JayJayThrowThrow/commonwealth-wiki-mix huggingface dataset:
अरुण साधू

अरुण मार्तंडराव साधू (१७ जून, १९४१ - २५ सप्टेंबर, २०१७) हे मराठी भाषेतील लेखक, पत्रकार तसेच आंतरराष्ट्रीय सामाजिक निरीक्षक व समीक्षक होते. त्यांनी रशियातील तसेच भारतातील सामाजिक व्यवस्थांवर विवेचक लेखन केले आहे. ऐंशीव्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.
प्रकाशित साहित्य

कादंबऱ्या

* झिपऱ्या
* तडजोड
* त्रिशंकू
* बहिष्कृत
* मुखवटा
* मुंबई दिनांक
* विप्लवा
* शापित
* शुभमंगल
* शोधयात्रा
* सिंहासन
* स्फोट
कथासंग्रह

एक माणूस उडतो त्याची गोष्ट । कथा युगभानाची (निवडक कथा - संपादिका मीना गोखले) । ग्लानिर्भवति भारत। बिनपावसाचा दिवस । बेचका आणि आकाशाशी स्पर्धा करणाऱ्या इमारती। मंत्रजागर । मुक्ती
नाटक

पडघम
ललित लेखन

अक्षांश-रेखांश, तिसरी क्रांती, सभापर्व, सहकारधुरीण (चरित्र)
समकालीन इतिहास

*आणि ड्रॅगन जागा झाला
*जेव्हा ड्रॅगन जागा होतो
* फिडेल चे आणि क्रांती
शैक्षणिक

संज्ञापना क्रांती
भाषांतर
एकांकिका

प्रारंभ, बसस्टॉप व इतर ३ एकांकिका
इंग्रजी

The Pioneer (चरित्र)
पुरस्कार आणि सन्मान

* नागपूर येथील ८०व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद
* कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा जनस्थान पुरस्कार (फेब्रुवारी २०१५)
* अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाउंडेशनचा जीवनगौरव पुरस्कार (जानेवारी २०१७)
संदर्भ आणि नोंदी
बाह्य दुवे

*
*


वर्ग:मराठी पत्रकार
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष
वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू
भाषाभ्यास

भाषा ही मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. आपल्या मनातील विचार, भावना व अनुभव व्यक्त करण्यासाठी भाषा हे एक समर्थ माध्यम आहे. भाषेद्वारेच आपण ऐहिक व्यवहार पुरे करू शकतो. भाषेमुळे मानवाच्या विचारांची देवाणघेवाण होते. अशा विचारांच्या अभ्यासाच्या अनेक शाखा आहेत त्यापैकी भाषाविचार हीही एक शाखा आहे. मानवी जीवनाप्रमाणे भाषेचे स्वरूपही गुंतागुंतीचे आणि कधीकधी अनाकलनीय भासते. भाषा आणि समाज यांचा एक अनन्यसाधारण संबंध असतो. संस्कृतीच्या परंपरा, श्रद्धा, रुढी, धार्मिक आचार-विचार इत्यादी बाबींचे दर्शन भाषेतून होत असते म्हणून व्यक्तीसमूह समजून घेण्यासाठी भाषाभ्यासाची गरज असते. अशा अभ्यासामुळे मानवाचे मनोव्यापार, मानवी संस्कृती आणि समाज यांचा अभ्यास करण्यास मदत होते. म्हणूनच भाषावैज्ञानिकांनी समाजविज्ञान, मनोविज्ञान आणि मानववंशविज्ञान यांचा अभ्यास सुरू केला त्यातूनच सामाजिक भाषाविज्ञान, मानववंशभाषाविज्ञान, आणि मनोभाषाविज्ञान अशा भाषाभ्यासाच्या नव्या शाखा सुरू झाल्या.
संगीत

संगीत गायन,वादन आणि नृत्य यांच्या तिहेरी संगमाला संगीत असे म्हणतात. संगीत हे सर्वांनी ऐकले पाहिजे कारण ,संगीत हे प्रत्येकासाठी वेगवेगळ्या प्रकारात उपलब्ध आहे. संगीत ऐकल्याने आपले मन अगदी प्रसन्न होते. संगीत माणसाला मानसिक स्वास्थ प्रदान करण्याचे माध्यम आहे. 'सं' म्हणजे स्वर, 'गी' म्हणजे गीत आणि 'त' म्हणजे ताल होय.संगीत कला ही सर्व कलामध्ये श्रेष्ठ कला मानली जाते.संगीतामधून आपण आपले भावना व्यक्त करू शकतो. जेव्हा आपण आनंदीत असतो तेव्हा संगीतातला शब्द आपल्याला समजतो पण जेव्हा आपण दुखात असतो तेव्हा त्या संगीतातल्या शब्दाचा अर्थ समजतो.संगीत हे ईश्वराने दिलेली एक देन आहे.आपल्या मनातील भावना ह्या कदाचित संगीतानेच व्यक्त होऊ शकतात.संगीत आयुष्याला प्रेरणा देते.एकांतात स्वतःला ओळखण्यासाठीचा एकमेव मार्ग म्हणजे संगीत होय.

