Γενθιανή

Η γενθιανή ή γεντιανή (λατινική και επιστημονική ονομασία Gentiana) είναι γένος δικοτυλήδονων φυτών, που ανήκουν στην ομώνυμη οικογένεια (γενθιανοειδή) της επίσης ομώνυμης τάξεως φυτών (γενθιανώδη). Το γένος είναι μεγάλο, περιλαμβάνοντας περί τα 400 είδη. Οι γεντιανές ξεχωρίζουν από τα συνήθως μεγάλα άνθη τους σε σχήμα τρομπέτας, που έχουν συχνά ζωηρό μπλε χρώμα.Το γένος ονομάσθηκε προς τιμή του βασιλειά της αρχαίας Ιλλυρίας Γένθιου, ο οποίος είχε πιθανώς ανακαλύψει τονωτικές ιδιότητες σε ουσίες από είδη γενθιανής.

 Η γενθιανή είναι γένος με παγκόσμια κατανομή, σε αλπικά ενδιαιτήματα στις εύκρατες περιοχές της Ασίας, της Ευρώπης και της Αμερικής, με λίγα είδη να συναντώνται στη βορειοδυτική Αφρική, στην ανατολική Αυστραλία και στη Νέα Ζηλανδία. Είναι μονοετή, διετή ή και πολυετή φυτά, με αειθαλή όσο και φυλλοβόλα είδη. Πολλές γεντιανές είναι δύσκολο να αναπτυχθούν έξω από το ενδιαίτημά τους στην άγρια φύση, αλλά εξαιτίας του μεγάλου αριθμού ειδών πολλά από αυτά καλλιεργούνται με επιτυχία. Αναπτύσσονται σε καλά αποστραγγιζόμενα εδάφη, από ουδέτερα έως όξινα και πλούσια σε χούμο. Είναι δημοφιλή για βραχόκηπους. Αρκετά ποτά παρασκευάζονται με ρίζα γεντιανής. Από το είδος Gentiana lutea παράγεται το ομώνυμο οινοπνευματώδες ποτό (λικέρ) στις Άλπεις και την Ωβέρνη, ενώ και από άλλα είδη παρασκευάζονται απεριτίφ, λικέρ και τόνικ. Η ρίζα της γεντιανής αποτελεί γενικότερα συνηθισμένο παράγοντα αρωματισμού των ποτών μπίτερ, όπως και το παλαιό μη οινοπνευματώδες αμερικανικό ποτό Moxie Το γαλλικό απεριτίφ Suze είναι ένα ακόμα παράδειγμα, όπως και το ιταλικό λικέρ Aperol. Επίσης η ρίζα γεντιανής είναι η κυριότερη αρωματική ουσία στο γερμανικό χωνευτικό Underberg και στην ανγκοστούρα. Η κυριότερη πικρή ουσία που περιέχεται στη ρίζα της γεντιανής είναι η γεντιοπικρίνη ή γεντιοπικροσίδιο, που είναι ένα γλυκοσίδιο. Επιπλέον, μια ιαπωνική εργασία του 2007 ταυτοποίησε 23 χημικές ενώσεις στη φρέσκια ρίζα γεντιανής. Μεταξύ αυτών δεν συγκαταλεγόταν η γεντιοπικρίνη, οπότε μάλλον δημιουργείται κατά την αποξήρανση και την αποθήκευση της ρίζας. Η γεντιανή έχει περιορισμένη χρήση στην αρωματοποιία. Το είδος μεγάλη κίτρινη γενθιανή (Gentiana lutea) χρησιμοποιείται στη βοτανική ιατρική για τη θεραπεία πεπτικών προβλημάτων, πυρετών, της υπερτάσεως, των μυϊκών σπασμών, παρασιτιάσεων από σκώληκες, τραυμάτων, της ελονοσίας Εκεί πάντως όπου έχει μελετηθεί και αποδειχθεί η αποτελεσματικότητά του εκχυλίσματός της είναι η αντιμετώπιση της δυσπεψίας.Τα φύλλα και οι ρίζες του είδους Gentiana punctata αποτελούν παραδοσιακά φάρμακα στα χωριά της Αυστρίας, τόσο με εξωτερική όσο και με εσωτερική χρήση, ως απόσταγμα ή ως αφέψημα για παθήσεις του γαστρεντερικού συστήματος, του δέρματος, του ήπατος και της χοληδόχου κύστεως, αλλά και για παιδιατρικές παθήσεις.Τα είδη Gentiana purpurea, Gentiana punctata και Gentiana pannonica χρησιμεύουν στην παρασκευή χωνευτικών αποσταγμάτων. Στην αγιουρβεδική ιατρική το σπάνιο πλέον είδος Gentiana kurroo της Ινδίας συγκαταλέγεται στα ιατρικά βοτάνια, αλλά με την έλλειψή του έχει υποκατασταθεί με το φυτό των Ιμαλαΐων Picrorhiza kurroa ή με φυτά από την παραδοσιακή κινέζικη ιατρική. Το άνθος της γενθιανής ήταν το έμβλημα του Οίκου Μιναμότο, ενός από τους 4 μεγάλους Οίκους ευγενών που κυριαρχούσαν στην Ιαπωνία κατά την Περίοδο Χεϊάν. Ο Οίκος των Μιναμότο ίδρυσε το πρώτο σογκουνάτο μετά τον Πόλεμο Γκένπεϊ. Το άνθος της γενθιανής είναι επίσης το «επίσημο άνθος» (γνωστό στη γερμανική γλώσσα ως Enzian) της γερμανόφωνης κοινότητας του Βελγίου. Οι γενθιανές έχουν φύλλα αντίθετα και άνθη σε σχήμα τρομπέτας με χρώμα συνήθως βαθύ μπλε ή αζουρένιο, αλλά και λευκό, κρεμ, κίτρινο ή κόκκινο. Πολλά είδη είναι πολυμορφικά ως προς το χρώμα των λουλουδιών τους. Τα είδη με μπλε άνθη κυριαρχούν στο Βόρειο Ημισφαίριο, ενώ τα είδη με κόκκινα άνθη κυριαρχούν στις Άνδεις, όπου η επικονίαση από πτηνά ευνοείται πιθανώς συχνότερα από τη φυσική επιλογή. Τα είδη με λευκά άνθη βρίσκονται διάσπαρτα σε όλη τη γεωγραφική κατανομή του γένους, αλλά κυριαρχούν στη Νέα Ζηλανδία. Τα περισσότερα άνθη είναι πενταμερή, με 5 πέταλα και 5 σέπαλα. Λίγα μόνο είδη έχουν 4 ή 6-7 ανθικά μέρη. Τα πέταλα φέρουν πτυχώσεις, ενώ ο στύλος είναι βραχύς ή απουσιάζει. Οι ωοθήκες φέρουν αδένες που παράγουν νέκταρ. Αρκετά είδη γενθιανής καλλιεργούνται ως καλλωπιστικά για τη ζωηρότητα του χρώματος των μπλε λουλουδιών τους. Τα συνοδεύει πάντως μια φήμη ότι η καλλιέργειά τους είναι δύσκολη. Το σύνολο των ειδών απαιτούν παρόμοιες συνθήκες: πλούσιο, υγρό αλλά αποστραγγιζόμενο έδαφος με όξινο έως ουδέτερο pH. Μερικά καλλιεργούμενα είδη είναι τα εξής: G. acaulis G. asclepiadea G. paradoxa G. septemfida G. sino-ornata Struwe L. και Albert V.A. (επιμ.): Gentianaceae, Cambridge University Press, 2002, ISBN 978-0-521-80999-3 «Gentian Research Network».