Πομπόνιος Μέλα

Ο Πομπόνιος Μέλα, λατιν.: Pomponius Mela, που έγραψε γύρω στο 43 μ.Χ., ήταν ο πρώτος Ρωμαίος γεωγράφος (γεννήθηκε στην Tingentera (τώρα Algeciras) - απεβ. π. 45 μ.Χ.) Το σύντομο έργο του Για την κατάσταση του κόσμου (De situ orbis, libri III) παρέμεινε σε χρήση σχεδόν μέχρι το έτος 1500. Καταλαμβάνει λιγότερες από εκατό σελίδες συνηθισμένης εκτύπωσης και περιγράφεται από την Encyclopædia Britannica (1911) ως «με στεγνό στυλ και ελλιπές στη μέθοδο, αλλά καθαρού λατινισμού, και περιστασιακά ανακουφισμένο από ευχάριστες εικόνες λέξεων». Εκτός από τα γεωγραφικά μέρη της Historia naturalis του Πλίνιου (όπου ο Μέλα αναφέρεται ως σημαντική αρχή), το De situ orbis είναι η μόνη επίσημη πραγματεία για το θέμα στα κλασικά λατινικά.

 Λίγα είναι γνωστά για τον Πομπόνιο, εκτός από το όνομα και τη γενέτειρά του: η μικρή πόλη Tingentera ή Cingentera (που προσδιορίζεται ως Julia Traducta) στη νότια Hispania, στον κόλπο Algeciras (Mέλα ii. 6, § 96· αλλά το κείμενο είναι εδώ φθαρμένο). Η ημερομηνία της συγγραφής του μπορεί να καθοριστεί κατά προσέγγιση από την υπαινιγμό του (iii. 6 § 49) σε μία προτεινόμενη βρετανική εκστρατεία του στην εξουσία Αυτοκράτορα, σχεδόν σίγουρα εκείνη του Κλαυδίου το 43 μ.Χ. Το ότι αυτό το απόσπασμα δεν μπορεί να αναφέρεται στον Ιούλιο Καίσαρα, αποδεικνύεται από πολλές αναφορές σε γεγονότα της βασιλείας του Αυγούστου, ειδικά σε ορισμένα νέα ονόματα, που δίνονται σε Ιβηρικές πόλεις. Ο Π. Μέλα, όπως και οι δύο Σενέκες, ο Λουκανός, ο Μαρτιάλης, ο Κοϊντιλιανός, ο Τραϊανός, ο Αδριανός, ήταν όλοι μέρος των ιταλικών κοινοτήτων, που εγκαταστάθηκαν σε διάφορα μέρη της Hispania, που τελικά μετεγκαταστάθηκαν στη Ρώμη. Εικάζεται ότι ο Πομπόνιος Μέλα μπορεί να είχε σχέση με τον Μάρκο Ανναίο Μέλα, ο οποίος ήταν γιος του Σενέκα του Πρεσβύτερου και πατέρας του Λουκανού. Οι γενικές απόψεις του De situ orbis συμφωνούν κυρίως με εκείνες, που επικρατούσαν μεταξύ των Ελλήνων συγγραφέων από τον Ερατοσθένη έως τον Στράβωνα: το τελευταίο μάλλον ήταν άγνωστο στον Μέλα. Αλλά ο Πομπόνιος είναι μοναδικός μεταξύ των αρχαίων γεωγράφων στο ότι, αφού χώρισε τη Γη σε πέντε ζώνες, από τις οποίες μόνο οι δύο ήταν κατοικήσιμες, ισχυρίζεται την ύπαρξη αντιπόδων (αντιχθόνων), που κατοικούν στη νότια εύκρατη ζώνη, απρόσιτη για τους λαούς των βόρειων εύκρατων περιοχών από την αφόρητη ζέστη της ενδιάμεσης διακεκαυμένης ζώνης. Για τις διαιρέσεις και τα όρια της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής, επαναλαμβάνει τον Ερατοσθένη. Όπως όλοι οι κλασσικοί γεωγράφοι από τον Μεγάλο Αλέξανδρο (εκτός από τον Κλ. Πτολεμαίο), θεωρεί την Κασπία Θάλασσα ότι ενώνεται με τον Βόρειο Ωκεανό, και αντίστοιχα για τον Περσικό και τον Αραβικό κόλπο (Ερυθρά Θάλασσα) στο νότο, ότι ενώνονται με τον Νότιο Ωκεανό. Οι ινδικές του αντιλήψεις είναι κατώτερες από εκείνες ορισμένων παλαιότερων Ελλήνων συγγραφέων: ακολουθεί τον Ερατοσθένη, υποθέτοντας ότι η χώρα αυτή καταλάμβανε τη νοτιοανατολική γωνία της Ασίας, απ' όπου η ακτή έτεινε προς τα βόρεια