--मयुरी विखे--
सुगम संगीत । नाट्यसंगीत । भावगीते । भक्तिगीते । शास्त्रीय संगीत । संगीतातील राग । संगीतविषयक ग्रंथ

वर्ग:संगीत
जीवशास्त्र

जीवशास्त्र
जीवशास्त्र (जीव - प्राणी , शास्त्र - वैज्ञानिक अभ्यास) या ही विज्ञान विषयाची एक शाखा आहे.यात प्राणी, कीटक,पशू ,पक्षी यांचा अभ्यास केला जातो.
इतिहास

व्याख्या

निसर्गातील सजीवांचा अभ्यास करणारी विज्ञानाची शाखा.
यात अगदि सुक्श्म जिवापासुन ते मोठ़या जिवांचा अभ्यास केला जातो.

जैविक आणि जैविक समुदाय बऱ्याच वेळा नियमितपणे भौगोलिक ग्रॅंडियन्ट्ससह अक्षांश, उन्नयन, अलगाव आणि निवासस्थान क्षेत्रानुसार बदलतात.
फायटोग्जोग्राफी म्हणजे जीवशास्त्रातील शाखा ज्या वनस्पतींचे वितरण अभ्यास करते. प्राणीसंग्रहालय हे प्राणी आहेत जनावरांचे वितरण अभ्यास.

जीवशास्त्र या विषयात पृथ्वीवरील सर्व सजीवांचा शास्त्रीय अभ्यास केला जातो.
प्रतिमा दालन


File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia (प्राणी) - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta (कवक - मोरचीला इस्क्कुलेटा)
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage (विषाणू - ग्यांमा स्तर)

संदर्भ

वर्ग:जीवशास्त्र
वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा
संत साहित्य

पद्यप्रकारानुसार सूची

*अभंग
*आर्या
*ओवी
*फटका
*भारूड
*श्लोक
काव्यरचना करणारे संत

* संत एकनाथ
* गॊरा कुंभार
* चोखामेळा
* जनाबाई
* जॊगा परमानंद
* संत तुकाराम
* संत नामदेव
* बहिणाबाई
* मुक्ताबाई
* समर्थ रामदास स्वामी
* सावता माळी
* संत ज्ञानेश्वर
संतांचे लेखनिक

जेव्हा व्यासांनी महाभारत सांगायला सुरुवात केली, तेव्हा प्रत्यक्ष गणेशाने ते लिहून घेतले असे सांगितले जाते. संत कितीही अलौकिक प्रतिभेचे असले तरी त्यांना स्वतः रचलेले काव्य स्वतःच लिहून घेता आले असेलच असे नाही. त्यांना लेखनिकाची गरज भासली असणार. काही अशा संतांची नावे आणि त्यांचे ज्ञात लेखनिक :-

* कर्ममेळा (वसुदेव काईत)
* चांगदेव (शामा कासार)
* चोखामेळा (अनंतभट्ट अभ्यंग)
* तुकाराम (संताजी जगनाडे)
* दासगणू (संत छगनकाका आणि दामोदर आठवले)
* जनाबाई (प्रत्यक्ष पांडुरंग)
* निवृत्तिनाथ (सोपानदेव)
* जोगा परमानंद (विसोबा खेचर)
* मुक्ताबाई (ज्ञानेश्वर)
* सावता माळी (काशिबा गुरव)
* ज्ञानेश्वरी (सच्चिदानंद बाबा)
* रामदास (कल्याणस्वामी)

संतसाहित्यावर अनेक मराठी लेखकांनी असंख्य ग्रंथ लिहिले आहेत, त्यांपैकी काही हे :
* अभंगसागरातील दीपस्तंभ (संतसाहित्याचा तौलनिक अभ्यास, लेखिका - डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
* जनाबाईचे निवडक अभंग (संतसाहित्यपर, लेखिका - डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
* आद्य मराठी आत्मचरित्रकार संत नामदेव (डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
* नामदेवकृत ज्ञानेश्वरचरित्र (ग्रंथपरिचय, लेखिका - डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
* मुक्तीकडून मुक्तीकडे (संत मुक्ताबाईचे व्यक्तिचित्रण, लेखिका - डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
* संत कवि आणि कवयित्री : एक अनुबंध (साहित्य आणि समीक्षा, लेखिका - डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
* संत साहित्य - एक रूपवेध (लेखिका - डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
* समर्थ रामदासांची करुणाष्टके (ग्रंथपरिचय आणि रसग्रहण, लेखिका डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
* ज्ञानियांचा राजा (संत साहित्याचे सखोल विवेचन, लेखिका डाॅ. सुहासिनी इर्लेकर)
बाह्य दुवे

* संत साहित्य

*
मनाचे श्लोक

’मनाचे श्लोक’ हे समर्थ रामदास स्वामींनी रचलेले मानवी मनास मार्गदर्शनपर असे पद्य आहे.

मराठी पारंपरिक संस्कृतीत समर्थ रामदासकृत 'मनाचे श्लोक' सकाळच्या तसेच सायंकालीन प्रार्थनेत, प्रभातफेरीत, संस्कार व सुविचार म्हणून आणि संप्रदायातील शिष्यांकडून भिक्षा मागतानाही म्हणले जात.
पद्य रचनेची वैशिष्ट्ये

या पद्यात श्लोकांची एकूण संख्या २०५ आहे. मनाच्या श्लोकांची रचना ही भुजंगप्रयात वृत्तात आहे. प्रत्येक ओळीत १२ अक्षरे आहेत.
संबधित ग्रंथ

