Δημήτριος Ίπατρος

Ο Δημήτριος Ίπατρος ή Ύπατρος ή Ήπατρος, (Μέτσοβο, περ. 1788 - Όρος Βέρμιο, Νάουσα, τέλη Δεκεμβρίου 1820 / αρχές Ιανουαρίου 1821) ήταν απόστολος της Φιλικής Εταιρείας. Δραστηριοποιήθηκε κυρίως στην Κωνσταντινούπολη, την Αίγυπτο, το Λίβανο και την Κύπρο. Λίγο πριν το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης, στο τέλος του 1820, αποστέλλεται στη Μακεδονία και την Ήπειρο, πρωτίστως για για να οργανώσει την επανάσταση στην Κ. Μακεδονία και δευτερευόντως για να προωθήσει την κοινή δράση των δυνάμεων του Αλή Πασά και της Φιλικής Εταιρείας. Δεν θα ολοκληρώσει ποτέ την αποστολή του, καθώς λίγο μετά την αναχώρησή του από τη Νάουσα για τα Ιωάννινα θα δολοφονηθεί, ενώ τα έγγραφα που έφερε μαζί του θα περιέλθουν στην κατοχή των οθωμανικών αρχών.

 Ο Δημήτριος Ίπατρος γεννιέται στο Μέτσοβο της Ηπείρου στα 1788 περίπου. Το επίθετό του θεωρείται από τον Βασίλειο Σκαφίδα ως ψευδώνυμο προερχόμενο από το επαγγελματικό «Υπ(ί)ατρος», ώστε να δικαιολογείται και η γραφή με -Υ-. Σε μια ιδιόχειρη όμως απόδειξη του Ιπάτρου προς τον Παναγιώτη Σέκερη, η οποία παρατίθεται από τον Α. Γούδα, η γραφή του επιθέτου γίνεται με -Ι-. Το ίδιο συμβαίνει και σε μια επιστολή του Ιπάτρου προς τον Γεώργιο Τζηβίνη που στάλθηκε από την Κύπρο στις 2 Ιουνίου 1820. Πάντως, σε αρχειακό υλικό που διασώζεται στο Μέτσοβο το οικογενειακό όνομα του Ιπάτρου αναγράφεται με αρχικό -Η- Συγκεκριμένα, στις μαρτυρίες αυτές (κατάστιχα και αναθηματική επιγραφή εικόνας στον Άγιο Δημήτριο Μετσόβου) αναφέρεται ένας πρόγονος του Δημητρίου, ο μοναχός και κατόπιν ιερέας Ανανίας Ηπάτρου που έδρασε στην Ήπειρο αλλά και στη Βλαχία στα μέσα του 18ου αι.Όπως κι αν γράφεται το όνομά του, ο Δημήτριος Ίπατρος φέρεται να έχει μια πολυκύμαντη σταδιοδρομία. Για κάποιο χρονικό διάστημα υπηρετεί στον Αγγλικό στρατό στα Ιόνια Νησιά. Ίσως όμως εργάζεται και στην αυλή του Αλή Πασά, στην ταχυδρομική υπηρεσία. Του αποδίδεται ακόμη η ιδιότητα του κληρικού και του «πρακτικού» γιατρού. Ανεξάρτητα από το αν ευσταθούν όλες οι σχετικές πληροφορίες, η μετέπειτα γρήγορη άνοδός του στην ιεραρχία της Φιλικής και οι αποστολές που αναλάμβανε ίσως να απαιτούσαν ιδιαίτερες ικανότητες που σίγουρα δεν του έλειπαν. Στα μέσα του 1818 ο Δημήτριος Ίπατρος βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη. Την ίδια περίοδο φτάνουν εκεί οι Αναγνώστης Παπαγεωργίου ή Αναγνωσταράς, μαζί με άλλους Φιλικούς, όλοι πρώην αξιωματικοί των στρατιωτικών σωμάτων που είχαν οργανώσει οι Ρώσοι στα