JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
मॅग्नेशियम

(Mg) (अणुक्रमांक १२) धातुरूप रासायनिक पदार्थ. पृथीवर मुबलक प्रमाणात (२.३%) आढळणारा धातू म्हणून मॅग्नेशियमची ओळख आहे. मेंदेलेयेवच्या आवर्त सारणीतील केवळ ६ घटकच मॅग्नेशियमपेक्षा अधिक प्रमाणात आढळतात. माणसाच्या शरीरातही मॅग्नेशियम असतेच, ६० कि. ग्रॅ. वजनाच्या माणासाच्या शरीरात सुमारे २५ ग्रॅ. इतके मॅग्नेशियम असते.

मॅग्नेशियम हा रुपेरी शुभ्र रंगाचा अगदी हलका धातू आहे. त्याचे वजन तांब्याच्या १/५ आहे तर लोखंड त्याच्यापेक्षा ४.५ पट आणि ऍल्युमिनियम १.५ पट अधिक वजनदार आहे. मॅग्नेशियमचा वितळणबिंदू ६५०° से. असला तरी ५५०° से. तपमान होताच त्यातून ज्वाला बाहेर पडायला लागतात. मॅग्नेशियममधून निघणारा हा प्रकाश डोळे दिपविणारा असतो म्हणून शोभेच्या दारूकामात मॅग्नेशियमचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग होतो. मॅग्नेशियमला फक्त पेटलेली काडी लागली तरी त्याच्या ज्वलनास सुरुवात होते. केवळ ४ ग्रॅम मॅग्नेशियम इंधनातून बाहेर पडणारी उष्णता पेलाभर थंडगार पाणी उकळण्यास पुरेशी ठरते. हवेशी संपर्कात आल्यावर मॅग्नेशियम निस्तेज बनते, त्यावर ऑक्साईडचा पापुद्रा तयार होतो आणि पुढील ऑक्सिडीकरण थांबते.

मॅग्नेशियमचे उत्पादन दोन पद्धतीनुसार केले जाते. (१) विद्युतऔष्णिक पद्धतीने, (२) विद्युतविच्छेदनाद्वारे. पहिल्या पद्धतीत मॅग्नेशियम ऑक्साईडचे कार्बन, ऍल्युमिनियम इ. पदार्थांच्या सहाय्याने क्षपण केले जाते, तर दुसऱ्या पद्धतीत वितळलेल्या मॅग्नेशियम लवणाचे विद्युतविच्छेदन करून ९९.९९ % शुद्ध मॅग्नेशियम धातू मिळविला जातो.

लिथियम, बेरिलियम, कॅल्शियम, सेरियम, कॅडमियम, टायटॅनियम हे मॅग्नेशियमचे मित्र धातू असून यापैकी प्रत्येकासह मॅग्नेशियम मिळून मिसळून राहते. तर लोखंड, निकेल आणि सिलिकॉन यांच्याशी मॅग्नेशियमचे जमत नाही.
उपयोग

औषधी क्षेत्रात मॅग्नेशियम विस्तृत प्रमाणात वापरले जाते. शुद्ध मॅग्नेशियम ऑक्साईड जठरातील आम्लतेवर, हृदयदाहावर आम्लाच्या विषारी परिणामांवर वापरले जाते. मॅग्नेशियम पेरॉक्साईड हे उत्कृष्ट जंतुनाशक संयुग जठराच्या तक्रारींवर वापरता. जरदाळू, पेर, फुलकोबी यात नैसर्गिकरित्या भरपूर प्रमाणात असलेले मॅग्नेशियम शरीरातील मॅग्नेशियमचे प्रमाण योग्य ठेवण्यास मदत करतात. ग्लानी किंवा शीण येणाऱ्या लोकांच्या रक्तात मॅग्नेशियमचे प्रमाण कमी झाले असल्याचे दिसून येते म्हणून अशांना भाज्या, फळे, औषधांच्या माध्यमातून ते दिले जाते. हृदयविकाराचा त्रास असणाऱ्या लोकांना मॅग्नेशियम दिल्याने त्रास कमी होण्यास मदत होते.

औद्यगिक क्षेत्रातही मॅग्नेशियम खूपच महत्त्वाची भूमिका बजावते. विविध यंत्रे, त्यांचे सुटे भाग, कॅमेरे, द्विनेत्री, पेट्रोल आणि इतर तेलवाहक टाक्या, रेल्वे डब्यांचे सांगाडे, अणुभट्ट्या, विमाने, अग्निबाण आदी सर्व ठिकाणी मॅग्नेशियम वापरलेले दिसून येते.



