Βασιλική του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου

Η Βασιλική του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου ήταν βυζαντινός χριστιανικός ναός σε ρυθμό βασιλικής, που ανεγέρθηκε με εντολή του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού (6ος αιώνας) στο σημείο όπου, όπως πιστεύεται, βρισκόταν ο τάφος του Αγίου, επάνω από την Έφεσο. Βασίσθηκε πάνω στο πρότυπο του χαμένου σήμερα Ναού των Αγίων Αποστόλων («Αποστολείου») στην Κωνσταντινούπολη.Ο ναός κτίσθηκε στην πλαγιά του Λόφου του Αγιασολούκ, κάτω από το φρούριο της σημερινής πόλεως Σελτσούκ της Επαρχίας Σμύρνης, περίπου 3,5 χιλιόμετρα από την αρχαία μεγάλη πόλη της Εφέσου.

 Λίγα είναι γνωστά για τη βασιλική του Αγίου Ιωάννη, με τη μοναδική πηγή να είναι μια μικρή περιγραφή από τον ιστορικό Προκόπιο στο έργο του Περί κτισμάτων, όπου αναφέρει: ...μια ορισμένη θέση πριν από την πόλη της Εφέσου, πάνω σε μια απότομη πλαγιά λόφου, γυμνή από χώμα και ανίκανη να παράξει σοδειά, ακόμα και αν κάποιος επιχειρούσε να την καλλιεργήσει, αλλά τελείως σκληρή και τραχιά. Πάνω σε αυτή την τοποθεσία οι εντόπιοι είχαν κτίσει μια εκκλησιά στους παλαιούς χρόνους στο όνομα του Αποστόλου Ιωάννη. Αυτός ο Απόστολος έχει επονομασθεί «ο Θεολόγος» επειδή περιέγραψε τη φύση του Θεού με τρόπο πέρα από τις ανθρώπινες ικανότητες. Ο ναός αυτός, που ήταν μικρός και σε κακή κατάσταση εξαιτίας της μεγάλης ηλικίας του, κατεδαφίσθηκε από τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό και αντικαταστάθηκε υπό αυτού με έναν ναό τόσο μεγάλο και ωραίο, ώστε με λίγα λόγια να ομοιάζει πολύ από κάθε άποψη και να αμιλλάται με το ιερό που είναι αφιερωμένο σε όλους τους Αποστόλους στην αυτοκρατορική πόλη...Η ανέγερση του νέου ναού άρχισε το 548 και είχε ολοκληρωθεί έως το 565. Το έργο εποπτεύθηκε από τον τότε επίσκοπο Εφέσου Υπάτιο. Ως κορυφαίος εκκλησιαστικός θεωρητικός και συγγραφέας της εποχής του, ο Υπάτιος είναι πιθανό να κέρδισε την εύνοια του Ιουστινιανού και να ανακατασκεύασε έτσι και τον κατά την παράδοση ευρισκόμενο στην ίδια θέση τάφο του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. Η αυτοκρατορική παρέμβαση ήταν πολύ χρήσιμη, καθώς τα μεγάλα έργα στη Μικρά Ασία ήταν σπάνια.Μετά την ολοκλήρωσή του, ο ναός θεωρείτο ως ένας από τους ιερότερους της εποχής του και τον είχαν σε μεγάλη υπόληψη, καθώς ο Προκόπιος τον αναφέρει και μεταγενέστερα, στην Απόκρυφη Ιστορία του: ...στο ιερό του Αποστόλου Ιωάννη, που ήταν το αγιότερο όλων εκεί και έχαιρε πολύ μεγάλης υπολήψεως...Παρά το γεγονός αυτό, μετά τον 9ο αιώνα δεν αναφέρεται πλέον, πιθανώς εξαιτίας της ανεγέρσεως νέου ναού αφιερωμένου στον ίδιο Άγιο. Η βασιλική κατασκευάσθηκε σχεδόν αποκλειστικά με τούβλα και λιθόπλινθους, ενώ οι στύλοι ήταν είτε μαρμάρινοι, είτε επενδεδυμένοι με μάρμαρο, ώστε να αντέχουν το βάρος των τρούλων. Ο αρχικός, πρωτοχριστιανικός ναός ήταν ουσιαστικά ένα είδος μικρού μαυσωλείου πάνω στον κατά την παράδοση τάφο του Αγίου, το οποίο χρησίμευε επίσης και ως ναός. Τον 4ο αιώνα κτίσθηκε μια βασιλική επάνω από αυτό, κατά τη βασιλεία του Μεγάλου Θεοδοσίου. Δύο αιώνες αργότερα, καθώς αυτή η πρώτη βασιλική είχε ερειπωθεί, άρχισε η ανοικοδόμηση του κατά πολύ μεγαλοπρεπέστερου Ιουστινιάνειου ναού. Ο ναός είχε διαστάσεις 130,5 επί 65 μέτρα, που πρέπει να συγκριθούν με τις διαστάσεις της θεοδοσιανής βασιλικής, που ήταν 75 x 44,5 μέτρα. Το βασικό σχέδιο ήταν αυτό μιας σταυροειδούς βασιλικής, με κάτοψη που σχημάτιζε ένα ελληνικό σταυρό. Οι κάτοικοι της Εφέσου ήταν οι οικοδόμοι που έκτισαν μεγάλο μέρος του έργου. Οι μαρμάρινες διακοσμήσεις σμιλεύθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και ίσως και στην Έφεσο. Οι βάσεις, οι κολώνες και τα κιονόκρανα του κυρίως ναού κατασκευάσθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και μεταφέρθηκαν από εκεί ή από τα λατομεία λευκού μαρμάρου της Προκοννήσου. Αντιθέτως, μεγάλο μέρος της ανατολικής πλευράς του ναού κατασκευάσθηκε από ντόπιους τεχνίτες ακολουθώντας το κωνσταντινουπολίτικο πρότυπο. Ακόμα και μετά το τέλος της βασιλείας του Ιουστινιανού, προστέθηκαν διακοσμήσεις, ιδίως επί Ιουστίνου Β΄ και Τιβερίου Β΄.Το πλέον εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της νέας βασιλικής ήταν η ογκώδης αψίδα-κόγχη, που ήταν προσαρμοσμένη στους ανατολικούς κίονες με ημικυλινδρική οροφή.Καθώς είχε γράψει ο Προκόπιος, το έδαφος γύρω από τον ναό ήταν τελείως άγονο. Ωστόσο ο Ιουστινιανός διέταξε την κατασκευή ενός aqueduct κοντά στην τοποθεσία του ναού, το οποίο στο πέρασμα των χρόνων βοήθησε πολύ την πόλη της Εφέσου και επέτρεψε στο μέρος γύρω από τον ναό να ευδοκιμήσει στους επόμενους αιώνες. Φωτογραφίες του ναού από το turkishtravelblog.com 140 φωτογραφίες από μη εμπορικό ιστότοπο