JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
भंडारा

भंडारा शहर हे महाराष्ट्रातील भंडारा जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. हे शहर उत्तर अक्षांश २१.१७ आणि पूर्व रेखांश ७९.६५ येथे आहे. या शहराला ब्रास सिटी अणि भाताचा जिल्हा असेही म्हणतात.
शहराची माहिती

राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ६ हा या भंडारा शहरातून जातो. वैनगंगा नदी व सूर नदी या दोन नद्यांनी हे शहर त्रिभागले आहे.
* शहरालगतच्या परिसरात अशोक लेलॅन्ड, सनफ्लॅग आयर्न अँड स्टील फॅक्टरी, ऑर्डनन्स फॅक्टरी या सारखे उद्योग आहेत. सारख्या येणाऱ्या पुरामुळे शहराला चहूबाजूंनी प्रोटेक्शन भिंतींनी घेरले आहे.
* भंडारा जिल्हात महासमाधी भूमी, कोरंभी मंदिर असे अनेक स्थळे बघण्यासारखे आहेत
हवामान

भंडाऱ्याचे तापमान प्रत्येक ऋतूत अगदी टोकाचे असते. उन्हाळ्यात जास्तीत जास्त ४५ अंश सेल्सियस आणि हिवाळ्यात कमीत-कमी ८ अंश सेल्सियस तापमान असते..
लोकसंख्याशास्त्र

२०११साली झालेलया जनगणनेमध्ये, भंडारा शहराची लोकसंख्या ११,९८,८१० होती. त्यांत पुरुष ५१% व महिला ४९% होत्या. भंडारा येथे सरासरी साक्षरता दर ८०% आहे हा. ७४.०४% या राष्ट्रीय सरासरी पेक्षा किंचित जास्त आहे. शहरातील ८५% पुरुष आणि ७५% स्त्रिया साक्षर आहेत. भंडारा शहरात ६ वर्षे किंवा त्याहून लहान वयाच्या मुलांची संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ११% आहे.

सन २०११ च्या जनगणनेच्या तुलनेत त्यात ५.६५ % इतकी वाढ झाली आहे.
उद्योग

अशोक लेलॅंड (जड वाहन निर्माता), सनफ्लॅग (लोखंड आणि स्टील कंपनी), आयुध कारखाना, एलोरा पेपर मिल आणि मॅंगेनिझ माती खाणी येथे आहेत. व्हिडीओकॉन इंटरनॅशनलचा इलेक्ट्रॉनिक्स हा प्रस्तावित कारखाना भंडाराशहरा जवळच होणार आहे. (२०१७ची स्थिती). शहरामधून एक रेल्वे लाईन जाते, ती पूर्वी आयुध निर्माण कारखान्यासाठी किवा सनफ्लॅग या उद्योगांसाठी वापरली जात होती.
ऐतिहासिक

भंडारा शहरात एक पुरातन किल्ला आहे. तो पांडे घराण्याचा असून त्याला पांडे महल असे म्हटले जाते. तेथे दरवर्षी गणेशोत्सव साजरा केला जातो.

बहिरंगेश्वर मंदिर हे अजून एक पुरातन मंदिर शहरात आहे. बहिरंगेश्वर मंदिरात महाशिवरातीचा उत्सव होतो. त्यावेळी तेथे संपूर्ण जिल्ह्यातील भाविक उपस्थित असतात. मंदिर पुरातन असल्यामुळे बहरंगेश्वर मंदिराला अनेक लोक ग्रामदेवता मानतात.
* खांब तलाव हा ऐतिहासिक तलाव बहिरंगेश्वर मंदिराच्या बाजूला आहे तिथे तलावामधोमध एक खांब आहे. हा खांब ऐतिहासिक आहे असे मानले जाते.

भंडारा शहरात एक शंभर वर्षापेक्षा जुने सार्वजनिक वाचनालय आहे.
इतर आकर्षणे

गांधी चौकात उभारलेला १२१ फूट उंच तिरंगा हे भंडारा शहरातले एक आकर्षण आहे. शास्त्री मैदानावर होणारा दसरा, रावणदहन हे दरवर्षीचे आकर्षण असते.
विविध शहरांची भंडाऱ्यापासूनची किलोमीटरमध्ये अंतरे
संदर्भ
हे सुद्धा पहा

*भंडारा जिल्हा


bpy:ভান্দ্রা
चैत्र शुद्ध प्रतिपदा

या तिथीला साजरे होणारे सण,उत्सव व व्रते

* गुढी पाडवा
* नवरेह
* चेती चांद
दिनविशेष

* श्री शालिवाहन शक प्रारंभ
* चैत्र महिन्याची सुरुवात.
* चैत्री नवरात्रारंभ.
* श्री महालक्ष्मी पालखी यात्रा मुंबई.
* श्री बाबाजी महाराज पुण्यतिथी लोधीखेडा,छिंदवाडा.
* डॉ. के.ब हेडगेवार जयंती.
* निंबादेवीची यात्रा, निंबोळा,बुलढाणा जिल्हा
* योगी माधवनाथ महाराज जन्मोत्सव चित्रकूट
* कृष्णाजी महाराज यात्रा, सावंगा (विठोबा),तालुका चांदूर,अमरावती जिल्हा
चैत्र पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
हिंदू कालगणनेनुसार चैत्र पौर्णिमा ही वर्षाची पहिली पोयउरणीम आहे । चैत्र शुक्ल प्रतिपदा , म्हणजेच गुढीपाडव्यापासून एक पक्षाने ही पौर्णिमा येते ।
चैत्र पौर्णिमा ही सध्या साधारणपणे एप्रिल महिन्यात येते. हिंदू जैन व बौद्ध या सर्व धर्मात या पौर्णिमेचे वेगवेगळे विशेष महत्त्व आहे.
हिंदू धर्म