*'मनाचे श्लोक' - ल.रा. पांगारकर - इ.स. १९२४
* सार्थ मनाचे श्र्लोक - ज्ञानेश्वर तांदळे
* मनाच्या श्लोकातून मनःशांती - सुनील चिंचोलकर
* समर्थ रामदासविरचित मनाचे श्लोक - डॉ. र.रा. गोसावी
* सार्थ मनाचे श्लोक - केशव विष्णू बेलसरे
इतर भाषांतील अनुवाद

* मन-समझावन (इ.स. १७५८) - भाषा दखनी (उर्दू) -(स्वैर रूपांतर) अनुवाद : शाह तुराब (१६९५ - १७८३)

शाहतुराब हे सूफी धर्म प्रचारक होते. ते स्वतःस हुसेनी ब्राह्मण म्हणवत. शाह तुराब हे सूफी संप्रदायाच्या प्रचारार्थ दक्षिणेत आधी तिरुवन्नमलाई (तामिळनाडू) व पुढे कर्नाटकात गेले.
दक्षिण भ्रमंतीत शाह तुराब तंजावरला पोहोचले तेव्हा तिथे प्रतापसिंगराजे भोसले (१७३९-६३) अधिपती होते. तंजावरच्या वास्तव्यात शाह तुराब तेथील रामदासांच्या मठात गेले. तिथेच मनाच्या श्लोकाची पोथी त्यांच्या पाहण्यात आली. त्यांनी ती वाचली व तेथे असतानाच तिचा दखनीत अनुवाद केला.
गायनस्वरूपातील मनाचे श्लोक (अल्बम्स) - गायक/गायिका

* अनुराधा पौडवाल
* रवींद्र साठे आणि गायिका आशा खाडिलकर यांनी गायलेल्या ध्वनिफितींमध्ये नागपूरच्या रेणुका देशकर यांचे निरूपण आहे
* श्रीधर फडके
संदर्भ

वर्ग:समर्थ रामदास स्वामी साहित्य
श्वास (चित्रपट)

श्वास हा २००४ साली प्रदर्शित झालेला मराठी चित्रपट आहे. श्वास हा मराठी चित्रपट आजोबा व नातवाच्या नात्या भोवती फिरतो.याची कथा पुण्यातील वास्तविक घटनेवर आधारित आहे. 'श्यामची आई' या चित्रपटानंतर ५० वर्षानंतर श्वास या मराठी चित्रपटाला २००४ मध्ये सर्वात उत्तम चित्रपटाचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.संदिप सावंत यांनी दिग्दर्शित केलेला हा पहिला चित्रपट आहे. याचे चित्रण सिंधुदुर्ग, कोकण, पुणे आणि मुंबईतील 'केईएम' या रुग्णालयात ३० दिवसांमध्ये झाले आहे. श्वासला मराठी सिनेमामध्ये लक्षणीय वळण आणण्यासाठी ओळखले जाते.हिंदि, बंगाली, तमिळ भाषांमध्येहि हा चित्रपट प्रदर्शित झाला आहे.
कथानक

नातवाला आपले डोळे गमवावे लागणार हे कळल्यावर आजोबाची होणारी चलबिचल असे याचे मुख्य कथानक आहे.
कलाकार

*अश्विन चितळे (परशुराम विचारे , रेतीनल कॅन्सर ग्रस्त मुलगा )
*अरुण नलावडे (परशुरामचे आजोबा , जे त्याला मुंबईला उपचारासाठी नेतात)
* संदीप कुलकर्णी (डॉक्टर मिलिंद साने , परशुराम वर उपचार करणारे वैद्य)
*अमृता सुभाष (आसावरी , वैद्यकीय समाजसेविका जी आजोबा व मुलगा यांच्यात सांगड घालते. )
*गणेश मांजरेकर (दिवाकर , परशुरामचे काका)
*अश्विनी गिरी (परशुरामची गावातील आई)
यशालेख

* ७७ व्या अकॅडमी अवार्ड्‌सकरिता भारतातर्फे अधिकृत सहभाग
* राष्ट्रीय पुरस्कार २००४
** सर्वोत्तम चित्रपट (सुवर्णकमळ),
** सर्वोत्तम बाल कलाकार
* महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार २००४
** सर्वोत्तम चित्रपट
** सर्वोत्तम दिग्दर्शक
** सर्वोत्तम अभिनेता
** सर्वोत्तम उल्लेखनीय अभिनेता
**सर्वोत्तम बाल कलाकार
* महाराष्ट्र कला निकेतन पुरस्कार २००४
** सर्वोत्तम चित्रपट
** सर्वोत्तम दिग्दर्शक
** सर्वोत्तम संकलन
**सर्वोत्तम बाल कलाकार
* कै. बाळासाहेब सरपोतदार चित्रगौरव पुरस्कार २००४
** सर्वोत्तम चित्रपट
* संस्कृति कलादर्पण पुरस्कार २००४
** सर्वोत्तम चित्रपट
** सर्वोत्तम दिग्दर्शक
** सर्वोत्तम अभिनेता
** सर्वोत्तम संगीत
* महाराष्ट्र टाईम्स सन्मान २००४
** सर्वोत्तम चित्रपट
** सर्वोत्तम दिग्दर्शक
** सर्वोत्तम अभिनेता
** सर्वोत्तम पटकथा/संवाद
** ख़ास ज्यूरी पुरस्कार: सर्वोत्तम बाल कलाकार
** सर्वोत्तम छायाचित्रण
* आल्फा गौरव पुरस्कार २००४
** सर्वोत्तम चित्रपट
** सर्वोत्तम दिग्दर्शक
** सर्वोत्तम अभिनेता
** सर्वोत्तम पटकथा/संवाद
** सर्वोत्तम बाल कलाकार
** सर्वोत्तम संकलन
* स्टार-स्क्रीन पुरस्कार २००४
** सर्वोत्तम अभिनेता
पार्श्वभूमी