Επτάνησα. Αυτοί, αφού φθάνουν στην Πετρούπολη, προκειμένου να αμειφθούν για τις στρατιωτικές τους υπηρεσίες από τον Τσάρο, περνούν από την Οδησσό κι εκεί μυούνται στη Φιλική Εταιρεία. Ο Αναγνωσταράς είναι, πιθανώς, παλιός γνώριμος του Ίπατρου από την περίοδο που ο δεύτερος υπηρετούσε στα Επτάνησα. Ο πρώτος θα μυήσει τον Ίπατρο στις 6 Ιουλίου 1818 και ο δεύτερος θα καταβάλει προσφορά 30 γρόσια. Έτσι αρχίζει η σταδιοδρομία του Ιπάτρου ως Φιλικού, η μόρφωση και τα γενικότερα προσόντα του οποίου εκτιμήθηκαν γρήγορα από τους ηγέτες της Εταιρείας, γεγονός που οδήγησε στη γρήγορη ανέλιξή του.Η δράση του Ιπάτρου στη Φιλική Εταιρεία αρχίζει από νωρίς κιόλας στην Κωνσταντινούπολη: κατηχεί διάφορα πρόσωπα, όπως τον Λαρισαίο έμπορο Γεώργιο Σεσκλιώτη ή Σεκελιώτη και τον καταγόμενο από τα Αμπελάκια σπουδαστή Δρόσο Δροσινού, ενώ εκλέγεται 10ος απόστολος της Εταιρείας για την περιοχή της Αιγύπτου. Αποστολή του είναι να συγκεντρώσει χρήματα από τους πλούσιους ομογενείς εκεί. Ένας από τους λόγους εκλογής του για αυτό το έργο «ήταν η καταγωγή του, γιατί ως Μετσοβίτης θα μπορούσε ευκολότερα να έλθει σε επαφή με τους συμπατριώτες του αδελφούς Τοσίτσα, τους πλουσιότερους Έλληνες της Αλεξάνδρειας, οι οποίοι είχαν στενές σχέσεις με τον Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου». Η διείσδυση της Φιλικής Εταιρείας στην Αίγυπτο με τον Ίπατρο πραγματοποιείται τον Απρίλιο του 1819. Θα κατηχήσει τον Θεσσαλό έμπορο Κυριάκο Τασσήκα στις 16 Απριλίου του έτους αυτού. Ο Τασσήκας θα μυήσει με τη σειρά του άλλους Έλληνες εμπόρους μεταξύ των οποίων και τον Θεόδωρο Τοσίτσα. Στην Αίγυπτο δεν φαίνεται να έμεινε πολύ ο Ίπατρος. Αμέσως μετά πηγαίνει πιθανότατα στην Κύπρο. Τον Φεβρουάριο του 1820 θα ταξιδέψει ξανά στην Αίγυπτο, συνοδευόμενος από τον Αντώνιο Πελοπίδα, προκειμένου να παραλάβει τα χρήματα που είχαν προσφέρει οι πλούσιοι Αιγυπτιώτες έμποροι. Το συγκεντρωμένο χρηματικό ποσό αγγίζει το ύψος των 200.000 γροσίων. Στη συνέχεια θα αφήσει την Αίγυπτο, για να μεταβεί τον Ιούνη του 1820 στην Κύπρο, όπου θα μυήσει στη Φιλική Εταιρεία τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό, αν δεν το είχε κάνει στην προηγούμενη επίσκεψή του. Από τον Κυπριανό θα αποσπάσει υποσχέσεις οικονομικής στήριξης του Αγώνα, όπως διαφαίνεται στην επιστολή (8-10-1820) του Αλέξανδρου Υψηλάντη προς τον ποιμενάρχη της Μεγαλονήσου. Τελευταίος σταθμός στην αποστολή του θα είναι ο Λίβανος. Εδώ ο Ίπατρος θέλει να αξιοποιήσει το γεγονός ότι στη χώρα ζει ένας αρκετά συμπαγής πληθυσμός