JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
रंगपंचमी

200px|thumb|कृष्ण गोपिकांसमवेत रंग खेळताना

रंगपंचमी हा एक सण आहे. फाल्गुन कृष्ण पंचमी या तिथीला रंगपंचमी हा सण साजरा केला जातो. धूलिवंदनापासून सुरू होणाऱ्या वसंतोत्सवाला रंगपंचमीच्या दिवशी पाच दिवस पूर्ण होतात. रंगपंचमी म्हणजे रंगांचा सण. या दिवशी एकमेकांंना वेगवेगळे रंंग लावून आनंंदोत्सव साजरा केला जातो.
इतिहास

द्वापरयुगात गोकुळात बाल/कुमार कृष्ण आपल्या गोपाळ सवंगड्यांवर पिचकारीने रंगीत पाणी उडवीत असे व उन्हाची तलखी कमी करीत असे. तीच प्रथा आजही रंगपंचमीच्या रूपाने चालू आहे. मध्ययुगात संस्थानिक, राजे हे होळी आणि रंगपंचमी सण साजरा करीत असत. राधा आणि कृष्ण यांनी या दिवशी एकत्र रंग खेळण्याचा आनंद घेतला अशी धारणा आहे. या दिवशी कृष्णासह राधेची पूजाही केली जाते.
महत्त्व

रंगपंचमी हा वसंत ऋतूशी संबंधित महत्त्वाचा सण आहे. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला हा सण साजरा केला जातो. उन्हाचा तडाखा कमी व्हावा आणि थंडावा मिळावा यासाठी एकमेकांच्या अंगावर पाणी उडविण्याची रीत आहे.
स्वरूप

संपूर्ण भारतामध्येरंगपंचमीचा सण साजरा केला जातो.

* उत्तर प्रदेश-
देशाच्या काही भागात या लोकप्रिय सणाला धार्मिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व आहे. वसंत पंचमीच्या दिवशी बलराम मंदिरात या उत्सवाची सुरुवात होते. या दिवशी होळीशी संबंधित लोकगीते गायली जातात.
व्रज प्रांतात कृष्ण आणि बलराम होळीच्या सणाचा आनंद घेत असत असे मानले जात असल्याने, उत्तर प्रदेशात होळीचा आनंद घेण्याला धार्मिक महत्त्वही आहे.

* हरियाणा-
या भागात दुलहंडी असे या उत्सवाला संबोधिले जाते. दीर आणि नणंद यांच्यासह रंगाच्या खेळाचा आनंद घेण्याची पद्धती येथे प्रचलित आहे.

* मध्य प्रदेश-
मध्य प्रदेशात होळीच्या निमित्त गायल्या जाणा-या गीतांना फाग असे म्हणतात. राधा- कृष्ण, राम-सीता, शंकर-पार्वती या देवताना उद्देशून रचलेली फाग गीते प्रसिद्ध आहेत. या गीतांची उत्पत्ती बुंदेलखंड येथे झाली असे मानले जाते.
शिव मंदिरात जाऊन भाविक विशेष उत्सवी पूजा देवाला अर्पण करतात.
सद्यस्थिती

रासायनिक रंंगांंचे दुष्परिणाम पाहता नैसर्गिक रंंग वापरून हा दिवस साजरा करण्याचे प्रमाणही अलीकडील काळात वाढलेले दिसून येते. या दिवशी लोक भरपूर रंग खेळून आनंद अनुभवतात.

फुलांच्या पाकळ्या, मेंदी, गुलमोहराची पाने, टोमॅटो, हळद, डाळीचे पीठ,हळद, बीट अशा नैसर्गिक पदार्थांपासून रंग तयार केले जातात.
चित्रदालन


File:रंगपंचमी (होळी) 01.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 02.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 03.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 04.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 05.jpg|रंगपंचमी
File:रंगपंचमी (होळी) 06.jpg|रंगपंचमी
File:Rangpanchami.jpg|रंंगांंची उधळण

संदर्भ

वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:होळी
रथसप्तमी

रथसप्तमी हा दिवस माघ शुद्ध सप्तमी या दिवशी साजरा केला जातो. या सप्तमीला अचला सप्तमी असेही म्हणले जाते. आरोग्य सप्तमी, अर्क सप्तमी,माघी सप्तमी अशीही या दिवसाला अन्य नावे आहेत.
स्वरूप

हिंदू धर्मीयांच्या मते रथसप्तमी हा सूर्याच्या उपासनेचा दिवस आहे.भविष्य पुराणात असा उल्लेख सापडतो अदिती आणि कश्यप यांचा पुत्र सूर्य याचा हा जन्मदिवस आहे असे मानले जाते.
या दिवशी भक्त सकाळी सूर्योदयापूर्वी स्नान करतो.. लाल फुले, चंदन, कापूर अर्पण करून छोट्या कलशातून सूर्याला अर्घ्य देतो. अशा पूजने समृद्धी प्राप्त होते असा संकेत रूढ आहे.
सात घोडे (उच्चैःश्रवा) आणि सारथी अरुण (गरूडाचा मोठा भाऊ) यांसह सूर्याची पूजा करताना सूर्याची सोन्याची प्रतिमा रथात ठेवतात.तुळशी वृंदावनाच्या समोर रथ आणि सूर्य यांची रांगोळी काढतात. या दिवशी अंगणात मातीच्या एका छोट्या बोळक्यात दूध ठेवून ते उकळवून आटवतात व सूर्याला खिरीचा नैवेद्य दाखवतात. या दिवसाचे व्रत म्हणून महत्त्व असल्याने या दिवशी उपवासही केला जातो.
महाराष्ट्रात मकरसंक्रातीला सुरू झालेले स्त्रियांचे तिळगुळाचे व हळदीकुंकवाचे दैनंदिन समारंभ रथसप्तमीच्या दिवशी संपतात. रथसप्तमी ही वसंत पंचमीनंतर दोन/तीन दिवसांनी येते.

