्स या महाविद्यालयात पलित अध्यासनावर रसायनशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून शिकवू लागले.

इ.स. १८९३ साली त्यांनी स्वतःचे भांडवल ओतून बंगाल केमिकल्स अँड फार्मास्युटिकल्स वर्क्स हा रसायननिर्मिती उद्योग स्थापला. भारतातील रसायन व औषधनिर्मिती उद्योगाची मुहूर्तमेढ या कारखान्याने रोवली गेली, असे मानले जाते. इ.स. १९०२ साली या कारखान्याचे मर्यादित कंपनीत रूपांतर करण्यात आले.
बाह्य दुवे

*


वर्ग:बंगाली व्यक्ती
वर्ग:भारतीय उद्योगपती
वर्ग:भारतीय रसायनशास्त्रज्ञ
वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १८६१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९४४ मधील मृत्यू
बगळा

बगळा सर्वत्र आढळणारा पक्षी आहे. त्याची सर्वात वैश्यिठ्यपुर्ण गोष्ट म्हणजे त्याचा संपूर्ण पांढरा रंग. बगळा साधारणपणे पाणथळी जागेत आढळून येतो. त्याचे मुख्य खाद्य छोटे मासे, किडे, बेडूक आळ्या, काही प्रकारचे शेवाळी असे आहे.याला इंग्रजीत इग्रेट (Egret) असे म्हणतात.

नर बगळा - बगळा
मादी बगळा - बगळी

भारतात अनेक प्रकारचे बगळे आढळून येतात खालील प्रमाणे

* लहान बगळा
* मध्यम बगळा
* मोठा बगळा
* गाय बगळा
* काळा बगळा
संदर्भ

वर्ग:पक्षी

nv:Toohjįʼ ndiigaii
nl:reiger
fi:Jalohaikara
zh:白鹭属
सापमान्या

तिरंदाज / लांब मान्या पाणकावळा
लांबी – ८५ -९७ से.मी.
जलाशयांवर आढळतो. प्रमाण कमी
स्थानिक पाण पक्षी
याची चोच व मान लांब व चिंचोळी असते, याच्या मानेचा रंग पिंगा असून गळ्याकडे पांढरा असतो, इतर अंग काळ्या रंगाचा असून पाठीवर व पंखात पांढरे ठिपके व लांबट पट्टे असतात.
पाण्यात पोहतांना मान वर काढतो तेंव्हा ती सापा सारखी दिसते म्हणून याला सर्प पक्षी असे म्हणतात
विण – जून ते मार्च [स्थानिक परिस्थिती नुसार बदल]
याला इंग्रजीत स्नेकबर्ड अथवा डार्टर असे म्हणतात. (शास्त्रीय नावः Anhinga melanogaster)


वर्ग:पक्षी
क्रौंच

पाणथळी पक्ष्यामध्ये कदाचित सर्वात रुबाबदार पक्षी कुठले तर क्रौंच पक्ष्यांकडे बोट दाखवावे लागेल. क्रौंच पक्ष्यांच्या अनेक जाती आहेत अत्यंत लांबवर उड्डाणांसाठी प्रसिद्ध असलेले हे क्रौंच पक्षी इतर पाणथळी पक्ष्यांपेक्षा बरेच दुर्मिळ आहे. दुर्मिळ असण्याचे मुख्य कारण त्यांची होणारी शिकार तसेच प्रजननाचे कमी प्रमाण व इतर मानवी हस्तक्षेप इत्यादी आहेत. इतर पाणथळी पक्ष्याचे म्हणजे सारंग किंवा सारस, क्रौंच हे भाउबंद आहेत. लांब वरून हे सारखेच दिसतात परंतु क्रौंच पक्षी जेव्हा उडतात तेव्हा त्यांची मान लांब करून उडतात तर इतर बगळे व करकोचे हे मान इंग्रजी एस आकारात दुमडुन उडतात. तसेच इतरांपेक्षा क्रौंच पक्षी हे भारतात उन्हाळा सुरू झाला की ते कुठे परत जातात.लांबवर उड्डाणे भरतात. काही आंतरखंडीय स्थलांतर करण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. ते कधी कधी मोठे मोठे कळप करून राहातात तर कधी कधी एकटे अथवा फक्त जोडिदाराबरोबर असतात.
thumb |तुरेवाला क्रौंच
मुख्य जाती