Χριστιανών (Καθολικών και Ορθοδόξων), οι οποίοι θα μπορούσαν καταλλήλως υποκινημένοι να λειτουργήσουν ως αντιπερισπασμός απέναντι στους Αιγύπτιους ή ακόμα προσβλέπει σε συνεργασία με τον τοπικό Εμίρη, Μπασίρ Σιχάμπ. Δεν γνωρίζουμε όμως περισσότερες λεπτομέρειες. Τον Οκτώβριο του 1820 θα πραγματοποιηθεί συνάντηση στο Ισμαήλι της Βεσσαραβίας υπό τον Αλέξανδρο Υψηλάντη με τη συμμετοχή και των άλλων εταίρων. Ο Ίπατρος έχει μόλις επιστρέψει από Αίγυπτο και Κύπρο. Στη συνάντηση αποφασίζεται η γρήγορη έναρξη του πολέμου και η κάθοδος του Υψηλάντη στην Πελοπόννησο. Επίσης καθορίζονται οι αποστολές καθενός μέλους: ο Ίπατρος πρέπει να πάει στη Θεσσαλία, δηλαδή στη σημερινή νότια και κεντρική Μακεδονία. Κομίζει επιστολές προς τους οπλαρχηγούς Αγγελή Γάτσο, Αναστάσιο Καρατάσο, Αθανάσιο Συρόπουλο και άλλους. Περνώντας όμως από την Κωνσταντινούπολη, οι έφοροι της Φιλικής θα του αναθέσουν μια επιπλέον αποστολή: την εξασφάλιση της συμμετοχής στην Εταιρεία των πολεμιστών της Ηπείρου, άλλοι από τους οποίους ήταν στο στρατόπεδο του Αλή Πασά και άλλοι ήταν με το μέρος των αντιπάλων του, του σουλτανικού στρατού. Με το έργο αυτό είχαν επιφορτιστεί νωρίτερα οι Περραιβός και Φαρμάκης, αυτοί όμως χρονοτριβούσαν. Μεταξύ των Φιλικών που συναντά στην Κωνσταντινούπολη είναι και ο Παπαφλέσσας. Από αυτόν θα λάβει ένα χρηματικό ποσό (προφανώς για τις ανάγκες της αποστολής), όπως τεκμηριώνεται από μια απόδειξη που υπήρχε στο αρχείο του Παπαφλέσσα και παραθέτει ο απόγονός του Κωνσταντίνος Φλέσσας : Έλαβον παρά τω Κυρίω Γρηγορίω Δικαίω Φλέσσα γρόσια 1956, και έστω το παρόν μου εις χείρας του δι' ένδειξιν της βεβαιότητας. Εν Κωνσταντινοπόλει 24 Νοεμβρίου 1820. Δημήτριος Ύπατρος Λίγο αργότερα ο Ίπατρος ξεκινά από την Κωνσταντινούπολη, έχοντας εφοδιαστεί με συστατικές επιστολές που τον παρουσίαζαν στους πολιορκητές του Αλή Πασά ως γιατρό. Θα τους διαβεβαίωνε πως πήγαινε να δηλητηριάσει τον Αλή-πασά. Με το πρόσχημα αυτό βέβαια επεδίωκε να προσεγγίσει τον Αλή Πασά, προκειμένου να τον πείσει να δεχτεί τη συνεργασία με τους Σουλιώτες. Στο δρόμο για τα Ιωάννινα, και πριν περάσει από τη Νάουσα, όπου θα συναντούσε τους οπλαρχηγούς του Βερμίου, παραμένει για λίγες μέρες στη Θεσσαλονίκη, όπου έχει επαφές με τον τοπικό πρόκριτο Χριστόδουλο Μπαλάνο και άλλους προεστούς. Με τη διαμεσολάβηση του Μπαλάνου θα γνωριστεί με τον ιερομοναχό Ιωάσαφ, μέλος κι αυτός της Φιλικής Εταιρείας. Κι ενώ ο Ιωάσαφ λαμβάνει οδηγίες να μεταβεί στο Βελιγράδι από τον Ίπατρο, ο τελευταίος μεταβαίνει, τέλη