JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
आंध्र प्रदेश

आंध्रप्रदेश (तेलुगू- ఆంధ్ర ప్రదేశ్) हे भारतीय २८ राज्यांपैकी एक राज्य आहे. आंध्रप्रदेशाचे क्षेत्रफळ १६०.२०५ वर्ग कि.मी. असून क्षेत्रफळानुसार ते भारतात आठवे राज्य आहे. २०११ च्या जणगणनेुसार आंध्र प्रदेशाची लोकसंख्या ४९,३८६,७९९ एवढी आहे.
इतिहास

१ नोव्हेंबर इ.स. १९५६च्या राज्य पुनर्रचना कायद्याने हैदराबाद संस्थानाचे विभाजन होऊन तेलगू भाषकांचा आंध्र प्रदेश निर्माण झाला, मराठी भाषकांचा प्रदेश महाराष्ट्राला जोडला गेला, कन्नड भाषकांचा प्रदेश कर्नाटकाला जोडला गेला.

२ जून, २०१४ रोजी आंध्र प्रदेशचे विभाजन होऊन तेलंगणा हे नवीन राज्य निर्माण करण्यात आले. प्रारंभी काही काळ हैदराबाद ही तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशची राजधानी होती. नंतर अमरावती या सुनियोजित राजधानीची कोनशिला २२ ऑक्टोबर २०१५ ला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी बसविली.
भूगोल

* आंध्र प्रदेश राज्याचे क्षेत्रफळ २,७५,०६८ वर्ग किमी आहे.
* राज्याला ९७२ किमीचा समुद्र किनारपट्टी लाभली आहे.
* आंध्र प्रदेश राज्य अक्षांश- १२°४१' ते २२° उत्तर व रेखांश- ७७° ते ८४°४०' पूर्व या सीमांमध्ये वसलेला आहे.
* राज्याची लोकसंख्या २०११ च्या जनगणनेनुसार ८,४६,५५,५३३ असून लोकसंख्येची घनता दर चौरस किलोमीटरला ३०८ इतकी आहे.
चतुःसीमा

* पूर्वेस- बंगालचा उपसागर
* पश्चिमेस- कर्नाटक राज्य
* उत्तरेस-तेलंगणा राज्य
* दक्षिणेस- तमिळनाडू राज्य
* ईशान्येस- छत्तीसगढ राज्य, ओडिशा राज्य
जिल्हे

यावरील विस्तृत लेख येथे पहा.

आंध्र प्रदेशमध्ये 26 जिल्हे आहेत. जिल्ह्यांची यादी अशी -

* अनंतपुर
* सत्य साई
* तिरुपति
* अन्नमय्य
* चित्तुरु
* पूर्व गोदावरी
* गुंटुर
* कडप्पा
* पार्वतीपुरम मन्यम
* अनकपल्लि
* अल्लुरि शीत रामा राजु
* काकिनाड
* कोनशीम अमलापुरम
* एलुर
* एन्टिर विजयवाड़ा
* मिछिलि पट्नम
* भावपुरि
* पल्नाडु
* कुर्नूल
* नन्ध्याल
* नेल्लोर
* ओंगोलु
* श्रीकाकुलम
* विशाखापट्टणम
* विजयनगर
* पश्चिम गोदावरी
राज्यातील पर्यटनस्थळे

चारमिनार

right|thumb|150px|चारमिनार
चारमिनार हा मोहम्मद कुली कुतब शहा यांनी १५९१ साली बांधला. शहराचा प्रतिक म्हणून चारमिनार ओळखला जातो. चारमीनार हे नाव त्याच्या बांधलेल्या पद्धतीवरून हे नाव मिळाले. चारमिनार हा ५४ मीटर उंच आहे.
तिरुपती

right|thumb|150px|बालाजी|बालाजीचे विख्यात मंदिर
तिरुपती हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रांमध्ये मोडते. तिरु म्हणजे लक्ष्मी. लक्ष्मीचा पती म्हणजे तिरुपती(विष्णू). येथे बालाजीचे विख्यात मंदिर आहे. शहरापासून जवळच असलेल्या डोंगरावर बालाजीचे मंदिर आहे. या डोंगरास तिरुमला असे म्हणतात. तेलुगू व तमिळ भाषेत मला/मलई म्हणजे डोंगर/पर्वत होय.
श्रीशैल्यम्‌ मल्लिकार्जुन

right|thumb|150px|श्रीशैल्यम्‌ मल्लिकार्जुनमंदिर
श्रीशैल्यम्‌ मल्लिकार्जुन हे बारा ज्योतिर्लिंग मंदिरांपैकी एक मंदिर आहे. हे हैद्राबादपासून २२० किमी अंतरावर आहे.
एथिपोथला धबधबा