वर्ग:मूलद्रव्ये
वर्ग:अल्कमृदा धातू
डिसेंबर ४

ठळक घटना आणि घडामोडी

आठवे शतक

* ७७१ - कार्लोमानचा मृत्यू. शार्लमेन फ्रॅंकिश सम्राटपदी.
एकोणिसावे शतक

* १८२९ - भारतीयांचा कट्टर विरोध असूनही लॉर्ड बेंटिंकने जाहीनामा काढून सतीच्या प्रथेला मदत करणाऱ्यांना खूनी ठरवले जाईल असा कायदा केला.
* १८७२ - ब्रिटिश आरमारी नौकेला मेरी सेलेस्त हे अमेरिकन जहाज समुद्रात प्रवासी किंवा खलाशांशिवाय तरंगत असलेले आढळले.
विसावे शतक

* १९१८ - पहिले महायुद्ध - अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष वूड्रो विल्सन व्हर्सायच्या तहासाठी फ्रांसला जाण्यास रवाना. राष्ट्राध्यक्ष असताना युरोपला भेट देणारा विल्सन पहिलाच अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष होता.
* १९४३ - दुसरे महायुद्ध - युगोस्लाव्हियाने परागंदा सरकार स्थापन केले.
* १९५२ - लंडनवर थंड धुके पसरले. पुढील काही आठवड्यांत या धुक्या व प्रदूषणामुळे १२,००० पेक्षा अधिक मृत्यू.
* १९५४ - मायामी, फ्लोरिडा येथे पहिले बर्गर किंग सुरू झाले.
* १९५८ - डाहोमी (आताचे बेनिन)ला फ्रांसच्या आधिपत्याखाली स्वायत्तता.
* १९७१ - भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध - भारत आणि पाकिस्तानमधील परिस्थिती चिघळत असल्याचे पाहून संयुक्त राष्ट्रांनी आणीबाणीची बैठक बोलवली.
* १९७१ - भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध -ऑपरेशन ट्रायडेंट अंतर्गत भारतीय नौदलाने पाकिस्तानी नौदल आणि कराचीवर हल्ला केला.
* १९७१ - अल्स्टर व्हॉलंटीयर फोर्सने लावलेल्या बॉम्बच्या स्फोटात बेलफास्टमध्ये १५ ठार, १७ जखमी.
* १९७७ - मलेशिया एरलाइन्स फ्लाइट ६५३ या विमानाचे अपहरण. नंतर तांजोंग कुपांग येथे विमान कोसळून १०० ठार.
* १९८४ - चीनने नवीन संविधान अंगिकारले.
* १९८४ - हिझबोल्लाहने कुवैत एरलाइन्सच्या विमानाचे अपहरण केले व चार प्रवाशांना ठार मारले.
* १९९१ - ओलिस धरलेल्या अमेरिकन पत्रकार टेरी अँडरसनची बैरुतमध्ये सात वर्षांनी सुटका.
एकविसावे शतक

* २००८ - कॅनडाची संसद बरखास्त.
जन्म

* १५५५ - हाइनरिक मैबॉम, जर्मन कवी व इतिहासकार.
* १५९५ - ज्यॉॅं चेपलेन, फ्रेंच लेखक.
* १६१२ - सॅम्युएल बटलर, इंग्लिश कवी.
* १७९५ - थॉमस कार्लाईल, इंग्लिश लेखक व इतिहासकार.
* १८४० - क्रेझी हॉर्स, अमेरिकेतील ओग्लाला सू जमातीचा नेता.
* १८५२ - ओरेस्ट ख्वोल्सन, रशियन भौतिकशास्त्रज्ञ.
* १८९२ - फ्रांसिस्को फ्रॅंको, स्पेनचा हुकुमशहा.
* १९१० - आर. वेंकटरमण भारताचे ८वे राष्ट्रपती
* १९१९ - इंद्रकुमार गुजराल, भारताचे पंतप्रधान.
* १९३२ - रोह तै-वू, दक्षिण कोरियाचा राष्ट्राध्यक्ष.
* १९४३ - फ्रान्सिस दिब्रिटो, कॅथॉलिक ख्रिस्ती फादर, मराठी लेखक.
मृत्यू

* १९७५ - हाना आरेंट, जर्मन तत्त्वज्ञ, लेखिका.
* १९८१ - ज.द. गोंधळेकर, मराठी चित्रकार.
प्रतिवार्षिक पालन
बाह्य दुवे

डिसेंबर २ - डिसेंबर ३ - डिसेंबर ४ - डिसेंबर ५ - डिसेंबर ६ - (डिसेंबर महिना)


वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
बेल प्रयोगशाळा

बेल प्रयोगशाळा (Bell Labs / AT&T Bell Labs) ही जगातील कणविद्युत व संगणक अभियांत्रिकी संशोधनातील एक अग्रगण्य संस्था आहे. मुरे हिल येथे हिची मुख्य कचेरी असून न्यू जर्सी येथे प्रमुख संशोधन केद्र आहे. जगात अनेक ठिकाणी हिच्या शाखा आहेत.

इथेच पुढील काही क्रांतिकारक शोध लागले.

- रेडियो खगोलशास्त्र
- ट्रांझिस्टर
- युनिक्स संगणक प्रणाली
- सी प्रोग्रॅमिंग लॅंग्वेज

ही प्रयोगशाळा आतापर्यंत ६ नोबेल पुरस्कारांची मानकरी झाली आहे.
बाह्य दुवे

बेल प्रयोगशाळेचे अधिकृत संकेतस्थळ

वर्ग:संशोधन संस्था
डेनिस बर्गकँप

250 px|इवलेसे|डेनिस बर्गकॅंप
डेनिस बर्गकॅंप (; , ॲम्स्टरडॅम, नेदरलँड्स) हा एक निवृत्त डच फुटबॉलपटू आहे. १९९० ते २००० सालांदरम्यान राष्ट्रीय संघाचा भाग राहिलेला बर्गकॅंप १९९४ व १९९८ सालच्या फिफा विश्वचषक स्पर्धांमध्ये तसेच १९९२, १९९६ व २००० ह्या तीन यूरो स्पर्धांमध्ये नेदरलँड्सकडून खेळला होता.