आजोबा व नातू यांच्या मधील नाट्याची पार्श्वभूमी असलेला हा चित्रपट वेगळीच छाप सोडतो
बाह्य दुवे

*श्वासचे अधिकृत संकेतस्थळ
इतिहास

इतिहास म्हणजे भूतकाळात घडलेल्या घटनांची क्रमब्ध व सूसंगत रितीने मांडणी होय. इतिहास ह्या शब्दाची व्युत्पत्ती इतिहास = 'इति+ह+आस' हे असे घडले अशी सांगण्यात येते आहे. व्युत्पत्तीद्वारे दिसून येणाऱ्या अर्थाचा विचार केला तर इतिहास म्हणजे केवळ भूतकाळात काय घडले ह्याची नोंद इतकाच अर्थ निघतो. परंतु ह्या शब्दाला इतर अर्थही कालौघात लगडलेले आढळतात. आधुनिक काळात केवळ पूर्ववृत्ताचे निवेदन इतकाच अर्थ ह्या संज्ञेला राहिला नसून ते निवेदन साधार, वास्तव असणेही त्यात गृहीत धरलेले असते. जो इतिहास विसरतो त्याला इतिहास विसरतो.

प्रसिद्ध इतिहासकार ई. एच. कार यांच्यामते भूतकाळ व वर्तमानकाळ यातील न संपणारा संवाद म्हणजे इतिहास होय टायम बी यांनी म्हटल्याप्रमाणे सर्व संस्कृतींचा अभ्यास म्हणजे इतिहास होय इतिहासामध्ये संस्कृतीचा उदय असतो अभ्यासला जातो असं टाईमबी म्हणतात इतिहास ही स्वतंत्रपणे अभ्यासाची एक शाखा आहे या शाखेमध्ये शास्त्रीय आधारावर इतिहासाचा अभ्यास आणि संशोधन केले जाते मानवी संस्कृतीचा उदय आणि अस्त म्हणजे इतिहास असे टाईमबी म्हणतात इतिहासाचे प्रकार खालीलप्रमाणे :

१) भूतकाळातील घटनाचे ज्ञान करून देणारे ज्ञान

२) इतिहासाची शास्त्रीय पद्धत

३) इतिहास आणि आपला भूतकाळ

४) भूतकाळ आणि भविष्यकाळ
प्राचीन साहित्यात इतिहास

इवलेसे|पुराणकथा या एकेकाळचा इतिहास आहेत.
राजशेखर आपल्या काव्यमीमांसेत लिहितात–‘सच द्विविधा परक्रिया पुराकल्पाभ्याम् |’त्याचा अर्थ असा–परक्रिया व पुराकल्प अशी इतिहासाची द्विविध गती आहे/होय.भारतीय साहित्यामध्ये इतिहासाला वेदाच्या बरोबरीने महत्त्व दिलेले आहे. ऋग्वेदसंहितेत इतिहास सयुक्त मंत्राचा संग्रह आहे. तसेच नारद लिखित छांदोग्योपनिषद या ग्रंथात इतिहास-पुराणाला पंचम वेद म्हणले आहे. संस्कृत वाङ्‌मयामध्ये कथेच्या रूपाने इतिहास आलेला आढळतो. कौटिल्य याने केलेल्या व्याख्येप्रमाणे इतिहासात पुराणे, इतिवृत्त, आख्यायिका, उदाहरण, धर्मशास्त्र व अर्थशास्त्र इतक्या विषयांचा समावेश होतो.

धर्मार्थकाममोक्षाणा उपदेशसमन्वितम्| पुरावृत्त कथायुक्तं इतिहासं प्रचक्षते||{ श्रीधर स्वामी कृत विष्णू पुराण टीका}

अनेक शिलालेख हे महत्त्वाचे असतात
आधुनिक व्याख्या

हॅपाल्ड यांच्या मते 'इतिहास' हा अनुभवांचा नंदादीप होय.' इतिहास म्हणजे मानवजातीच्या जीवनप्रवाहाचा अभ्यास असेही म्हणता येते. इतिहासाचे प्राचीन, मध्ययुगीन व आधुनिक असे कालखंड असू शकतात. इतिहासाच्या कोणत्याही कालखंडाचा अभ्यास म्हणजे त्या कालखंडाच्या राजकीय, सामाजिक, आíथक, प्रशासकीय, सांस्कृतिक, धार्मिक बाजूंचा अभ्यास असतो.या शिवाय या सर्वांचा एकमेकांशी असलेला संबंध आणि परिणाम यांचा अभ्यास याचाही अंतर्भाव इतिहासात होतो. इतिहास या विषयाचे आकलन करून घेताना प्राचीन व मध्ययुगीन इतिहासाच्या इतर घटकांची आवश्यक किमान माहिती व संस्कृतीचा सखोल अभ्यास असा दृष्टिकोन असावा लागतो.इतिहासातून माणूस नक्कीच काहीतरी शिकू शकतो असा दावा केला आहे.
संदर्भसूची

*
बाह्य दुवे

* महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश - इतिहास
वनस्पतीशास्त्र

वनस्पतीशास्त्रात विवध वनस्पतींचा अभ्यास केला जातो.
वनस्पतींचे जीवनचक्र

झाडांना फुटणारे कोवळे कोंब फिकट हिरव्या, पिवळ्या किंवा तांबूस रंगाचे तसेच मोहक, नाजुक, रसरशीत आणि तजेलदार असतात. ती पाने पाहतां पाहतां वाढतांना हिरवी गार होतात. थोडी जून झाल्यानंतर ती निबर होतात तसेच त्यांचा गडद हिरवा रंग जरासा काळपट वाटू लागतो. कालांतराने ती पाने पिकून पिवळी पडतात, सुकत जातात आणि अखेरीस गळून पडतात.