right|thumb|150px|एथिपोथला धबधबा
राज्याची प्रतिके
आंध्र प्रदेशावरील पुस्तके

* स्वागतशील शेजारी आंध्र प्रदेश (श्रीनिवास गडकरी)
बाह्य दुवे

* आंध्रा इतिहास
* आंध्रा
* तेलंगाणा


*
त्रिपुरा

त्रिपुरा () हे ईशान्य भारतातील एक राज्य आहे. याच्या उत्तरेला व पश्चिमेला बांग्लादेश, ईशान्येला आसाम व पूर्वेला मिझोरम ही राज्ये आहेत. त्रिपुराचे क्षेत्रफळ १०.४९२ चौ.किमी एवढे आहे. आगरताळा हे त्रिपुराच्या राजधानीचे व राज्यातील सर्वात मोठे शहर आहे. या राज्याची लोकसंख्या ३६,७१,०३२ एवढी आहे. तांदूळ, डाळ, ताग, कापूस ही त्रिपुराची प्रमुख पिके आहेत. राज्याची साक्षरता ८७.७५ टक्के आहे. गोमती व खोवाई या येथील प्रमुख नद्या आहेत. येथे त्रिपुरी वंशाचे लोक देखील आढळतात. बंगालीसोबत ककबरक ही येथील एक अधिकृत भाषा आहे. मणिपुरी ही देखील त्रिपुरामधील एक प्रमुख भाषा आहे.
इतिहास

त्रिपुरा मधील हासरा आणि खोवई घाटांमध्ये जीवाश्म लाकडापासून बनवलेली उच्च पालीओलिथिक साधने सापडली आहेत. त्रिपुराचे एक प्राचीन नाव किरत देश आहे.
भूगोल

यावरील विस्तृत लेख पहा - त्रिपुरामधील जिल्हे

त्रिपुरा राज्यात ४ जिल्हे आहेत.

त्रिपुरा उत्तर-पूर्व भारतातील एक राज्य आहे. अरुणाचल प्रदेश, आसाम, मणिपूर, मेघालय, मिझोरम, नागालॅंड आणि त्रिपुरा सात भगिनी राज्य म्हणून ओळखल्या जातात.
चित्रदालन


चित्र:Unakoti 1.jpg
चित्र:Neer Mahal, the water palace of Tripura 02.jpg
चित्र:Tripuri 02.jpg
File:Halam Tribal Girl.jpg|एका जनजातीमधील महिला

संदर्भ

वर्ग:त्रिपुरा
वर्ग:ईशान्य भारत
नागालँड

नागालॅंड हे ईशान्य भारतातील एक राज्य आहे. या राज्याच्या पश्चिमेला आसाम, उत्तरेला अरुणाचल प्रदेश व आसामचा काही भाग, तर पूर्वेकडे म्यानमार हा देश आणि दक्षिणेला मणिपूर राज्य आहे. हे राज्य सृष्टिसौंदर्याने व विविध लोकसंस्कृतींनी नटले आहे. नागालॅंड राज्याचे क्षेत्रफळ १६,५७९ चौ.किमी असून लोकसंख्या १९,८०,६०२ एवढी आहे. कोहिमा ही नागालॅंडची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. ॲंगमी व चॅंग ह्या येथील प्रमुख भाषा आहेत. शेती, हातमाग व विणकाम हे नागालॅंडमधील प्रमुख उद्योग आहेत. तांदूळ, डाळ, ऊस व कापूस ही येथील प्रमुख पिके आहेत. या राज्याची साक्षरता ८०.११ टक्के एवढी आहे.
इतिहास

नागभूमीत राहणाऱ्यांना किरात म्हणले जाई.. नाग ही एकच जनजाती नाही. अंगामी, आअ, कुबई, कचा, लेंगमी, कोन्याक, रेंगमा, जेलियांग अशा साऱ्या किरातांना 'नाग' ही सामान्य संज्ञा आहे. नाग हे त्यांचेचंद्रकुलचिन्ह आहे. या जनजातीचा प्रमुख देव सूर्य आहे. तसेच प्रत्येक जनजातीचे देव आहेत. अंगामी नागांचा देव उकपेनुअकाई- तर आअंचा देव पाषाणस्वरूप आणि तोच त्यांचा मूळ पुरुष. रेंगमाच्या दृष्टीने सूर्य पुरुष आहे तर [[]] हा देवी आहे. नागकन्यांचे आकर्षण रामायण काळातही होते असे दिसून येते. श्रीरामाचा पुत्र कुशाचा विवाह नागकन्येशी झाला होता. रावणाचा पराक्रमी पुत्र मेघनाद याची पत्‍नी नागभूमीची होती, तर. उलुपी ही अर्जुनाची पत्‍नी नागकन्या होती.
नागालँडमधील भारत सरकारविरोधी फुटीरवादी संघटना

* एनएससी‍एन-के : नॅशनल सोशॅलिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालॅंड-खापलांग (सदस्यसंख्या २,५००)- प्रभावक्षेत्र - मणिपूर, नागालॅंड :- या संस्थेची निर्मिती, एनएससी‍एन-आयएम या संघटनेतील अंतर्गत संघर्षातून झाली. ही संघटना भारत सरकारशी शस्त्रसंधीला तयार होती, पण मार्च २०१५मध्ये त्यांनी हा विचार रद्द केला.

* एनएससी‍एन-केके : नॅशनल सोशॅलिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालॅंड-खोले कितोवी (सदस्यसंख्या ८००-१०००)- प्रभावक्षेत्र - नागालॅंडचा काही भाग :- एनएससी‍एन-खापलांग संघटनेत ब्रह्मदेशीय व भारतीय असे भेद पडल्याने या संघटनेचा जन्म झाला. खोले कोनयाक व कितोवी झिमोमी या दोन नेत्यांमधील स्पर्धेमुळे ही (केके) संघटना जन्माला आली.