* सारस क्रौंच (International-Grus antigone )(English-Indian Sarus Crane)

* सायबेरियन क्रौंच (Int.-Grus leucogeranus )(Eng-Siberian or Great White Crane)

* जापानी क्रौंच(Grus japonensis)

* कांड्या करकोचा (Int.-Anthropoides virgo(linnaeus) )(Eng-Demoiselle Crane)

* तुरेवाला क्रौंच ( काळा व करडा )

* साधा क्रौंच (Grus grus)
संस्कृतीमध्ये

क्रौंच भारतीय संस्कृती मध्ये प्रेमाचे प्रतिक मानले जाते. त्याचे कारण म्हणजे क्रौंचामध्ये बहुतकरून नर- मादि जोडी असते जी आयुष्यभर बरोबर राहाते, क्रौंचाच्या प्रणयक्रिडा व नृत्य ज्यांनी पाहिले असेल त्यांना वरचे प्रतिक मनोमन पटेल.
या क्रौंच पक्षावरूनच महर्षी वाल्मिकिंना काव्य स्फुरले असे मानतात.'मा निषाद सुखं तव आप्ससि, हत्वा मिथुनादेकं क्रौंच युगलं । ( अरे व्याधा ! क्रौंच पक्षाच्या मैथुन करणाऱ्या जोडप्यापैकी एकाची हत्या करून तुला सुख मिळणार नाही.)
भारतातील क्रौंच

भारतात सारस क्रौंच, सायबेरियन क्रौंच, कांड्या करकोचा (क्रौंच) व साधा क्रौंच हे मुख्यत्वे आढळून येतात. सायबेरियन क्रौंच हा हिवाळ्यात सायबेरिया येथुन राजस्थानमधील भरतपुर येथे स्थलांतर करतो. हा पक्षी आता अत्यंत दुर्मिळ झाला असून नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे.


वर्ग:क्रौंच
वर्ग:पक्षी
चंडोल

right|thumb|200px|युरेशियाई चंडोल (ॲलॉडा आर्वेन्सिस)

चंडोल हा एक पक्षी आहे. त्याच्यात अनेक जाती आहेत. चिमणा चंडोल वगैरे.
खूप सुंदर पक्षी आहे
चिमणा चंडोल (ॲशी क्राऊन स्पॅरो लार्क)

right|thumb|200px| चिमणा चंडोल
या पक्ष्यांचा रंग पाठीवर मातकट तपकिरी आणि छाती-पोटावर काळा असा असतो. हे पक्षी ओसाड जमीन, शेती व कोरड्या माळरानावर आढळतात. त्यांचा रंग माळावरच्या दगड-मातीशी कमालीचा एकरूप झालेला असतो. माळावर हिंडत असताना चिमण्या चंडोलांच्या हालचालींना वेग आलेला असतो. थव्यातला एखादा सभासद लाल तांबड्या मातीत धूळस्नान करत असतो. कुणी तुरूतुरू चालत गवतातले बी, किडे-कीटक टिपत असतो, तर कुणी दगडाच्या उंच सुळक्‍यावर बसून गोड सुरांची बरसात करत असतो.