Δεκέμβρη πια, προς τη Νάουσα. Σύμφωνα με τον Ε. Στουγιαννάκη ο Ίπατρος διαμένει στο σπίτι του δασκάλου Δημήτρη Μπαρλαούτα στην ενορία του Αγίου Γεωργίου. Ο Στέργιος Αποστόλου από την άλλη, στηριζόμενος σε αξιόπιστες προφορικές μαρτυρίες, υποστηρίζει ότι ο Φιλικός κατέλυσε στο σπίτι του Λούση Παπαφιλίππου, του παλιού προκρίτου της Νάουσας που είχε πριν κάποιο καιρό δολοφονηθεί κατ' εντολή του Ζαφειράκη. Στη Νάουσα ο Ίπατρος μένει τέσσερις ημέρες και συναναστρέφεται τον τοπικό λόγιο Σπυρίδωνα Πιπέρη, ο οποίος τον συνοδεύει στις περιηγήσεις του στην πόλη και τα περίχωρα. Κατα τη διάρκεια αυτών των περιηγήσεων ο Ίπατρος καταρτίζει σχεδιαγράμματα των οχυρών τοποθεσιών. Πέρα από αυτά όμως, θα συναντήσει ακόμη τους στρατιωτικούς ιθύνοντες Γιαννάκη Καρατάσο, γιο του Αναστάσιου, αρματολού του Βερμίου, και τον Αγγελή Γάτσο, καθώς και προκρίτους της πόλης. Θα συναντήσει βέβαια και τον πολιτικό ηγέτη της πόλης Ζαφειράκη Θεοδοσίου Λογοθέτη αρκετές φορές. Για τις συναντήσεις αυτές και την εν γένει δραστηριότητα του Ίπατρου στη Νάουσα υπάρχουν ανεπιβεβαίωτες, προφορικές μαρτυρίες που διασώθηκαν από τους Δημήτρη Πλαταρίδη και Κων/νο Χατζημαλούση και δημοσιεύθηκαν αντίστοιχα από τον Στουγιαννάκη και τον Αποστόλου. Σύμφωνα με αυτές τις μαρτυρίες, ο Ίπατρος επέδειξε στο Ζαφειράκη έγγραφα που κόμιζε από τη Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη. Και ο Pouqueville αναφέρει ότι ο Ίπατρος συναντήθηκε με το Ζαφειράκη, μάλιστα σημειώνει ότι πέρασε την τελευταία του νύχτα στην οικία του Ναουσαίου προκρίτου. Τι πραγματικά διημείφθη μεταξύ τους είναι βεβαίως άγνωστο. Ό,τι κι αν έγινε πάντως κατά τη διάρκεια της παραμονής του στη Νάουσα, το σίγουρο είναι ότι ο Ίπατρος λίγο μετά την αναχώρηση του για τα Γιάννενα, μέσω των ορεινών διαβάσεων του Βερμίου, θα δολοφονηθεί. Οι συνθήκες του θανάτου Οι ακριβείς συνθήκες και τα πραγματικά αίτια του βίαιου τέλους του Ίπατρου είναι αμφιλεγόμενα. Οι σχετικές πληροφορίες που διαθέτουμε εμφανίζονται αλληλοσυγκρουόμενες και συνοψίζονται ολοκληρωμένα από τον Ευστάθιο Στουγιαννάκη, τον Στέφανο Παπαδόπουλοκαι πιο πρόσφατα από τον Στέργιο Αποστόλου. Οι απόψεις κυμαίνονται από αόριστες εκδοχές μέχρι συγκεκριμένες κατηγορίες για την εμπλοκή, άμεση ή έμμεση, του προκρίτου της Νάουσας Ζαφειράκη στη δολοφονία. Συγκεκριμένα έχει υποστηριχτεί ότι: α) ο Ίπατρος προδόθηκε, αδιευκρίνιστο από ποιον. Αυτό αναφέρουν τόσο ο Ξάνθος όσο και ο μοναχός Ιωάσαφ, ο οποίος βρισκόταν τον καιρό εκείνο (Ιανουάριος 1821) ακόμη στη Θεσσαλονίκη. Ο Ιωάσαφ μάλιστα δεν μιλά για δολοφονία του Ιπάτρου αλλά μόνο για προδοσία και σύλληψη.