* एनएससी‍एन-आयएम : नॅशनल सोशॅलिस्ट कौन्सिल ऑफ नागालॅंड-इसाक मुईवा (सदस्यसंख्या ४,५००)- प्रभावक्षेत्र -मणिपूर, नागालॅंड, अरुणाचल प्रदेश : खापलांग संघटनेशी संघर्ष झाल्यामुळे चिशी स्यू व थुइंगलेंग मुईवा हे दोन नेते बाहेर पडले आणि त्यांनी ही संघटना स्थापन केली. इ.स. १९९७ मध्ये या संघटनेने सरकारशी केलेला शस्त्रसंधी अजून कायम आहे.याच संघटनेशी भारत सरकारने ऑगस्ट २०१५मध्ये नवा करार केला आहे.

* एनएससी : नागा नॅशनल कौन्सिल (सदस्यसंख्या ५००-६००)- प्रभावक्षेत्र -कार्यरत नाही. :- ही पहिली फुटीरवादी नागा संघटना, अंगामी झापू फिझो यांनी इ.स. १९४० मध्ये स्थापन केली. त्यानंतर ती पाच गटात विखुरली गेली. त्यांतील एनएनसी हामूळचा गट आहे. या गटाला फिझोची मुलगी इंग्लंडमधून मार्गदर्शन करते.

* झेडयूएफ : झेलियांगग्रॉंग युनायटेड (सदस्यसंख्या ?)- प्रभावक्षेत्र - मणिपूरचा काही भाग. :- २०१२ साली या संघटनेची स्थापना झाली. हे संघटना झेम्स, लियांगमाईस, आणि रोंगमेईस या जातीच्या लोकांचे नेतृत्व करते, व नागालॅंड,मणिपूर आणि आसाममधील बंडखोरांना पाठिंबा देते.
नागालँडवरील पुस्तके

* नागालॅंडच्या अंतरंगात (लेखिका - डॉ. अर्चना जगदीश). या मराठी पुस्तकाला पुणे मराठी ग्रंथालयाचा २०१७ सालचा ना.के. बेहेरे पुरस्कार मिळाला आहे.
भूगोल

जिल्हे

यावरील विस्तृत लेख पहा - नागालॅंडमधील जिल्हे

नागालॅंड राज्यात एकूण ८ जिल्हे आहेत.




*
वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
वर्ग:ईशान्य भारत
पंजाब

इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
पंजाब हे भारताच्या वायव्येकडील एक महत्त्वाचे राज्य आहे. पंजाब पाच नद्यांचा प्रदेश म्हणून प्रसिद्ध आहे. याच्या ईशान्येला हिमाचल प्रदेश व जम्मू आणि काश्मीर, पूर्वेस चंदिगड, दक्षिण व आग्नेय दिशांना हरयाणा, नैऋत्येस राजस्थान ही राज्ये आहेत तर पश्चिमेस पाकिस्तान हा देश आहे. चंदिगड ही पंजाब व हरियाणाची संयुक्त राजधानी आहे. पंजाबचे क्षेत्रफळ ५०,३६२ आहे तर पंजाबची लोकसंख्या १०,३८,०४,६३७ एवढी आहे. पंजाबी ही पंजाबची प्रमुख भाषा आहे. पंजाबची साक्षरता ७६.६८ टक्के आहे. ताग, गहू, तांदूळ, चहा ही येथील प्रमुख पिके आहेत. पंजाब मध्ये शीख धर्माचा उदय झाल्याने तेथे शीख धर्मीयांची संख्या जास्त आहे.
पंजाब: पूर्व इतिहास

पंजाबमधील असंतोष: पंजाब राज्यात अकाली दल हा प्रमुख राजकीय पक्ष होता. १९७३ मध्ये अकाली दलाने ‘आनंदपूर साहिब’ ठराव मंजूर केला. त्यानुसार चंदीगढ पंजाबला द्यावे, इतर राज्यांतील पंजाबी भाषिक प्रांत पंजाबमध्ये समाविष्ट करावेत, सैन्यामधील पंजाबचे संख्याप्रमाण वाढवावे, पंजाब राज्यास अधिक स्वायत्तता द्यावी अशा अनेक गोष्टींची मागणी या ठरावात होती. १९७७ मध्ये अकाली दल पंजाबमध्ये सत्तेवर आला. अकाली दलाने सत्ता घेताना जुन्या मागण्यांबरोबर पंजाबला नदी पाणीवाटपात पाणी वाढवून द्या, अमृतसर शहराला पवित्र शहर किताब द्या अशा मागण्या केल्या. १९८० मध्ये पंजाबमध्ये ‘स्वतंत्र खलिस्तान’ या चळवळीने मूळ धरले. या काळात अकाली दलाचे नेतृत्व संत हरचरणसिंग लोंगोवाल करत होते. ते सुवर्ण मंदिरात बसून आपल्या कार्यकर्त्यांना निदर्शने करण्याच्या सूचना देत होते. सुवर्णमंदिराच्या दुसऱ्या बाजूस कट्टर खलिस्तानवादी जर्नेलसिंग भिंद्रानवाले याच्याभोवती सशस्त्र अनुयायी गोळा होऊ लागले. या काळात दहशतवादी अतिरेकी कारवायांना सुरुवात झाली. १९८१ मध्ये संपादक लाला जगतनारायण यांच्या खून प्रकरणी भिंद्रानवाले यास अटक झाली. येथून पुढे वातावरण अधिक चिघळत गेले. यातूनच १९८३ मध्ये पंजाबमध्ये राष्ट्रपती राजवट लागू करण्यात आली. भिंद्रानवाले अकाल तख्त या धार्मिक स्थळी राहायला गेला. भिंद्रानवालेच्या अनुयायांनी सुवर्णमंदिर परिसर आपल्या ताब्यात घेऊन तेथे वाळूची पोती रचली. परिसराला किल्ल्याचे स्वरूप आले. यामुळे पंजाबातील शांतता धोक्यात आली. लोकशाहीसमोर हे मोठे आव्हान होते.
भूगोल

