Χρυσή Πύλη της Θεσσαλονίκης

Η Χρυσή Πύλη της Θεσσαλονίκης, γνωστή και ως πύλη του Βαρδάρη ή πύλη Αξιού, ήταν η κεντρική πύλη των τειχών της Θεσσαλονίκης κατά την ρωμαϊκή, βυζαντινή, και οθωμανική περίοδο έως και το μεγαλύτερο τμήμα του 19ου αιώνα. Ήταν ρωμαϊκής κατασκευής του 1ου ή 2ου αιώνα μ.Χ. με θριαμβική αψιδωτή διαρρύθμιση, και κατεδαφίστηκε το 1874 από τις οθωμανικές αρχές για την διάνοιξη επιπλέον χώρου για την είσοδο στην πόλη. Βρισκόταν στη σημερινή Πλατεία Δημοκρατίας.

 Τα τείχη της Θεσσαλονίκης διέθεταν πλήθος πυλών, εκ των οποίων οι 4 μεγάλες ήταν η Χρυσή και η Ληταία στα δυτικά, και η Κασσανδρεωτική και η Νέα Χρυσή στα ανατολικά. Από αυτές η Χρυσή ήταν η κεντρικότερη ως αυτή με την μεγαλύτερη χρήση και βρισκόταν στην νοτιοδυτική πλευρά. Από αυτήν ξεκινούσε η κύρια οδική αρτηρία της πόλης, η ρωμαϊκή Decumanus Maximus και μετέπειτα Μέση Οδός ή Λεωφόρος των Βυζαντινών η οποία αντιστοιχεί στην σύγχρονη Εγνατία οδό της πόλης -η αρχαία Εγνατία οδός δεν περνούσε εντός της πόλης αλλά λίγο βορειότερα- και προχωρώντας περνούσε κάτω από την αψίδα του Γαλερίου, καταλήγοντας στο άλλο άκρο της πόλης στην Κασσανδρεωτική πύλη. Αυτό προσδιορίζει η ονομασία της ως Χρυσή, καθώς από την πύλη αυτή περνούσαν και οι επίσημοι, όπως αυτοκράτορες και αξιωματούχοι, παρομοίως και στην Κωνσταντινούπολη υπήρχε η αντίστοιχη χρυσή πύλη.Προ του αρχαίου κτίσματος είχε κτιστεί οχυρωματικό προτείχισμα το οποίο διέθετε την δική του ξεχωριστή πύλη, πιθανώς από τα μέσα του 3ου αιώνα και έπειτα. Τόσο η πύλη του προτειχίσματος όσο και η θριαμβική αψίδα αναφέρονταν ως Χρυσή Πύλη. Κοντά στην Χρυσή Πύλη βρισκόταν και το παλαιοχριστιανικό Οκτάγωνο, ο μνημειώδης οκταγωνικός ναός της Θεσσαλονίκης. Στα λατινικά ονομαζόταν porta aurea (χρυσή πύλη), ενώ κατά την οθωμανική περίοδο έγινε γνωστή ως πύλη του Βαρδάρη (Βαρντάρ Καπούσου) ή πύλη του Αξιού από τον ομώνυμο ποταμό στην τοποθεσία του οποίου οδηγούσε. Έως το 1880 η τοποθεσία της αρχαίας Χρυσής Πύλης ήταν αταυτοποίητη, όμως αναγνωρίστηκε από τον Μιχαήλ Χατζηιωάννου πως η πύλη του Βαρδάρη επρόκειτο για την Χρυσή Πύλη. Στην τοποθεσία όπου βρισκόταν η πύλη αντιστοιχεί σήμερα η πλατεία Δημοκρατίας, το κέντρο της περιοχής του Βαρδάρη πολύ κοντά στο Δικαστικό Μέγαρο Θεσσαλονίκης. Έξω από τη Χρυσή Πύλη κατά τη βυζαντινή περίοδο εορτάζονταν τα Δημήτρια, η σημαντικότερη γιορτή της πόλης. Κατά την εμποροπανήγυρη αυτή ανταλλάσσονται τα προϊόντα της ενδοχώρας με τα θαλασσινά προϊόντα, κατά την εποχή του Βυζαντίου και συγκεκριμένα από τον 10ο αιώνα μ.