วันลอยกระทง เป็นเทศกาลของกลุ่มชาติพันธุ์ไทตะวันออกเฉียงใต้รวมทั้งประเทศไทย ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ตามปฏิทินจันทรคติไทย ประเพณีนี้กำหนดขึ้นเพื่อเป็นการสะเดาะเคราะห์และขอขมาต่อพระแม่คงคาซึ่งเป็นเทวดาในคติฮินดู แต่เทศกาลนี้มีร่องรอยหลักฐานย้อนไปถึงจีนและอินเดียโบราณ 
ในประเทศไทยมีชื่อเรียกว่าลอยกระทง ส่วนประเทศอื่น ๆ มีชื่อเรียกแตกต่างกัน โดยประเทศพม่ามีชื่อว่า "เทศกาลตาซองได", ประเทศศรีลังกามีชื่อว่า "Il Full Moon Poya" และประเทศจีนมีชื่อว่า "เทศกาลโคมไฟ"

ศัพทมูลวิทยา
รายงานจากพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 คำว่า ลอย หมายถึง 'อยู่บนผิวน้ำ' ส่วน กระทง มีหลายความหมาย หนึ่งในนั้นคือ 'ภาชนะเย็บด้วยใบตองหรือใบไม้ที่สามารถลอยบนน้ำในช่วงเทศกาลลอยกระทง' มากไปกว่านั้น สำนักงานราชบัณฑิตยสภารายงานคำว่า กระทง มีที่มาจากคำในภาษาจีนเก่าว่า 鐙 หรือ 燈 (/*k-tˤəŋ/) ซึ่งหมายถึงภาชนะพิธีกรรมหรือโคมไฟ