कृषि

पंजाब एक कृषि प्रधान राज्य आहे. येथे गव्हाचे उत्पादन सर्वाधिक हा॓ते.
जिल्हे

यावरील विस्तृत लेख पहा - पंजाबमधील जिल्हे
पंजाब राज्यात २२ जिल्हे आहेत.
thumb|300px|right
बाह्य दुवे

*
मिझोरम

मिझोरम हे भारत देशाच्या ईशान्य भागातील एक राज्य आहे. मिझोरमच्या उत्तरेस आसाम, ईशान्येस मणिपूर, पश्चिमेस त्रिपुरा ही राज्ये तर पूर्वेस व दक्षिणेस म्यानमार व पश्चिमेस बांगलादेश हे देश आहेत. ऐझॉल ही मिझोरमची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे.

मिझोरम राज्याची स्थापना १९८७ साली आसाम राज्याला विभागून केली गेली. त्याचे एकूण क्षेत्रफळ २१,०८१ चौ.किमी एवढे आहे तर लोकसंख्या १०,९१,०१४ एवढी आहे. मिझो व इंग्रजी ह्या येथील प्रमुख भाषा आहेत. मिझोरम मध्ये मिझो जमातीचे लोक बहुसंख्येने राहतात. मिझोरममधील बहुतेक भू-भाग डोंगराळ स्वरूपाचा असून शेती हा येथील प्रमुख उद्योग आहे. त्यासोबतच पशुपालन व रेशीम हे येथील जोड व्यवसाय आहेत. मका, चहा व कडधान्ये ही येथील मधील प्रमुख पिके आहेत. या राज्याची साक्षरता जास्त म्हणजे ९१.५८ टक्के एवढी आहे. साक्षरतेच्या बाबतीत मिझोरमचा भारतात दुसरा (पहिला केरळ) क्रमांक लागतो.
बाह्य दुवे

*अधिकृत संकेतस्थळ
*पर्यटन संकेतस्थळ


*
वर्ग:भारतीय राज्ये
वर्ग:ईशान्य भारत
झारखंड

झारखंड () हे भारत देशाच्या पूर्व भागातले एक राज्य आहे. बिहार राज्याचा दक्षिणेकडील भाग वेगळा काढून, या राज्याचा निर्मितीचा ठराव भारतीय संसदेने सन २००० मध्ये संमत केला. त्यानुसार भारतीय गणराज्यातील २८ वे राज्य म्हणून १५ नोव्हेंबर २००० रोजी झारखंड अस्तित्वात आले. वने आणि खनिज संपत्तीची समृद्धी हे या राज्याचे वैशिष्ट्य आहे. राज्याच्या अर्थव्यवस्थेत या दोन घटकांचा सर्वांत मोठा वाटा आहे. रांची हे औद्योगिक शहर झारखंड राज्याची राजधानी आहे. झारखंड या राज्याचे क्षेत्रफळ ७९,७१४ चौ.किमी. एवढे आहे. या राज्याची लोकसंख्या ३,२९,६६,२३८ एवढी आहे. हिंदी ही येथील प्रमुख भाषा आहे. तांदूळ, गहू व मका ही येथील प्रमुख पिके आहेत.
बाह्य दुवे

*अधिकृत संकेतस्थळ
*पर्यटन संकेतस्थळ



वर्ग:भारतीय राज्ये
हरियाणा

हरियाणा हे भारताच्या उत्तर भागातील एक प्रमुख व प्रगत राज्य आहे. या राज्याचे क्षेत्रफळ ४४,२१२ चौ.किमी आहे. हरियाणाची लोकसंख्या २,५३,५३,०८१ एवढी आहे. हिंदी ही हरियाणाची प्रमुख भाषा आहे. चंदीगड ही हरियाणा व पंजाब या दोन राज्यांची संयुक्त राजधानी आहे. हरियाणाची साक्षरता ७६.६४ टक्के आहे. गहू, ज्वारी, जव, ऊस ही येथील प्रमुख पिके आहेत. महाभारत काळात कौरव व पांडव यांच्यात हरियाणा येथील कुरुक्षेत्र या ठिकाणी भीषण युद्ध झाले होते.
इतिहास

हरियाणा राज्य पंजाबमधून १९६६ साली वेगळे करण्यात आले.
भूगोल
जिल्हे

यावरील विस्तृत लेख पहा - हरियाणामधील जिल्हे

हरियाणा राज्यात १९ जिल्हे आहेत.