Χ. Ονομάζονταν «Δημήτρια» διότι πραγματοποιούνταν κατά τις ημέρες εορτασμού της μνήμης του πολιούχου της Θεσσαλονίκης Αγίου Δημητρίου. Η πανήγυρη με την ονομασία αυτή άκμασε τον 14ο αιώνα, τον επονομαζόμενο και «χρυσό αιώνα» της Θεσσαλονίκης. Αρχικά η γιορτή αυτή είχε κυρίως θρησκευτικό και εμπορικό χαρακτήρα. Παράλληλα όμως ο λαός της πόλης κατά τα «Δημήτρια» έβρισκε πολλές διασκεδάσεις και ευκαιρίες ψυχαγωγίας με σχοινοβάτες, γελωτοποιούς, μίμους και θεατρίνους οι οποίοι γύριζαν τις αγορές και τις γειτονιές. Επίσης κατά τη γιορτή, σύμφωνα με τις πηγές, παρουσιάζονταν θεατρικά έργα του αρχαιοελληνικού δραματολογίου καθώς και διαλέξεις φιλοσόφων και λογίων. Στην ίδα περιοχή οι ντονμέδες οπαδοί του Σεμπατάι Ζεβί, περίμεναν στον δρόμο της πύλης την επιστροφή του, καθώς είχε αναχωρήσει από εκεί όταν έφυγε. Η πύλη κατεδαφίστηκε το 1874 καθώς από το 1868 είχε διαπλατυνθεί η κύρια οδός της πόλης στην οποία οδηγούσε και η είσοδος της πύλης ήταν μικρότερου μήκους και δημιουργούσε στενότητα. Τα ερείπια της χρησιμοποιήθηκαν ως πρώτες ύλες για την κατασκευή κτισμάτων στο λιμάνι της πόλης. Ευρήματα ανάγουν την πρώτη εντατική ανθρώπινη δραστηριότητα στα ελληνιστικά χρόνια, όπως μαρτυρούν οι πολυάριθμοι τάφοι που βρέθηκαν σε ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν κατά την ανέγερση πολυκατοικιών αλλά και κατά την κατασκευή του Μετρό Θεσσαλονίκης. Αυτός ο χαρακτήρας συνεχίστηκε στα πρώτα χριστιανικά χρόνια ταυτόχρονα όμως με όλο και περισσότερο αναπτυσσόμενες οικιστικές και εμπορικές δραστηριότητες στην περιοχή της Χρυσής Πύλης, της Ληταίας Πύλης (στη συμβολή των σύγχρονων οδών Αγίου Δημητρίου, Ειρήνης και Αρκαδιουπόλεως) αλλά και στο Τσερέμπουλον (το βυζαντινό λιμάνι της πόλης που καταλάμβανε την περιοχή όπου σήμερα βρίσκονται τα Δικαστήρια και τα Λαδάδικα). Στην πρωτοχριστιανική και Βυζαντινή περίοδο, ανεγείρονται στην περιοχή σημαντικοί ναοί. Ένας παλαιοχριστιανικός ναός ανακαλύφθηκε στις παρυφές του δυτικού αρχαίου νεκροταφείου λίγο έξω από την πλατεία Δημοκρατίας κτισμένος πάνω σε συγκρότημα αποθηκών της ύστερης αρχαιότητας, καταδεικνύοντας και τον εμπορικό χαρακτήρα του τόπου. Ο ναός αυτός καταστράφηκε τον 7ο μ. Χ. αιώνα ενδεχομένως από τις επιδρομές των Σλάβων. Από πηγές είναι γνωστός και ο ναός του Αγίου Νικολάου που βρισκόταν στην περιοχή επί βυζαντίου. Στην Ελληνική Πατρολογία υπάρχει ο προσδιορισμός της πύλης ως ο τόπος εκτέλεσης του Νέστορα, συντρόφου του Αγίου Δημητρίου, από τους Ρωμαίους. Ιστορική αναφορά υπάρχει και από τον Ιωάννη Καμινιάτη στο χρονικό του για την άλωση της Θεσσαλονίκης από τους Σαρακηνούς το 904. Εκεί αναφέρει πως μεγάλο πλήθος κατοίκων στην προσπάθεια τους να ξεφύγουν, απέτυχαν να ανοίξουν την πύλη και ήταν τόσο συνωστισμένοι όπου επικράτησε πανικός, και φτάνοντας τους οι πολιορκητές τους εκτέλεσαν μαζικά μπροστά στην πύλη. Αναφορά υπάρχει και από τον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης κατά την Νορμανδική άλωση όπου οι τοξότες ήταν στην πύλη στοχεύοντας το στρατόπεδο των πολιορκητών εκτός των τειχών. Στην Πύλη Αξιού (Χρυσή Πύλη) κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 οι Οθωμανοί σκότωσαν Έλληνες κατοίκους κατά τις σφαγές που έγιναν σε πολλές περιοχές της πόλης (όπως τη Ροτόντα, το Καπάνι κ.