Εντισόν Ντενίσοφ

Ο Εντισόν Βασίλιεβιτς Ντενίσοφ (ρωσικά: Эдисон Васильевич Денисов‎, 6 Απριλίου 1929 – 24 Νοεμβρίου 1996) ήταν Ρώσος Σοβιετικός συνθέτης της λεγόμενης «αντικολλεκτιβιστικής», «εναλλακτικής» ή «αντικονφορμιστικής» σοβιετικής μουσικής.

 Ο Ντενίσοφ γεννήθηκε στο Τομσκ της Σιβηρίας και ήταν γιος του ραδιοφυσικού Βασίλη Ντενίσοφ, ο οποίος του έδωσε το πολύ ασυνήθιστο βαφτιστικό όνομα «Εντισόν» για να τιμήσει τον εφευρέτη Τόμας Έντισον. Ο μικρός Εντισόν άρχισε να σπουδάζει μαθηματικά προτού αποφασίσει να περάσει τη ζωή του συνθέτοντας μουσική, μία απόφαση που υποστηρίχθηκε ενθουσιωδώς από τον Ντμίτρι Σοστακόβιτς, ο οποίος του παρέδωσε και μαθήματα στη σύνθεση. Από το 1951 μέχρι το 1956 ο Ντενίσοφ σπούδασε σύνθεση στο Ωδείο της Μόσχας. Καθηγητής του στη σύνθεση ήταν ο Βισαριόν Σεμπαλίν, στην ενορχήστρωση ο Νικολάι Ράκοφ, στην ανάλυση ο Βικτόρ Ζούκερμαν και στο πιάνο ο Βλαντίμιρ Μπέλοφ. Από το 1956 μέχρι το 1959 ο Ντενίσοφ συνέθεσε την τρίπρακτη όπερα Иван-солдат («Στρατιώτης Ιβάν»), βασισμένη σε ρωσικά παραδοσιακά παραμύθια. Ο νέος συνθέτης άρχισε να μελετά τη μουσική συνθετών όπως οι Μάλερ και Ντεμπυσσύ, αλλά και οι Πιερ Μπουλέζ και Καρλχάιντς Στοκχάουζεν. Συνέγραψε μια σειρά άρθρων που έδιναν μία λεπτομερή ανάλυση διαφορετικών πλευρών των σύγχρονων τεχνικών στη σύνθεση, ενώ ταυτοχρόνως πειραματιζόταν ενεργά ως συνθέτης, επιχειρώντας να χαράξει τον δικό του δρόμο. Μετά την αποφοίτησή του, ο Ντενίσοφ δίδαξε ενορχήστρωση και αργότερα σύνθεση στο Ωδείο της Μόσχας. Μεταξύ των μαθητών του εκεί συγκαταλέγονταν οι συνθέτες Ντμίτρι Ν. Σμιρνόφ, Ελένα Φίρσοβα, Βλαντίμιρ Ταρνοπόλσκυ, Γιούρι Κασπάροφ και Αλεξάντερ Στσετίνσκυ. Το 1979 ο Ντενίσοφ έπεσε στη δυσμένεια του σοβιετικού καθεστώτος ως ένας από τους «Επτά του Χρένικοφ». που αποκηρύχθηκαν από το 6ο Συνέδριο της Ενώσεως Σοβιετικών Συνθετών για μη εγκεκριμένη συμμετοχή σε κάποια φεστιβάλ σοβιετικής μουσικής που έγιναν σε δυτικές χώρες. Μετά την αλλαγή του καθεστώτος, ο συνθέτης ηγήθηκε της επανασυσταθείσας το 1990 Ενώσεως για τη Σύγχρονη Μουσική. Ο Ντενίσοφ εγκαταστάθηκε αργότερα στη Γαλλία. Μετά από ένα σοβαρό τροχαίο ατύχημα το καλοκαίρι του 1994 και μακρά ασθένεια, απεβίωσε σε νοσοκομείο στο Παρίσι σε ηλικία 67 ετών. Από τους δύο γάμους του είχε δύο κόρες. Ο κύκλος για σοπράνο και σύνολο δωματίου Le soleil des Incas (1964), που μελοποίησε τα ποιήματα της Γκαμπριέλα Μιστράλ και ήταν αφιερωμένος στον Πιερ Μπουλέζ, χάρισε στον Εντισόν Ντενίσοφ διεθνή αναγνώριση. Αυτό συνέβη μετά από μία σειρά επιτυχημένων