हरियाणा - प्रशासनिक नकाशा
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे

इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे
इवलेसे

इवलेसे
इवलेसे

इवलेसे


*
बाह्य दुवे

;General
* Haryana
;Government
* Official website of Government of Haryana
* List of websites of all departments, boards, corporations, institutes, officials, universities and districts of Haryana
* Haryana related information on official portal of Government of India
हिमाचल प्रदेश

हिमाचल प्रदेश ( इंग्रजी : Himachal Pradesh, उच्चारण [hɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ] ( मदत · माहिती ) ) हे उत्तर-पश्चिम भारतातील एक राज्य आहे. हे 21,629 mi² (56019 km²) पेक्षा जास्त क्षेत्र व्यापते आणि उत्तरेला जम्मू आणि काश्मीर आणि लडाख, पश्चिम आणि दक्षिण-पश्चिमेला पंजाब (भारत), हरियाणा आणि उत्तर या केंद्रशासित प्रदेशांच्या सीमेवर आहे. दक्षिणेला प्रदेश, पूर्वेला उत्तराखंड आणि पूर्वेला तिबेटने वेढलेले आहे. हिमाचल प्रदेश म्हणजे "हिमाच्छादित पर्वतांचा प्रांत". हिमाचल प्रदेशला "देवभूमी" असेही म्हणतात. या प्रदेशात आर्यांचा प्रभाव ऋग्वेदापेक्षा जुना आहे. अँग्लो-गुरखा युद्धानंतर ते ब्रिटिश वसाहती सरकारच्या ताब्यात आले. १८५७ पर्यंत, महाराजा रणजित सिंग यांच्या राजवटीत पंजाब राज्याचा (पंजाब हिल्सचे सिबा राज्य वगळता) भाग होता. १९५६ मध्ये ते केंद्रशासित प्रदेश बनवण्यात आले, परंतु १९७१ मध्ये, हिमाचल प्रदेश राज्य कायदा-१९७१ अंतर्गत, २५ जानेवारी १९७१ रोजी ते भारताचे अठरावे राज्य बनले.
इतिहास

कोहिली, हली, दगी, धुघरी, दासा, खसा, कनौरा आणि किरात असे [[आदिवासी प्रागैतिहासिक युग परिसर आहे. २२५० ते १७५० दरम्यान विकसित झालेल्या सिंधू खोरे संस्कृतीतील लोकांचे हिमाचल प्रदेश हे तळघर आहे. कोल्स किंवा मुंडस हिमाचल प्रदेशातील भोटस आणि किराट्सच्या टेकड्या मूळ स्थलांतरित मानल्या जातात.

राजा हर्षवर्धन यांनी थोड्या काळापुरते हा प्रदेश राजपूत प्राध्यापकांसह प्रमुख स्थानिक अधिकारांमध्ये विभागला होता. या साम्राज्यांना मोठ्या प्रमाणावर स्वातंत्र्य मिळाले, परंतु दिल्ली सल्तनत यांनी अनेक वेळा त्यांच्यावर हल्ले केले. १० व्या शतकाच्या सुरुवातीस महमूद गझनवींनी कांग्रा संस्थान जिंकले. तैमूरलंग आणि सिकंदर लोधी यांनी देखील अनेक किल्ले मिळविले आणि अनेक युद्धे लढविली. अनेक डोंगराळ प्रदेशांनी मुघल अधिराज्य स्वीकारले.
भूगोल

हिमाचल प्रदेश हे उत्तर भारतातील एक पहाडी राज्य आहे. हिमाचलच्या उत्तरेला जम्मू आणि काश्मीर, पश्चिमेला पंजाब, आग्नेयेला उत्तराखंड व दक्षिणेला हरियाणा ही राज्ये आहेत. हिमाचल प्रदेशाचे क्षेत्रफळ ५५,६७३ चौ.किमी आहे. लोकसंख्या ६८,५६,५०९ एवढी आहे. हिंदी व पहाडी ह्या येथील प्रमुख भाषा/बोली आहेत. शिमला ही हिमाचलची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. हिमाचल प्रदेशाची साक्षरता ८३.७८ टक्के आहे. गहू, बटाटे, तांदूळ, आले ही येथील प्रमुख पिके आहेत. हे राज्य हिमालयाच्या कुशीत वसले असल्यामुळे येथे अनेक निसर्गरम्य ठिकाणे आहेत. पर्यटन हा येथील प्रमुख व्यवसाय आहे. कुलू, मनाली, सिमला, धरमशाला यांसारखी पर्यटन स्थळे या राज्यात असल्यामुळे पर्यटनाच्या बाबतीत हे राज्य आघाडीवर आहे.
जिल्हे

यावरील विस्तृत लेख पहा - हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे

हिमाचल प्रदेश या राज्यात १२ जिल्हे आहेत.
हिमाचल प्रदेशातील पर्यटन स्थळे
चित्रदालन