วันลอยกระทงตามปฏิทินสุริยคติ

ประวัติ
ประเพณีลอยกระทงเป็นประเพณีโบราณของอินเดียที่ประเทศไทยรับเข้ามาปฏิบัติ แต่ไม่ปรากฏหลักฐานชัดเจนว่าทำกันมาตั้งแต่เมื่อไหร่ เท่าที่ปรากฏกล่าวได้ว่ามีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัยเป็นราชธานี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสันนิษฐานว่า เดิมทีเดียวเห็นจะเป็นพิธีของพราหมณ์กระทำเพื่อบูชาพระผู้เป็นเจ้าทั้งสาม คือ พระอิศวร พระนารายณ์ และพระพรหม ต่อมาได้ถือตามแนวทางพระพุทธศาสนามีการปล่อยโคมลอยเพื่อบูชาพระบรมสารีริกธาตุพระจุฬามณีในชั้นดาวดึงส์ และลอยกระทงเพื่อบูชารอยพระพุทธบาท ซึ่งประดิษฐาน ณ หาดทรายแม่น้ำนัมมทา (แม่น้ำนัมมทา เป็นแม่น้ำที่คู่ขนานกับทิวเขาวินธัย ไหลลงภาคตะวันตกของอินเดียแบ่งเขตอินเดียออกเป็นภาคเหนือและภาคใต้) 
ตามเรื่องนางนพมาศ หรือ ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ กล่าวไว้ว่าในรัชสมัยพ่อขุนรามคำแหง มีนางนพมาศหรือท้าวศรีจุฬาลักษณ์ เป็นผู้ประดิษฐ์กระทงขึ้นครั้งแรก โดยแต่เดิมเรียกว่าพิธีจองเปรียง ที่ลอยเทียนประทีป และนางนพมาศได้นำดอกโคทม ซึ่งเป็นดอกบัวที่บานเฉพาะวันเพ็ญเดือนสิบสองมาใช้ใส่เทียนประทีป หนังสือเรื่องนี้ได้อ้างพระดำรัสของพระร่วงว่า
"จึ่งมีพระราชบริหารบำหยัดสาปสรรว่า แต่นี้สืบไปเบื้องหน้าโดยลำดับกษัตริย์ในสยามประเทศ ถึงการกำหนด นักขัตฤกษ์วันเพ็ญเดือน ๑๒ พระราชพิธีจองเปรียงแล้ว ก็ให้กระทำโคมลอยเป็นรูปดอกกระมุทอุทิศสักการบูชาพระพุทธบาทนัมมทานทีตราบเท่ากัลปาวสาน อันว่าโคมลอยรูปดอกกระมุทก็ปรากฏมาจนเท่าทุกวันนี้ แต่คำโลกสมมุติเปลี่ยนชื่อเรียกว่าลอยกระทงทรงประทีป เหตุดังนี้ข้าน้อยผู้ชื่อว่านพมาศก็ถึงซึ่งมีชื่อเสียงปรากฏอยู่ใน แผ่นดินได้อย่างหนึ่ง..."
แต่ปัจจุบันมีหลักฐานว่าไม่น่าจะเก่ากว่าสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น โดยอ้างอิงหลักฐานจากภาพจิตรกรรมการสร้างกระทงแบบต่าง ๆ ในสมัยรัชกาลที่ 1 จากนั้นในสมัยรัชกาลที่ 2 ได้เปลี่ยนแปลงจากการทำจากดอกบัวเป็นต้นกล้วยเพราะดอกบัวดังกล่าวหายากและมีน้อย จึงใช้ต้นกล้วยทำแทนแล้วดูไม่สวยจึงใช้ใบตองมาพับแต่งจนสวยสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน
อีกข้อสันนิษฐานหนึ่งเชื่อว่า ประเพณีลอยกระทง อาจมีต้นกำเนิดมาตั้งแต่คนในภูมิภาคนี้นับถือศาสนาผี ที่คนไทจะนับถือผีฟ้า(แถน) ผีดิน ผีน้ำ ผีนา ผีป่า ผีบ้าน ผีเมือง ซึ่งดินแดนในแถบนี้ได้รับอิทธิพลทางวัฒนธรรมจากอินเดีย จึงน่าจะเปลี่ยนจากผีมาเป็นเทพ ผีฟ้าเป็นเทวดาชั้นฟ้า ผีดินเป็นพระแม่ธรณี ผีน้ำเป็นพระแม่คงคา ผีนาเป็นพระแม่โพสพ ผีป่าเป็นรุกขเทวดา ผีบ้านเป็นพระภูมิเจ้าที่ ผีเมืองเป็นพระสยามเทวาธิราช ซึ่งจะสังเกตได้ว่าทางอินเดียจะไม่มีการบูชาพระแม่คงคาแบบไท นั่นเพราะคนไทปกติก็บูชาผีน้ำกันอยู่แล้ว จึงเกิดการบูชาพระแม่คงคาขึ้น ซึ่งในวัฒนธรรมศาสนาผีแต่เดิม คนไทจะขอขมาผีดินและขอขมาผีน้ำ ที่ตนเองใช้สอยและขับถ่ายใส่ ซึ่งกระทงที่ใช้สมัยก่อนจะเป็นแค่กระทงสี่เหลี่ยมที่ใช้ใส่
คาขึ้น ซึ่งในวัฒนธรรมศาสนาผีแต่เดิม คนไทจะขอขมาผีดินและขอขมาผีน้ำ ที่ตนเองใช้สอยและขับถ่ายใส่ ซึ่งกระทงที่ใช้สมัยก่อนจะเป็นแค่กระทงสี่เหลี่ยมที่ใช้ใส่เครื่องเซ่นไหว้ผี และจึงเปลี่ยนมาเป็นกระทงแบบคล้ายดอกบัวแบบที่เห็นในปัจจุบันเพราะอิทธิพลพุทธศาสนาที่มีดอกบัวเป็นสัญลักษณ์ เมื่ออิทธิพลจากศาสนาพุทธเข้ามา คนไทจึงเริ่มเปลี่ยนจากบูชาพระแม่คงคามาบูชารอยพระพุทธบาทตามศาสนาใหม่ที่ตนนับถือ
ส่วนประเพณียี่เป็งของทางล้านนา โคมไฟเป็นภูมิปัญญาของคนล้านนาในสมัยโบราณ ที่ประดิษฐ์ขึ้นในการป้องกันไฟไม่ให้ดับเมื่อโดนลมพัด ได้สร้างสรรค์จนเกิดเอกลักษณ์เฉพาะตนและรูปแบบต่างๆมากมาย ต่อมาได้กลายเป็นเครื่องบูชา ประดับประดาศาสนสถาน เช่น วัดวาอาราม เพื่อใช้บูชาพระพุทธเจ้า ซึ่งสมัยก่อนจะมีอยู่แค่ 5 สี ตามสีฉัพพรรณรังสีของพระพุทธเจ้า ที่นอกจากประดับประดาเพื่อความสวยงาม และบูชาพระรัตนตรัยหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ยังเชื่อกันว่า เมื่อภูติผีปีศาจเห็น จะคิดว่าพระพุทธเจ้าประทับอยู่ที่นี่ จะพากันรีบหนีไป ไม่กล้ามาทำอันตรายผู้คนอีก
บันทึกทางประวัติศาสตร์