चैत्र महिन्यात मार्तंड भैरव अवतार दिन, श्री शिलाई देवी चैत्र पौर्णिमा उत्सव, होम हवन व पालखी सोहळा असतो. हा हनुमानाचा जन्मदिवस मानला जातो । ( उत्तर भारतात हनुमानाची जन्मतिथी आश्विन वद्य चतुर्दशी आहे, असे मानले जाते)। या दिवशी राज्यभरातील हनुमानाच्या देवळात पहाटेपासूनच किर्तनाला प्रारंभ करतात. सुर्योदयाला हनुमानाचा जन्म सोहळा पार पडतो .
चैत्र पौर्णिमा या दिवशी शिवाजी महाराज यांची पुण्यतिथीही असते.
बौद्ध धर्म

चैत्र पौर्णिमा साधारणतः एप्रिल महिन्यात येतते. सिंहली मान्यतेनुसार संबोधी प्राप्तीनंतर पाचव्या वर्षी भगवान बुद्धांच्या लंका (श्रीलंका) भेटीच्या स्मरणार्थ ही पौर्णिमा मोठ्या प्रमाणात साजरी केली जाते. सिंहली ग्रंथ दिपवंस, महावंसच्या मान्यतेनुसार तेथील परंपरा मानते की, बुद्ध श्रीलंकेला गेले होते मात्र याला कोणताही ऐतिहासिक आधार नाही. महोदर आणि चूुोदर या दोन नागवंशीय राजांचा रत्नजडीत सिंहासनावरून होऊ घातलेला वाद मिटविण्याच्या दृष्टीने ही भेट होती. या कलहातून निर्माण होणारे दुःख, नुकसान , निवारण करावे म्हणून केवळ करुणेपोटी तथागत बुद्ध हयांनी ही भेट दिली अशी मान्यता आहे. रणमैदानाजवळच्या जागेत वास्तव्य करून तथागतांनी राजांना धम्मोपदेश दिला. यामुळे दोघांत समेट घडून आला. उपदेश श्रवण केल्यानंतर वादग्रस्त रत्नजडीत सिंहासन त्यांनी तथागत बुद्धांला दान केले गेले.

कल्याणीचा नाग राजा मणिअख्खिका जो ययद्धात भाग घेण्यास आला होता, भगवंताजवळ आला आणि म्हणाला – भगवान आपण आपल्या अपार करुणेचा वर्षाव आम्हांवर केलात. आपण जर येथे आला नसता तर आमची राखरांगोळी झाली असती. भगवंतानी अशीच करुणा माझ्यावर दाखवावी आणि माझ्या राज्याला भेट द्यावी. भगवान बुद्धांनी राजाचे निमंत्रण स्वीकारले. शांतता प्रस्थापित झाल्यानंतर भगवान बुद्ध जेतवनाराम येथे परतले.

भारतीय मान्यतेनुसार या पौर्णिमेच्या दिवशी सुजाताने बोधिसत्त्व सिद्धार्थ गौतमाला वडाच्या झाडाखाली खीर दिली होती.
हे ही पहा

* श्रीराम नवमी
*बौद्ध धर्मातील सण व उत्सव
* हनुमान जयंती


वर्ग: बौद्ध सण
वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:पौर्णिमा
वर्ग:हिंदू प्रेम पूर्णिमा पतिव्रत
हनुमान जयंती

हनुमान जयंती म्हणजे हिंदू देवता हनुमान यांचा जन्मदिवस होय. चैत्र महिन्यातील पौर्णिमा तिथीच्या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी हनुमान जयंती साजरी केली जाते.
स्वरूप

या दिवशी हनुमानाच्या देवळात सूर्योदयाच्या आधीपासून षोडशोपचार पूजेला तसेच कीर्तनाला प्रारंभ करतात. सूर्योदयाला हनुमानाचा जन्म होतो अशी कथा आहे, त्यानुसार कीर्तन संपते आणि सर्वांना प्रसाद वाटला जातो. हनुमान यांचा जन्म नाशिक जिल्ह्यातील अंजिनेरी येथे झाला असे मानले जाते.
या दिवशी उत्तर भारतात विशेष रूपाने व्रत- उपवास यांचे पालन केले जाते. रामायणातील सुंदर कांड याचा पाठ वाचला जातो. हनुमान चालिसा याचा पाठ या दिवशी करणे महत्वाचे मानले जाते.
जन्मकथा

