Φθορομεθάνιο

Το φθορομεθάνιο (αγγλικά fluoromethane) είναι οργανική χημική ένωση, με μοριακό τύπο CH3F. Με βάση το σύστημα κωδικής ονομασίας ψυκτικών, που ξεκίνησε με τους φθοροχλωράνθρακες, έχει τον κωδικό HFC-41 ή R-41. Πιο συγκεκριμένα, το φθορομεθάνιο είναι αλαλκάνιο, δηλαδή είναι άκυκλο κορεσμένο μονοαλογονίδιο. Το χημικά καθαρό φθορομεθάνιο, στις «κανονικές συνθήκες περιβάλλοντος», δηλαδή σε θερμοκρασία 25°C και υπό πίεση 1 atm, είναι άχρωμο, μη τοξικό αέριο. Έχει ανεκτή οσμή, που μοιάζει μ' αυτήν του διαιθυλαιθέρα, ενεργεί δε ως αναισθητικό σε υψηλές συγκεντρώσεις. Είναι πολύ εύφλεκτο, δηλαδή αναφλέγεται στον αέρα, εκλύοντας (σε τέλεια καύση) διοξείδιο του άνθρακα (CO2), υδρατμούς (Η2Ο) και πολύ τοξικό υδροφθόριο (HF). Η παραγώμενη φλόγα είναι σχεδόν άχρωμη, όπως αυτή της αιθανόλης (CH3CH2OH). Χρησιμοποιείται κυρίως στην παραγωγή ημιαγωγών και (κατ' επέκταση) ηλεκτρονικών προϊόντων. Πιο συγκεκριμένα, η λογική εφαρμογής της ένωσης στην παραγωγή αυτή είναι η ακόλουθη: Με την παρουσία διαλύτη, συνήθως κάποιου υγρού φθοραλκάνιου (RF), το φθορομεθάνιο διίσταται (μερικώς), παράγοντας ιόντα CH3+ και F-, τα τελευταία από τα οποία χαράζουν εκλεκτικά λεπτά στρώματα ενώσεων του πυριτίου, τα οποία αποτελούν συνήθως την κυριότερη πρώτη ύλη κατασκευής ημιαγωγών ηλεκτρονικών προϊόντων.

 Κατά τη συστηματική ονοματολογία κατά IUPAC, η ένωση θεωρείται υποκατεστημένο μεθάνιο, δηλαδή μεθάνιο, ένα (1) άτομο υδρογόνου του οποίου, έχει αντικατασταθεί από άτομο φθορίου. Πιο αναλυτικά, το πρόθεμα «μεθ-» δηλώνει την παρουσία ενός (1) ατόμου άνθρακα ανά μόριο της ένωσης, το ενδιάμεσο «-αν-» δείχνει την παρουσία μόνο απλών δεσμών μεταξύ ατόμων άνθρακα στο μόριο και η κατάληξη «-ιο» φανερώνει ότι δεν περιέχει χαρακτηριστικές ομάδες, από αυτές που έχουν χαρακτηριστικές καταλήξεις. Το αρχικό πρόθεμα «φθορο-» δηλώνει την παρουσία ενός (1) ατόμου φθορίου ανά μόριο της ένωσης. Ο κωδικός HFC-41 παράγεται ως εξής: Το HFC προέρχεται από την αγγλόφωνη σύνθετη λέξη HydroFluoroCarbon. Στο αριθμητικό τμήμα του κωδικού, κατ' αρχή παραλείπεται το ψηφίο 0, που κανονικά θα ήταν πρώτο, δηλώνοντας ότι η ένωση περιέχει 0 + 1 = 1 άτομο άνθρακα (ανά μόριο). Το επόμενο ψηφίο (4) δηλώνει ότι η ένωση περιέχει 4 - 1 = 3 άτομα υδρογόνου (ανά μόριο, πάντα). Τέλος, το τελευταίο ψηφίο (1), σημαίνει ότι η ένωση περιέχει ένα (1) άτομο φθορίου. Η μοριακή δομή του είναι τετραεδρική, με το άτομο άνθρακα στο κέντρο του και τα τρία άτομα υδρογόνου και το άτομο φθορίου στις κορυφές του (αλλά βέβαια, το νοητό τετράεδρο που σχηματίζεται δεν είναι ακριβώς κανονικό, γιατί το μήκος δεσμού C-F είναι λίγο μεγαλύτερο από τα μήκη δεσμού C-H). Η ενέργεια δεσμού C-F ανέρχεται σε 552 kJ/mol. Η ειδική θερμοχωρητικότητά του είναι Cp = 38,171 J/(mole·K) στους 25 °C. Ο δεσμός αυτός είναι πολύ σταθερός και έχει μεγάλη πολικότητα, αγγίζοντας τα όρια ετεροπολικού δεσμού. Με επίδραση υδροφθορίου (HF) σε μεθανόλη (CH3OH) μπορεί να υποκατασταθεί το ενδιάμεσα παραγώμενο υδροξώνιο (H3O+) από φθόριο: Με επίδραση φθοριούχου