สมัยอยุธยา
ใน พระราชกําหนดกฎมณเฑียรบาล สมัยอยุธยาตอนต้นกล่าวถึงพระราชพิธีประจําเดือนทั้ง 12 เดือนสำหรับพระราชกิจของพระเจ้าแผ่นดินซึ่งเดือนสิบสองมีระราชพิธีลดชุดลอยโคมลงน้ำ พระราชพิธีดังกล่าวนั้น สุรพล วิรุฬห์รักษ์ กล่าวว่า "พระราชพิธีลดชุดลอยโคมลงน้ำ สมัยอยุธยาตอนปลายเปลี่ยนมาเรียกว่าลอยกระทง"เดือน ๑๒ การพิทธีตรองเปรียง ลดชุดลอยโคมลงน้ำ ตั้งระทาดอกไม้ในพระเมรุ์ ๔ ระทา หนัง ๒ โรง เสดจ์ลงเรือเบญจา ๕ ชั้น พระธี่นั่งชั้น ๔ นั้นสมเดจ์พระอรรคมเหษี แม่หยัวเจ้าเมืองชั้น ๓ ลูกเธอชั้น ๒ หลานเธอชั้นหนึ่ง พระสนมห่มชมภูสุกหร่ำ ประธีปทัง ๕ ชั้น ...

ใน จดหมายเหตุลาลูแบร์ ว่าด้วยการแสดงและการละเล่นต่าง ๆ ของชาวสยาม ลา ลูแบร์บันทึกงานมหรสพเกี่ยวกับการลอยดวงประทีป (กระทง) ไว้ว่า:–

งานมหรสพทางศาสนาตามไฟในน้ำ บนบก และในพระบรมมหาราชวัง ชาวสยามมีมหรสพเนื่องในการพระศาสนาด้วย ถึงฤดูนํ้าเริ่มลดประชาชนพลเมืองจะแสดงความขอบคุณแม่คงคา ด้วยการตามประทีปโคมไฟขนาดใหญ่ (ในแม่นํ้า) อยู่หลายคืนทั้งลำแม่นํ้าเต็มไปด้วยดวงประทีปลอยนํ้า (กระทง) น้อยใหญ่ และมีกระดาษสีต่าง ๆ ประดับประดากระทงเพื่อแสดงความขอบคุณต่อแม่คงคาที่ช่วยให้เก็บเกี่ยวพืชพรรณธัญญาหารได้อุดมสมบูรณ์ ในวันด้น ๆของปีใหม่ ชาวสยามจะตามประทีปโคมไฟอย่างมโหฬารอีกครั้ง ที่เมืองละโว้ได้เห็นกำแพงเมืองตามประทีปโคมไฟสว่างไสวเรียงรายอยู่เป็นระยะ ๆ ภายในพระราชวังยิ่งงดงามขึ้นไปอีก
สมัยรัตนโกสินทร์
สมัยรัชกาลที่ 3 ใน สยามประเภท เล่ม 1 ของ ก.ศ.ร. กุหลาบ มีบันทึกว่า "รัชกาลที่ 3 โปรดเกล้า ฯ ให้ทำกระทงไปลอยที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยาเพื่อบูชาสมโภชเทพารักษ์ที่รักษาปากอ่าวสยามปันดาลให้เรือกลไฟติดตื้นเข้ามาไม่สะดวก"
เมื่อ พ.ศ. 2393 พระสังฆราชปัลเลอกัวซ์นิยามคำว่า "พิธีจองเปรียงบูชาโคมลอยแลลอยกะทง" เป็นภาษาละตินลงในหนังสือ จินดามะณี ไวยากรณ์ไทย (Grammatica linguae Thai) ตีพิมพ์เมื่อ ค.ศ. 1850 ว่า:–