वानर गणांचा मुख्य केसरी आणि त्याची पत्नी अंजनी यांचा हनुमान हा पुत्र आहे अशी हिंदू धर्मातील प्रचलित धारणा आहे. हनुमान हा श्रीरामांचा निससीम भक्त असल्याच्या कथा वाल्मिकी रामायणात आढळतात. भारतात रामकथा प्रसिद्ध असून हनुमानाची भक्ती ही सुद्धा प्रसिद्ध पावलेली आहे.
पूजा पद्धती

महाराष्ट्र राज्यात सामान्यपणे शनिवार, तर उर्वरित भारतात शनिवार आणि मंगळवार हे मारुतीच्या पूजेचे वार मानले जातात. या दिवशी मारुतीला शेंदूर, तेल तसेच रुईची फुले आणि पाने अर्पण करण्याची प्रथा आहे. मारुतीला नारळ फोडण्याची रुढीही पूर्वापार चालत आलेली आहे. उत्तर भारतात सुद्धा हनुमानाची उपासना प्रसिद्ध आहे. तुलसीदास विरचित हनुमान चालिसा उत्तर भारतात विशेष लोकप्रिय आहे.

समर्थ रामदास स्वामी यांनी महाराष्ट्रात १७ व्या शतकात स्वराज्य स्थापनेसाठी हनुमानाची उपासना महाराष्ट्रात पोहोचविली. त्यासाठी ११ विविध ठिकाणी मारुतीची मंदिरे स्थापन केली आणि बलाच्या उपासनेचे महत्व प्रस्थापित केले. रामदास स्वामी यांनी रचलेले भीमरूपी महारुद्रा हे मारुती स्तोत्र महाराष्ट्रात उपासनेचे मुख्य स्तोत्र मानले जाते.
चित्रदालन
भारतात असलेल्या हनुमानाच्या विविध मूर्ती


चित्र:Hanuman statue found in gudiwada.jpg|गुडीवाड, आंध्र प्रदेश
चित्र:Hanuman statue 2.JPG|मैलम्पावली
चित्र:Hanuman statue in Halebid.jpg|हळ्ळेबीड
चित्र:Lord Hanuman statue.jpg
चित्र:Hanuman statue, Gwalior district, MP, India.jpg|ग्वालियर, म.प्र.
चित्र:Hanuman statue 2.jpg|बुलढाणा
चित्र:Hanuman Statue 1.JPG|बंगलोर
चित्र:Hanuman Statue of Damanjodi.jpg|दमणजोडी
चित्र:Hanuman Statue at Abbirajupalem.jpg|अब्बिरजुपालेम
चित्र:Hanuman Statue in Jakhoo Temple.jpg|झाकू मंदिर
चित्र:Hanuman Statue In Haladiagada Kendrapada.JPG|हल्दियागड
चित्र:Lord Hanuman statue Tagarapuvalasa Visakhapatnam.jpg|विशाखपट्टनम्
चित्र:Hanuman statue at chhatarpur.jpg|छत्तरपूर
चित्र:Hanuman statue sukhanand Neemuch.jpg|नीमच, म.प्र.
चित्र:Huge hanuman statue-girisola orissa state.JPG|गिरिसोला, ओडिशा
चित्र:Hanuman at Nrisinghanath.JPG|नृसिंहनाथ
right|thumb|200px|नांदुरा येथील १०५ फुट उंच हनुमान मूर्ती
चित्र:Hanuman-vijayawada-paritala.jpg|परिताला,विजयवाडा, आंध्र प्रदेश

भारताबाहेर असलेल्या हनुमानाच्या विविध मूर्ती


चित्र:Batu caves hanuman statue malaysia.jpg|मलेशिया
चित्र:TnT Hanuman Statue 1.jpg|त्रिनिदाद
चित्र:Hanuman statue, Hanumandhoka at Basantapur Durbar Square, Kathmandu 2013.jpg|काठमांडू, नेपाळ
चित्र:Hanuman's statue (12653448125).jpg|काठमांडू, नेपाळ


हे सुद्धा पहा

* चैत्र पौर्णिमा
संदर्भ

वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:हिंदू देवता
वर्ग:भारतातील हिंदू सण
श्रावण अमावास्या

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
या तिथीला साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव

*पोळा - श्रावण महिन्यातील अमावास्येला "पोळा"सण साजरा केला जातो. प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील शेतकरी हा सण साजरा करतात. या दिवशी घरातील बैलांना आंघोळ घालून सजवतात.. त्यांना (पुरणपोळीयुक्त) गोडाचे जेवण देतात. या दिवशी बैलांकडून शेतातील कामे करवून घेत नाहीत.
गोठ्यातील भिंती आणि जमिनी शेणाने सारवतात व तांदळाच्या पिठीने त्यावर रांगोळी काढतात.
भाद्रपद अमावास्या

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
हिंदू पंचांगाप्रमाणे दक्षिणी भारतात हा दिवस भाद्रपद महिन्याचा शेवटचा दिवस असतो, तर मध्य आणि उत्तरी भारतात हा दिवस आश्विन महिन्याच्या मध्याला येतो. इंग्रजी कालगणनेप्रमाणे हा दिवस सप्टेंबर किंवा ऑक्टोबर महिन्यात येतो. या अमावास्येला 'सर्वपित्री अमावस्या' किंवा 'पितृमोक्ष अमावस्या' असेही म्हणतात. ज्या हिंदूंना आपल्या पितरांची मृत्युतिथी नक्की माहित नसेल असे सर्व धार्मिक प्रवृत्तीचे लोक, या दिवशी पितरांचे श्राद्ध करतात. किंवा निदान, कावळ्यासाठी वाढलेल्या अन्‍नाचे ताट ठेवतात.