चिमणा चंडोल हा पक्षी भारतात सर्वत्र आढळतो. हे पक्षी सुस्वर गातात व विलक्षण हवाई कसरती करतात. नर हा बाणासारखा हवेत झेप घेतो व पंख मिटून अतिशय वेगानं सूर मारत, गोड शीळ घालत खाली येतो. त्याचा तीरासारखा वेग पाहून एखाद्या नवख्या पक्षीनिरीक्षकाला वाटेल, की हा आता जमिनीवर आपटणार, पण तोच हा पंख पसरून पुन्हा हवेत झेप घेतो व शेवटी एखाद्या उंचवट्यावर उतरतो. गावाबाहेरच्या माळावर दिवसभर या चिमण्या चंडोलांच्या कंठातून बरसणाऱ्या गोड लकेरींनी चैतन्य पसरलेले असते. सूर्य अस्ताला गेल्यावर अंधारून आले, की त्यांचा थवा रात्रीची नीज घेण्यासाठी जमिनीवरच जागा शोधतो. हे पक्षी झाडा-झुडपांवर विश्रांती घेत नाहीत. यांचा विणीचा हंगाम अनियमित असून, पावसाळ्यापूर्वी मादी स्वतः मऊ पिसे व केस यांच्या साह्याने जमिनीवर उबदार घरटे बांधून दोन-तीन अंडी घालते. अंडी उबवणे व पिलांचे संगोपन करणे यासाठी मादीला नर मदत करतो.
मुरारी (रुफस टेल्ड लार्क)

right|thumb|200px| मुरारी, लाल चंडोल, तांबूस शेपटीचा चंडोल

मुरारी व चिमणा चंडोल हे दोन्ही एकाच कुळातले पक्षी असून, त्यांच्या अनेक सवयींमध्ये साम्य आढळते. माळराने, शेती, नांगरलेली जमीन या प्रदेशांत आढळणारा मुरारी हा पक्षी चिमण्या चंडोलप्रमाणेच गवताच्या बिया, इतर धान्य व कीटक यांच्यावर गुजराण करतो. फेब्रुवारी ते मे या काळात मुरारीची मादी तीन-चार अंडी घालते.
झपाटलेल्या बेटावर

यशालेख

साधारण 1993 मध्ये प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट आहे.एका अज्ञात बेटावर सहलीसाठी गेलेल्या मित्रांची कथा त्यांच्यातील एक पाठोपाठ होणाऱ्या रहस्यमय मृत्यू प्रकरणावरून पुढे सरकत राहते.1993 म्हणजे मराठी चित्रपथांसाठी तसा एक चाकोरीबद्ध काळ. कौटुंबिक व भावनाप्रधान चित्रपट प्रदर्शित होण्याचा कालखंड.त्यामुळे एक रहस्यमयी नवीन प्रयोग म्हणून या चित्रपटाला समीक्षकांनी गौरवले असले तरी हा चित्रपट प्रेक्षकांच्या मात्र फारसा पसंतीस उतरला नाही.
कलाकार
पार्श्वभूमी

कथानक

उल्लेखनीय

या चित्रपटात खालील गाणी आहेत.
*ही धुंद हवा सोसेना
*ही नजर शोधी तुला
बाह्य दुवे
निवडुंग (चित्रपट)

यशालेख

कलाकार

*रवींद्र मंकणी = दामू
*अर्चना जोगळेकर = चित्रा
पार्श्वभूमी

कथानक

या चित्रपटाचे कथानक नाटकाशी संबंधित आहे. कमलाकर सारंग हा कोकणातील एक नाटकवेडा माणूस. आयुष्यभर झगडा करून अखेर अयशस्वी, अतृप्त राहिलेला. त्याचा मुलगा दामू (रविंद्र मंकणी). त्याला कलाकार म्हणून स्वतःला सिद्ध करायचे असते. चित्रा (अर्चना जोगळेकर) तिच्या मनाविरूद्ध कलाकार झालेली असते. काही अपरिहार्य कारणांमुळे त्या दोघांना एकत्र दामूच्या गावी जावे लागते. तेथे दामूच्या आईसमोर ते लग्नाचे खोटे नाटक करतात. चित्रा मात्र दामूवर खरेच प्रेम करू लागते. परंतु दामू तिला स्वीकारत नाही, कारण त्याला कलाकार म्हणून जनमान्यता मिळालेली नसते. चित्रा त्यांना सोडून जात असते, त्याच वेळी दामूला कळते की त्याने 'राज्यस्तरीय नाट्यस्पर्धा' प्रथम क्रमांकाने जिकंलेली आहे. त्यावेळी मात्र, तो चित्राला स्वीकारतो.
उल्लेखनीय

या चित्रपटात खालील गाणी आहेत.