พิธีจองเปรียงบูชาโคมลอยแลลอยกะทง festum incident in decimam quintam lunam mensis duodecimi, in quo angelo fluminis in expiationnem sordium flutantes oblationes dedicant.
(คำแปล): พิธีจองเปรียงบูชาโคมลอยแลลอยกะทง เทศกาลนี้ตรงกับวันที่สิบห้าของเดือนที่สิบสองซึ่งในวันนั้นพวกเขาจะถวายเครื่องบูชาลอยน้ำแด่พระแม่คงคาเพื่อชำระล้างบาป

สมัยรัชกาลที่ 4 จดหมายเหตุโหรของจมื่นก่งศิลป์ (หรุ่น) บันทึกว่า:–

ณ วัน ๖ ๑๕ ฯ ๑๒ ค่ำ ลอยพระประทีป ๓ วัน กระทงใหญ่
เมื่อ พ.ศ. 2412 สถานกงสุลใหญ่อังกฤษประจำประเทศสยามออกประกาศวันเทศกาลลอยกระทงของสยามซึ่งมีการจัดขึ้น 2 รอบคือวันที่ 19 และ 20 ตุลาคม และวันที่ 17 ถึง 19 พฤศจิกายนและประกาศเตือนชาวอังกฤษที่เดินทางไปชมพลุดอกไม้ไฟห้ามเข้าไปในเขตเรือรักษาการณ์ประจำการอยู่ที่ฝั่งตรงข้ามพระราชวังหลวง เขตพระราชฐานของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 และพระราชวังหน้า เขตพระราชฐานของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ ปรากฏใน The Siam Repository ของหมอสมิธว่า:–
ประกาศ เทศกาลลอยกระทงจะจัดขึ้นในคืนวันที่ 20 และ 21 ของเดือนนี้ และจัดอีกครั้งในคืนวันที่ 17 18 และ 19 เดือนที่จะถึงนี้ ขอเตือนพลเมืองชาวอังกฤษที่เดินทางไปชมพลุดอกไม้ไฟห้ามมิให้เข้าไปในบริเวณเขตเรือรักษาการณ์กำหนดไว้ซึ่งประจำการอยู่ที่แม่น้ำฝั่งตรงข้ามพระราชวังของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์แรกและพระองค์ที่ 2
คำสั่งโดย ดี.จี. เอ็ดเวิร์ดส์ ผู้ช่วยรักษาการสถานกงสุลใหญ่อังกฤษ กรุงเทพฯ 19 ตุลาคม 1869

เมื่อ พ.ศ. 2417 มิชชันนารีชาวอเมริกันชื่อ แมรี่ โลวินา คอร์ท (Mary Lovina Cort) เดินเข้ามาพำนักในสยามเพื่อเผยแพร่ศาสนาคริสต์นิกายเพรสไบทีเรียน เขียนบันทึกถึงเทศกาลลอยกระทงลงในหนังสือ Siam or the Heart of Father India ตีพิมพ์เผยแพร่เมื่อ ค.ศ0 1886 ว่า:–
หลังจากวันคล้ายวันพระบรมราชสมภพของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่นาน จะมีเทศกาลลอยกระทง (Loy Ratong) รอบแรกจัดขึ้นวันที่ 3 4 และ 5 ตุลาคม และรอบถัดไปวันที่ 1 2 และ 3 พฤศจิกายน งานเทศกาลทั้ง 3 วันมีทั้งจุดพลุลอยน้ำและการถวายเครื่องบูชาพระแม่คงคา ในกรุงเทพฯ โดยเฉพาะย่านใกล้เคียงพระราชวัง ช่วงกลางคืนกลายเป็นกลางวันด้วยแสงไฟประดับมากมายส่องสว่างสะท้อนผืนน้ำ แม่น้ำดูมีสีสันเต็มไปด้วยทั้งพระราชวังลอยน้ำ เรือจำลอง แพ และเรือต่าง ๆ ส่องสว่างเจิดจ้าล่องลอยไปตามคลื่นน้ำที่มีเครื่องสักการะบูชาหลายอย่าง เช่น หมาก ยาสูบ ข้าว น้ำตาล และของหวานถวายพระแม่คงคาเพื่อเป็นการขอบคุณที่ได้เมตตาดูแลชาวเมืองตลอดทั้งปี และเพื่อชำละล้างบาปที่ได้อาบน้ำ ดื่มน้ำ และพายเรือข้ามฝั่งน้ำของพระแม่คงคา ยังมีเรือหลวงบางลำดูคล้ายมังกรเรืองแสงลอยไปตามริมแม่น้ำจากอีกฝั่งลากไปยังอีกฝั่ง ดอกบัวกับเทียนจุดไฟเป็นเครื่องบูชายอดนิยม หรือเป็นแพเล็ก ๆ ทำจากหยวกกล้วย ประดับตกแต่งด้วยดอกไม้ ธง และเทียนอย่างงดงาม ผู้คนนับพันต่างล่องเรือไปตามน้ำในและในทุก ๆ จังหวัดตลอดจนริมทะเล แม้แต่ชาวพื้นเมืองต่างจุดพลุดอกไม้ไฟบนคลื่นน้ำ