या दिवशी दिलेले दान विशेष लाभदायी मानले जाते.
भारताच्या विविध प्रांतांत

*कोणार्क -
कोणार्क येथील सूर्य मंदिरात या दिवशी सूर्य नारायणाचा जन्मोत्सव साजरा होतो. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांच्या सुविधेसाठी मंदिर आणि प्रशासन यांच्यातर्फे व्यवस्था उपलब्ध करून दिल्या जातात.
*दक्षिण भारत- वसंत ऋतूच्या आगमनाचा हा सण दक्षिण भारतातही उत्साहाने साजरा केला जातो. संस्कृतीच्या दृष्टीनेही या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे. या दिवशी सूर्यपूजन केले जाते.
मलियप्पा मंदिरात रथयात्रा आयोजित केली जाते. विविध वाहने तयार केली जातात आणि त्यातून देवांची मिरवणूक या दिवशी काढली जाते. या पुण्य पर्वासाठी तीर्थक्षेत्री भाविक गोळा होतात.

दक्षिण भारतात समुद्राच्या किनारी असलेल्या गावांमध्ये या दिवशी "ब्रह्मोत्सव " साजरा होतो. रथयात्रा काढली जाते.

तिरुपती येथील बालाजी मंदिरात हा दिवस विशेष उत्साहाने साजरा केला जातो.
या दिवशी तिरुपती येथे सूर्य जयंती उत्सव साजरा करण्याची पद्धती अनेक शतके सुरू आहे असे मानले जाते.
बिहार, झारखंड, ओरिसा अशा भारतातील विविध प्रांतांत हा दिवस उत्साहाने साजरा केला जातो.
वैदिक देवता

सूर्याची उपासना ही वैदिक साहित्यात दिसून येते. गायत्री मंत्र म्हणजेच सविता ( सूर्य) या देवतेचा गायत्री छंदातील मंत्र आहे. सूर्य उपासनेचे प्राचीन संदर्भ आपल्याला अशाप्रकारे वैदिक साहित्यात दिसून येतात.
अन्य महत्त्व

याच दिवशी नर्मदा जयंती असते.यानिमित्ताने अमरकंटक येथे मोठी यात्रा भरते.
हे ही पहा

मकरसंक्रांत

सूर्य
संदर्भ

वर्ग:हिंदू पंचांग
वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये
वर्ग:भारतातील सण आणि उत्सव
वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
त्रिपुरारी पौर्णिमा

इवलेसे|पाताळेश्वर मंदिर पुणे येथील दीपोत्सव

कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरारी पौर्णिमा किंवा त्रिपुरी पौर्णिमा म्हणतात. या दिवशी शिव मंदिरात त्रिपुर वात (उंच खांबावर असलेल्या दिव्याची वात) लावली जाते. एकादशीपासून सुरू झालेले तुळशी विवाह करण्याचा हा शेवटचा दिवस असतो. बौद्ध धर्मात असे मानले जाते की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी तथागत बुद्धांचा एक पट्टशिष्य धम्म सेनापती सारिपुत्राचे परिनिर्वाण झाले होते. या पौर्णिमेला बौद्ध धर्मीय स्त्री-पुरुष आठ शीलांचे पालन व उपोसथ व्रत करतात.सर्व लहान थोर उपासक-उपासिका एकत्र जमून बुद्ध वंदना घेऊन धम्म उपदेश ग्रहण करतात.शीख धर्मातही या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे.
शीख धर्माचे संस्थापक गुरू नानकदेव यांची या दिवशी जयंती साजरी केली जाते.
पौराणिक पार्श्वभूमी

त्रिपुरासुर नावाच्या राक्षसाने खडतर तप करून ब्रह्मदेवाकडून शत्रूंपासून भय राहणार नाही असा वर मागून घेतला या वरामुळे उन्मत्त होऊन तो सर्व लोकांना व देवांनासुद्धा खूप त्रास द्यायला लागला. त्रिपुरासुराची तीन नगरे असून त्याला अभेद्य तट होता. त्यामुळे देवांनाही त्याचा पराभव करता येईना. देवांनी भगवान शंकराची अखेर प्रार्थना केली. तेव्हा शंकरांनी त्याची तिन्ही नगरे जाळून त्याला ठार केले. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी ही घटना घडल्यामुळे तिला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणले जाऊ लागले.या दिवशी घरात, घराबाहेर व देवळातही दिव्याची आरास करून पूजा केली जाते तसेच नदीत दीपदान करून लोक आनंदोत्सव साजरा करतात.