क्लब पातळीवर बर्गकॅंप १९८६−९३ दरम्यान एरेडिव्हिझीमधील ए.एफ.सी. एयाक्स, १९९३−९५ दरम्यान सेरी आ मधील इंटर मिलान तर १९९५−२००६ दरम्यान प्रीमियर लीगमधील आर्सेनल एफ.सी. ह्या क्लबसाठी खेळत होता.
बाह्य दुवे

*माहिती


वर्ग:नेदरलँड्सचे फुटबॉल खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ज्यो कोल

जोसेफ जॉन कोल ऊर्फ ज्यो कोल (इंग्लिश: Joseph John Cole) (नोव्हेंबर ८, १९८१ - हयात) हा इंग्लिश फुटबॉल खेळाडू आहे. १९९८ ते २००३ सालांदरम्यान कोल वेस्टहॅम युनायटेड एफ.सी. संघाकडून खेळत होता. वेस्टहॅम युनायटेड संघानंतर तो चेल्सी संघाकडून खेळतो आणि तो इग्लंड राष्ट्रीय संघाकडूनही आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धांमध्ये सहभागी झाला आहे. कोल सहसा मधल्या फळीतील विंगराच्या भूमिकेतून खेळतो.
बाह्य दुवे

* चेल्सी एफ.सी. कॉम - {{लेखनाव} याची प्रोफाइल, कारकीर्दीची आकडेवारी (इंग्लिश मजकूर)]


वर्ग:इंग्लंडचे फुटबॉल खेळाडू
वर्ग:इ.स. १९८१ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मिरोस्लाफ क्लोजे

मिरोस्लाफ जोसेफ क्लोजे (जर्मन व ; ९ जून १९७८) हा एक जर्मन फुटबॉलपटू आहे. पोलंडमध्ये जन्मलेला व २००१ सालापासून राष्ट्रीय फुटबॉल संघाचा भाग राहिलेला क्लोजे सध्या जर्मनीसाठी सर्वाधिक गोल नोंदवलेला फुटबॉल खेळाडू आहे. हा मान ह्यापूर्वी गेर्ड म्युलर कडे होता. क्लोजेने आजवर १३३ सामन्यांमध्ये ७० गोल केले असून त्याला २००६ फिफा विश्वचषक स्पर्धेमध्ये गोल्डन बूट पुरस्कार मिळाला होता. त्याने २००२ फिफा विश्वचषकामध्ये ५, २०१० फिफा विश्वचषकामध्ये ४ तर २०१४ फिफा विश्वचषकामध्ये आजवर 2 गोल नोंदवले आहेत. एकूण १6 गोल नोंदवून तो विश्वचषक स्पर्धांमध्ये सर्वाधिक गोल करणाऱा फुटबॉल खेळाडू एक आहे.

क्लब पातळीवर जर्मन बुंडेसलीगामध्ये अनेक संघांकडून खेळल्यानंतर क्लोजे २०११ पासून इटलीच्या सेरी आमधील एस.एस. लाझियो ह्या क्लबकडून खेळत आहे.
क्लब सांख्यिकी

.


* 1.Includes German Super Cup.
* 2.Includes Italian Super Cup.
बाह्य दुवे

* अधिकृत संकेतस्थळ


वर्ग:जर्मनीचे फुटबॉल खेळाडू
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ॲलेक्स फर्ग्युसन

thumb|right|ॲलेक्स फर्ग्युसन
सर ॲलेक्स फर्ग्युसन (इंग्लिश: Alexander Chapman Ferguson) (डिसेंबर ३१, १९४१ - हयात) हा स्कॉटिश भूतपूर्व फुटबॉल व्यवस्थापक व खेळाडू आहे. हा इंग्लिश प्रीमियर लीग फुटबॉल साखळी स्पर्धेत आघाडीचा संघ असलेल्या मॅंचेस्टर युनायटेड संघाचा १९८६-२०१४ दरम्यान व्यवस्थापक होता.
बाह्य दुवे

* मॅन्यूटीडीझोन.कॉम - याची व्यवस्थापकीय कारकिर्दीची आकडेवारी (इंग्लिश मजकूर)
*


वर्ग:फुटबॉल प्रशिक्षक
वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
बंगालचा उपसागर

250px|right|thumb|बंगालचा उपसागर
तीन बाजूंनी जमीन असलेल्या जलाशयाला त्याच्या आकारमानाप्रमाणे क्रमश: खाडी, आखात किंवा उपसागर म्हणतात. या तिघांत उपसागर सर्वात मोठा. भारत , बांगलादेश आणि ब्रह्मदेश यांच्या भूमींनी वेढला गेलेला बंगालचा उपसागर (बांग्ला: বঙ্গোপসাগর ; तमिळ: வங்காள விரிகுடா ; तेलुगू भाषा: బంగాళాఖాతము ; इंग्लिश: Bay of Bengal, बे ऑफ बंगाल) हा हिंदी महासागराच्या ईशान्येकडील भाग व्यापणारा व जगातील उपसागरांपैकी सर्वांत विस्तीर्ण उपसागर आहे. ढोबळमानाने त्रिकोणी आकाराचा हा उपसागर पश्चिमेकडे श्रीलंका व भारताची पूर्व किनारपट्टी, उत्तरेला बांग्लादेशाची दक्षिण किनारपट्टी या भूभागांनी, तर पूर्वेकडे म्यानमारची किनारपट्टी व भारताची अंदमान आणि निकोबार बेटे यांनी वेढला आहे. या उपसागराचे क्षेत्रफळ २१,७२,००० चौरस कि.मी.२ आहे