เมื่อ พ.ศ. 2434 เซอร์ เฮนรี่ นอร์แมน บารอนเน็ตที่ 1 (Sir Henry Norman, 1st Baronet) นักหนังสือพิมพ์และนักเดินทางชาวอังกฤษที่เดินทางเข้ามายังสยาม มีโอกาสได้เข้าร่วมงานลอยกระทงที่ริมน้ำพระราชวังบางปะอิน เขียนบันทึกเทศกาลลอยกระทงตีพิมพ์ในหนังสือ The Peoples and Politics of the Far East ปี ค.ศ. 1895 ว่า:–
ข้าพเจ้าได้เข้าชมงานเทศกาลที่งดงามเป็นพิเศษงานหนึ่งที่พระราชวังฤดูร้อนของพระเจ้าแผ่นดินบริเวณริมแม่น้ำที่บางปะอิน เป็นงานเทศกาลประจำปีที่จัดขึ้นอย่างยิ่งใหญ่นั่นคือเทศกาลลอยกระทง (fête of Loi Katong) หรือเทศกาลโคมไฟ ลำธารและลำน้ำทุกสายส่องแสงระยิบระยับด้วยโคมไฟและเทียนเล็ก ๆ ที่ผู้คนนำไปลอยน้ำเพื่อ "ทำบุญ" โดยไม่ได้ตระหนักรู้ว่าสิ่งที่กระทำนั้นเป็นการสืบทอดการอธิษฐานดั้งเดิมของบรรพบุรุษชาวอารยันที่มักขออ้อนวอนจากสายน้ำเพื่อความอุดมสมบูรณ์ แสงไฟระยิบระยับล่องลอยไปตามทางน้ำท่ามกลางเสียงแตรและเสียงโห่ร้องจนลอยลับหายไปในห้วงแห่งความมืด และปล่อยให้ชาวสยามผู้มีจิตใจเบิกบานนับวันไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะถึงวันหยุดประจำปีที่จะถึง

เมื่อ พ.ศ. 2436 วอลเตอร์ คริสต์มาส เจ้าหน้าที่หน่วยข่าวกรองลับ (เอสไอเอส) ชาวเดนมาร์กซึ่งเดินทางมายังสยามเขียนบันทึกเทศกาลลอยกระทงของสยามไว้ในหนังสือ หนึ่งปีในสยาม (Et Aar i Siam) ตีพิมพ์เป็นภาษาเดนมาร์กที่กรุงโคเปนเฮเกนเมื่อ ค.ศ. 1894 ว่า:–
เทศกาลลอยกระทง (Loi Katong) เป็นเทศกาลที่จัดขึ้นช่วงต้นเดือนตุลาคมและพฤศจิกายนเพื่อบูชาพระแม่คงคา เมื่อถึงเพลาค่ำ ไฟประดับมากมายถูกปล่อยลงสู่แม่น้ำโดยเฉพาะบริเวณพระราชวังนั้นแสงไฟสว่างไสวราวกับทะเลเพลิง บรรดาพระราชวังไม้ขนาดเล็กบนเรือบรรทุก แพไม้ไผ่ เรือจำลอง และเรือเล็ก ๆ ลอยอยู่บนผืนน้ำส่องแสงสว่างสไสวด้วยแสงไฟ ดอกไม้ไฟ และโคมไฟ ล่องไปตามแม่น้ำพร้อมกับเครื่องบูชาต่าง ๆ เช่น ผลไม้ หมาก ข้าว น้ำตาล และดอกไม้เพื่อถวายเทพเจ้าแห่งสายน้ำ ขอพรจากพระแม่คงคาเพื่อช่วยบันดาลฤดูเก็บเกี่ยวที่จะมาถึงและเพื่อคุ้มครองจากอุทกภัย ที่ท่าเทียบเรือหลวงมีการปล่อยขบวนไฟประดับตกแต่งงดงามตระการตาลงสู่แม่น้ำ เป็นขบวนไฟรูปสัตว์ประหลาดคล้ายมังกรและดอกบัวลอยน้ำขนาดใหญ่ตกแต่งแสงไฟนับร้อยดวง