बहुतेक झाडांना रंगीबेरंगी, सुरेख आणि सुवासिक अशी फुले लागतात. फुलपाखरे, भुंगे, मधमाशा अशासारखे कीटकांना ती फुले आपल्याकडे आकर्षित करतात. या कीटकांद्वारे फुलांचे परागकण दुसऱ्या फुलांपर्यंत पोचतात आणि त्यामुळे फलधारणा होते. झाडांची फळेसुद्धा आपले रंग, रूप, चंव यांनी पक्ष्यांना व प्राण्यांना आपल्याकडे ओढून घेतात. त्यांच्याकडून या झाडांच्या बिया दूरवर पसरतात. यातून त्याच जातीची नवी झाडे उगवतात. अशा प्रकारे वनस्पतींचे प्रजनन चालत राहते.


वर्ग:वनस्पतीशास्त्र
चित्रकला

इवलेसे|उजवे|राजा रवी वर्मा यांनी काढलेले चित्र
right|thumb|संगणकाच्या वापराने क्युबिझम पद्धतीने काढलेली अक्षरे

चित्रकला हा कलेचा एक प्रकार आहे. मानवी सर्जनशीलतेचा अविष्कार यातून दिसून येतो. चित्रकलेचा इतिहास अतिशय पुरातन आहे. लिओनार्डो-द-व्हिन्सी, रॅफेल, मायकेल ॲंजेलो, राजा रवी वर्मा इत्यादी महान चित्रकार ऐतिहासिक कालखंडात होउन गेले.
इतिहास

इवलेसे|उजवे|महाभारतातील चित्र
प्राचीन ग्रंथ विष्णूधर्मोत्तर पुराणामध्ये भारतीय चित्रकलेचा स्रोत आहे. भारत, चीन आणि इजिप्त या देशात प्राचीन काळापासून चित्रकला अस्तित्वात होती.
प्राचीन चित्रकला

इवलेसे|डावे|अजिंठा लेण्यातील चित्र
महाराष्ट्रातील अजिंठा लेण्यामध्ये प्राचीन चित्रकला पहावयास मिळते.
पौराणिक चित्रकला

पुराणातील विविध प्रसंगानुरूप चित्रे रेखाटली जाऊ लागली, त्यास पौराणिक चित्रकला म्हणतात.
मध्ययुगीन चित्रकला
युरोपीय चित्रकला

वास्तवदर्शी कला

आशियायी चित्रकला

भारतीय चित्रकला

* उत्तर भारतीय
* कांगडा
* बंगाली
* राजपूत
* राजस्थानी
* वारली
प्रमुख चित्रकार

महाराष्ट्रातील काही प्रसिद्ध चित्रकार
* आबालाल रहिमान
* गंगाराम तांबट
* जनार्दन दत्तात्रेय गोंधळेकर
* गोपाळ देऊसकर
* बाबूराव पेंटर
* मिलिंद मुळीक
* वासुदेव तारानाथ कामत
* वासुदेव गायतोंडे
* विकास सबनीस
* सुहास बहुळकर
चित्रकला आणि धर्म.

संगणकीय चित्रकला

संगणकीय चित्रकलेने विषय सहज स्पष्ट होतो .
या प्रकारातील मोडणारे sOftware निर्मित इमारत चित्रे सातारा येथील कॅड point येथे बनवली जातात.
चित्रकलाविषयक आणि चित्राकारांवरील पुस्तके

* कलोपासना (सचिन क्षीरसागर)
* चित्रकार अमृता शेर-गील (रमेशचंद्र पाटकर)
* आदर्श चित्रकला (प्रा. जयप्रकाश जगताप)
* कॅनव्हास (अच्युत गोडबोले, दीपा देशमुख)
* चित्रकार गोपाल देऊसकर : कलावंत आणि माणूस (सुहास बहुळकर)
* चित्रे काढा वाहनांची (बालसाहित्य, लेखक - पुंडलिक वझे)
* चित्रे रंगवा पक्षांची (बालसाहित्य,लेखक - पुंडलिक वझे)
* चित्रे रंगवा माणसांची (बालसाहित्य, लेखक - गोपाल नांदुरकर, राहुल देशपांडे )
* चित्रे काढा माणसांची (बालसाहित्य, लेखक - पुंडलिक वझे)
* मास्टर आर्टिस्ट ज. द. गोंधळेकर (ज्योत्स्ना प्रकाशन)
* पर्स्पेक्टिव्ह (मराठी पुस्तक, लेखक - मिलिंद मुळीक)
* पेन्सिल टेक्निक्स भाग १, २ (गोपाल नांदुरकर, राहुल देशपांडे)
* पेन्सिल शेडिंग (बालसाहित्य, लेखक - पुंडलिक वझे)
* पेन्सिल शेडिंग - वास्तुचित्रे (बालसाहित्य, लेखक - पुंडलिक वझे)
* पोर्ट्रेट‍्स (मराठी/इंग्रजी, वासुदेव कामत)
* भारतीय चित्रकला आणि संगीत (डॉ. अलका विश्वनाथ खाडे)
* मिलिंद मुळीक @ Home (मराठी पुस्तक, लेखक - मिलिंद मुळीक)
* रहस्य रेखांकनाचे (ऋजुला पब्लिशिंग हाउस)
* रेखाचित्रविचार : एक संवाद (रणजित होस्कोटे, सुधीर पटवर्धन)
* वॉटरकलर लॅन्डस्केप्स स्टेप बाय स्टेप (मिलिंद मुळीक)
* वारली चित्र संस्कृती (डॉ. गोविंद गारे)
* व्यंगनगरी (विकास सबनीस)
* हास्यचित्र कसे काढावे (डॉ. श्याम जोशी)
हे सुद्धा पहा