वर्ग:हिंदी महासागर
वर्ग:उपसागरे
प्रवरा नदी

प्रवरा ही महाराष्ट्रातील अहिल्यादेवीनगर जिल्ह्यातून उगम पावणारी नदी आहे. हिला मुळा, आढळा, म्हाळुंगी या उपनद्या असून ही नदी पुढे गोदावरीला जाऊन मिळते.

प्रवरानदीच्या किनाऱ्यावर अकोले, संगमनेर, कोल्हार, नेवासा ही प्रमुख गावे आहेत.
नदी रतनवाडीला उगम पावून गोदावरी नदीस मिळते. प्रवरा नदी भंडारदरा धरणापासून ते ओझरपर्यंत कालवा मानली जाते. तिथपासून नदीचे दोन कालवे निघतात संगमनेर,अकोले व श्रीरामपूर तालुक्यातील लोकांची जीवनदायी असलेल्या प्रवरा नदीला अमृतवाहिनी असेही म्हणले जाते. संगमनेर येथून निघून वाघापूर, जोर्वे असा प्रवास करून ओझर येथे धरणात तिचे पाणी अडविले जाते. या धरणातून निघणाऱ्या डाव्या व उजव्या कालव्यातून संगमनेर व श्रीरामपूर तालूक्यातील शेतीला पाणी दिले जाते.प्रवरा नदी प्रवरा संगम येथे गोदावरी नदीला मिळते.
कालवे
धरणे

प्रवरा नदीवर भंडारदरा व निळवंडे ही धरणे आहेत.
संदर्भ

वर्ग:भारतातील नद्या
वर्ग:महाराष्ट्रातील नद्या
हडप्पा

thumb|300px|हडप्पा संस्कृतीचा भौगोलिक विस्तार
हडप्पा (Harappa) हे पाकिस्तानमधील छोटे शहर आहे. येथे सिंधू नदीच्या खोऱ्यात प्राचीन काळी वसलेल्या हडप्पा संस्कृतीचे अवशेष आढळले आहेत. हडप्पा येथे घरे, रस्ते आणि धान्याचे कोठार यांचे अवशेष सापडले आहेत.

हडप्पाकालीन मुद्रा( शिक्के )हे प्रामुख्याने चौकोनी आहेत. शिक्क्यावर प्राणी व मानव सदृश आकृत्या कोरलेल्या आहेत हे शिक्के स्टीएटाईट प्रकारच्या दगडापासून बनवलेले आहेत.
नगररचना : नगर रचना हे सिंधू संस्कृतीचे खास वैशिष्ट्य होते.

उत्खननात एकही मंदिर अथवा देवाची मूर्ती मिळाली नाही.
thumb|300px|उत्खननात सापडलेले हडप्पा संस्कृतीतील स्नानगृह आणि विहीर
thumb|300px|उत्खननात सापडलेली हडप्पा संस्कृतीतील मातीची खेळणी
संदर्भ

वर्ग:प्राचीन संस्कृती
वर्ग:पाकिस्तानमधील शहरे
वर्ग:पुरातत्त्वीय स्थळे
वर्ग:हडप्पा संस्कृती
वर्ग:हडप्पा संस्कृतीतील गावे
वैतरणा नदी

वैतरणा नदी ही पालघर जिल्ह्यातून वाहते. ही त्र्यंबकेश्वरजवळ सह्याद्री पर्वतात उगम पावते. ही पश्चिम वाहिनी नदी अरबी समुद्राला मिळते. ही नदी त्र्यंबकेश्वराजवळच उगम पावणाऱ्या गोदावरीची उपनदी नाही. गोदावरी सह्याद्रीच्या पूर्वेला आहे, वैतरणा पश्चिमेला. हिच्यावर तीन धरणे आहेत. पहिले खालचे वैतरणा धरण (याला मोडक सागर म्हणतात), दुसरे मधले वैतरणा धरण (याला बाळासाहेब ठाकरे धरण
म्हणतात) आणि तिसरे इगतपुरीजवळ असलेले वरचे वैतरणा धरण. या तीनही धरणांतून मुंबईला पाणी पुरवठा होतो. या नदीच्या सुर्या,पिंजाळ,तानसा आणि देहेरजा या प्रमुख उपनद्या आहेत.
वैतरणेची लांबी 154 किमी असून ती कोकणातील प्रथम क्रमांकाची लांब नदी आहे.
अरबी समुद्राला दातिवरे खाडीतून मिळते.

या धरणांव्यतिरिक्त मुंबईला पाणीपुरवठा करणारी, तानसा आणि भातसा हीही धरणे आहेत.