* उत्तर भारतात या दिवशी स्कंद मूर्तीची पूजा करतात. दक्षिणेत या दिवशी कृत्तिका महोत्सव असतो. त्यात शिवपूजन केले जाते.

* या दिवशी भगवान विष्णू यांनी मत्स्यावतार घेतला अशीही धारणा आहे.
* ब्रह्मनिष्ठ आत्मज्ञानी प.पु. बाळूबाबा महाराज पुण्यतिथी सोहळा, श्री. सत्य अविनाश पारख पद समाज जावली- वारूळ ता. शाहूवाडी जि कोल्हापूर
दीपोत्सव

या विशेष दिवशी विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ भाविक देवाला अर्पण करतात. याला अन्नकोट असे म्हणले जाते. त्रिपुरी पौर्णिमेचे औचित्य साधून मंदिर आणि सार्वजनिक ठिकाणी दीपोत्सव साजरा करण्यात येतो हे या दिवसाचे वैशिष्ट्य सांगता येते. मंदिरांमध्ये असलेल्या दगडी दीपमाळा या संध्याकाळी वाती लावून उजळल्या जातात. भाविक भगवान शंकरापुढे त्रिपुर वात लावून उत्सव साजरा करतात.
चित्रदालन


File:त्रिपुर वाती 2.jpg|त्रिपुर वाती
File:कार्तिक पौर्णिमा दीपोत्सव.jpg|कार्तिक पौर्णिमा दीपोत्सव
File:मंदिरातील अन्नकोट उत्सव(त्रिपुरी पौर्णिमा).jpg|मंदिरातील अन्नकोट उत्सव(त्रिपुरी पौर्णिमा)

संदर्भ
बाह्य दुवे

*

वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये
वर्ग:कार्तिक महिना
चंपाषष्ठी

चंपाषष्ठी किंवा स्कंद षष्ठी म्हणजे मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी ही तिथी. मार्गशीर्ष महिन्यातल्या पहिल्या दिवशी जेजुरीचा खंडोबा अर्थात मल्हारी देवाचे नवरात्र सुरू होते. मणी-मल्ल या दोन दैत्यांचा पराभव करून खंडोबाने लोकांना संकट मुक्त केले. या घटनेचे स्मरण म्हणून हा उत्सव करतात.
स्वरूप

मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेपासून शुद्ध षष्ठीपर्यंत हे चंपाषष्ठीचे सहा दिवसांचे नवरात्र असते. जेजुरीला हा उत्सव खूप मोठ्या प्रमाणात व भक्तिभावाने साजरा होतो.
नवरात्री पूजा

कुलाचाराप्रमाणे ज्यांच्या पूजेत सुघट व टाक असतात ते त्यांची पूजा करतात. नवरात्राप्रमाणेच रोज फुलांच्या माळा वाढवत घाटावर लावायच्या असतात. सहा दिवस नंदादीप लावतात. जेजुरीप्रमाणेच खंडोबाच्या अन्य देवळांतही |खंडोबाचा उत्सव असतो.
घटाची स्थापना,नंदादीप,मल्हारी महात्म्य वाचणे व त्याचा पाठ करणे, एकाच वेळी जेवणे(एकभुक्त),शिवलिंगाचे दर्शन घेणे,ब्राह्मण-सुवासिनी तसेच वाघ्या आणी मुरळी यांना भोजन देणे असे शा दिवस केले जाते. चंपाषष्ठी या दिवशी वांग्याचे भरीत आणि भाकरी यांचा नैवेद्य करून देवाला दाखवितात. तसेच या नैवेद्याचा काही भाग खंडोबाचे वाहन असलेल्या कुत्र्यांना त्यांची पूजा करून वाढतात.खंडोबाची तळी भरून आरती करतात.
अन्य

मार्गशीर्ष महिन्याचा पहिलाचा दिवस म्हणजे देवदीपावली किंवा छोटी दिवाळी. मुख्यत: चित्तपावनांमध्ये कुलदैवत, ग्रामदैवत यांना भजण्याचा तो दिवस. चित्तपावनांमध्ये त्या दिवशी प्रामुख्याने वडे-घारग्यांचा किंवा आंबोळीचा नैवेद्य असतो. प्रत्येक कुटुंबानुसार नैवेद्यांची संख्या वेगळी असते. गावातील मुख्य देवता, इतर उपदेव-देवता महापुरुष, वेतोबा, ग्रामदेवता इत्यादींना हे नैवेद्य दाखवले जातात. त्याचबरोबर काही कुटुंबांत पितरांसाठीही वेगळा नैवेद्य बाजूला काढून ठेवतात. त्यामुळे नैवेद्याच्या पानांची संख्या सतरा, चोवीस, नऊ अशी कोणतीही असते.