चित्र:Dharamsala-douladhar-range.jpg
चित्र:Nature of Khajjiar (cropped).jpg
चित्र:Pahari group at Bazaar in town by Samuel Bourne.jpg
चित्र:Terrace Farming (2877646816).jpg
चित्र:Gaddi shepherds having a good time (16260304116).jpg

संदर्भ

#https://villageinfo.in/himachal-pradesh.html


*
जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)

जम्मू आणि काश्मीर हा भारताचा एक केंद्रशासित प्रदेश आहे. हा २०१९ पर्यंत भारताचे एक राज्य होता. भारतीय संसदेने मंजूर केलेल्या ठरावानुसार ३१ ऑक्टोबर २०१९ पासून जम्मू आणि काश्मीर हा केंद्रशासित प्रदेश बनला आहे. त्याचबरोबर लडाखला जम्मू-काश्मीरपासून वेगळे केले गेले आहे आणि लडाखला सुद्धा केंद्रशासित प्रदेश बनविण्यात आले आहे.

केंद्र सरकारने जम्मू-काश्‍मीरमधील कलम ३७० रद्द केल्यानंतर जम्मू-काश्मीर राज्यातील वेगळी राज्यघटना आणि वेगळा झेंडा यांच्यासह अनेक गोष्टी राज्यात लागू होणार नाहीत. परंतू, अजूनही राज्यातील सरकारी कार्यालयावर असणाऱ्या राज्याच्या झेंड्याविषयी आता सरकारकडून स्पष्टीकरण देण्यात आले आहे. येत्या स्वातंत्र्यदिनी जम्मू आणि काश्‍मीरमधील प्रत्येक ग्रामपंचायतीवर राष्ट्रध्वज फडकवला जाईल, असे केंद्रीय गृह राज्यमंत्री जी. किशन रेड्डी यांनी सांगितले.इवलेसे|काश्मीरच्या चाश्मेशाही बागेतील एक छायाचित्र

२० जिल्हे असलेला जम्मू व काश्मीर, आणि २ जिल्हे असलेला लडाख असे दोन संघराज्यीय प्रदेश निर्माण करण्यात आले. कलम ३७०, ३५अ रद्द केल्याने देशात सर्वात मोठा केंद्रशासित प्रदेश लडाख ठरला आहे.

जम्मू आणि काश्मीर हा केंद्रशासित प्रदेश हिमाचल प्रदेश आणि पंजाब या भारतीय राज्यांच्या उत्तरेस आणि लडाखच्या पश्चिमेस आहे. जम्मू आणि काश्मीरची राजधानी श्रीनगर आणि उपराजधानी जम्मू आहे.
संदर्भ

जम्मू आणि काश्मीर
वर्ग:भारताचा इतिहास
नवी दिल्ली

नवी दिल्ली हे दक्षिण आशियामधील भारत देशाच्या राजधानीचे शहर आहे. त्याचबरोबर भारताच्या दिल्ली ह्या केंद्रशासित प्रदेशाच्या मुख्यालयाचे ठिकाण देखील नवी दिल्ली येथेच आहे. राजधानी असल्याने भारत सरकारच्या विधी, न्याय व प्रशासन ह्या तिन्ही शाखांची मुख्यालये येथे आहेत. ह्या शहराची कोनशिला १५ डिसेंबर १९११ला बसवली गेली. भारताच्या राजधानी क्षेत्राचा उल्लेख करताना दिल्ली व नवी दिल्ली ही दोन्ही नावे वापरात असली तरीही नवी दिल्ली हा दिल्ली प्रदेशाचा एक लहान जिल्हा आहे. दिल्ली महानगर क्षेत्रामधील नोएडा, फरीदाबाद, गुरुग्राम, गाझियाबाद इत्यादी शहरे नवी दिल्लीसोबत रस्ते व रेल्वेमार्गांद्वारे जोडली गेली आहेत.

ब्रिटिश राजवटीदरम्यान १९११ साली भरवलेल्या दिल्ली दरबारामध्ये नवी दिल्ली ह्या शहराचा आराखडा मांडला गेला. एडविन ल्युटेन्स व हर्बर्ट बेकर ह्या दोन ब्रिटिश स्थापत्यकारांनी नवी दिल्लीची रचना केली व १३ फेब्रुवारी १९३१ रोजी वॉईसरॉय Lord Irwin ह्याच्या हस्ते नवी दिल्लीचे उद्घाटन करण्यात आले. केवळ ४२.७ चौरस किमी एवढे क्षेत्रफळ असणारे नवी दिल्ली हे दिल्ली महानगराचा एक लहान भाग आहे. दिल्लीचे क्षेत्रफळ १४८३ चौ.किमी. आहे. २०११ साली नवी दिल्लीची लोकसंख्या सुमारे २.५७ लाख तर दिल्ली महानगराची लोकसंख्या सुमारे २.८५ कोटी होती.