* सर ज.जी. कलामहाविद्यालय
बाह्य दुवे

* चित्रकला हाच श्वास

वर्ग:चित्रकला
हस्तकला

right|thumb|हस्तकला
हस्तकला म्हणजे हात किंवा / व साधी हत्यारे/उपकरणे वापरून तयार करण्यात आलेल्या कलात्मक वस्तू आहेत.हा कले
चा पारंपारिक भाग आहे.यात कातणे,विणणे, सुईकाम, जरीकाम,शिवणकाम, बाहुल्या बनविणे, कोरीवकाम,नक्षीकाम ,सुतारकाम कुंभारकाम अश्या
सारख्या कामांचा समावेश होतो.भारत यासाठी प्रसिद्ध आहे.
वर्ग:हस्तकलाकलेचे महत्त्व

ज्या भावना, जे विचार शब्दांत सांगता येत नाहीत व मांडता येत नाहीत ते अनेकदा कलेच्या माध्यमातूर व्यक्त करणे जास्त परिणामकारक होते.

कलेमुळे आपले जीवन आनंदी व समृद्ध होते. कलेच्या माध्यमातून लोक एकत्र येतात आणि त्यातून

परस्परांबद्दलचा आदर वाढतो. जगण्यातील सौंदर्य वाढवण्याची वृत्ती

तयार होते. आपण स्वतःलाही चांगल्या प्रकारे ओळखू शकतो.

कोणत्याही समाजामध्ये मग तो सुशिक्षितांचा, अशिक्षितांचा मागासलेला किंवा सुसंस्कृत पुढारलेला असो, कलानिर्मिती है लोकजीवनाचे एक आवश्यक अंग बनले आहे.

कलेचा विकास हा कोणत्याही शास्त्रीय प्रगतीवर अवलंबून नाही. अगदी प्राचीन काळातही इजिप्त मेसोपोटेमिया भारत, चीन, ग्रीस, इ. देशांमधील मानव प्रगत नसतानाही कलाक्षेत्रात त्यांनी आश्चर्यकारक कामगिरी केल्याचे दिसून येते.

भारतीय संस्कृतीमध्ये खूप प्राचीन काळापासून उत्कृष्ट शिल्पकलेचे नमुने आपल्याला पाहायला मिळतात. अजिंठा, वेरूळ, घारापुरी, एलिफंटा केव्हज, कोपेश्वर शिवमंदिर, खजुराहो, हळेबीड, बंगळूर अशी अनेक ठिकाणे आहेत जेथे उत्तम शिल्पकला आपण पाहू शकतो.
सई परांजपे

सई परांजपे (१९ मार्च, इ.स. १९३८) या एक मराठी लेखिका, नाटककार, बालनाट्ये लिहून रंगमंचावर सादर करणाऱ्या, पटकथाकार व चित्रपट दिग्दर्शक-निर्मात्या आहेत. समांतर चित्रपट या वर्गवारीत येणारे अनेक चित्रपट त्यांनी प्रामुख्याने दिग्दर्शित केले आहेत.

सई परांजपे हे नाव त्यांच्या बालवयापासूनच लोकांना परिचयाचे आहे. कारण, ज्या वयात मुले लंगडी, लपाछपी खेळतात त्या वयात म्हणजे वयाच्या ८व्या वर्षी, सई परांजपे यांचे पहिले पुस्तक -मुलांचा मेवा- केवळ लिहून नव्हे तर, छापून प्रकाशित झाले होते. त्यामुळे त्यांची सुरुवातच मुळात बाल वयातील लेखीका म्हणून झाली. पुढे त्यांच्या लेखणीला सखोलता प्राप्‍त झाली आणि अल्पावधीतच त्या यशस्वी आणि लोकप्रिय लेखिकाही झाल्या. बालसाहित्य लेखिका, बालनाट्य लेखिका, नाटककार, पटकथाकार तसेच, निर्मात्या अश्या एकापेक्षा एक अश्या सरस कामगिऱ्या सई परांजपे यांनी पार पाडल्या आहेत.