या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळेला सूर्याला अर्घ्य देण्याची पद्धती आहे.
हे सुद्धा पहा

देव दिवाळी
बाह्यदुवे
संदर्भ

वर्ग:विस्तार विनंती
वर्ग:धार्मिक आचार
वर्ग:मार्गशीर्ष महिना
वर्ग:हिंदू दैवते
वर्ग:परंपरा
वर्ग:खंडोबा
दत्तजयंती

दत्तजयंती ही हिंदू पंचांगात असलेल्या मार्गशीर्ष पौर्णिमा या तिथीला साजरी केली जाते.

हा दिवस म्हणजे भगवान दत्तात्रेय यांचा जन्मदिवस म्हणून साजरा केला जातो. देशभरातील आणि विशेषतः महाराष्ट्रात हिंदू दिनदर्शिकेनुसार (डिसेंबर/जानेवारी) मार्गशीर्ष (अग्रहायण) महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दिवशी हा उत्सव साजरा केला जातो.
दत्त संंप्रदाय

दत्तात्रेयांनी दीनदलितांची सेवा करण्याचे व समाजातील दुःख व अज्ञान दूर करण्याचे कार्य चालू ठेवले. त्यांच्या पश्चात श्रीपाद श्रीवल्लभ, श्रीनृसिंह सरस्वती व वासुदेवानंद सरस्वती हे त्यांचे अवतार मानण्यात येतात. दत्ताची स्थाने प्रयाग येथे, आणि महाराष्ट्रात औदुंबर, गाणगापूर, माहूर, नृसिंहवाडी, कुरवपूर, कर्दळीवन या ठिकाणी आहेत. श्रीदत्तांच्या कार्यावर लिहिलेला गुरुचरित्र हा प्रसिद्ध ग्रंथ भक्तिभावाने वाचला जातो.
देवता स्वरूप

दत्तात्रेय किंवा दत्त हे अत्री ऋषी व माता अनसूया यांचे पुत्र होत. तीन तोंडे, सहा हात, दोन पाय, चतुर्वेददर्शक चार श्वान व जवळ कामधेनू (गोमाता) असलेले दत्तात्रेय हे ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांचे एकस्वरूप आहे. दत्तात्रेय हे हिंदू धर्मातील पहिले गुरू समजले जातात. हिंदू धर्माचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने दत्तात्रेयांनी भारतभम्रण केले. ठिकठिकाणी त्यांची स्थाने (गादी) निर्माण करून आपली परंपरा चालू ठेवली.
महाभारताच्या अनुशासन पर्वात देखील दत्त जन्माचा उल्लेख सापडतो.
गुरुचरित्र वाचन सप्ताह

भगवान दत्तात्रेय यांच्याशी संबंधित दत्त संप्रदायाचा महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे श्री गुरुचरित्र हा होय. दत्त जयंतीपूर्वी सात दिवस दत्त भक्त पुरुष या गुरुचरित्र ग्रंथाचे काटेकोर नियम पाळून वाचन करतात. दत्त जयंतीला या वाचनाचे पारणे करतात.
उत्सवाचे स्वरूप

दत्त जयंतीच्या दिवशी, दत्ताच्या देवळात भजन, कीर्तन होते. संध्याकाळच्या वेळी दत्ताचा जन्म झाला असे मानतात, त्यामुळे त्या वेळी जन्माचे कीर्तन असते. देवळावर रोषणाई केली जाते.
पालखीतून भगवान दत्तात्रेय यांची मिरवणूक निघते. भारताच्या विविध प्रांतात या उत्सवाचे आयोजन एक आठवडाही केले जाते. या उत्सवात संगीत तथा नृत्य क्षेत्रातील विविध कलाकार येऊन आपली कला सादर करतात. अशा कार्यक्रमांचेही विशेष आयोजन केले जाते. केवळ शहरातच नव्हे तर लहान लहान गावातही हा उत्सव उत्साहाने संपन्न केला जातो. आलेल्या भक्तांसाठी अन्नदान आणि प्रसादाची व्यवस्था केली जाते.
हे सुद्धा पहा

* गुरुचरित्र
* दत्तात्रेय
चित्रदालन


File:दत्त जयंती उत्सव पूजा तयारी.jpg|दत्त जयंती उत्सव पूजा तयारी
File:श्री दत्तजयंती उत्सव.jpg|श्री दत्तजयंती उत्सव

संदर्भ यादि

वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये
वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती
वर्ग:हिंदू दैवते
वर्ग:भारतातील हिंदू सण
देहू

देहु हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यातील एक गाव आहे. हे संत तुकारामांचे निवासस्थान म्हणून ओळखले जाते. आषाढ महिन्यात देहू येथून पंढरपूर शहराकडे जाणारी संत तुकाराम यांची पालखी निघते.
महत्व

संतश्रेष्ठ श्री तुकाराम महाराजांचे हे जन्मस्थान इंद्रायणी नदीच्या काठी असून याच गावात श्री तुकाराम सदेह वैकुंठाला गेले अशी आख्यायिका आहे. ज्या डोंगरात एकांतात बसून तुकारामांनी अभंग रचना केली तो भंडाऱ्याचा डोंगर देहूपासून अवघ्या ६ कि. मी. अंतरावर आहे. हा डोंगर भाविकांचे श्रद्धास्थान बनून राहिला आहे. आज या डोंगरावर जाण्यासाठी थेट पक्का रस्ता आहे. ज्या इंद्रायणी डोहात तुकारामाचे अभंग त्यांच्या निंदकांनी बुडवले तो डोहही इंद्रायणीकाठीच नजिक आहे. तुकाराम महाराजांच्या आत्मिक सामर्थ्यामुळे हे अभंग पुन्हा वर येऊन तरले होते अशी धारणा आहे.
धार्मिक महत्व

