Μονή Προφήτου Ηλιού Βέροιας

Η μονή Προφήτου Ηλιού Βέροιας είναι κοντά στα χωριά Ασώματα και Αγία Βαρβάρα της Βέροιας ενώ δίπλα της ρέει ο Αλιάκμονας. Το μοναστικό συγκρότημα βρίσκεται βόρεια του μεγάλου ποταμού. Ανήκει εκκλησιαστικά στη Μητρόπολη Βέροιας, Νάουσας και Καμπανίας.

 Υπήρξε μέλος της μεγάλης μοναστηριακής πολιτείας της κοιλάδας του Αλιάκμονα κατά την ύστερη βυζαντινή καθώς και την οθωμανική περίοδο. Όλα αυτά τα μοναστικά καθιδρύματα ανήκαν στη σκήτη Βεροίας. Από το παλαιό μοναστήρι σώζεται μονάχα η εκκλησία και ελάχιστα κατεστραμμένα προσκτίσματα. Κάποια νεώτερα κτήρια χτίστηκαν για να καλύψουν τις ανάγκες των προσκυνητών. Είναι γνωστό με την ονομασία μονή Προφήτη Ηλία όμως η κτητορική επιγραφή που είναι γραμμένη στην εσωτερική πλευρά του μαρμάρινου ημικυκλικού υπέρθυρου της εισόδου προς τον κύριο ναό αναφέρει: ‘’ΑΝΗςωΡΙΘΕΙ Ο ΘΕΙΩ[C ] Κ(ΑΙ) ΠΑ[ΝCΕΠΤΟC Ν]AωC ΤΗC ΥΠ[ΕΡΑΓΙΑ]C ΔΕ[CΠΟΙΝΗ]C ΗΜωΝ Θ(ΕΟΤΟ)ΚΟΥ Κ(ΑΙ) ΑΥΠΑΡΘΕΝΟΥ [ΜΑΡΙΑC] /ΔΙΑ CΥ(Ν)-/ΔΡΟΜΗ[C …ΚΑΙ ΤωΝ ΤΕΚΝωΝ ΑΥΤΟΥ ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΒΟ(Ν)ΤΕC Θ[ΕΟ]Φ[ΑΝΟΥC ΒΕΡΡΟΙΑC] ΜΗΝΗ ΑΒΓΟΥςΟ … Τες Ι /ζ . ο. Η.‘’ σε μεταγραφή'. "Ανιστορήθη ο θείος και πάνσεπτος ναός της Υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και Αειπαρθένου Μαρίας δια συνδρομής … και των τέκνων αυτού, αρχιερατεύοντος Θεοφάνους Βερροίας, μηνί Αυγούστω εις τες Ι/ΖΟΗ '' ( 7078-5508 = 1570 ). Έτσι από την επιγραφή γίνεται σαφές ότι ο ναός ήταν αφιερωμένος στην Θεοτόκο και όχι στον Προφήτη Ηλία. Πότε έγινε η αλλαγή αυτή του ονόματος της μονής δεν είναι γνωστό. Σε μεταγραφή τούρκικου εγγράφου του 1834 που έγινε το 1914 η μονή αναφέρεται ως Προφήτη Ηλία. Δυστυχώς δεν σώθηκε το όνομα του κτήτορος του ναού. Ο ναός είναι ένα μικρό μονόχωρο κτίσμα με εσωτερικές διαστάσεις 5,58 x 3,70 μ. στεγασμένο με αμφίκλινη στέγη. Ισοπλατής με τον ναό νάρθηκας έχει προστεθεί σε άλλη εποχή. Εξωτερικά το μνημείο δεν παρουσιάζει αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον εκτός από τον ανατολικό τοίχο.Το χτίσιμό του είναι με πέτρες και λάσπη χωρίς ιδιαίτερη επιμέλεια. Όλος ο ναός δεν έχει παράθυρα εκτός από αυτό το δίλοβο της κόγχης του ιερού και από έναν φωταγωγό στη νότια πλευρά της στέγης. Η είσοδος γίνεται από μία θύρα στο κέντρο του δυτικού τοίχου. Το ημικυκλικό υπέρθυρο και οι παραστάδες είναι μαρμάρινες. Πάνω από την θύρα υπάρχει τυφλό τόξο με τοιχογραφία της Θεοτόκου. Ο κυρίως ναός είναι τελείως απλός. Το δάπεδο είναι πλακοστρωμένο. Εκτός από την κόγχη του ιερού υπάρχουν άλλες δύο, της πρόθεσης και του διακονικού. Ο βόρειος και ο νότιος τοίχος στο τμήμα που ανήκει στο ιερό έχουν αντικριστά από μία κόγχη. Οι τοιχογραφίες του βόρειου, του νότιου και δυτικού τοίχου σε μεγάλο βαθμό έχουν ασβεστωθεί ή επιζωγραφισθεί. Μόνον ο χώρος του ιερού έμεινε άθικτος. Εκεί σώζονται οι παραστάσεις της Πλατυτέρας (στον τύπο της Βλαχερνίτισσας) στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης, παρακάτω η σκηνή του Μελισμού με τον Χριστό σε τράπεζα και πάνω Του οι Μέγας Βασίλειος και Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Στο αέτωμα του ιερού βρίσκεται η Ανάληψη και το Άγιο Μανδήλιο. Δίπλα στην κόγχη εκατέρωθεν η σκηνή του Ευαγγελισμού. Τέλος στην πρόθεση παριστάνεται η Άκρα Ταπείνωσις και στο διακονικό ο Άγιος Αθανάσιος. Στο νότιο τοίχο βρίσκονται οι παραστάσεις της Γέννησης, της Υπαπαντής, του Αγίου Ρωμανού, του Προδρόμου, του αγίου Νικολάου, του Αγίου Παύλου, του Αγίου Αντωνίου και άλλων δύο αδιάγνωστων αγίων. Στο δυτικό τοίχο σώζεται ένα τμήμα της παράστασης της Κοίμησης της Θεοτόκου. Τέλος στον βόρειο τοίχο διατηρούνται οι τοιχογραφίες της καθόδου στον Άδη, του Αγίου Στεφάνου, η σκηνή του οράματος του Αγίου Πέτρου Αλεξανδρείας, η Παναγία σε θρόνο με αρχαγγέλους με την επωνυμία "η Πανύμνητος" και ο Άγιος Γεώργιος. Η γενική κατάσταση των τοιχογραφιών είναι κακή. Φαίνεται ότι το σύνολο έγινε από έναν και μάλλον ντόπιο αγιογράφο - τεχνίτη. Στις ημέρες μας γίνεται προσπάθεια το μοναστήρι "της Πανυμνήτου", όπως έχει πλέον μετονομαστεί, να επανδρωθεί με γυναικεία αδελφότητα και να συντηρηθούν όλα τα κτήρια. Παπαζώτος Θανάσης, ''Οι τοιχογραφίες του Καθολικού της Μονής της Παναγίας στον Αλιάκμονα'', Μακεδονικά , τόμος 21 ος (1981), σσ. 93-108.