β) Εταίροι της Φιλικής Εταιρείας τον εκτέλεσαν, αφού συνελήφθη από τους Τούρκους, προκειμένου να μη προδώσει την αποστολή του βασανιζόμενοςγ) Σκοτώθηκε από τις Τουρκικές αρχές στα πλαίσια λήψης αστυνομικών μέτρων μετά από τις καταγγελίες των προδοτών Ασημάκη Θεοδώρου και Νικόλαου Γαλάτη, όπως υποστηρίζει ο Παπαρρηγόπουλος.δ) Δολοφονήθηκε από πολιτικούς αντιπάλους του Ζαφειράκηε) Μαχαιρώθηκε από τον Ζαφειράκη και δύο ένοπλους άνδρες του μέσα στο ίδιο το σπίτι του Ζαφειράκη, αποκεφαλίστηκε και στη συνέχεια το πτώμα του μεταφέρθηκε σε ερημική περιοχή, ενώ το κεφάλι του μεταφέρθηκε από τον Ζαφειράκη στον πασά της Λάρισας μέσα σε έναν ντουρβά.στ) Φονεύθηκε κατ' εντολή του Ζαφειράκη από έμπιστους ανθρώπους του καθ' οδόν για τα Ιωάννινα. Συγκεκριμένα, στον Στουγιαννάκη σημειώνεται η πιθανότητα να τον έχουν δολοφονήσει οι σωματοφύλακες και οδηγοί του, Μούσλης και Νούχος, που του είχαν δοθεί από τον Ζαφειράκη, κατά τη διαδρομή του Ιπάτρου προς το Σέλι. Οι ίδιοι βέβαια ισχυρίζονταν ότι οι δολοφόνοι του Ιπάτρου τους είχαν στήσει ενέδρα στο δρόμο. Η ταφή του Ιπάτρου έγινε επί τόπου, σε ένα σημείο που στην εποχή ακόμα του Πλαταρίδη (βασικής πηγής του Στουγιαννάκη) τον 19ο αι. ονομαζόταν "μνήμα του Φράγκου". Την εμπλοκή του Ζαφειράκη ως ηθικού αυτουργού της δολοφονίας του Ιπάτρου, υποστηρίζουν με τη σειρά τους και οι Νικόλαος Φιλιππίδης και Σπυρίδων Τρικούπης. Το ίδιο και ο Κωνσταντίνος Χατζημαλούσης, ο οποίος διετέλεσε δήμαρχος της Νάουσας επί σειρά ετών πριν και μετά την απελευθέρωση της Νάουσας (1912). Στις χειρόγραφες μαρτυρίες του που δημοσιεύει ο Στέργιος Αποστόλου, κατονομάζεται για πρώτη φορά ως φυσικός αυτουργός της δολοφονίας, εκτελών οδηγίες του Ζαφειράκη, ο οπλαρχηγός της Έδεσσας Αγγελής Γάτσος. Τέλος, μια εντελώς διαφορετική εκδοχή του φόνου του Ιπάτρου αναφέρει ο Ιωάννης Φιλήμων: ο Ζαφειράκης φέρεται να πρόδωσε τον Ίπατρο με αποτέλεσμα ο τελευταίος να συλληφθεί και να παραδοθεί στους Τούρκους. Στη συνέχεια όμως ο Ζαφειράκης μετάνιωσε για την πράξη του, μετά και την κατακραυγή των Φιλικών της Θεσσαλονίκης, και γι' αυτό συνεννοήθηκε με τους Βλαχαβαίους, αρματολούς των Χασίων, να οργανώσουν μία αποστολή διάσωσης του Υπάτρου αλλά και των εγγράφων που έφερε μαζί του. Κατά την ενέδρα όμως που στήθηκε, οι Βλαχαβαίοι τελικά σκότωσαν τον Ίπατρο, όχι τους Τούρκους που τον συνόδευαν, χωρίς καν να πάρουν πίσω τα πολύτιμα έγγραφα. Ίσως