υφυδραργύρου (Hg2F2) σε χλωρομεθάνιο (CH3Cl) μπορεί να υποκατασταθεί το χλώριο από φθόριο, γιατί ο σχηματισμός δυσδυάλυτου χλωριούχου υφυδραργύρου (Hg2Cl2) μετακινεί τη χημική ισορροπία της αντίδρασης προς τα δεξιά: Με επίδραση χλωριούχου ασβεστίου (CaCl2) σε φθορoμεθάνιο παράγεται χλωρομεθάνιο (CH3Cl): Με επίδραση τύπου Friedel-Crafts σε βενζόλιο παράγεται τολουόλιο: 1. Με λίθιο (Li). Παράγεται μεθυλολίθιο: 2. Με μαγνήσιο (Mg) παράγεται μεθυλομαγνησιοφθορίδιο (αντιδραστήριο Grignard): Το φθορομεθάνιο αντιδρά με το τριφθοριούχο κοβάλτιο (CoF3), αντικαθιστώντας όλα τα άτομα υδρογόνου με άτομα φθορίου. Έτσι παράγεται (κυρίως) tετραφθοράνθρακας (CF4): 1. Με λιθιοαργιλιοϋδρίδιο (LiAlH4) παράγεται μεθάνιο: 2. Με «υδρογόνο εν τω γενάσθαι», δηλαδή μέταλλο + οξύ παράγεται μεθάνιο: 3. Με σιλάνιο, παρουσία τριφθοριούχου βορίου παράγεται μεθάνιο: 4. Αναγωγή από αλκυλοκασσιτεράνιο. Π.χ.: 1. Σε αλκένια. Π.χ. με αιθένιο (CH2=CH2) παράγει 1-φθοροπροπάνιο (CH3CH2CH2F): 2. Σε αλκίνια. Π.χ. με αιθίνιο (HC≡CH) παράγει 1-φθοροπροπένιο (CH3CH=CHF): 3. Η αντίδραση του φθορομεθανίου με συζυγή αλκαδιένια αντιστοιχεί κυρίως σε 1,4-προσθήκη, αν και είναι επίσης δυνατές η 1,2-προσθήκη και η 3,4-προσθήκη, με τη χρήση κατάλληλων συνθηκών. Π.χ: 4. Σε κυκλοαλκάνια που έχουν τριμελή ή τετραμελή δακτύλιο. Π.χ. με κυκλοπροπάνιο παράγει 1-φθοροβουτάνιο: 5. Σε ετεροκυκλικές ενώσεις που έχουν τριμελή ή τετραμελή δακτύλιο. Π.χ. με οξιράνιο παράγει μεθοξυ-2-φθοραιθάνιο: Με επίδραση πυκνού διαλύματος υδροξείδιου του καλίου αποσπάται υδροφθόριο παράγοντας μεθυλένιο: Το ασταθές μεθυλένιο στη συνέχεια συμπεριφέρεται σα δίριζα και παρεμβάλλεται σε δεσμούς C-Η ή προσθέτεται σε πολλαπλούς δεσμούς, σχηματίζοντας τριμελείς δακτύλιους. Παραδείγματα:1. Παρεμβολή στον εαυτό του: 2. Παρεμβολή και προσθήκη στο αιθένιο: 3. Παρεμβολή και προσθήκη στο αιθίνιο: 4. Παρεμβολή και προσθήκη στο βενζόλιο: 5. Παρεμβολή και προσθήκη στη μεθανάλη: Υδροφθόριο Φθοροχλωράνθρακες Διφθορομεθάνιο Τριφθορομεθάνιο Τετραφθοράνθρακας Χλωρομεθάνιο Βρωμομεθάνιο Ιωδομεθάνιο Φθοραιθάνιο Φθοροβενζόλιο Φθοροσιλάνιο SCHAUM'S OUTLINE SERIES, «ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ», Μτφ. Α. Βάρβογλη, 1999 «Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας» Ν. Α. Πετάση 1982 Αναστάσιου Βάρβογλη, «Χημεία Οργανικών Ενώσεων», Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991 Καραγκιοζίδη Σ. Πολυχρόνη, «Ονοματολογία Οργανικών Ενώσεων στα Ελληνικά & Αγγλικά» Β΄ ΈκδοσηΘεσσαλονίκη 1991 Νικολάου Ε. Αλεξάνδρου, «Γενική Οργανική Χημεία», Εκδόσεις Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1985 Δημητρίου Ν. Νικολαΐδη, «Ειδικά Μαθήματα Οργανικής Χημείας», ΑΠΘ, θεσσαλονίκη 1983 Νικολάου Ε. Αλεξάνδρου, Αναστάσιου Βάρβογλη, Φαίδωνα Χατζημηχαλάκη, «Εργαστηριακός Οδηγός», Εκδόσεις Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1986 Νικολάου Ε. Αλεξάνδρου, Αναστάσιου Βάρβογλη, Δημητρίου Ν. Νικολαΐδη: «Χημεία Ετεροκυκλικών Ενώσεων», Εκδόσεις Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1985