चिल्ड्रन फिल्म सोसायटी ऑफ इंडियाच्या त्या दोन वेळा अध्यक्षा होत्या.
कुटुंब

* रँग्लर र.पु. परांजपे हे सईचे आजोबा, पद्मभूषण पुरस्कार विजेत्या शकुंतला परांजपे या आई, अरुण जोगळेकर हे घटस्फोटित पती, आणि गौतम जोगळेकर आणि विनी ही अपत्ये.
सई परांजपे यांनी दिग्दर्शित केलेली प्रमुख नाटके

* एक तमाशा सुंदरसा (या नाटकात सुहास भालेकर भूमिका करत)
* गीध
* जादूचा शंख (बालनाट्य)
* झाली काय गंमत (बालनाट्य)
* धिक्‌ ताम्‌
* पत्तेनगरी (बालनाट्य)
* पुन्हा शेजारी
* माझा खेळ मांडू दे
* शेपटीचा शाप (बालनाट्य)
* सख्खे शेजारी
सई परांजपे यांचे चित्रपट

* कथा (१९८३)
* चष्मेबद्दूर (१९८१)
* चुडिया (१९९३)
* दिशा (१९९०)
* साज (१९९७)
* स्पर्श (१९८०)
सई परांजपे यानी लिहिलेली पुस्तके

* आलबेल (नाटक)
* जादूचा शंख (बालसाहित्य)
* जास्वंदी (बालनट्य)
* झाली काय गंमत (बालसाहित्य)
* नसीरुद्दीन शाह आणि मग एक दिवस (अनुवादित आत्मचरित्र, मूळ इंग्रजी And Then One Day, लेखक नसीरुद्दीन शाह)
* भटक्याचें भविष्य (बालसाहित्य)
* मुलांचा मेवा (बालसाहित्य)
* शेपटीचा शाप (बालसाहित्य)
* सख्खे शेजारी (नाटक)
* सय-माझा कलाप्रवास
* सळो की पळो (बालसाहित्य)
पुरस्कार

* अनेक चित्रपटांना पुरस्कार
* १९८५चा फिल्मफेअरचा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट दिग्दर्शक पुरस्कार - ’स्पर्श’ या चित्रपटासाठी
* १९९३ साली ‘चुडिया’ या चित्रपटाला राष्ट्रीय पुरस्कार
* २००६ सालचा पद्मभूषण पुरस्कार
* २०१२ सालचा कलामहर्षी बाबूराव पेंटर सन्मान
* २०१२ सालचा राजा परांजपे पुरस्कार
* २०१७ सालचा (पाचवा) आरती प्रभू पुरस्कार
* मसापचा २०१७ सालचा लक्ष्मीबाई टिळक पुरस्कार - सई परांजपे यांच्य ‘सय-माझा कलाकार’ या पुस्तकाला.
* अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाउंडेशनतर्फे देण्यात येणारा साहित्य पुरस्कार (१३-१-२०१८)
हे सुद्धा पहा

*अडोस पडोस
*शंकर गोविंद साठे
*चिंतामणी त्र्यंबक खानोलकर
*शेखर नवरे
संदर्भ

पहा : बाल नाट्य
परांजपे,सई
वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म
व्ही. शांताराम

शांताराम राजाराम वणकुद्रे म्हणजेच व्ही. शांताराम हे एक मराठी-हिंदी चित्रपट निर्माते, आणि दिग्दर्शक होते. शांताराम आधी प्रभात फिल्म कंपनीत होते. मात्र त्यानंतर त्यांनी राजकमल कलामंदिर ही स्वतःची चित्रपट निर्माती कंपनी काढली.
चित्रपटसूची

व्ही शांताराम यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मुलाने व्ही शांताराम फाउंडेशन नावाची एक संस्था काढली आहे. या फाउंडेशनने 'शतक महोत्सवी मराठी चित्रसंपदा' या नावाची एक मराठी चित्रपट सूची प्रकाशित केली आहे. या सूचीत १९१३ ते १९३१ या कालावधीत मराठी दिग्दर्शकांनी दिग्दर्शित केलेल्या ३७२ मूकपटांची नावे आहेत. त्या सूचीत 'अयोध्येचा राजा' या पहिल्या चित्रपटापासून ते २०१३ मधील 'डॉ. प्रकाश बाबा आमटे' या चित्रपटापर्यंतच्या २०० मराठी चित्रपटांचा समावेश आहे. कलाकार, तंत्रज्ञ, चित्रपटातील गीतांच्या ओळी अशा विशेष माहितीने ही सूची सजली आहे.
चित्रपटांच्या मूळ प्रती (नेगेटिव्ह्ज)

राजकमल कलामंदिरच्या सर्व चित्रपटांच्या नेगेटिव्ह्ज राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालयात ठेवल्या आहेत.
चरित्र

मधुरा जसराज यांनी व्ही. शांताराम यांचे चरित्र लिहिले आहे.
व्ही.शांताराम यांच्यावरील अनुबोधपट

* पोट्रेट ऑफ ए पायोनियर : व्ही शांताराम (दिग्दर्शक- मधुरा जसराज)
ध्वनिफिती

* सारेगमपा कंपनीने शांतारामबापूंच्या चित्रपटांतील लोकप्रिय गीतांची 'अमर मराठी चित्रगीते' ही ध्वनिफीत काढली आहे. गीतकार जगदीश खेबुडकर यांनी शांतारामबापूंच्या चित्रपटांसाठी अजरामर गाणी लिहिली.
कारकीर्द

महाराष्ट्र सरकार दरवर्षी चित्रपटांशी संबधित असलेल्या एखाद्या व्यक्तीला व्ही. शांताराम यांच्या नावाचा जीवनगौरव पुरस्कार देत असते. असा पुरस्कार मिळालेल्या व्यक्तींची यादी पुढीलप्रमाणे आहे.
बाह्य दुवे