*घर थकलेले
*ती गेली तेव्हा रिमझीम
*तू तेव्हा कशी
*केव्हा तरी पहाटे
*लवलव करी पातं
*वाऱ्याने हलते रान
बाह्य दुवे
फिरोज दस्तूर

ओळख

पंडित फिरोज दस्तूर (?? - मे ९, २००८, मुंबई) हे किराणा घराण्याचे ज्येष्ठ गायक होते. त्यांनी सवाईगंधर्वांकडून संगीताचे शिक्षण घेतले.

सांगीतिक कारकीर्द

इ.स. १९३० च्या दरम्यान दस्तूर भारतीय चित्रपट सृष्टीत अभिनेते म्हणून काम करत होते. त्यांनी काही काळ वाडिया मूव्हीटोन आणि इतर चित्रपट संस्थांबरोबर काम केले. परंतु शास्त्रीय संगीताकडे त्यांची ओढ सर्वाधिक होती.

सवाई गंधर्व संगीत महोत्सवात ते नियमित हजेरी लावत व उपस्थितांना आपल्या गायनाने मंत्रमुग्ध करत असत. आयुष्याच्या अखेरच्या वर्षांपर्यंत त्यांनी हा नेम कायम ठेवला.

मृत्यू

मे २००८ मध्ये वयाच्या ८९ व्या वर्षी मुंबई येथे अल्प आजारानंतर दस्तूर यांचे देहावसान झाले.
संदर्भ

वर्ग:हिंदुस्तानी गायक
वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते
वर्ग:इ.स. २००८ मधील मृत्यू
काकडी

thumb|250px|right|हिरवी काकडी
काकडी हे एक पित्तशामक फळ आहे. काकडी स्वादिष्ट आणि उष्णतेचा त्रास कमी करते आणि तहान भागवते जेवणात बरेच लोक याचा उपयोग करतात.दारू दारू पिणारे पण दारु पिताना दारु पिता पिता मीठ लागलेली काकडी कधी कधी खातात. काकडीची वेल, पुष्प आणि फळ सलादच्या रूपात सम्पूर्ण विश्व मध्ये काकडीला विशेष महत्त्व आहे. काकडीला सलादच्या व्यतिरिक्त उपवासात फराळात उपयोग करतात. याच्या द्वारे मिठाई तयार केली जाते तसेच पोटातील तक्रार आणि बद्धकोष्ठता मध्ये काकडी औषधिच्या रूपात उपयोगी पडते. यात मोठ्या प्रमाणात फाइबर असतात. कावीळ, तहान, ज्वर, शरीर दाह, गर्मीचे सगळे दोष, चर्म रोगात काकडी लाभदायक आहे. याचा रस किडनी स्टोन मध्ये लाभदायक आहे. लघवीत होणारी जळजळ, थांबुन होणे, मधुमेह मध्ये पण लाभदायक आहे.काकडीच्या चकत्या डोळ्यांवर व चेहऱ्यावर ठेवल्यास थंडावा मिळतो. गुडघे दुखीला दूर करण्यासाठी, जेवनात काकडीचे सेवन जास्त प्रमाणात करायला हवे.

काकडीला इतर भाषांतील शब्द :
* इंग्रजी : Cucumber
* कानडी : संत्रेकाई
* गुजराती : काकडी, काकरी, तानसली
* तामीळ : मुल्लवेल्लरी
* मराठी : काकडी, तारकाकडी, तवसे, वाळूक
* बंगाली : खिरा
* लॅटीन : Cucumis sativus; Cucumis melo(Cucumis utilissimus)
* संस्कृत : एर्वारु, कर्कटी, त्रपुष्पा, मूत्रला, लोमशी, वालुंगी, शंतनू, सुधांसा, सुशीतला
* हिंदी : ककड़ी, खीरा
प्रमुख कीट आणि व्याधियॉं
1. लाल कीडा: हा पत्ती आणि फूलांना खाते. याला थांबवण्यासाठी इण्डोसल्फान 4% चूर्ण 20-25 किग्रा./हे. टाकायला हवे.