२० व्या शतकातील अग्रगण्य ब्रिटिश वास्तुविशारद एडविन लुटियन्स यांनी आखलेल्या बहुतेक नवी दिल्ली शहराचे मध्यवर्ती प्रशासकीय क्षेत्र म्हणून ब्रिटनच्या शाही महत्त्वाकांक्षा दाखवल्या गेल्या. राजपथ आणि जनपथ या दोन मध्यवर्ती टप्प्याटप्प्याने नवी दिल्लीची रचना आहे. राजपथ किंवा किंग वेज राष्ट्रपती भवन ते इंडिया गेटपर्यंत पसरलेला आहे. जनपथ (हिंदी: "लोकांचे पथ"), पूर्वी क्वीन्स वे, कॅनॉट सर्कसपासून सुरू होते आणि राजपथला काटकोनात कट करते. जवळपास शांतीपाठवर (१९: "शांतीचा मार्ग") वर १९ विदेशी दूतावास आहेत, हे भारतातील सर्वात मोठे राजनयिक एन्क्लेव्ह बनवित आहे. शहराच्या मध्यभागी एक भव्य राष्ट्र भवन आहे (पूर्वी व्हायसरॉय हाऊस म्हणून ओळखले जाते) रायसीना हिलच्या शिखरावर आहे. भारत सरकारची मंत्रालये असलेली सचिवालय राष्ट्रपती भवनाच्या बाहेर आहे. हर्बर्ट बेकर यांनी डिझाइन केलेले संसद भवन सांसद मार्गावर आहे.
वाहतूक

नवी दिल्ली रेल्वे स्थानक हे भारतामधील सर्वात वर्दळीचे स्थानक असून ते भारतीय रेल्वेच्या उत्तर रेल्वे क्षेत्राचे मुख्यालय आहे. त्याचबरोबर हजरत निजामुद्दीन रेल्वे स्थानक, दिल्ली जंक्शन रेल्वे स्थानक, दिल्ली सराई रोहिल्ला रेल्वे स्थानक व आनंद विहार टर्मिनल रेल्वे स्थानक ही देखील येथील मोठी रेल्वे स्थानके आहेत. दिल्ली मेट्रो ही भारतामधील सर्वात मोठी जलद परिवहन प्रणाली असून आजच्या घडीला दिल्ली मेट्रोचे जाळे ३५२ किमी एवढे पसरले आहे. इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हा भारतामधील सर्वात वर्दळीचा विमानतळ नवी दिल्लीच्या नैऋत्येस स्थित असून तो दिल्ली-गुरगांव द्रुतगतीमार्गद्वारे नवी दिल्लीसोबत जोडला गेला आहे.
संदर्भ

वर्ग:आशियातील देशांच्या राजधानीची शहरे
वर्ग:राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र
वर्ग:नवी दिल्ली
वज्र

thumb|right|250px|जपान येथील बौद्ध मठातील वज्र
हिंदू व बौद्ध परंपरांनुसार वज्र (संस्कृत: वज्र ; चिनी: 金剛, चिंगांग ; तिबेटी: རྡོ་རྗེ། , तोर्जे ; जपानी: 金剛 ; दोक्को) हे एका प्रकारच्या शस्त्राचे नाव आहे. वस्तू म्हणून पाहता, हे हातात पकडता येण्याजोगे धातूचे शस्त्र असते. हिंदू, बौद्ध व जैन मतांनुसार वज्र हे आत्मबलाचे चिन्ह मानले जाते. बौद्ध धर्मविधींतील धार्मिक साहित्यसामग्रीत याला अविभाज्य स्थान आहे.

तसेच भारतात प्राचीन काळी व तिबेट, भूतान, थायलंड इत्यादी बौद्धमतप्रभावित देशांत वज्र हे पुरुषांसाठीचे व्यक्तिवाचक नाव म्हणूनही वापरण्याची रीत आहे.
सांस्कृतिक संदर्भ

हिंदू परंपरेतील संदर्भ

देवांचा राजा इंद्र याचे शस्त्र होते. महर्षि दधिची यांच्या त्यागामुळे वज्राची निर्मिती होऊ शकली. हे शस्त्र त्यांचा अस्थींपासून निर्मिले होते. या शस्त्राचा वापर करून इंद्राने वृत्राचा निप्पात केला; तसेच स्वर्गावरील अनेक आक्रमणे परतवून लावत युद्धे जिंकली.
चित्रदालन


चित्र:Emblem_of_Bhutan.svg|दोन वज्रे असलेले भूतानाचे राजचिन्ह
चित्र:Relief of King Rama VI's privy seal.jpg|थायलंडाचा भूतपूर्व राजा सहावा राम याच्या वज्रांकित राजचिन्हाचे नमुनाशिल्प.
चित्र:Bundesarchiv Bild 135-S-15-47-18, Tibetexpedition, Fürst von Gautsa.jpg|हाती वज्र धरलेला तिबेटी बौद्ध धर्मगुरू (इ.स. १९३८)
चित्र:Vajrasattva Tibet.jpg|वज्रधारी बोधिसत्वाची - अर्थात वज्रसत्त्वाची - तिबेटी मूर्ती


वर्ग:हिंदू देवतांची शस्त्रे
वर्ग:बौद्ध धर्म
गुरू (निःसंदिग्धीकरण)