α.).Κατά τις αρχές του 19ου αιώνα ακολούθησαν διάφορες σύντομες περιγραφές όπως αυτή του Βρετανού Έντμουντ Ληκ (Edmund Leake) το 1806, ο οποίος ανέφερε πως η πύλη ήταν διακοσμημένη με κεφαλή ταύρου, κάτι που δεν συναντάται στις υπόλοιπες περιγραφές. Γνωστή είναι η αναπαράσταση του Εσπρί-Μαρί Κουζινερύ (Esprit-Marie Cousinéry) στην οποία δείχνει την πύλη μαζί με τα κτήρια του τελωνείου στην είσοδο της πόλης, και περιγράφει πως πριν την αψίδα υπήρχε προτείχισμα από το οποίο γινόταν η είσοδος στην πόλη, και περνούσε κάτω από την αψίδα η οποία βρισκόταν σε πολύ κοντινή απόσταση. Ο Γάλλος αρχαιολόγος Λεόν Εζέ (Léon Heuzey) και ο αρχιτέκτονας Ονορέ Ντωμέ (Honoré Daumet) βρέθηκαν στην Θεσσαλονίκη το 1861 ως μέρος της γαλλικής αρχαιολογικής αποστολής στην Μακεδονία. Από αυτούς προέρχεται η αναλυτικότερη περιγραφή και αναπαραστάσεις της πύλης πριν κατεδαφιστεί, στην μελέτη τους η οποία δημοσιεύτηκε στο Mission archéologique de Macédoine το 1876, και όλες οι μεταγενέστερες μελέτες σχετικά με το κτήριο της πύλης επικεντρώνονται κυρίως στο δικό τους έργο. Στις παραστάσεις απεικονίζονται το κτίσμα, μαζί με 2 ανάγλυφα ιππέων εκατέρωθεν των πεσών της πύλης, και οι διακοσμήσεις της αψίδας με τους ρόδακες και ανθέμια. Η πύλη είναι κατασκευασμένη με λίθους διαφορετικών διαστάσεων, και οι μεγάλοι λίθοι διαχωρίζονται από άλλους μικροτέρων διαστάσεων, και ο τρόπος κατασκευής της είναι ψευδοισοδομικός.Οι 2 ανάγλυφες παραστάσεις με τους ιππείς, δεξιά και αριστερά, θεωρείται πως αποτελούσαν αναφορά στους Διόσκουρους, η λατρεία των οποίων ήταν διαδεδομένη στην Θεσσαλονίκη, τόσο τους μυθολογικούς όπου τα άλογα με τους αφιππευμένους αναβάτες αποτελεί χαρακτηριστική αναπαράσταση, όσο και τους αυτοκράτορες Μάρκο Αυρήλιο και Αντωνίνο Πίο του 2ου αιώνα για τους οποίους υπήρχε ο συμβολισμός ως οι νέοι Κάβειροι κατά τον Εζέ. Μετέπειτα εκτιμήσεις που έγιναν βάσει της αναπαράστασης των ιππέων, είναι πως η πύλη είναι ακόμα παλαιότερη και σε αυτή αναπαριστώνται οι Μάρκος Αντώνιος και Οκταβιανός Αύγουστος καθώς θεωρούνταν σωτήρες της πόλης μετά την μάχη των Φιλίππων έναντι του Βρούτου και Κάσσιου, και σε περιγραφές του 19ου αιώνα αναφέρεται και ως Αυγουστιαία πύλη. Ο συσχετισμός τους με τους Διόσκουρους θεωρείται πως λειτουργούσε και συμβολικά σε σχέση με τον χώρο στην πόλη, ως προστάτες των ναυτικών στο λιμάνι αλλά και των ταξιδιωτών. Άλλο χαρακτηριστικό της που σημειώθηκε ήταν η ύπαρξη της λατινικής επιγραφής VIO, η οποία είναι άγνωστο αν αποτελούσε τμήμα ευρύτερης επιγραφής που δεν διασωζόταν ή ήταν μόνη της. Η πύλη έχει αποτυπωθεί -δυσδιάκριτα- στην