हिंदू पंचांगाप्रमाणे कधीकधी एका वर्षात, दोन भाद्रपद महिने आणि त्यामुळे दोन भाद्रपद अमावास्या येतात. पहिला भाद्रपद अधिक भाद्रपद असतो, तर दुसरा निज भाद्रपद. अशा वेळी दुसऱ्या म्हणजे निज भाद्रपद महिन्यातली अमावास्या, ही सर्वपित्री अमावास्या समजली जाते.
हे सुद्धा पहा

* श्राद्ध
* पितृपक्ष
* महालय

वर्ग:हिंदू धर्म
आश्विन

इवलेसे
हिंदू पंचांगाप्रमाणे आश्विन महिना भाद्रपदानंतर आणि कार्तिक महिन्याआधी येतो.

आश्विन महिन्यांत प्रजोत्पत्ती आश्विन, अंगिरस आश्विन आदी प्रकार असतात. युधिष्ठिराचा जन्म प्रजोत्पत्ती आश्विन महिन्यात शुक्ल पंचमीला, तर भीमाचा जन्म अंगिरस आश्विन महिन्यात वद्य नवमीला झाला.

आश्विन महिन्यात हिंदूंचे शारदीय नवरात्र, दसरा हे सण आणि दिवाळीतले नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन हे दिवस येतात. आश्विन शुद्ध एकादशीला पाशांकुशा एकादशी, तर कृष्ण एकादशीला रमा एकादशी ही नावे आहेत. द्वादशीला वसू बारस (गोवत्स द्वादशी) आणि त्रयोदशीला धनत्रयोदशी म्हणतात.

आश्विन पौर्णिमेला कोजागरी (पौर्णिमा) असते. या दिवशी ज्याने अजमेर शहराची स्थापना केली त्या अजमीढ राजाची जयंती असते.

आश्विन वद्य चतुर्थीला उत्तर भारतीय स्त्रियांचा करवा चौथ हा सण असतो.
भारतीय राष्ट्रीय पंचांग

हा भारतीय सरकारी पंचांगानुसारही वर्षातील सातवा महिना आहे. हा २३ सप्टेंबरला सुरू होतो व ३० दिवसांचा असतो.


वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:हिंदू पंचांग
वर्ग:ज्योतिष
*
आश्विन पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
हिंदू

हिंदू पंचांगातील आश्विन महिन्यातल्या या पौर्णिमेला कोजागरी पौर्णिमा किंवा शरद पौर्णिमा म्हणतात. हा हिंदुधर्मातील एक व्रताचार आहे ज्याला सामूहिक स्वरूपात साजरे करताना सण मानले गेले आहे आणि तो उत्साहात साजरा केला जातो. या दिवशी मातापित्यांचा ज्येष्ठ पुत्र किंवा ज्येष्ठ पुत्री हिची आश्विनी असते. त्यादिवशी त्याला किंवा तिला ओवाळतात, व भेटवस्तू देतात.

या दिवशी अजमेर शहराची ज्याने स्थापना केली त्या अजमीढ राजाची जयंती असते.
बौद्ध

याच पौर्णिमेला महाप्रवारणा पौर्णिमा म्हणतात. हा एक बौद्ध सण आहे. ही पौर्णिमा अशोक विजयादशमीनंतर येते. या दिवशी भिक्खू संघाचा वर्षावास संपतो. वर्षावास संपताना होणाऱ्या उत्सवाच्या दिवशी पांढरेशुभ्र वस्त्र परिधान करून सर्व उपासक व उपासिका एकत्र जमतात आणि बुद्ध वंदना घेऊन तथागत बुद्धांना वंदन करतात. त्यांनंतर ज्येष्ठ बौद्ध भिक्खू धम्म प्रवचन देतात, प्रवचन संपल्यावर बौद्ध उपासक-उपासिका भिक्खूंना कठीण चिवरदान करतात.
हे ही पहा

* बौद्ध सण


वर्ग:बौद्ध सण
वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:धार्मिक आचार
वर्ग:पौर्णिमा
कार्तिक शुद्ध एकादशी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

कार्तिक शुद्ध एकादशीला प्रबोधिनी एकादशी असेही म्हणतात. देवशयनी आषाढ एकादशीला निद्रिस्त झालेला भगवान विष्णू प्रबोधिनी एकादशीला जागा होतो अशी कल्पना यामागे आहे. कार्तिक शुद्ध एकादशीपासून ते कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतच्या काळात कोणत्याही एखाद्या दिवशी घरच्या घरी तुळशीचे लग्न करण्याची प्रथा आहे. तुलसी विवाहात तुळशीचा विवाह कृष्णाशी (विष्णूशी) लावतात.