गुरू हा शब्द खालील लेखांशी संबंधित आहे.
व्यक्ती

* गुरु - शिक्षक
चित्रपट

* द गुरू (१९६९ चित्रपट), मर्चंट-आयव्हरी चित्रपट
* गुरू (१९८० चित्रपट), कमल हासन आणि श्रीदेवी अभिनीत एक तमिळ चित्रपट
* गुरू (१९८९ चित्रपट), उमेश मेहरा दिग्दर्शित हिंदी भाषेतील चित्रपट
* गुरू (१९९७ चित्रपट), राजीव आंचल दिग्दर्शित मल्याळम चित्रपट
* द गुरू (२००२ चित्रपट), डेझी वॉन शेरलर मेयर दिग्दर्शित एक ब्रिटिश चित्रपट
* गुरू (२००३ चित्रपट), स्वपन साहा दिग्दर्शित बंगाली चित्रपट
* गुरू (२००५ चित्रपट), बी जाफर दिग्दर्शित तेलगू चित्रपट
* गुरू (२००६ चित्रपट), रॉबर्ट विल्किन्स दिग्दर्शित योगगुरू के. पट्टाभी जोइस यांच्याविषयीचा चित्रपट
* गुरू (२००७ चित्रपट), मणिरत्नम दिग्दर्शित एक हिंदी चित्रपट
* गुरू (२०१२ चित्रपट), जगेश दिग्दर्शित कन्नड चित्रपट
* गुरू (२०१६ चित्रपट), संजय जाधव दिग्दर्शित मराठी चित्रपट
* गुरू (२०१७ चित्रपट), सुधा कोंगारा दिग्दर्शित एक तेलुगू चित्रपट
इतर

* गुरू ग्रह - सूर्यमालेतील ग्रह
* गुरू (ज्योतिष) - फलज्योतिषातील गुरू ग्रहाविषयी लेख

वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
मे १९

ठळक घटना आणि घडामोडी

सोळावे शतक

* १५३६ - इंग्लंडचा राजा हेन्री आठव्याची दुसरी बायको ऍन बोलेनचा व्यभिचाराबद्दल शिरच्छेद.
* १५६८ - मेरी स्टुअर्टला अटक.
सतरावे शतक

* १६०४ - कॅनडात मॉन्ट्रिआल शहराची स्थापना.
अठरावे शतक

* १७४९ - इंग्लंडचा राजा जॉर्ज दुसऱ्याने ओहायो कंपनीला अमेरिकेतील ओहायो प्रदेशातील जागा दिली.
एकोणिसावे शतक

* १८४८ - मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध-ग्वादालुपे हिदाल्गोचा तह - मेक्सिकोने पराभव मान्य केला व कॅलिफोर्निया, नेव्हाडा, युटाह ही राज्ये व अ‍ॅरिझोना, कॉलोराडो, वायोमिंग व न्यू मेक्सिको राज्यांचा काही भाग अमेरिकेला १८,२५,००० अमेरिकन डॉलरला विकला.
विसावे शतक

* १९२१ - अमेरिकन काँग्रेसने नागरिकत्त्व याचणाऱ्या व्यक्तिंवर देशानुसार आरक्षण सुरू केले.
* १९७१ - सोवियेत संघाने मार्स २ या अंतराळयानाचे प्रक्षेपण केले.
एकविसावे शतक

जन्म

* १८७४ - गिल्बर्ट जेसप, इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू.
* १८८२ - मोहम्मद मोसादेघ, इराणचा पंतप्रधान.
* १८९० - हो चि मिन्ह, व्हियेतनामचा क्रांतीकारी.
* १९०९ - निकोलस विंटन, शेकडो ज्यू मुलांना वाचवणारा रॉयल एर फोर्सचा लेफ्टनंट.
* १९२५ - पॉल पॉट, कंबोडियाचा हुकुमशहा.
* १९२६ - स्वामी क्रियानंद, भारतीय तत्त्वज्ञ.
* १९१३ - नीलम संजीव रेड्डी, भारताचे सहावे राष्ट्रपती.
* १९३८ - गिरीश कर्नाड, नाटककार, दिग्दर्शक आणि कलाकार.
मृत्यू

* १२९६ - पोप सेलेस्टाईन पाचवा.
* १५२६ - गो-काशीवाबारा, जपानी सम्राट.
* १८९८ - विल्यम इवार्ट ग्लॅड्स्टोन, युनायटेड किंग्डमचा पंतप्रधान.
* १९०४ - जमशेदजी टाटा, आधुनिक औद्योगिक भारताचे शिल्पकार व टाटा उद्योग समुहाचे संस्थापक.
* १९३५ - टी.ई. लॉरेन्स तथा लॉरेन्स ऑफ अरेबिया, ब्रिटिश सैनिक.
* १९५८ - सर जदुनाथ सरकार, भारतीय इतिहासकार.
* १९९४ - जॅकिलिन केनेडी-ओनासिस, अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष जॉन एफ. केनेडीची पत्नी.
* १९९८ - उनो सोसुके, जपानचा पंतप्रधान.
* २००२ - जॉन गॉर्टन, ऑस्ट्रेलियाचा पंतप्रधान.
* २००८ - विजय तेंडुलकर, मराठी साहित्यिक.
प्रतिवार्षिक पालन

* युवा व क्रीडा दिन - तुर्कस्तान.
बाह्य दुवे

----
मे १७ - मे १८ - मे १९ - मे २० - मे २१ - (मे महिना)