πάλι ο στόχος των Βλαχαβαίων δεν ήταν να σώσουν τον Ίπατρο, αλλά να διασφαλίσουν ότι τα μυστικά που ήξερε θα έμεναν για πάντα κρυφά. Η εκδοχή πάντως, ότι ο Ζαφειράκης εμπλέκεται άμεσα ή έμμεσα στη δολοφονία του Ιπάτρου, ενισχύεται από το ότι έλαβε ευχαριστήριο Φιρμάνι διότι "επρόσφερε δούλευσιν, την οποίαν δεν έκαμεν ουδέ Τούρκος προς το Δοβλέτι, αφού μάλιστα έστειλε τα έγγραφα που έφερε μαζί του ο δολοφονηθείς στις τουρκικές αρχές. Τα κίνητρα Για τα πιθανά κίνητρα της πράξης του Ζαφειράκη κι εδώ οι εκδοχές δεν συγκλίνουν. Στις διάφορες πηγές που αναφέρονται στο γεγονός αλλά και στη μεταγενέστερη έρευνα σημειώνονται ως πιθανότερα αίτια: α) ο συντηρητισμός μεγάλης μερίδας των κοτζαμπάσηδων, μεταξύ των οποίων και ο Ζαφειράκης, και η επιθυμία διατήρησης των κεκτημένων θέσεων και προνομίων που θα απειλούνταν από ενδεχόμενη εξέγερση. Την άποψη αυτή προκρίνουν κυρίως ο Κασομούλης, ο Pouqueville αλλά και ο Α. Γούδας. Από τους συγχρόνους ιστορικούς την αποδέχεται ο Αποστόλου.β) η άγνοια του Ζαφειράκη για τους πραγματικούς σκοπούς της Φιλικής Εταιρείας και το μίσος του προς τον Αλή Πασά, σε βοήθεια του οποίου έσπευδε ο Ίπατρος. Την άποψη αυτή πρεσβεύουν ο Φιλήμων και ο Τρικούπης και ακολουθώντας αυτούς ο Νικόλαος Φιλιππίδης και ο Ε. Στουγιαννάκης. Σύμφωνα πάλι με τον καθηγητή Στέφανο Παπαδόπουλο, η πιο πιθανή εκδοχή είναι η εξής: ο Ζαφειράκης δεν πληροφορήθηκε από τον Ίπατρο όλες τις λεπτομέρειες σχετικά με τη δράση της Φιλικής Εταιρείας και την προσεχή επανάσταση, ίσως επειδή και ο ίδιος ο Ίπατρος δεν τον εμπιστευόταν, αλλά πως θα πήγαινε στα Ιωάννινα για να πείσει τους οπλαρχηγούς να υποστηρίξουν τον Αλή Πασά, προκειμένου αυτός να τους βοηθήσει στην επικείμενη ελληνική εξέγερση. Ο Ζαφειράκης, επειδή ήταν άσπονδος εχθρός του Αλή Πασά, καθώς στο παρελθόν οι δυο τους είχαν συγκρουστεί σφοδρά, ήταν καχύποπτος σε μια συμμαχία Ελλήνων και Τεπελενλή, που θα στοχοποιούσε και τον ίδιο. Η άγνοια επομένως και η ανασφάλεια οδήγησαν τον Ζαφειράκη στη δολοφονία του Ίπατρου. Το πέρασμα του Ιπάτρου από την προεπαναστατική Νάουσα και η τραγική του μοίρα στα περίχωρα της πόλης παρέμειναν στη μνήμη των Ναουσαίων καθ' όλη τη διάρκεια του 19ου αι. Η ανάμνηση του φλογερού Αποστόλου της Φιλικής Εταιρείας αποτυπώθηκε, τέλος, και στο δημοτικό τραγούδι της Νάουσας (του Ιπάτρου) από το οποίο έχουν καταγραφεί οι παρακάτω στίχοι: Απ' τη Σιβηρία νέους ήρθιν κι μας φέρνει το χαμπέρι κι ζητάει του σύνταγμα να γέει από μέσα απ' του ντουβλέτι.