वर्ग:भारतातील नद्या
वर्ग:महाराष्ट्रातील नद्या
वर्ग:पालघर जिल्हातील नद्या
ज्वारी

ज्वारी (इंग्रजी Sorghum bicolour) ह एक धान्यप्रकार आहे. हे एक भरड धान्य आहे. यास जोंधळा असेही म्हणतात. या वनस्पतीला इंग्रजीत Great millet असे म्हणतात.
इतिहास

याचा उगम आफ्रिका खंडाच्या पूर्व भागात झाला असे मानतात. एका मतानुसार ज्वारी इस पूर्व ११ व्या शतकात आफ्रिकेतून भारतात आली असे मानले जाते. परंतु द्वारका येथे झालेल्या उत्खननात, सुमारे पाच हजार वर्षांपुर्वीच्या एका जात्याच्या भागात सापडलेल्या पुराव्यावरून ज्वारीची शेती भारतात किमान पाच हजार वर्षांपासून अस्त्तित्वात आहे असे सिद्ध झाले आहे. भारतात मोठ्या प्रमाणावरती हे पिक घेतले जाते .
लागवड

thumb|ज्वारी
विषुववृत्तापासून ४५ अक्षांशांपर्यंत ज्वारी या पिकाची लागवड होते. यास उष्ण हवामान मानवते. ज्वारीची लागवड आफ्रिका खंडात सर्वत्र आढळते. तसेच भारत, चीन, अमेरिका येथे मोठ्या प्रमाणावर होते. जगातील मोठ्या लोकसंख्येचे हे एक महत्त्वाचे अन्न उत्पादन आहे. भारतात मोठ्या भागात लोकांच्या आहाराचा प्रमुख भाग आहे.
उपयोग

कोवळ्या ज्वारीचा भाजून हुरडा केला जातो. ज्वारी पूर्ण पिकल्यावर ज्वारीचे धान्य म्हणून वापरतात. तसेच भाजून लाह्या, कण्या व पिठाच्या भाकरी करून खाण्यासाठी वापरले जाते. याचे बी लघवीच्या आजारांवर उपयुक्त असते. तसेच हे एक कामोत्तेजक म्हणूनही कार्य करते. हे पिक जनावरांचे खाद्य म्हणूनही वापरले जाते. सोलापूर जिल्ह्याला ज्वारीचे कोठार म्हणतात. सोलापूर जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात ज्वारीचे उत्पादन घेतले जाते. ज्वारीपासून पापड्या ही बनवल्या जातात.
प्रकार

ज्वारीचे अनेक प्रकार आहेत. त्यातील महाराष्ट्र राज्यात मोतीचूर, काळबोंडी, लालबोंडी, पिवळी हे उपप्ररकार लागवडीत आढळतात. यात 'हायब्रीड ज्वारी' हाही एक प्रकार आहे.एका ठराविक प्रकारच्या ज्वारीच्या बुंध्यातून रस काढून काकवी केली जाते.
सुधारीत व संकरित जाती

सुधारित सावनेर, सुधारित रामकेल, एन. जे. १३४, टेसपुरी, सातपानी, मालदांडी ३५–१ (सीएसएच क्र. ४)
रोग

ज्वारीवर कवकांचे प्रकार वाढतात. काणी, काजळी, तांबेरा, केवडा, अरगट आणि करपा हे कवकजन्य रोग पिकांना रोगग्रस्त करतात.

तसेच रुचिरा प्रकार प्रसिद्ध आहे.
संदर्भ

वर्ग:भरड धान्ये
वर्ग:शेती
वर्ग:जीवशास्त्र
वर्ग:वनस्पती
वर्ग:वनस्पतीशास्त्र
वर्ग:अन्न
वर्ग:पिके‎
वर्ग:तृणधान्ये
पुष्कर मेळा

पुष्कर मेळा, ज्याला पुष्कर उंट मेळा किंवा स्थानिक पातळीवर कार्तिक मेळा सेही म्हणतात, हा वार्षिक बहु-दिवसीय पशुधन मेळा आणि सांस्कृतिक उत्सव आहे जो राजस्थान, भारताच्या अजमेर जिल्ह्यातील अजमेर शहराजवळील पुष्कर शहरात आयोजित केला जातो. हा मेळा हिंदू महिन्याच्या कार्तिक महिन्यापासून सुरू होतो आणि कार्तिक पौर्णिमेला संपतो, जो सामान्यतः ग्रेगोरियन कॅलेंडरमध्ये ऑक्टोबरच्या अखेरीस किंवा नोव्हेंबरच्या सुरुवातीला येतो.

१९९८ मध्ये, वर्षभर १० लाखांहून अधिक पर्यटक पुष्करला येत असत. केवळ पुष्कर मेळा २००,००० हून अधिक पर्यटकांना आकर्षित करतो.


चित्र:Inde pushkar foire.jpg|पुष्कर मेळा
चित्र:Giant wheels at Pushkar, Rajasthan.jpg|पुष्कर मेळ्यातील रहाडगाडगे
चित्र:Local villagers arriving at the Pushkar Fair..jpg|पुष्कर मेळ्यात भागघेण्यास येणारे लोक
चित्र:Shop selling Sindoor (Vermilion) in Pushkar, Rajasthan.jpg|पुष्कर मेळ्यात कुंकुं विक्रेता
चित्र:Tug of war, at Pushkar Fair, Rajasthan.jpg|पुष्कर मेळ्यातील दोर ओढणाऱ्या महिला
चित्र:Hot Air Balloon Ride by Sky Waltz.jpg|पुष्कर मेळा २००८ मधील उष्ण हवेचा फुगा हवेत तरंगताना

संदर्भ

पुष्कर मेळा संकेतस्थळ

वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव
गौतम महर्षी

हे वैवस्वत मन्वंतरातल्या सप्तर्षींमधील एक ऋषी आहे. आकाशात दिसणाऱ्या सप्तषीं ताऱ्यांमध्ये ह्यांचे नाव नाही.