* चित्रपती व्ही.शांताराम जीवनगौरव पुरस्कार
संदर्भ

वर्ग:मराठी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक
वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते
वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:दादासाहेब फाळके पुरस्कारविजेते
वर्ग:इ.स. १९०१ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९९० मधील मृत्यू
वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
अरुण सरनाईक

अरुण शंकरराव सरनाईक (जन्म : ऑक्टोबर ४, १९३५; - मार्च १४, इ.स. १९९८) - हा मराठी चित्रपट-अभिनेता होता. त्याने मराठी चित्रपटांतूब व नाटकांतून अभिनय केला. इ.स. १९६१ सालच्या शाहीर परशुराम या चित्रपटातील पूरक भूमिकेद्वारे त्याने चित्रपटसॄष्टीत पदार्पण केले. त्याने भूमिका साकारलेले रंगल्या रात्री अशा, एक गाव बारा भानगडी, मुंबईचा जावई, केला इशारा जाता जाता, सवाल माझा ऐका, सिंहासन इत्यादी चित्रपट विशेष गाजले.

हिंदुस्तानी संगीतातील ख्यातनाम गायक निवृत्तीबुवा सरनाईक त्याचे काका होते.
संदर्भ
बाह्य दुवे

*


वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते
वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते
वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू
राजा परांजपे

राजा परांजपे ( एप्रिल २४ इ.स. १९१०- फेब्रुवारी ९ १९७९) हे मराठी चित्रपटसृष्टीतील व हिंदी चित्रपटसृष्टीतील चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, अभिनेते होते
कारकीर्द

४० वर्षाच्या कारकिर्दीमध्ये राजा परांजपे यांनी ८० पेक्षा जास्त मराठी आणि हिंदी चित्रपटांसाठी कामे केली. सचिन(पिळगांवकर) या नटाच्या कारकिर्दीची सुरुवात त्याच्या वयाच्या ४ थ्या वर्षी राजा परांजपे यांनी करून दिली.
निर्माण केलेले चित्रपट

(इ. स. १९५२) पेडगावचे शहाणे

(इ. स. १९५२) लाखाची गोष्ट

(इ. स. १९६०) जगाच्या पाठीवर
दिग्दर्शित केलेले चित्रपट (२९)

(इ. स. १९६९) आधार

(इ. स. १९६७) काका मला वाचवा

(इ. स. १९६६) गुरुकिल्ली

(इ. स. १९६६) Love and Murder

(इ. स. १९६५) पडछाया

(इ. स. १९६४) पाठलाग

(इ. स. १९६३) बायको माहेरी जाते

(इ. स. १९६३) हा माझा मार्ग एकला

(इ. स. १९६२) सोनियाची पाउले

(इ. स. १९६१) आधी कळस मग पाया

(इ. स. १९६१) सुवासिनी

(इ. स. १९६०) जगाच्या पाठीवर

(इ. स. १९५९) बाप बेटे

(इ. स. १९५६) आंधळा मागतो एक डोळा

(इ. स. १९५६) देवघर

(इ. स. १९५६) गाठ पडली ठका ठका

(इ. स. १९५६) पसंत आहे मुलगी

(इ. स. १९५५) गंगेत घोडे न्हाहले

(इ. स. १९५४) उन पाउस

(इ. स. १९५३) चाचा चौधरी

(इ. स. १९५२) लाखाची गोष्ट

(इ. स. १९५२) पेडगावचे शहाणे

(इ. स. १९५१) पारिजातक

(इ. स. १९५१) श्रीकृष्ण सत्यभामा

(इ. स. १९५०) जरा जपून

(इ. स. १९५०) पुढचं पाउल

(इ. स. १९४८) बलिदान

(इ. स. १९४८) दो कलियॉं

(इ. स. १९४८) जिवाचा सखा
अभिनय केलेले चित्रपट(आणि त्यातील भूमिका) (१९)

(इ. स. १९७४) उस पार (मोहनचे पितामह)

(इ. स. १९७२) पिया का घर (गौरी संकर)

(इ. स. १९७१) जल बिना मछली नृत्य बिना बिजली (चमय ’रॉयल’ रॉय)

(इ. स. १९६९) आधार

(इ. स. १९६३) बायको माहेरी जाते

(इ. स. १९६३) बंदिनी (कल्याणीचे वडील)

(इ. स. १९६०) जगाच्या पाठीवर

(इ. स. १९५४) ईन मीन साडेतीन

(इ. स. १९५४) ऊनपाउस (बापूचे वडील)

(इ. स. १९५३) चाचा चौधरी

(इ. स. १९५२) लाखाची गोष्ट

(इ. स. १९५२) पेडगावचे शहाणे (काका शहाणे-दुहेरी भूमिका)

(इ. स. १९५२) रागरंग

(इ. स. १९४६) सासुरवास

(इ. स. १९४२) सूनबाई

(इ. स. १९३९) Life's for Living: आदमी मामा

(इ. स. १९३९) माणूस

(इ. स. १९३७) कान्होपात्रा

(इ. स. १९३७) प्रतिभा मंडूक
बाह्य दुवे

फेब्रुवारी ९ १९७९ रोजी त्यांचे निधन झाले.
संदर्भ

वर्ग:मराठी अभिनेते
वर्ग:इ.स. १९१० मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १९७१ मधील मृत्यू