Σήμερα η μελωδία του τραγουδιού αυτού χορεύεται ως πατινάδα στο δρώμενο Μπούλες και Γιανίτσαροι της Νάουσας κατά τη διαδρομή προς τα Αλώνια. Αποστόλου, Στέργιος (1994). Πτυχές από την Ιστορία των Παραταξιακών Αντιπαραθέσεων στη Νάουσα (1671-1918). Νάουσα. Αρχοντίδης, Αστέριος (1973). "Ένας Απόστολος της Φιλικής Εταιρείας. Ο Ιωάσαφ Βυζάντιος (1773-1845) και η Προεπαναστατική του Δράση". Μακεδονικά 13: 187-216. Γούδας, Αναστάσιος (1872). Βίοι Παράλληλοι των επί της Αναγεννήσεως της Ελλάδος Διαπρεψάντων Ανδρών. τόμος 5ος. Αθήναι: Χ.Ν. ΦΙλαδελφεύς. Μπάιτσης, Δημήτρης (1994). "Ύπατρος και Ζαφειράκης. Η ζωή, η συνάντηση και το τέλος των δύο ανδρών". Νιάουστα τεύχος 66: 20-22. Μπάιτσης, Τάκης (2003). Ο Κύκλος της Ζωής και το Δημοτικό Τραγούδι της Νάουσας. Νάουσα: Όμιλος Γενίτσαροι και Μπούλες. Ξάνθος, Εμμανουήλ (1845). Απομνημονεύματα περί της Φιλικής Εταιρείας. Αθήνα: Α. Γκαρπόλας. Παπαδόπουλος, Στέφανος (1958-1959). "Ο Φιλικός Δημήτριος Ίπατρος. (Συμβολή στην ιστορία της δράσης των αποστόλων της Φιλικής Εταιρείας". Ελληνικά 16: 169-165. Πλατάρης-Τζίμας, Γεώργιος (2004). Κώδικας Διαθηκών Μετσόβου. Μείζονες και ελάσσονες ευεργέντες του Μετσόβου. τ. Β΄. Αθήνα Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ιωαννίνων. Pouqueville, Francois, (1824). Histoire de le regeneration de la Grece. τ.Β΄. Paris: Firmin Didot Pere et fils. Πρωτοψάλτης, Εμμανουήλ (1964). Η Φιλική Εταιρεία. Αναμνηστικόν τεύχος επί 150ετηρίδι. Αθήναι. Σκαφίδας, Βασίλειος (1953). "Ο Δημήτριος Ύπατρος". Ηπειρωτική Εστία 2: 231-233. Αρχειοθετήθηκε 2016-03-04 στο Wayback Machine. Στουγιαννάκης, Ευστάθιος (1993) [1924 (Έδεσσα)]. Ιστορία της Πόλεως Ναούσης. Από της ιδρύσεως μέχρι της καταστροφής του 1822 (Κατά ανέκδοτον σχεδίασμα Δ. Πλαταρίδη). (Γ΄ έκδοση). Θεσσαλονίκη: Πολιτιστική Εταρεία "Αναστάσιος Μιχαήλ ο Λόγιος". Τρικούπης, Σπυρίδων (1888). Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως. τ.Β΄. (Γ΄ έκδοση). Αθήνα: Παναγιώτης Ασλάνης. Φιλήμων, Ιωάννης (1834). Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας. Ναύπλιο. Φιλήμων, Ιωάννης (1859). Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως τ.Α΄. Αθήνα: Π. Σούτσας και Α. Κτένας. Φιλιππίδης, Νικόλαος (1881). Η Επανάστασις και η Καταστροφή της Ναούσης. Ιστορική πραγματεία αναγνωσθείσα εν τω Φιλολογικώ Συλλόγω Παρνασσώ. Αθήνα: Αφοί Βαρβαρήγου. Φλέσσας, Κωνσταντίνος (1898). Η.Α. Κομνηνός επιμ. Ιστορία του Ιερού Αγώνος κατά τε της Τουρκίας και της Αυστριακής Αυτοκρατορίας. Η πατινάδα του Ιπάτρου, όπως χορεύεται στη Νάουσα