गौतमाच्या पत्नीचे नाव अहल्या (मराठी: अहिल्या) आहे. इंद्राने भ्रष्ट केल्याने ही गौतम ऋषींच्या शापामुळे शिळा (पत्थर) झाली. पुढे रामाच्या पदस्पर्शाने ती परत मनुष्यरूपात आली.

गौतमाच्या शापाने इंद्राच्या शरीराला सहस्र छिद्रे पडली. त्या छिद्रांचे उःशापामुळे डोळे झाले. या हजार डोळ्यांमुळे इंद्राला सहस्राक्ष म्हणतात.

गौतम ऋषी जयंती चैत्र शुक्ल प्रतिपदेला असते.


वर्ग:भारतातील प्राचीन ऋषी
जायकवाडी धरण

जायकवाडी धरण हे गोदावरी नदीवर असलेले महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजी नगर जिल्ह्यामधील पैठण येथे आहे.या धरणाला नाथसागर देखील म्हणतात.हे एक प्रमुख धरण असून मराठवाड्यातील जवळजवळ २.४० लाख हेक्टर क्षेत्र या धरणामुळे ओलिताखाली आलेले आहे. आशिया खंडातील मोठं मातीचं धरण अशी ख्याती असलेलं जायकवाडी धरण(Jayakwadi dam). ६० किलोमीटरची लांबी आणि दहा किलोमीटरची रुंदी इतका मोठा पसारा असलेल्या या नाथसागराची आशिया खंडातलं सर्वात मोठं मातीचं धरण अशी ओळख आहे. जायकवाडी धरणाची तब्बल १०२ टीएमसी पाणीसाठ्याची क्षमता आहे. हे धरण एकदा पूर्ण भरलं तर दोन वर्षाच्या शेतीच्या पाण्याची आणि ४ वर्षांच्या पिण्याची पाण्याची सोय होते. म्हणून या धरणाला मराठवाड्याचा छोटा समुद्र समजला जातो.

नाथसागरावर अवलंबून क्षेत्र
नाथसागरावर मराठवाड्यातील पाच जिल्हे अवलंबून असतात. छत्रपती संभाजीनगर, बीड, जालना, परभणी आणि नांदेड हे जिल्हे जायकवाडी धरणावर थेट अवलंबून आहेत. तर परळी इथलं वीजनिर्मिती करणारं थर्मल सुद्धा याच पाण्यावर अवलंबून असतं

जायकवाडी धरणाला उजवा आणि डावा असे दोन कालवे आहेत. या कालव्यातून मराठवाड्यातल्या पाचही जिल्ह्यातील शेतीसाठी पाणी सोडलं जातं. यातल्या डाव्या कालव्याची लांबी ही तब्बल २०८ किलोमीटर आहे

जायकवाडी धरणातून तब्बल अडीच ते तीन लाख हेक्टर शेतीच्या सिंचनासाठी पाणी सोडलं जातं. याच धरणावर छत्रपती संभाजीनगर आणि जालना या दोन महानगराच्या पाणीपुरवठा योजना अवलंबून आहेत. तब्बल ४०० गावांची तहानही जायकवाडी धरण भागवतं

छत्रपती संभाजीनगरमधील वाळूज, शेंद्रा, चिकलठाणा, पैठण आणि जालना औद्योगिक वसाहती सुद्धा याच धरणावर अवलंबून आहेत. त्यामुळे जायकवाडी धरण भरणं म्हणजे मराठवाड्याच्या आर्थिक विकासाला चालना मिळणे असंही समजलं जातं.
धरणाची माहिती

बांधण्याचा प्रकार : मातीचा भराव व दगडी बांधकाम
उंची : ४१.३ मी. (सर्वोच्च)
लांबी : ९९९७.६७ मी.
दरवाजे

प्रकार : S - आकार
लांबी : ४७१ मी.
सर्वोच्च विसर्ग : २२६५६ घनमीटर / सेकंद
संख्या व आकार : २७, (१२.५० X ७.९० मी)
पाणीसाठा

क्षेत्रफळ : ३५० वर्ग कि.मी.
क्षमता : २९०९ दशलक्ष घनमीटर
वापरण्यायोग्य क्षमता : २१७० दशलक्ष घनमीटर
ओलिताखालील क्षेत्र : ३५०० हेक्टर
ओलिताखालील गावे : १०५
कालवा
डावा कालवा

लांबी : २०८ कि.मी.
क्षमता : १००.८० घनमीटर / सेकंद
ओलिताखालील क्षेत्र : २६३८५८ हेक्टर
ओलिताखालील शेतजमीन : २३७४५२ हेक्टर
उजवा कालवा

लांबी : १३२ कि.मी.
क्षमता : ६३.७१ घनमीटर / सेकंद
वीज उत्पादन

जलप्रपाताची उंची : ९४ फूट
जास्तीतजास्त विसर्ग : ५० क्यूमेक्स
निर्मिती क्षमता : १२ मेगा वॅट
विद्युत जनित्र : १
संदर्भ