φωτογραφία του Γιόζεφ Ζέκελυ (Josef Székely) το 1863, η οποία έχει παρθεί από την νοτιοδυτική πλευρά της πόλης και είναι η μοναδική που δείχνει την πόλη με τα τείχη της να είναι πλήρη πριν μεγάλο τμήμα τους κατεδαφιστεί το 1866. Στην δεξιά εσωτερική πλευρά της πύλης υπήρχε επιγραφή στην οποία αναφέρονταν τα ονόματα των 6 πολιταρχών, οι οποίοι ήταν οι τοπικοί άρχοντες της πόλης. Η επιγραφή θεωρείται ότι δημιουργήθηκε μαζί με την πύλη, και βάσει του γεγονότος ότι 2 από τα ονόματα των πολιταρχών είναι ρωμαϊκά, το κτίσμα θεωρείται πιθανό πως κτίστηκε τον 2ο αιώνα μ.Χ. και έπειτα. Η συγκεκριμένη επιγραφή θεωρείται σημαντική για την βιβλική αρχαιολογία καθώς επιβεβαιώνει την περιγραφή του ταξιδιού του αποστόλου Παύλου στην Θεσσαλονίκη στις Πράξεις των Αποστόλων της Καινής Διαθήκης περί το 50 μ.Χ. όπου αναφέρονται οι πολιτάρχες, σπάνιος όρος που δεν συναντάται στην αρχαιότητα εκτός των μακεδονικών πόλεων της ρωμαϊκής περιόδου, και η συγκεκριμένη επιγραφή πρόκειται για την παλαιότερη αναφορά του συγκεκριμένου θεσμού επιβεβαιώνοντας έτσι την ύπαρξη του. Έκτοτε ανακαλύφθηκαν και άλλες επιγραφές με τέτοια αναφορά στην Θεσσαλονίκη και σε άλλες πόλεις της Μακεδονίας, ωστόσο η συγκεκριμένη ήταν η πρώτη που ανακαλύφθηκε και έγινε η πιο γνωστή. Ο λίθος στον οποίο υπήρχε η επιγραφή διασώθηκε αρχικά από τον ιεραπόστολο Πήτερ Κρόσμπι (Peter Crosby), και παραδόθηκε στον Βρετανό πρόξενο Τζον Ε. Μπλαντ (John E. Blunt) το 1874 μετά την κατεδάφιση της πύλης, ενώ χάθηκε ένα μικρότερο κομμάτι του που είχε σπάσει και είχε 5 γράμματα. Στάλθηκε στο Λονδίνο, και κατέληξε στο Βρετανικό Μουσείο το 1877 όπου εκτίθεται έκτοτε. Διασώζεται φωτογραφία της επιγραφής από το 1866 από τον Ρίτσαρντ Ουίλκινσον (Richard Wilkinson) -Βρετανό πρόξενο Σύρου- ενώ αποτελούσε ακόμα τμήμα της πύλης. Κατά καιρούς υπήρξαν διαφορετικές αποδόσεις της επιγραφής από συγγραφείς οι οποίες έχουν διάφορα σφάλματα, ωστόσο εν τέλει έγινε δυνατό να καθοριστεί πιστά το κείμενο βάσει ανάλυσης της φωτογραφίας της επιγραφής που διασώζεται. Κατά την κατασκευή του μετρό Θεσσαλονίκης και συγκεκριμένα τα έργα στον σταθμό Δημοκρατίας, ανακαλύφθηκαν διάφορα κτίσματα εκατέρωθεν του δρόμου ο οποίος ήταν μπροστά από την Χρυσή Πύλη και οδηγούσε εντός της πόλης.Η συνοικία με την ονομασία Πύλη Αξιού στην περιοχή της Ξηροκρήνης δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1960, βρίσκεται στην ίδια περιοχή και αποτελείται κυρίως από εργατικές κατοικίες. Μάριος Μαρίνος Χαραλάμπους - Η χρυσή πύλη της Δύσης, 2005, ISBN 960-88776-3-6 Γιώργος Αναστασιάδης, Ευάγγελος Χεκίμογλου - Η «χαμένη» Εγνατία της Θεσσαλονίκης, University Studio Press, 2001, ISBN 960-12-1017-2 Πλατεία Δημοκρατίας (Θεσσαλονίκη) Τείχη της Θεσσαλονίκης Οι πύλες του τείχους της Θεσσαλονίκης, Ιωάννης Αρτόπουλος, YouTube