Νορβορνένιο

Το νορβορνένιο (αγγλικά: norbornene) ή νορβορνυλένιο (norbornylene) ή νορκαμφαίνιο (norcamphene) είναι οργανική χημική ένωση, που περιέχει άνθρακα και υδρογόνο, δηλαδή υδρογονάνθρακας, με μοριακό τύπο C7H10. Πιο συγκεκριμένα,είναι ένας δικυκλικός υδρογονάνθρακας με «γέφυρα». Στις κανονικές συνθήκες περιβάλλοντος, δηλαδή σε θερμοκρασία 25°C και υπό πίεση 1 atm, είναι λευκό στερεό με έντονη ξινή οσμή. Το μόριό του αποτελείται από δακτύλιο κυκλοεξένιου με γέφυρα μεθυλενίου μεταξύ C#3 και C#6. Το μόριο της ένωσης περιέχει ένα διπλό δεσμό, που σημαίνει ότι το μόριο αυτό περιέχει αποθηκευμένη σημαντική ενέργεια παραμόρφωσης, γεγονός που συνεπάγεται σημαντική (επιπλέον χημική) δραστικότητα. Το νορβορνένιοπαράγεται με αντίδραση Ντιλς-Άλντερ, (Diels–Alder reaction) μεταξύ κυκλοπενταδιένιου και αιθενίου. Επίσης, πολλά «θυγατρικά» του παράγωγα παράγονται με αντίστοιχο τρόπο Συγγενική δικυκλική ένωση αποτελεί το νορβορναδιένιο, το οποίο έχει την ίδια ανθρακική δομή, αλλά περιέχει δύο (2) διπλούς δεσμούς αντί για έναν. Επίσης συγγενικό είναι το νορβαρνάνιο, που έχει επίσης την ίδια ανθρακική δομή, αλλά η ένωση είναι κορεσμένη, δηλαδή χωρίς διπλούς (ή τριπλούς) δεσμούς. Το νορβορνένιο δίνει όξινα καταλυόμενη αντίδραση ενυδάτωσης, σχηματίζοντας τη νορβορνεόλη. Η αντίδραση αυτή παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον σε χημικούς που μελετούν τα μη κλασσικά ιόντα:

 Το νορνβορνένιο (προς το παρόν) δεν έχει πολλές (άμεσες) πρακτικές εφαρμογές, ιδιαίτερα σε σύγκριση με το αιθένιο ή άλλα αντίστοιχα χημικά. Χρησιμοποιείται, όμως, ως πρόδρομη ένωση για την παραγωγή φαρμακευτικών προϊόντων, φυτοφαρμάκων, αρωμάτων, καθώς και διαφόρων άλλων εφαρμογών οργανικών ενώσεων. Όταν συνδιαστεί με αιθένιο, το νορβορνένιο αντιδρά, σχηματίζοντας ένα συμπολυμερές κυκλικής ολεφίνης. Το νορβορνένιο χρησιμοποιήθηκε συχνά μαζί με καταλύτες μετάλλων μετάπτωσης, για να επιδράσει στη μεταφορά των ηλεκτρονιόφιλων μετάλλων μετάπτωσης. Αυτή η δραστικότητα αξιοποιείται εμφανώς στην αντίδραση Κατελλάνι (Catellani reaction) και στην με μεσολάβηση νορβορνενίου ενεργοποίηση μετα-C-H. Επίσης, χρησιμοποιήθηκε πολύ στην κατάλυση με μέταλλα μετάπτωσης ως ένας «θυσιαστικός» δέκτης υδρογόνου. Τα νορβορνένια είναι σημαντικά μονομερή που δίνουν αντίδραση πολυμερισμού με μετάθεση ανοίγματος δακτυλίου, για παράδειγμα μαζί με καταλύτη Γκραμπς (Grubbs' catalyst). Τα πολυνορβορνένια (ROMP, Ring-Opening Metathesis Polymerizations) είναι πολυμερή γυαλιού μετάπτωσης υψηλών θερμοκρασιών και υψηλή οπτική καθαρότητα. Επιπλέον, από τον πολυμερισμό ROMP, τα μονομερή νορβορνένια δίνουν επίσης πολυμερισμό προσθήκης βινυλίου. Τα πολυνορβορνένια χρησιμοποιήθηκαν κυρίως στη βιομηχανία καουτσούκ για λειτουργίες αντιδόνησης (σε σιδηρόδρομους, σε κτίρια και σε διάφορες βιομηχανίες), αντικρουστικές (σε εξοπλισμό προστασίας προσώπων, σε τμήματα παπουτσιών και σε προφυλακτήρες) και βελτίωσης στο πιάσιμο (σε ελαστικά παιχνιδιών, για παράδειγμα σε αυτοκινητάκια, σε αγωνιστικά ελαστικά, σε συστήματα μετάδοσης, σε συστήματα μεταφορών για φωτοτυπικά και εκτυπωτικά μηχανήματα, σε ιμάντες τροφοδοσίας, κ.τ.λ.) Το αιθυλιδενονορβονένιο είναι ένα συγγενικό μονομερές που παράγεται από κυκλοπενταδιένιο και βουταδιένιο. Ν. Αλεξάνδρου, Γενική Οργανική Χημεία, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1985: Σελ.126, 6.1. Α. Βάρβογλη, «Χημεία Οργανικών Ενώσεων», παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991 SCHAUM'S OUTLINE SERIES, ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ, Μτφ. Α. Βάρβογλη, 1999 Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982 Καραγκιοζίδη Σ. Πολυχρόνη, «Ονοματολογία Οργανικών Ενώσεων στα Ελληνικά & Αγγλικά» Β΄ Έκδοση Θεσσαλονίκη 1991