2. फल कीडा: हा कीडा फूलांना खाउन टाकतो आणि फळांमध्ये छेद करून त्यात घुसतो. याच्या उपचारासाठी इण्डोसल्फान ४% चूर्ण 20-25 किग्रा./हे. टाकावे.

3. एन्थ्रेकनोज: या रोगात पानावर आणि फळांवर लाल, धब्बे होतात.बीयांना लावण्याच्या पहिले एग्रोसेन जी. एन. ने उपचारित करून घ्यायला हवे.

4. फ्यूजेरियम रूट हाट:या रोगांच्या प्रकोप ने तनेचा आधार काळा होताे नंतर रोप वाळतो बी वर गर्म पाणीचे उपचार (55 अंश सेल्सियस से 15 मिनट) करून मरक्यूरिक क्लोराइडचे 0.1 % सॉल्यूशन मध्ये टाकायला पाहिजे.

वर्ग:फळे
वर्ग:भाज्या
वर्ग:पाककलेमध्ये वापरले जाणारे पदार्थ
वर्ग:वेली
किराणा घराणे

हिंदुस्तानी शास्त्रीय रागसंगीताचा मूळ गाभा तसाच ठेवून संगीत सादर करण्याच्या परंपरागत आणि विविध पद्धतींमुळे या संगीतात काही घराणी निर्माण झाली आहेत. त्यांपैकी किराणा (मूळ नाव कैराना) हे एक प्रमुख घराणे आहे.
इतिहास

इसवी सनाच्या १३ च्या शतकात महाराष्ट्रातील औरंगाबादजवळच्या देवगिरी शहरात यादवांचे राज्य होते. त्यावेळी रामदेवराव यादव यांच्या दरबारात गोपाल नायक नावाचे एक ध्रुपद गाणारे गायक होते. दिल्लीच्या अल्लाउद्दीन खिलजीने जेव्हा देवगिरी जिंकले तेव्हा त्याने देवगिरीच्या दरबारातील अनेक संगीततज्ज्ञांना पळवून दिल्लीला नेले. त्यांपैकी असलेले एक गोपाळ नायक, हे किराणा घराण्याचे आद्य संस्थापक.

त्यांचे शिष्य भन्नू नायक आणि धोंडू नायक. घराण्याच्या तिसऱ्या पिढीचे गायक ग़ुलाम अली और ग़ुलाम मौला हे होते, तर चौथ्या पिढीत आले उस्ताद बंदे अली खान.. किराणा घराण्याचे प्रवर्तक समजले जाणारे उस्ताद अब्दुल करीम खान हे गोपाळ नायक यांनी निर्माण केलेल्या संगीत परंपरेतील पाचव्या पिढीवे गायक.

उस्ताद अब्दुल करीम खान, हे उत्तर प्रदेशातील मुजफ्फरनगरजवळच्या शामली जिल्ह्यातील कैराना नावाच्या गावाचे रहिवासी होते. त्यावरून या घराण्याचे नाव कैराना पडले. मात्र, पुढे हे घराणे ’किराणा’ (हिंदीत किराना) या नावाने प्रसिद्धीस आले.

याच घराण्यात सवाई गंधर्व, केसरबाई केरकर, रोशन‍आरा बेगम, बेगम अख्तर वगैरे गायक झाले.
या घराण्यातील प्रसिद्ध गायक

* अच्युतराव अभ्यंकर
* अब्दुल करीम खान
* गंगुबाई हंगल
* पंडित फिरोज दस्तूर
* बसवराज राजगुरू
* बेहेरेबुवा
* भीमसेन जोशी
* अब्दुल वहीद खान
* सवाई गंधर्व
* संगमेश्वर गुरव
* सुरेशबाबू माने
* हिराबाई बडोदेकर
* मोहम्मद रफी (पार्श्व गायक)
पुस्तके

* किराणा घराणे परंपरा आणि प्रवाह (लेखक - डॉ. अतींद्र सरवडीकर)


वर्ग:संगीत
वर्ग:संगीतातील घराणी