वर्ग:भारतातील धरणे
वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील धरणे
वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा
ज्योतिर्लिंग

भारतात शंकराची एकूण १२ महत्त्वाची मंदिरे आहेत. त्यांना १२ (द्वादश) ज्योतिर्लिंगे म्हणतात. धर्मशास्त्राने या ज्योतिर्लिंगांच्या यात्रेचा क्रम सांगितला आहे, तो असा :
संस्कृत श्लोक

हिंदू धर्मानुसार अस म्‍हणल जात की जी व्‍यक्ति "वरील बारा ज्‍योर्तिलिंगाचे नावानुरूप मंत्र" जर दररोज पहाटे व सायंकाळी जपन केला तर सात जन्‍मातील झालेला पाप ज्‍योर्तिलिंगाच्‍या स्‍मरणामुळे / जप केल्‍यामुळे सर्व पापांचा विनाश होतो.
खालील श्लोक (द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रम्) १२ ज्योतिर्लिंगांचे वर्णन करते:
संदर्भ यादि

*
वर्ग:हिंदू मंदिरे
भारतातील प्रमुख १२ जोतिर्लिंग थोडक्यात परिचय
दख्खनचे पठार

इवलेसे|180px|भारतातील दख्खनच्या पठाराचे स्थान

दख्खनचे पठार हे दक्षिण भारतातील एक मोठे पठार आहे. या पठाराचा बराचसा भाग महाराष्ट्र राज्यात आहे . नर्मदेच्या दक्षिणेला हा त्रिकोणी प्रदेश आहे. मेघालय पठार आणि त्याच्याशी संबंधित ईशान्येकडील डोंगराचा समूह हा दख्खनच्या पठाराचा एक भाग आहे. दख्खनच्या पठाराच्या मुख्य भागापासून तो गंगेच्या मुखाकडील मैदानामुळे आणि सुंदरबनच्या प्रदेशामुळे अलग झाला आहे. सातपुडा पर्वतरांगांच्या दक्षिणेला असलेल्या दख्खनच्या पठारात अनेक पठारे सामावलेली आहे.पश्चिम घाट आणि पूर्व घाट या दख्खनच्या पठाराच्या सीमा आहेत.

दख्खन या शब्दाची व्युत्पत्ती "दक्षिण" या संस्कृत शब्दापासून झालेली आहे, या शब्दाचा महाराष्ट्री प्राकृत अपभ्रंश म्हणजे "दख्खन" होय.

महाराष्ट्राचे पठार मुख्यत: अग्निजन्य(बेसाल्ट) खडकापासून बनले आहे. बेसाल्ट खडकांचे थर जवळ जवळ क्षितिजसमांतर आहेत आणि त्यामुळे संपूर्ण भूस्वरूपाची रचना पा-य्रांसारखी झाली आहे.या बेसाल्ट खडकांच्या रचनेला 'डेक्कन ट्रयाप ' म्हणले जाते . कर्नाटक-तेलंगाना पठार मुख्यत: कानाश्म आणि पत्तीताश्म खडकांनी बनलेले आहे. कर्नाटकचे पठार 'मैदान' या नावाने ओळखले जाते .

दख्खनच्या पठाराचे पुढील प्रमाणे उपविभाग पडतात.
thumb|right|तिरूवन्नामलाई टेकडी, दख्खनच्या पठाराचे सर्वांत दक्षिण टोक
१ )सातपुडा-महादेव-मैकल रांगा २)महाराष्ट्र पठार ३)कर्नाटक पठार ४)आंध्र-तेलंगणा पठार ५)छोटा नागपूर ,महानदीचे खोरे ,दंडकारण्य आणि गहर्जात डोंगरांनी मिळून बनलेले पूर्वेचे पठार आहे .
भौगोलिक स्थान
खनिजे

दगङी कोळसा, सोने, ताम्बे, अल्युमिनियम.
पर्यावरण

वर्ग:भारताचा भूगोल
नाईल नदी

right|300 px|thumb|आफ्रिकेच्या नकाशावर नाईल नदी
नाईल () ही आफ्रिका खंडातील प्रमुख नदी आहे. इतकी लांबी असलेल्या नाईलला जगातील सर्वात लांब नदी मानण्यात येते. पांढरी नाईल व निळी नाईल ह्या दोन नाईलच्या प्रमुख उपनद्या आहेत. पांढऱ्या नाईलचा उगम व्हिक्टोरिया सरोवरामध्ये होतो तर निळ्या नाईलचा उगम इथियोपियामधील ताना सरोवरात होतो. सुदानमधील खार्टूम शहराजवळ ह्या दोन नद्यांचा संगम होतो व पुढील प्रवाहाला एकत्रितपणे नाईल नदी असे संबोधले जाते. साधारणपणे उत्तरेकडे वाटचाल करून नाईल नदी भूमध्य समुद्रामध्ये मिळते.