प्रबोधिनी एकादशीला देव प्रबोधिनी असेही म्हणतात, हिंदीत देवउठनी एकादशी किंवा देवोत्थनी एकादशी.
वारकरी संप्रदाय

कार्तिकी एकादशीला वारकरी संप्रदायात विशेष महत्त्व आहे.आषाढी एकादशीसाठी ज्याप्रमाणे वारकरी पायी पंढरपूर येथे पायी चालत जातात, त्याप्रमाणे कार्तिकी एकादशी वारीही केली जाते. वैष्णव संप्रदायात आणि भागवत संप्रदायात या एकादशीला उपवास केला जातो. साधारणपणे सर्वच मराठी माणसे आषाढी आणि कार्तिकी एकादशांना उपवास करतात.
आवळी भोजन

आवळी भोजन म्हणजे कार्तिक शुद्ध एकादशीला कुटुंबाची आवळीच्या बागेत काढलेली एक दिवसाची सहल. या दिवशी सकाळी आवळीच्या झाडाची पूजा करतात, व दुपारी तिथेच केलेल्या स्वयंपाकाचा सहकुटुंब आस्वाद घेतात. मुले झाडावर बांधलेल्या दोरखंडाच्या झोपाळ्यावर झोके घेतात, चिंचा, पेरू, आवळे पाडतात, खातात आणि खेळतात. मुली सागरगोटेही खेळतात. संध्याकाळी सर्व कुटुंबे आपआपल्या घरी परततात.
हे ही पहा

*कार्तिक महिना
*वारी
संदर्भ

वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:हिंदू कालमापन
कार्तिक पौर्णिमा

कार्तिक पौर्णिमा हा एक बौद्धांचा व हिंदूंचा सण आहे.
बौद्ध धर्म

कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी तथागत बुद्धांचा एक पट्टशिष्य धम्म सेनापती सारिपुत्रज्ञचे परिनिर्वाण झाले होते. या पौर्णिमेला बौद्ध धर्मीय स्त्री-पुरुष आठ शीलांचे पालन व उपोसथ करतात. सर्व लहान थोर उपासक-उपासिका एकत्र जमून बुद्ध वंदना घेऊन धम्म उपदेश ग्रहण करतात.
हिंदू धर्म

कार्तिक महिन्याच्या या पौर्णिमेला त्रिपुरारी पौर्णिमा असे म्हणले जाते. या रात्री कार्तिकेयाने त्रिपुरासुराचा वध केला अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. त्यानिमित्त या दिवशी कार्तिकेयाचे पूजन केले जाते. केवळ या रात्रीच महिला कार्तिकेयाचे दर्शन घेऊ शकतात, असाही संकेत रूढ आहे. या दिवशी मंदिरांमध्ये दीपोत्सव केला जातो.
हे ही पहा

* बौद्ध सण
बाह्यदुवे

वर्ग: बौद्ध सण
वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:हिंदू संस्कृती
वर्ग:पौर्णिमा
मार्गशीर्ष पौर्णिमा

मार्गशीर्ष पौर्णिमा ही हिंदू पंचांगातील मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील पंधरावी तिथी आहे.
हिंदू धर्म

या दिवशी दत्त जयंती असते. याच दिवशी अन्नपूर्णा जयंतीही असते.
बौद्ध धर्म

मार्गर्शीष पौर्णिमा हा एक बौद्ध धर्मीयांचा सण आहे. या दिवशीच मार्गर्शीषातल्या पौर्णिमेला गौतम बुद्ध राजगृहाला गेले होते. तेव्हा श्रेणीय बिंबिसार राजाने यष्टिवन दान दिले. तथागत बुद्ध आल्याचे समजल्यावर त्यांच्या स्वागतासाठी व दर्शनासाठी राजा व प्रजा गेली. सर्वांनी भिक्खू संघासह बुद्धांना अभिवादन केले. त्यानंतर राजाने बुद्ध व भिक्खू संघाला दुसऱ्या दिवशी भोजनदान स्वीकारण्याची नम्र विनंती केली. दुसऱ्या दिवशी बुद्ध आपल्या शिष्यांसमवेत भोजनासाठी गेले, तिथे त्यांचा आदरसत्कार केला गेला. भोजनदान संपल्यावर धम्म उपदेश श्रवण करून राजाने बुद्ध आणि त्यांच्या भिक्खू संघाला वेळूवन दान दिले.
हे ही पहा

* बौद्ध सण

वर्ग:बौद्ध सण
वर्ग: पौर्णिमा
पौष पौर्णिमा

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
शाकंभरी पौर्णिमा उत्सव

पौष पौर्णिमा किंवा शाकंभरी पौर्णिमा हा देवीच्या उपासनेचा एक दिवस मानला जातो. भारतीय संस्कृतीत हा दिवस उत्सवाप्रमाणे साजरा केला जातो.
स्वरूप

शाकंभरी देवीचे नवरात्र हे ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार जानेवारी महिन्यात येते. पौष पौर्णिमेला नवरात्रीचा शेवटचा दिवस असतो त्याआधी आठ दिवस म्हणजे पौष अष्टमीला शाकंभरी देवीचे नवरात्र सुरू होते.
देवतेचे महत्त्व