εκτελέσεων του έργου στο Ντάρμστατ και στο Παρίσι το 1965. Η σύνθεση άρεσε στον Ίγκορ Στραβίνσκι, που ανεκάλυψε το «αξιοσημείωτο ταλέντο» του δημιουργού της. Ωστόσο, επικρίθηκε από την Ένωση Σοβιετικών Συνθετών για τις «δυτικές επιρροές» της, τον «ακαδημαϊσμό αντί δημιουργικότητας» και «ολική ελευθερία του συνθέτη» (Τ. Χρένικοφ). Κατόπιν αυτού, οι εκτελέσεις των έργων του Ντενίσοφ απαγορεύονταν συχνά στη Σοβιετική Ένωση. Αργότερα ο συνθέτης έγραψε ένα κοντσέρτο για φλάουτο για την Ωρέλ Νικολέ, ένα κοντσέρτο για βιολί για τον Γκιντόν Κρέμερ, και έργα για τον ομποΐστα Χάιντς Χόλιγκερ, τον κλαρινετίστα Έντουαρντ Μπρούνερ και για τον σαξοφωνίστα Ζαν-Μαρί Λοντέξ (μία σονάτα για άλτο σαξόφωνο και πιάνο που έγινε πολύ δημοφιλής στους σαξοφωνίστες γενικά). Το νηφάλιο αλλά εντυπωσιακό Ρέκβιεμ που συνέθεσε ο Ντενίσοφ, με ένα πολύγλωσσο κείμενο (στην αγγλική, τη γαλλική, τη γερμανική και τη λατινική γλώσσα) γνώρισε την παγκόσμια πρεμιέρα του στο Αμβούργο το 1980. Μεταξύ των μεγαλύτερων έργων του είναι και οι όπερες L'écume des jours (1981, βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Μπορίς Βιάν) και Quatre Filles (1986, για τον Πάμπλο Πικάσο), καθώς και το μπαλέτο Confession με έμπνευση το έργο του Αλφρέ ντε Μυσσέ. Τιτλος του Λαϊκού Καλλιτέχνη της Ρωσικής Ομοσπονδίας Τιτλος του «Αξίου Καλλιτέχνη» της Σ.Ο.Σ.Δ. Ρωσίας Ιππότης της Λεγεώνας της Τιμής Παράσημο του Τάγματος Τεχνών και Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού της Γαλλίας Yuri Kholopov & Valeria Tsenova: Edison Denisov, Harwood Academic publ., 1995 Yuri Kholopov & Valeria Tsenova: Edison Denisov - The Russian Voice in European New Music, εκδ. Kuhn, Βερολίνο 2002 Ekaterina Kouprovskaia: Edison Denisov, μονογραφία, Aedam Musicae, 2017 Brian Luce: Light from Behind the Iron Curtain: Anti-Collectivist Style in Edison Denisov's "Quatre Pièces pour Flûte et Piano", UMI, Ann Arbor 2000 Peter Schmelz: Listening, Memory, and the Thaw: Unofficial Music and Society in the Soviet Union, 1956-1974, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια (επιβλέπων Richard Taruskin), 2002 Peter Schmelz: Such Freedom, If Only Musical, Oxford University Press, 2009 Βιογραφικά στοιχεία (στη γερμανική) Σημειώσεις για τον συνθέτη Βιοεργογραφία (στη γαλλική) Dmitri Smirnov: «Ε. Ντενίσοφ - συνθέτης του φωτός», περιοδικό Classical Music, 22 Απριλίου 1995 Συνέντευξη στον Ρομάν Γιακούμπ τον Ιούλιο του 1988 Συνέντευξη στον Bruce Duffie, 16 Μαΐου 1991 «Edison Denisov, ο οικογενειακός φίλος», της Natalia Bondy