προς τη Σκυθία, και στη συνέχεια προχωρούσε προς τα δυτικά προς την Κασπία Θάλασσα. Ως συνήθως, τοποθετεί τα Ριπαία Όρη και τους Υπερβόρειους κοντά στον Σκυθικό Ωκεανό. Στη δυτική Ευρώπη οι γνώσεις του (όπως ήταν φυσικό σε ένα ισπανικό θέμα της Αυτοκρατορικής Ρώμης) ήταν κάπως πιο προηγμένες από τους Έλληνες γεωγράφους. Ορίζει τη δυτική ακτή της Ισπανίας και της Γαλατίας και την εσοχή της στον Βισκαϊκό Κόλπο με μεγαλύτερη ακρίβεια από τον Ερατοσθένη ή τον Στράβωνα, και οι ιδέες του για τα βρετανικά νησιά και τη θέση τους είναι επίσης πιο ξεκάθαρες από τους προκατόχους του. Είναι ο πρώτος που ονομάζει τις Oρκάδες ή Νησιά Όρκνεϋ, τα οποία ορίζει και εντοπίζει αρκετά σωστά. Για τη Βόρεια Ευρώπη οι γνώσεις του ήταν ατελείς, αλλά μιλά για έναν μεγάλο κόλπο ("Κοδανό", Codanus sinus") στα βόρεια της Γερμανίας, ανάμεσα στα πολλά νησιά του οποίου ήταν ένα, το "Codanovia", εξέχοντος μεγέθους. Αυτό το όνομα επανεμφανίζεται στο έργο του Πλίνιου του Πρεσβύτερου ως Σκατιναβία. Η Codanovia και η Scatinavia ήταν και οι δύο λατινικές αποδόσεις του πρωτο-γερμανικού *Skaðinawio, του γερμανικού ονόματος για τη Σκανδιναβία. Η περιγραφική μέθοδος του Μέλα ακολουθεί τις ακτές των ωκεανών, με τον τρόπο του περίπλου, πιθανώς επειδή προήλθε από αφηγήσεις ναυτικών. Ξεκινά από τα στενά του Γιβραλτάρ και περιγράφει τις χώρες που γειτνιάζουν με τη νότια ακτή της Μεσογείου, στη συνέχεια μετακινείται από τη Συρία και τη Μικρά Ασία στη Μαύρη Θάλασσα, και έτσι επιστρέφει στην Ιβηρική κατά μήκος της βόρειας ακτής του Ευξείνου, της Προποντίδας κ.λπ. Μετά την απαρίθμηση των νησιών της Μεσογείου, στη συνέχεια παίρνει την παράκτια όχθη του ωκεανού —προς τα δυτικά, τα βόρεια, τα ανατολικά και τα νότια διαδοχικά— από την Ιβηρική και τη Γαλατία γύρω από την Ινδία, από την Ινδία στην Περσία, την Αραβία και την Αιθιοπία. και έτσι επιστρέφει ξανά στην Ιβηρική. Όπως οι περισσότεροι κλασικοί γεωγράφοι, αντιλαμβάνεται την ήπειρο της Αφρικής ως περιτριγυρισμένη από θάλασσα και όχι πολύ νότια. Η πρώτη έκδοση (editio princeps) του Mέλα έγινε στο Μιλάνο το 1471. Η πρώτη κριτική έκδοση ήταν του Joachim Vadian (Wien, 1518), που αντικαταστάθηκε από εκείνες των Johann Heinrich Voss (1658), Johann Friedrich Gronovius (1685 και 1696), A. Gronovius (1722 και 1728) και Tzschucke (1806), σε επτά μέρη (Λειψία· το πιο περίτεχνο από όλα)· G. Paithey's (Βερολίνο, 1867) για το κείμενό του. Εορτάστηκε όταν έγινε η αγγλική μετάφραση του Άρθουρ Γκόλντινγκ (1585). Μία πρόσφατη αγγλική μετάφραση είναι αυτή του F. E. Romer, που δημοσιεύθηκε αρχικά το 1998. I tre libri di Pomponio Mela del sito, forma, e misura del mondo (στα Ιταλικά). Venezia: Gabriele Giolito de Ferrari. 1557. Romer, Frank E. (1998). Pomponius Mela's Description of the World. Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 9780472084524. Editions in the original Latin in the Internet Archive Books I, II and III in Latin, digitised at The Latin Library Πολυμέσα σχετικά με το θέμα Pomponius Mela στο Wikimedia Commons