नाईलचे पाणलोट क्षेत्र सुमारे ३४ लाख वर्ग किमी एवढे असून ती , ,,, व ह्या ६ देशांमधून वाहते. उत्तर आफ्रिकेतील सुदान व इजिप्त देशांमध्ये नाईल जवळजवळ पूर्णपणे वाळवंटामधून वाहते. ऐतिहासिक काळापासून इजिप्तमधील जीवन संपूर्णपणे नाईलवर अवलंबून आहे. इजिप्तमधील शहरे व गावे प्रामुख्याने नाईलच्या काठावरच वसलेली आहे व इजिप्तच्या संस्कृतीमध्ये नाईलला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
नील नदीच्या उपनद्या

अटबारा नदी
निळ्या नाईल संगमाच्या खाली अटबारा नदी आहे, साधारणतः ताना तलावाच्या उत्तरेस इथिओपियामध्ये उगम पावते. सुमारे ८०० किलोमीटर (५०० मैल) लांब आहे. इथिओपियामध्ये पाऊस पडतो तेव्हाच अटबारा नदी वाहते.मुखाजवळ तिचे पात्र १५० किमी रुंद आहेत.
चित्रदालन


Image:Nile riverboat, 1900.jpg|नाईल नदीतील बोट इजिप्त येथे इ.स. १९००
Image:Nile.jpg| क्रूस बोटेतून नाईल नदिचे दृश्य लक्सर आणि अस्वान दरम्यानचे
Image:Dhows on the Nile.jpg|फेलूक्का, अस्वान जवळील दृश्य
Image:Felucca on the Nile in Cairo 2008-08-14.jpg|नाईल नदीतील बोट झामलेक भागातील, कॅंरियो.
Image:EternalNile.JPG|नाईल नदी दलदलीचे दृश्य
Image:Africa11 016.jpg|नाईल नदी युगांडा येथे
Image:Nile in Uganda - by Michael Shade.jpg|नाईल नदी पार करतांना बोट, युगांडा येथील दृश्य
Image:Lights along the Nile.jpg|नाईल नदीच्या काठावरील वाळवंटातील सापासारखे दिसणारे दृश्य.

व्हिडियो


File:Nile-River1.ogg|नदी आणि पर्वत दृश्य नाईल नदी जवळील
File:Nile-River-Cruise.ogv|नाईल नदी काठावर राहणारे लोक.

संदर्भ
बाह्य दुवे

* नाईल नदीची तपशील माहिती
* नाईल व ॲमेझॉन नद्यांची तुलना


वर्ग:नाईल नदी
वर्ग:नद्या
ब्रह्मपुत्रा नदी

250 px|इवलेसे|तेजपूरजवळील [[कोलिया भोमोरा सेतू]]
ब्रह्मपुत्रा ही आशियामधील एक प्रमुख नदी आहे. ब्रह्मपुत्रा हिमालय पर्वतरांगेतील तिबेटच्या बुरांग जिल्ह्यामध्ये त्सांगपो किंवा यारलुंग झांबो (यार्लुंग त्सांग्पो) ह्या नावाने उगम पावते. तेथून पूर्वेकडे वाहत येऊन ब्रह्मपुत्रा भारताच्या अरुणाचल प्रदेश राज्यामध्ये प्रवेश करते. अरुणाचल व आसाममधून नैर्ऋत्य दिशेने वाहत जाऊन ब्रह्मपुत्रा बांगलादेशामध्ये शिरते. बांगलादेशमध्ये तिला जमुना ह्या नावाने ओळखले जाते. बांगलादेशात ब्रह्मपुत्रेला प्रथम पद्मा ही गंगेपासून फुटलेली नदी व नंतर मेघना ह्या दोन प्रमुख नद्या मिळतात. गंगेच्या त्रिभुज प्रदेशामध्ये येऊन ब्रह्मपुत्रा बंगालच्या उपसागराला मिळते.

ब्रह्मदेवाचा पुत्र असे ब्रह्मपुत्रा नदीचे नाव पडले असून हिचे नाव काहीजण ब्रह्मपुत्र असे पुल्लिंगी असल्याचे समजतात. (मोठ्या नद्यांना मराठीत नद असा पुल्लिंगी शब्द आहे.) आसाम राज्यामधील बहुतेक सर्व मोठी शहरे ब्रह्मपुत्रेच्या काठावरच वसली आहेत.



वर्ग:भारतातील नद्या
वर्ग:चीनमधील नद्या
वर्ग: बांगलादेशमधील नद्या
सतलज नदी

सतलज नदी पंजाबमधून वाहणाऱ्या पाच नद्यांपैकी सगळ्यात मोठी नदी आहे. सतलजचा उगम तिबेटमधील राक्षसताल सरोवरातून होतो. येथे तिला लांग्केन झांग्बो (हत्ती नदी) अशा नावाने ओळखले जाते. पश्चिम-उत्तर पश्चिमेस २६० किमी अंतर वाहिल्यावर सतलज शिप्कीला येथे भारतात शिरते. हिमाचल प्रदेशमध्ये साधारण पश्चिम-आग्नेयेस दिशेत ३६० किमी वाहल्यावर तिचा संगम बियास नदीशी होतो. यात दिशेत १५ किमी वाहून सतलज पाकिस्तानात शिरते. पुढे ही नदी चिनाब नदीला मिळते. येथे ही नदी पंजनाद नदी या नावाने ओळखली जाते. येथून १०० किमी पश्चिमेस बहावलपूर शहराजवळ ही नदी सिंधु नदीस मिळते.




वर्ग:भारतातील नद्या
वर्ग:पाकिस्तानमधील नद्या
वर्ग:हिमाचल प्रदेशमधील नद्या
वर्ग:पंजाब (भारत)मधील नद्या