भाज्या धारण करणारी देवी असलेले पार्वतीचे रूप शाकंभरी म्हणून पूजनीय आहे. अशी मान्यता आहे की दुर्गम नावाच्या राक्षसामुळे पृथ्वीवर शंभर वर्षे दुष्काळ पडला, त्यावेळी भक्तांनी आणि प्राचीन ऋषी-मुनींनी देवीचा धावा केला. आपल्या भक्तांच्या प्रार्थनेनुसार देवीने राक्षसाचा वध केला आणि पावसाचा वर्षाव केला आणि पृथ्वीवर अन्नधान्य तयार होऊ लागले. तेव्हापासून भक्त देवीच्या शाकंभरी या पोषण करणाऱ्या देवतेची पूजा करू लागले.
देवीने आपल्या हजार डोळ्यांनी पृथ्वीकडे पाहिले त्यामुळे पृथ्वी हिरवीगार झाली आणि येथील नद्या वाहू लागल्या. दुष्काळ संपून जमीन सुजला सुफला झाली असेही या देवतेचे माहात्म्य आहे. देवीने एक हजार वर्षे तप केले आणि त्यावेळी तिने केवळ भाज्या सेवन केल्या म्हणून या देवतेचा संबंध भाज्यांशी आणि फळांशी जोडला जातो..
धार्मिक महत्त्व

या दिवशी नदीत स्नान करणे महत्त्वाचे मानले जाते. सूर्याकडे मुख करून, पाण्यात उभे राहून सूर्याला अर्घ्य देऊन भक्त उपासना करतात.
उत्सवाचे स्वरूप

शाकंभरी पौर्णिमा या दिवशी भारतातील विविध मंदिरात तसेच शाकंभरी देवीच्या मंदिरात देवीला विविध प्रकारच्या भाज्या आणि फळे अर्पण करतात. दुसऱ्या दिवशी गरजू व्यक्तीना त्यांचे दान करताात; भाजी भक्तांना प्रसाद म्हणून देतात..
संदर्भ

वर्ग:उपासना पद्धती
वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
वर्ग:पौर्णिमा
माघ पौर्णिमा

बौद्ध धर्मांत

माघ पौर्णिमा हा एक बौद्ध सण आहे. या दिवशी तथागत बुद्धांनी वैशाली नगरीमध्ये इ.स.पू. ४८३ला ४५ वा वर्षावास केला होता. तथागतांनी माघ पौर्णिमेलाच आपल्या महापरिनिर्वाणाची घोषणा केली होती. या पौर्णिमेला बुद्ध पौर्णिमा व माघ पौर्णिमा एवढेच महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या दिवशी बौद्ध राष्ट्रात आणि जम्बुद्विप भारतातील बौद्ध धम्मीय लोक हा माघ पौर्णिमेचा सोहळा साजरा करतात. या पौर्णिमेला बुद्ध मुर्तींची मिरवणूक काढली जाते आणि धम्माची शिकवण घेऊन अष्ठशीलाचे व्रत केले जाते.
हिंंदु कृृषी संंस्कृृतीत

माघ पौर्णिमेला “नव्याची पुनव” म्हणतात. नव्याची म्हणजे नवीन धान्याची. भूमीविषयी कृतज्ञता व्यक्त करणारा हा शेतीशी संबंधित असाच सण आहे.पश्चिम महाराष्ट्रात शेतात पिकलेल्या नवीन धान्याची मुठीच्या आकाराची पेंधी एक किंवा दोन आणतात. त्या घराच्या दाराजवळ बांधतात. मग मातीच्या पाच चपट्या मूर्ती तयार करून उंब-याजवळ सारवलेल्या जमिनीवर त्या ठेवतात. अंगणात नवीन धान्याची नैवेद्य शिजविला जो. तो या मूर्तींना आणि ग्रामदेवतेला दाखवितात. ज्वारीची पाच ताटे आणतात.त्यांच्या टोकाला गाठ मारतात. गव्हाच्या पाच मुठीएवढ्या पेंढ्या तेथे ठेवल्या जातात. या ताटात कणकेचे पाच दिवे करून लावतात व त्यांची पूजा करतात. त्याशिवाय नवीन आलेले धान्य खायचे नाही अशी पद्धत आहे. काही ठिकाणी धान्याची एक पेंढी रानातच एका मेढीला बांधून ठेवतात. त्या मेढीची पूजा करून तिला धान्याचे पाच दाणे आणि नव्या धान्याचा नैवेद्य दाखवितात. काही शेतकरी धान्याचे खळे करतानाच खळ्याच्या मध्यभागी पेंढी पूजतात व मगच खळे करण्यास प्रारंभ करतात.
विविध समाजगटातील प्रथा

मराठा कुणबी लोक भात कापून त्याचा ढीग घातल्यावर ते झोडपण्यापूर्वी सा दगडांची पूजा करून त्यांना बळी देतात. सात दगड म्हणजे पाच पांडव आणि दोन वनदेव. वारली लोक भात तयार झाल्यावर तो खाण्यापूर्वी नृत्य करतात. भाताच्या राशीवर नारन नावाच्या देवीची स्थापना करून तिच्याभोवती पुरुष फेर धरून नाचतात. ओरिसामध्ये भुवान नावाचा देव शेताचे रक्षण करतो. या देवाला अफू आणि काकवीचा नैवेद्य दाखवितात. कर्नाटकात शेतकरी भाताची कापणी करण्यापूर्वी काहे रोपे कापून त्याची शेतातच पूजा करतो. त्याच्या लोंब्या घराच्या खांबाला किंवा छपराला बांधतात. या सणाला ‘ होस्थू’ असे म्हणतात.