ชาวฝรั่งเศสชื่อ ปอล-หลุยส์ กุสตาฟว์ มารี ริวิแยร์ (1873–1959) ทนายความประจำศาลอุทธรณ์กรุงปารีส ประธานศาลอุทธรณ์เมืองก็อง ประเทศฝรั่งเศส และสมาชิกกรรมาธิการราชกิจจานุเบกษาว่าด้วยกฎหมายและที่ปรึกษาด้านกฎหมายของราชอาณาจักรสยามซึ่งเคยพำนักอยู่ในประเทศสยามระหว่าง พ.ศ. 2452–54 เขียนเล่าบันทึกประสบการณ์ในสยามลงในหนังสือ Pho Deng Roman Siamois ตีพิมพ์ที่กรุงปารีส เมื่อ ค.ศ. 1919 และมีบันทึกกล่าวถึงเทศกาลลอยกระทงว่า:–
เทศกาลลอยกระทง (La fête du Krathong) เป็นประเพณีโบราณของศาสนาพราหมณ์ที่แพร่เข้ามายังสยามมาหลายยุคสมัยโดยพระสนมของ Pra Luang (พระร่วง?) ซึ่งนับถือศาสนาอินเดีย วัตถุประสงค์ของเทศกาลนี้คือเพื่อบูชาพระแม่คงคาซึ่งมีบทบาทในชีวิตประจำวันไม่ว่าจะเป็นการดื่มน้ำ การอาบน้ำในแม่น้ำหรือการสัญจรทางน้ำไม่ว่าจะโชคดีหรือโชคร้าย ในคืนวันลอยกระทง (Loï Krathong) ที่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาจะเต็มไปด้วยผู้คนมากมายอย่างสงบเสงี่ยม ผู้คนนับพันทั้งชายหญิงและเด็ก ๆ ต่างมารวมตัวกันที่นั่น แต่ละคนถือสิ่งของอย่างหนึ่งที่ไม่ซ้ำกันนั่นคือกระทงที่ทำจากเปลือกไม้หรือใบตอง ประกอบกันเป็นเรือคล้ายกระทง ขนาดเล็กเหมือนของเล่นเด็กบ้าง ใหญ่เท่าเรือแคนูบ้าง ใส่เครื่องบูชาหลายอย่าง เช่น ผลไม้ ข้าว หรือหมาก ส่วนการประดับตกแต่งนั้นมีทั้งใบปาล์ม ดอกไม้ ริบบิ้นสีแดงและเหลือง ธง ร่มกระดาษ และเทียนหลากสี เมื่อจุดไฟแล้วกระทงเรือเล็กนี้ก็จะลอยไปตามคลื่นกระแสน้ำ ไม่นานนักในแม่น้ำจึงเต็มไปด้วยแสงไฟระยิบระยับลอยไปมาตามกระแสน้ำไล่เรียงตามกัน แซงกันไปมาราวกับการแข่งขันที่ไม่มีวันสิ้นสุด บางอันจมลงแม่น้ำด้วยคลื่นหรือติดอยู่ในกระแสน้ำวน บางอันก็ชนกันคอยจุดไฟให้กันแก่กันและเปลวไฟกระทงกระทบผิวน้ำมืด ๆ เป็นสีแดงก่ำด้วยแสงสะท้อนระยิบระยับ ไฟกระทงอันใหญ่ที่สุดจะส่องสว่างกว่าราวกับเป็นเกาะแห่งไฟและระหว่างกระทงลอยไปตามริมฝั่งแม่น้ำก็จะส่องแสงสว่างสะท้อนต้องใบไม้ด้วยแสงไฟอันน่าอัศจรรย์หรือสะท้อนกับผืนแม่น้ำอย่างฉับพลัน จะมีกระทงสักเท่าไหร่เชียวที่ลอยไปถึงปลายทางถึงปากแม่น้ำซึ่งเป็นแม่น้ำสายหลักบรรจบกับคลื่นมหาสมุทร? [...] กรุงเทพฯ ปีที่ 128–130
ผืนแม่น้ำอย่างฉับพลัน จะมีกระทงสักเท่าไหร่เชียวที่ลอยไปถึงปลายทางถึงปากแม่น้ำซึ่งเป็นแม่น้ำสายหลักบรรจบกับคลื่นมหาสมุทร? [...] กรุงเทพฯ ปีที่ 128–130 ของราชวงศ์จักรี