देहू गावात वृंदावन, विठ्ठल मंदिर, चोखामेळयाचे मंदिर आदि स्थाने दर्शनीय आहेत. तुकारामबीजेला म्हणजे फाल्गुन वद्य द्वितीयेला देहू येथे वार्षिक उत्सव असतो. इंद्रायणी काठी नवीन गाथा मंदिर बांधण्यात आलं आहे, संत तुकारामांचे अभंग संगमरवरी दगडा वर कोरवून मंदिराला आतून सजवण्यात आलं आहे.
भौगोलिक स्थान
हवामान

येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ६१० मिमी पर्यंत असते.
लोकजीवन
प्रेक्षणीय स्थळे

गावातील आणि गावाजवळील काही अंतरावर असणारी ठीकणे ...
१- भंडारा डोंगर
२- भामचंद्र डोंगर
३- घोरर्डेश्र्वर डोंगर
४- गाथामंदिर
५- प्राचीन शिवमंदिर
६- वैकुंठ गमन
७- माश्याचा डोह
नागरी सुविधा
जवळपासची गावे

चिखली
संदर्भ

#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate
संदर्भ

वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे
वर्ग:हवेली तालुक्यातील गावे
वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे

महाराष्ट्रात धार्मिक दृष्टीने पवित्र समजली जाणारे अनेक गावे, किंवा त्या गावांतील विशिष्ट स्थाने आहेत. त्यांपैकी काही ही :-
* आळंदी
* पैठण
* कोल्हापुर
* तुळजापूर
* पंढरपूर
* देहू
* त्र्यंबकेश्वर
* भिमाशंकर

• श्री गजानन महाराज शेगांव
तीर्थक्षेत्रे या विषयावरील पुस्तके

* तीर्थाटने (लेखिका उमा हर्डीकर)
* तीर्थे महाराष्ट्राची (लेखक अनंत गोपाळ मोहिते)
* ते तीर्थांचे माहेर (लेखक शिरीष शेटे)
हे सुद्धा पहा

संत


*
वर्ग:तीर्थक्षेत्रे
वर्ग:तीर्थस्थाने
थालीपीठ

thumb|right|काकडी|काकडीचे थालीपिठ

थालीपीठ हा महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ आहे. थालीपीठाचे प्रकार पुढील प्रमाणे - भाजणीचे थालीपीठ , शिंगाड्याचे थालीपीठ, साबुदाण्याचे थालीपीठ, तांदळाचे थालीपीठ, काकडीचे थालीपीठ , गव्हाचे थालीपीठ
सगळ्या प्रकारच्या धान्याची पीठे,सुक्क्या भाज्या,उरलेलं अन्न हे सगळ एकत्र करूनही उत्तम थालीपीठ बनवता येते. सगळीे वेेगवेगळी पाीठे एकत्र करूनही थालीपीठ बनवता येते. असा हा थालीपीठ पदार्थ मराठी लोकांची ओळख करून देतो.
गव्हाचे थालीपीठ

साहित्य

# गव्हाचे पीठ (कणिक)
# तेल(गोडेतेल)
# तिखट
# हळद
# मीठ
#कांदा/मेथी/पालक/मुळा/हिरव्या मिरच्या/आले(सर्व ऐच्छिक)
#धणे कूट/जिरे कूट/काळा मसाला/मिरपूड (हवे असल्यास आवडीप्रमाणे)
पूर्व तयारी

प्रथम कांदा/मेथी/पालक/मुळा/हिरव्या मिरच्या/आले ‍इत्यादी वापरावयाचे असल्यास, नीट धुऊन बारीक चिरून घ्यावे.
कृती

कणिक घेऊन त्यात भरपूर मोहन (गोडेतेल)घालावे. वरील सर्व वस्तू आवडीप्रमाणे त्यात टाकाव्या. मग पाण्याने कणीक अशा प्रकारे भिजवावी की त्याचा तव्यावर गोळा थापता आला पाहिजे. तव्यावर थोडे तेल घालून त्यावर गोळा थापा. वरून थोडा पाण्याचा हात लावून सारखे करा. मंद आचेवर शिजू द्या नंतर उलथवून(?) पुन्हा थोडे तेल घाला व शिजू द्या.
सजावट

खायला देताना सोबत लोणच्याचा रस्सा(?)/टोमॅटो सॉस द्या.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

उपवासाचे रताळ्याचे थालीपीठ‌

साहित्य

२५० ग्राम उकळलेली/शिजवलेली रताळी

१०० ग्राम उपवासाची भाजणी

५-६ बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या

अर्धा चमचा जिरेपूड

चवीप्रमाणे साधे/सैंधव मीठ

आवश्यकतेनुसार तूप किंवा तेल

कृती:

प्रथम उकळलेल्या/शिजवलेल्या रताळ्यांची साल काढून घ्यावी. एका परातीत/बाउलमध्ये साल काढलेली रताळी कुस्करून एकजीव करून घ्यावी. . आता एकजीव केलेल्या रताळ्यात बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या, जिरेपूड, चवीप्रमाणे मीठ घालून एकत्र करावे. वरील मिश्रणात सामावेल तशी उपवासाची भाजणी घालत जाऊन, मिश्रणाचा एकसंघ गोळा होईपर्यंत मळावे. मळलेल्या मिश्रणाचे लिम्बापेक्षा किंचित मोठे गोळे करावे आणि पोळपाटावर प्लास्टिक टाकून त्यावर थोडे तूप/तेल लावून थालीपीठ थापावे . गरम तव्यावर तूप/तेल टाकून थालीपीठ दोन्ही बाजूनी खरपूस भाजून घ्यावे. गरम गरम थालीपीठ शेंगदाण्याच्या चटणीसोबत खायला द्यावे.
इतर माहिती

सर्व कडधान्ये, तांदुळ, गहू, ज्वारी एकत्र भाजून पीठ दळून आणावे व वरील साहित्य घालून थालीपीठ करावे. पौष्टिक लागते.(?)
बाह्य दुवे

वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
महाराष्ट्रातील उपवासाचे खाद्यपदार्थ

धार्मिक कारणांसाठी उपवास करणे ही भारतीयांची श्रद्धा आहे, प्रथा आहे. महाराष्ट्रात आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी, चतुर्थी, महाशिवरात्र यासारख्या निमित्ताने त्या दिवशी उपवास करतात. कित्येकजण आराध्य देवतेनुसार आठवडयातून एकदा सोमवार, गुरुवार किंवा शनिवार या दिवशी असे उपवास करीत असतात. उपवासाच्या दिवशी काही खास पदार्थ खाण्याची परवानगी असते. रोजच्या जेवणातल्या पदार्थांपेक्षा वेगळया वस्तूंपासून बनविलेले पदार्थ उपवासाच्या दिवशी आवडीने खाल्ले जातात.
उपवासाचे फळ

*साबुदाण्याची खिचडी
*साबुदाण्याची लापशी
*साबुदाणा थालिपीठ
*साबुदाणा वडा
*उपवासाची मिसळ
*उपवासाचे पंचांमृत
*बटाट्याचा कीस
*रताळ्याची पोळी
*रताळ्याचे गोड काप
*रताळ्याची फराळी खांडवी
*दाण्याची आमटी
*वरीची भगर

*
राष्ट्रीय प्रतिज्ञा (भारत)

इवलेसे|भारतीय राष्ट्रीय प्रतिज्ञा
भारताची राष्ट्रीय प्रतिज्ञा ही भारतीय प्रजासत्ताकाशी निष्ठेची शपथ असते. सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये, विशेषतः शाळांमध्ये आणि स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिनाच्या समारंभात भारतीयांकडून ही सामान्यतः म्हटली जाते. तसेच ही प्रतिज्ञा शालेय पाठ्यपुस्तके आणि कॅलेंडरच्या सुरुवातीच्या पानांवर छापलेली आढळते. बहुतेक भारतीय शाळांमध्ये सकाळच्या संमेलनात तिचे पठण केले जाते. तथापि, प्रतिज्ञा ही भारतीय राज्यघटनेचा भाग नाही.

ही प्रतिज्ञा १९६२ मध्ये लेखक पिडीमारी वेंकट सुब्बा राव यांनी तेलगू भाषेत तयार केली होती. १९६३ मध्ये विशाखापट्टणम येथील एका शाळेत ती प्रथम वाचण्यात आली आणि त्यानंतर विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये या प्रतिज्ञेचा अनुवाद करण्यात आला.


वर्ग:भारत
वर्ग:प्रतिज्ञा
इतिहास

भारतीय राष्ट्रीय प्रतिज्ञा पिडीमरी वेंकट सुब्बा राव यांनी रचली होती. तेलगू भाषेतील प्रसिद्ध लेखक आणि नोकरशहा असलेल्या सुब्बाराव यांनी 1962 मध्ये विशाखापट्टणमचे जिल्हा कोषागार अधिकारी म्हणून काम करताना प्रतिज्ञा तयार केली. त्यांनी ती प्रतिज्ञा काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते तेनेती विश्वनधम यांना सादर केली आणि त्यांनी ती तत्कालीन शिक्षणमंत्री पीव्हीजी राजू यांच्याकडे पाठवली. सुब्बा राव यांचा जन्म अनेपार्टी, नालगोंडा जिल्हा, तेलंगणा येथे झाला होता. ते तेलुगू, संस्कृत, हिंदी, इंग्रजी आणि अरबी भाषांचे तज्ञ होते. त्यांनी हैदराबाद राज्यात कोषागार अधिकारी म्हणून काम केले. आंध्र प्रदेशच्या निर्मितीनंतर त्यांनी खम्मम, निजामाबाद, नेल्लोर, विशाखापट्टणम आणि नलगोंडा जिल्ह्यात काम केले. 1963 मध्ये अनेक शाळांमध्ये ही प्रतिज्ञा सुरू करण्यात आली.
वर्ग:Articles with incomplete citations from April 2018

भारतीय राष्ट्रीय प्रतिज्ञा ही सामान्यतः भारतीय सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये, अनेक भारतीय शाळांमधील दैनंदिन संमेलनांमध्ये आणि स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिनाच्या समारंभांमध्ये वाचतात. राष्ट्रगीत तसेच राष्ट्रगीताचे लेखक भारतात सुप्रसिद्ध आहेत; परंतु पीव्ही सुब्बा राव, जे या प्रतिज्ञाचे लेखक आहेत, हे अल्प-ज्ञात व्यक्ती आहेत. त्यांच्या नावाचा उल्लेख पुस्तकांमध्ये किंवा कोणत्याही कागदपत्रांमध्ये जास्त आढळत नाही. स्वतः सुब्बा राव यांना स्वतःला राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीय गीताच्या बरोबरीने स्थान असलेल्या राष्ट्रीय प्रतिज्ञा म्हणून त्यांच्या प्रतिज्ञेची स्थिती माहित नव्हती, असे मानले जाते. जेव्हा त्यांची नात तिच्या पाठ्यपुस्तकातील प्रतिज्ञा वाचत होती तेव्हा त्यांना हे समजले.
प्रतिज्ञा

भारत माझा देश आहे.
सारे भारतीय माझे बांधव आहेत.
माझ्या देशावर माझे प्रेम आहे.
माझ्या देशातल्या समृद्ध आणि
विविधतेने नटलेल्या परंपरांचा मला अभिमान आहे.
त्या परंपरांचा पाईक होण्याची पात्रता
माझ्या अंगी यावी म्हणून मी सदैव प्रयत्न करेन.
मी माझ्या पालकांचा, गुरुजनांचा
आणि वडीलधाऱ्या माणसांचा मान ठेवीन
आणि प्रत्येकाशी सौजन्याने वागेन.
माझा देश आणि माझे देशबांधव
यांच्याशी निष्ठा राखण्याची
मी प्रतिज्ञा करीत आहे.
त्यांचे कल्याण आणि
त्यांची समृद्धी ह्यांतच माझे
सौख्य सामावले आहे.
जय हिंद
इंग्रजी भाषांतर

India is my country and all Indians are my brothers and sisters. I love my country, and I am proud of its rich and varied heritage. I shall always strive to be worthy of it. I shall give respect to my parents, teachers, and all the elders, and treat everyone with courtesy. To my country and my people. I pledge my devotion. In their well being and prosperity alone lies my happiness. Jai Hind.
संदर्भ
धनत्रयोदशी

धनत्रयोदशी किंवा धनतेरस हा दिवाळीचा दुसरा दिवस आहे, जो नेपाळ आणि भारतात साजरा केला जातो. धनत्रयोदशी ही आश्विन महिन्याच्या १३ व्या दिवशी असते.

यादिवशी धन्वंतरी पूजन केले जाते. हिंदू परंपरेनुसार आरोग्याची देवता धन्वंतरी, समुद्र मंथनाच्या वेळी प्रकट झाले. ही देवता चतुर्भुज असून याच्या हातात, क्रमशः शंख, चक्र, अमृताचा कलश आणि जळू असतो. तो देवांचा वैद्य मानला जातो. धन्वंतरी हा विष्णूचा अवतार देखील मानला जातो.
इवलेसे|धन्वंतरी देवता
धनत्रयोदशी कथा

धनत्रयोदशी या सणामागे एक प्रचलित कथा आहे. इंद्राने जेव्हा असुरांना बरोबर घेऊन समुद्रमंथन केले, तेव्हा त्यातून चौदा रत्ने प्रगट झाली, त्यापैकी एक धन्वंतरी देवता आहे. म्हणून या दिवसास धन्वंतरी जयंती असेही म्हणतात. यामुळे यादिवशी प्रामुख्याने धन्वंतरीपूजन केले जाते.

याच सोबत अजून एक कथा अशी सांगितली जाते की, कथित भविष्यवाणी प्रमाणे हेमा राजाचा पुत्र आपल्या सोळाव्या वर्षी मृत्युमुखी पडणार असतो. आपल्या पुत्राने जीवनाची सर्व सुख उपभोगावीत म्हणुन राजा व राणी त्याचे लग्न करतात. लग्नानंतर चवथा दिवस हा तो मृत्युमुखी पडण्याचा भयंकर दिवस असतो. या रात्री त्याची पत्नी त्यास झोपू देत नाही. त्याच्या अवतीभवती सोन्या चांदीच्या मोहरा ठेवल्या जातात. महालाचे प्रवेशद्वार ही असेच सोन्या चांदीने भरून रोखले जाते. सर्व महालात मोठमोठ्या दिव्यांनी लखलखीत प्रकाश केला जातो. ती त्यास वेगवेगळी गाणी व गोष्टी सांगून जागे ठेवते. जेव्हा यम राजकुमाराच्या खोलीत सर्परूपात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करतो तेंव्हा त्याचे डोळे सोन्या चांदीने दिपतात. या कारणास्तव यम आपल्या जगात(यमलोकात) परततो. अशा प्रकारे तिने राजकुमाराचे प्राण वाचवले. म्हणूनच या दिवसास 'यमदीपदान' असेही म्हणतात. या दिवशी सायंकाळी घराबाहेर दिवा लावून त्याच्या वातीचे टोक दक्षिण दिशेस करतात.त्यानंतर त्या दिव्यास नमस्कार करतात. याने अपमृत्यू टळतो असा समज आहे.
संदर्भ

वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:दिवाळी
लाडू

thumb|बेसनाचे लाडू|200px


]]


लाडू हा महाराष्ट्रात, तसेच भारतीय उपखंडात प्रचलित असलेला एक गोड खाद्यपदार्थ आहे. आकाराने गोल असणारे हे मिष्टान्न विविध घटकपदार्थांपासून बनवले जाऊ शकते. बेसन, रवा, मैदा, वेगवेगळ्या डाळींच्या पिठांसारख्या कोणत्याही एका घटकपदार्थापासून किंवा मिश्रणांपासून, तसेच बेसनासारख्या पदार्थांच्या बुंदीपासून साधारणपणे मुठीच्या आकारमानाचे गोळे वळून लाडू बनवले जातात. डाळ किंवा पिठासारख्या मुख्य घटकासोबत लाडवांत गोड चविसाठी साखर किंवा गूळ, तसेच स्निग्धतेसाठी तूप किंवा नारळाचे दूध वापरतात. असा हा चविष्ठ पदार्थ लहान मुलांना पौष्टिकतेचे गुण देण्यासोबतच, चवीला एक वेगळेपणाही देतो.
लाडवांचे प्रकार

घटकपदार्थांनुसार लाडवांचे अनेक प्रकार आहेत. काही प्रकारच्या डाळींच्या पिठांपासून बनवले जाणारे लाडू हा लाडवांच्या प्रकारांमधील एक प्रमुख गट आहे. यात मुगाच्या वाटल्या डाळीचे लाडू, बेसनाचे लाडू हे प्रकार यात मोडतात. खेरीज मोतीचुराचे (अर्थात बारीक बुंदीचे) लाडू हेदेखील याच गटात मोडतात. निरनिराळ्या धान्यांपासून बनवल्या जाणाऱ्या लाडवांमध्ये गव्हाच्या भाजलेल्या पिठाचे लाडू,राजगिऱ्याचे लाडू, कुटकीचे लाडू, कोदोचा लाडू, अळिवाचे लाडू, मेथीचे लाडू' ' इत्यादी प्रकारांची गणना होते. याशिवाय ' 'रव्याचे लाडू, मुरमुऱ्याचे लाडू, पोळीचे लाडू, डिंकाचे लाडू, पोह्याचे लाडू, अळीवाचे लाडू दाण्याचे लाडू असे विशेष घटक पदार्थांपासून बनवलेले प्रकारही आहेत.
संदर्भ व नोंदी
हेदेखील पाहा

* भारतातील मिठायांची यादी
बाह्य दुवे

*


वर्ग:लाडू
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:मराठी विकिबुक्स बंधूप्रकल्पात स्थानांतरित करावयाचे लेख
वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ
बासुंदी

बासुंदी हे दूध व साखरेपासून बनवले जाणारे एक मिष्टान्न आहे.
मलईयुक्त दुधास मंद आंचेवर लोखंडी कढईत तापवून व आटवून, त्यात साखर घालून हा पदार्थ तयार केला जातो.
प्रकार

उत्तर भारतात घट्ट बासुंदीला रबडी असे म्हणतात. कुरुंदवाड तसेच नृसिंहवाडी येथील बासुंदी सुप्रसिद्ध असून तिला पुणे, मुंबई इथून मोठ्या प्रमाणात मागणी असते. या गावातील बासुंदीचे वैशिष्ट्य म्हणजे साखर न घातलेली बासुंदी येथे मिळते. लातूर जिल्ह्यातील उजनी, सातारा जिल्ह्यातील लिंब गोवे ही गावे सुद्धा बासुंदीसाठी प्रसिद्ध आहेत. हल्ली बासुंदीमध्ये सीताफळाचा गर मिसळून सीताफळ बासुंदी केली जाते.
प्रक्रिया

उकळण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान लवकर घट्ट होण्यासाठी यात दूधपावडर, सिताफळाचा गर किंवा क्रीम घातले जाते. बासुंदी आटत आल्यावर थोडी साखर, वेलची, चारोळी आणि / किंवा केशर घालावे. साखर घातल्यानंतर बासुंदी दीर्घकाळ टिकते. दूध आटत असताना साखर घातल्यास बासुंदीला गुलाबी रंग मिळतो. साखर घातल्यावर बासुंदी थोडी पातळ होते. बासुंदीत थोडेसे केशर घालण्याने केशरी रंग येतो. बासुंदी वाढण्यापूर्वी त्यात बदाम आणि पिस्ताचे तुकडे घालून रुची वाढविता येते.
संदर्भ

वर्ग:खाद्यपदार्थ
वर्ग:महाराष्ट्रातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ
वर्ग:पाककृती
वर्ग:दुग्धजन्य पदार्थ