वर्ग:शेती
वर्ग:ग्रामीण परंपरा
वर्ग:पर्यावरण
वर्ग:कृषी संस्कृती
हे ही पहा

*बौद्ध सण


वर्ग: बौद्ध सण
वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:पौर्णिमा
माघ शुद्ध चतुर्थी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
गणेश जयंती

गणेश जयंतीसंबंधी एक पौराणिक कथा आहे. या कथेनुसार भगवान गणेश भगवान शिव आणि देवी पार्वतीचा पुत्र असल्याचे मानले जाते. गणेश चतुर्थी हा दिवस गणपतीच्या जन्माचा उत्सव आहे. त्यामागील गोष्ट तुम्ही निश्चितच ऐकलेली असेल. पौराणिक कथेनुसार या दिवशी माता पार्वती स्नानासाठी जात असताना आपल्या अंगावरील मळापासून एका लहानशा मुलाची मूर्ती तयार करते आणि त्यात प्राण ओततर. या लहान मुलाला देवी पार्वती आपले स्नान होईपर्यंत आपल्या कक्षाबाहेर पहारा देण्यास सांगतात आणि कोणालाही आत प्रवेश न देण्याची सूचना बाल गणेशला त्याप्रमाणे गणेश आपल्या मातेच्या आज्ञेचे पालन करतो आणि कक्षाबाहेर पहारा देत बसतो.
त्याच वेळी देवी पार्वतीचे पती महादेव त्यांना भेटण्यासाठी तिथे येतात. त्या क्षणी गणेश आणि महादेव दोघेही एकमेकांना ओळखत नसतात. गणेश आपला पुत्र आहे हे भगवान शंकर यांना माहित नसते आणि भगवान शंकरच आपले पिता आहेत हे बाल गणेशला माहित नसते. त्यामुळे तो लहान मुलगा महादेवांना माता पार्वतीच्या कक्षात प्रवेश करण्यापासून रोखतो. महादेव सुद्धा ते मान्य करत नाही आणि हा लहान मुलगादेखील मागे हटत नाही. भगवान शंकरांना राग अनावर होतो.
दोघांमधील वाद टोकाला जातो आणि शंकर आपल्या त्रिशूळाने त्या मुलाचे शिर धडापासून वेगळे करतात. तोपर्यंत माता पार्वती स्नान आटोपून बाहेर येतात तेव्हा आपल्या मुलाची अशी स्थिती पाहून अत्यंत त्यांना अत्यंत दुःख होते. आपल्या मुलाला पुन्हा जिवंत करण्याचा भगवान शंकराकडे त्या हट्ट धरतात. तेव्हा महादेव त्यांच्या देवतांना उत्तर दिशेला सर्वांत पहिल्यांदा जो प्राणी दिसेल त्याचे डोके आणण्यास सांगतात. देवता प्राण्याच्या शोधार्थ निघतात शेवटी त्यांना हत्तीचे डोके मिळते. अखेर महादेव ते हत्तीचे डोके त्या लहान मुलाच्या धडाला जोडतात आणि श्रीगणेश पुन्हा जिवंत होतात.
चैत्र शुद्ध तृतीया

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

चैत्र शुद्ध तृतीया ही हिंदू पंचांगाप्रमाणे चैत्र महिन्याच्या शुद्ध पक्षात तिसऱ्या दिवशी येणारी तिथी आहे. महाराष्ट्रातील या दिवशी देवघरात ठेवलेल्या छोट्या पाळण्यामध्ये चैत्रगौरी बसते आणि ती पुढे वैशाख शुद्ध तृतीयेला-अक्षय्य तृतीयेला- उठते.

चैत्र शुद्ध तृतीयेला गौरी तृतीया म्हणतात. याच दिवशी मत्स्यजयंती असते. या दिवशी गौरी माहेरी येते आणि एक महिना राहते. या कालखंडात स्त्रिया आसपासच्या स्त्रियांना घरी हळदीकुंकवाला बोलावतात.

वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
आषाढ शुद्ध नवमी

इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका

हिला कांदे नवमी किंवा भडली नवमी म्हणतात. यादिवशी कांद्याचे भरपूर पदार्थ करून खाण्याची प्रथा आहे. कारण या दिवसानंतर दोनच दिवसांनी आषाढी एकादशी येते आणि त्या दिवसापासून चातुर्मासाला सुरुवात होते. चातुर्मासात कांदा, लसूण, वांगे वगैरे पदार्थ आणि मांसाहार वर्ज्य असतो. आषाढ शुद्ध एकादशीपासून ते कार्तिक शुद्ध एकादशीपर्यंत चातुर्मास असतो. चातुर्मास म्हणजे वर्षातले चार महिने, कांदा लसूण खाणे बंद करायचे. मग ते बंद करण्यापूर्वी भरपूर खाऊन घ्यायचे म्हणून मोठी एकादशीपूर्वी अर्थात आषाढ शुद्ध नवमीला कांदे नवमी साजरी होते. पावसाळ्यात कांदा सडल्यासारखा होतो, म्हणून चातुर्मासात वर्ज्य केलेला आहे. तसेच वांगीदेखील वर्ज्य असतात. यादिवशी कांदा भजी, कांद्याचे थालीपीठ, भरलेली वांगी, कांद्याची भजी-भाजी-कोशिंबीर, थालीपीठे, झुणका, कांदे पोहे, कांदे घातलेला फोडणीचा भात हे पदार्थ खाऊन हा दिवस साजरा केला जातो.