ภาคเหนือ นิยมทำโคมลอย เรียกว่า "ลอยโคม" หรือ "ว่าวลม" หรือ "ว่าวไฟ" ทำจากผ้าบาง ๆ แล้วสุมควันข้างใต้ให้ลอยขึ้นไปในอากาศอย่างบัลลูนประเพณีของชาวเหนือนี้เรียกว่า ยี่เป็ง หมายถึงการทำบุญในวันเพ็ญเดือนยี่ (ซึ่งนับวันตามแบบล้านนา ตรงกับวันเพ็ญเดือนสิบสองในแบบไทย) หรือโคมลอยบนน้ำรูปทรงต่าง ๆ
จังหวัดเชียงใหม่ มีประเพณี"ยี่เป็ง"เชียงใหม่ ในทุก ๆ ปีจะมีการจัดงานขึ้นอย่างยิ่งใหญ่ตระการตา และมีการปล่อยโคมลอยขึ้นเต็มท้องฟ้า
จังหวัดลำปาง มีประเพณี"ล่องสะเปา"(สะเปาหมายถึงกระทง) ซึ่งจะมีการประกวดอยู่สองวันด้วยกัน ได้แก่วันแรก"สะเปาน้ำ"จัดขึ้นในแม่น้ำวังและวันที่สองจะมี"สะเปาบก" ซึ่งการประกวดในที่นี้ จะมีตั้งแต่ระดับกลุ่มหมู่บ้าน ตำบล อำเภอ โรงเรียน มหาวิทยาลัย สถาบันการศึกษาต่าง ๆ รวมไปถึงหน่วยการของภาครัฐ แต่ละขบวนจะมีการแสดงต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นฟ้อนรำ ดนตรีพื้นเมือง ความสวยงามของขบวน รวมไปถึงประกวดนางนพมาส ทั้งนี้ ชาวบ้านคนเมืองลำปาง ค่อนข้างให้ความสำคัญแก่ประเพณีล่องสะเปา เนื่องจากเป็นวันที่ทุกคนจะร่วมสนุกสนานครื้นเคร้ง พบปะเพื่อนฝูงที่กลับมาจากการทำงานในต่างจังหวัด และที่สำคัญเป็นเทศกาลกลางแจ้งที่จัดขึ้นท่ามกลางอากาศที่เย็นสบายในทุก ๆ ปี
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ในอดีตมีการเรียกประเพณีลอยกระทงในภาคอีสานว่า สิบสองเพ็ง หมายถึงวันเพ็ญเดือนสิบสองซึ่งจะมีเอกลักษณ์แตกต่างกันออกไป เช่น
จังหวัดร้อยเอ็ด ถือเป็นตัวแทนจัดงานลอยกระทงของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยมีชื่องานประเพณีว่า " สมมาน้ำคืนเพ็ง เส็งประทีป " ตามภาษาถิ่นมีความหมายถึงการขอขมาพระแม่คงคาในคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง ความพิเศษของงานมีการแสดง แสงสีเ
โดยมีชื่องานประเพณีว่า " สมมาน้ำคืนเพ็ง เส็งประทีป " ตามภาษาถิ่นมีความหมายถึงการขอขมาพระแม่คงคาในคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง ความพิเศษของงานมีการแสดง แสงสีเสียง ตำนานเมืองร้อยเอ็ด จัดให้มีการตกแต่งบริเวณเกาะบึงพลาญชัย (สถานที่จัดงาน) ให้เป็นเกาะสวรรค์ ตกแต่งสวยงาม ยิ่งใหญ่ มีขบวนกระทงอาเซียน มีการประกวดกระทงประทีปใหญ่ ชิงถ้วยพระราชทานสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี การประกวดกระทงอนุรักษ์ธรรมชาติ การประกวดขบวนแห่กระทงประทีป 12 หัวเมือง ตามตำนานเมืองร้อยเอ็ด การประกวดรำวงสมมาน้ำคืนเพ็งเส็งประทีป การประกวดธิดาสาเกตนคร และกิจกรรมอื่น ๆ อีกมากมาย
จังหวัดสกลนคร ในอดีตจะมีการลอยกระทงจากกาบกล้วย ลักษณะคล้ายกับการทำปราสาทผึ้งโบราณ เรียกงานนี้ว่าเทศกาลลอยพระประทีปพระราชทาน สิบสองเพ็งไทสกล
ภาคกลาง มีการจัดประเพณีลอยกระทงขึ้นทั่วทุกจังหวัด
กรุงเทพมหานคร จะมีงานภูเขาทอง เป็นรูปแบบงานวัด เฉลิมฉลองราว 7-10 วัน ก่อนงานลอยกระทง และจบลงในช่วงหลังวันลอยกระทง
จังหวัดพระนครศรีอยุธยา มีการจัดงานประเพณีลอยกระทงกรุงเก่าขึ้นอย่างยิ่งใหญ่บริเวณอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ภายในงานมีการจัดแสดงแสง สี เสียง อย่างงดงามตระการตา
จังหวัดตาก จะลอยกระทงขนาดเล็กทยอยเรียงรายไปเป็นสาย เรียกว่า "กระทงสาย"
จังหวัดสุโขทัย มีประเพณี "เผาเทียน เล่นไฟ" โดยใช้พื้นที่บริเวณอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ซึ่งตรงกับแหล่งโบราณที่เคยจัดกิจกรรมนี้เมื่อ 700 ปีที่แล้ว ภายในงานจะมีการแห่ขบวนแห่กระทง การเล่นพลุตะไล ไฟพะเนียง การแสดงแสงสีเสียง รวมถึงการเผาเทียน เล่นไฟ
ภาคใต้ อย่างที่อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา ก็มีการจัดงานอย่าง
จะมีการแห่ขบวนแห่กระทง การเล่นพลุตะไล ไฟพะเนียง การแสดงแสงสีเสียง รวมถึงการเผาเทียน เล่นไฟ
ภาคใต้ อย่างที่อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา ก็มีการจัดงานอย่างยิ่งใหญ่ นอกจากนั้น ในจังหวัดอื่น ๆ ก็จะจัดงานวันลอยกระทงด้วยเช่นกัน
นอกจากนี้ในแต่ละท้องถิ่นยังอาจมีประเพณีลอยกระทงที่แตกต่างกันไป และสืบทอดต่อกันเรื่อยมา
หมายเหตุ

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น

Sukhothai celebrations
Tourism Authority of Thailand (TAT) Loi Krathong Information
Suttinee Yavaprapas; Chaleo Manilerd; Thailand. Krasūang Watthanatham. External Relations Division; Thailand. Krasūang Watthanatham. Office of the Permanent Secretary (2004). Loy Krathong Festival. Ministry of Culture, External Relations Division. ISBN 978-974-9681-22-0. สืบค้นเมื่อ 5 October 2011.
Donald K. Swearer (1 February 2010). The Buddhist world of Southeast Asia. SUNY Press. pp. 49–. ISBN 978-1-4384-3251-9. สืบค้นเมื่อ 5 October 2011.
Anuman Rajadhon (Phrayā) (1956). Loy krathong & Songkran festival. National Culture Institute. สืบค้นเมื่อ 5 October 2011.
The Kingdom of the Yellow Robe. Forgotten Books. pp. 358–367. ISBN 978-1-4400-9096-7. สืบค้นเมื่อ 5 October 2011.
ปฏิทิน100ปี