भडली नवमीच्या दिवशी मध्य आणि उत्तर भारतात धडाक्यात लग्ने होतात. या मुहूर्तासाठी पंचांग पहावे लागत नाही. भडली नवमीनंतर दोनच दिवसांनी चातुर्मास सुरू होतो आणि तो संपेपर्यंत लग्नाचे मुहूर्त नसतात.
आषाढ पौर्णिमा

आषाढ पौर्णिमा हा दिवस महर्षी वेदव्यास यांचा जन्म दिवस म्हणून साजरा केला जातो
इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका
बौद्ध धम्म आषाढ पौर्णिमा महत्त्व

१. या पवित्र पौर्णिमेच्या रात्री सिद्धार्थ गौतमाने माता राणी महामाया यांच्या गर्भात प्रवेश केला होता.
अल्ट=खांद्यातून अग्नी व पायातून जल आणि शरीरातून सप्त रंग) प्रकाशित केले|इवलेसे|दुहेरी चमत्कार

अल्ट=सिद्धार्थ गौतमाने आपले शाही जीवन त्यागले होते त्यास (महाभिनिष्क्रमण) या नावाने ओळखले जाते|इवलेसे|महाभिनिष्क्रमण

२. याच पवित्र पौर्णिमेच्या दिनी सिद्धार्थ गौतमाने आपले शाही जीवन त्यागले होते त्यास (महाभिनिष्क्रमण) या नावाने ओळखले जाते

३. राजकुमार सिद्धार्थ आणि राणी यशोधरा यांचे एकमात्र पुत्र राजकुमार राहुल यांचा जन्म ही याच दिनी झाला.

४. भगवान बुद्धांनी त्यांचा प्रथम उपदेश सुद्धा याच पवित्र पौर्णिमेच्या दिनी दिला जो पुढे धम्मचक्रप्रवर्तन सुत्त म्हणून प्रसिद्ध झाला.

५. भगवान बुद्धांनी याच दिवशी दुहेरी चमत्कार दाखविला होता (खांद्यातून अग्नी व पायातून जल आणि शरीरातून सप्त रंग) प्रकाशित केले

६. तवातिंसा देवलोकात जाऊन ३ महिने त्यांची माता राणी महामाया यांना अभिधम्माचा उपदेश दिला.

७. आषाढी पौर्णिमा याच पवित्र पौर्णिमेला वर्षावास सुरू होतो. जेथे ३ महिने भिक्षु आणि उपासक धम्माचा अभ्यास करतात.
या दिवशी साजरे करण्यात येणारे सण व उत्सव

* गुरुपौर्णिमा / व्यासपौर्णिमा
कोकिलाव्रत

आषाढ हा अधिकमास आला असता त्या मासाच्या पौर्णिमेला या व्रताची सुरुवात व श्रावण शुद्ध पौर्णिमेला समाप्ती करतात. कोकीलारूपी गौरी ही या व्रताची प्रधान देवता आहे. नक्तभोजन व पूजा ही याची प्रधान अंगे आहेत. हे व्रत संपूर्ण एक महिना करणे शक्य नसेल, तर कमीत कमी सात दिवस, निदान तीन दिवस तरी करावेच. महिलांनी करावयाचे व्रत.


वर्ग:धार्मिक आचार
वर्ग:व्रतवैकल्ये
वर्ग:पौर्णिमा
आषाढ अमावास्या

दिव्याची अमावास्या म्हणजेच आषाढ महिन्यातील अमावास्या होय.
उत्सवी स्वरूप

या दिवशी कणकेचे गूळ घालून केलेले उकडलेले दिवे किंवा पुरण घालून केलेली दिंडे(करंज्या) पक्वान्न म्हणून खातात. अशा एका कणकेच्या दिव्यामध्ये तुपाची वात ठेवून तो देवापुढे ठेवतात. या दिवशी घरातले सर्व दिवे, कंदिल, निरांजने, समया वगैरे स्वच्छ करतात. त्यांची पूजा करतात.

* गटारी अमावास्या - अनेकजण चातुर्मासात, विशेषतः श्रावण महिन्यात मांस, मद्य, इ.चे सेवन वर्ज्य करतात. त्यामुळे हा तीस दिवसांचा कालखंड सुरू होण्याआधीच्या दिवशी मांस-मद्य सेवन करण्याची रूढी अनेक ठिकाणी प्रचलित झाली आहे.
व्यावहारिक महत्त्व

अमावास्येच्या रात्री प्रकाशाचे विशेष महत्त्व असते. ज्याकाळात अंधारी रात्रीसाठी कृत्रिम प्रकाशाची पुरेशी सोय नव्हती त्याकाळात प्रचलित असलेले दीपपूजन औचित्यपूर्ण होते.
संदर्भ

वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव