Ιστορία του Βουδισμού

Η ιστορία του Βουδισμού μπορεί να αναχθεί στον 5ο αιώνα π.Χ. Ο Βουδισμός εμφανίστηκε στην Αρχαία Ινδία, μέσα και γύρω από το αρχαίο Βασίλειο του Μαγκάντα, και βασίζεται στις διδασκαλίες του ασκητή Σιντάρτα Γκαουτάμα. Η θρησκεία εξελίχθηκε καθώς εξαπλώθηκε από τη βορειοανατολική περιοχή της ινδικής υποηπείρου σε όλη την Κεντρική, Ανατολική και Νοτιοανατολική Ασία. Κατά περιόδους επηρέασε το μεγαλύτερο μέρος της Ασίας. Η ιστορία του Βουδισμού χαρακτηρίζεται επίσης από την ανάπτυξη πολυάριθμων κινημάτων, σχισμάτων και φιλοσοφικών σχολών, μεταξύ των οποίων οι σχολές Τεραβάντα, Μαχαγιάνα και Βατζραγιάνα.

 Ο Σιντάρτα Γκαουτάμα (5ος αι. π.Χ.) ήταν ο ιστορικός ιδρυτής του Βουδισμού. Οι πρώτες πηγές αναφέρουν ότι γεννήθηκε στη μικρή Δημοκρατία Σάκια (Πάλι: Sakya), η οποία ήταν μέρος του βασιλείου Κοσάλα της αρχαίας Ινδίας, τώρα στο σύγχρονο Νεπάλ. Είναι επομένως επίσης γνωστός ως Shakyamuni (κυριολεκτικά: "Ο σοφός της φυλής Σάκυα"). Τα Πρώιμα Βουδιστικά Κείμενα δεν περιέχουν όλη τη ζωή του Βούδα. Μόνο αργότερα μετά το 200 π.Χ. γράφτηκαν διάφορες «βιογραφίες» με πολύ μυθολογικό εξωραϊσμό. Ωστόσο, όλα τα κείμενα συμφωνούν ότι ο Γκαουτάμα απαρνήθηκε την ζωή του με τις υλικές απολαύσεις και έζησε ως ασκητής σραμάνα για κάποιο διάστημα μελετώντας κάτω από διάφορους δασκάλους, πριν φτάσει στη νιρβάνα (σβήσιμο) και το μπόντι (αφύπνιση) μέσω του διαλογισμού. Για τα υπόλοιπα 45 χρόνια της ζωής του, ταξίδεψε στην πεδιάδα του Γάγγη της βόρειας κεντρικής Ινδίας (την περιοχή του ποταμού Γάγγη και των παραποτάμων του), διδάσκοντας τις διδασκαλίες του σε μια ποικιλία ανθρώπων από διαφορετικές κάστες και μυώντας μοναχούς στη διδασκαλία του. Ο Βούδας έστειλε τους μαθητές του να διαδώσουν τη διδασκαλία σε όλη την Ινδία. Δημιούργησε επίσης ένα τάγμα γυναικών μοναχών. Παρότρυνε τους μαθητές του να διδάσκουν στην τοπική γλώσσα ή διαλέκτους. Πέρασε πολύ χρόνο κοντά στις πόλεις Σραβάστι, Ρατζαγκάχα και Βεσάλι (στα Σανσκριτικά: Śrāvastī, Rājagrha, Vāiśalī). Μέχρι τη στιγμή που πέθανε στα 80 του, είχε χιλιάδες οπαδούς. Μετά το θάνατο του Βούδα, η βουδιστική σάνγκα (μοναστική κοινότητα) παρέμεινε επικεντρωμένη στην κοιλάδα του Γάγγη, και εξαπλώθηκε σταδιακά από την αρχαία κοιτίδα της. Οι κανονικές πηγές καταγράφουν διάφορα συμβούλια, όπου ο μοναστικός Σάνγκα απήγγειλε και οργάνωσε τις προφορικά μεταδιδόμενες συλλογές των διδασκαλιών του Βούδα και διευθέτησε ορισμένα πειθαρχικά προβλήματα μέσα στην κοινότητα. Η σύγχρονη επιστήμη έχει αμφισβητήσει την ακρίβεια και την ιστορικότητα αυτών των παραδοσιακών αφηγήσεων. Το πρώτο βουδιστικό συμβούλιο λέγεται παραδοσιακά ότι πραγματοποιήθηκε αμέσως μετά την Παρινιρβάνα του Βούδα, και του οποίου προήδρευσε ο Μαχακασιάπα (Mahākāśyapa), ένας από τους ανώτερους μαθητές του, στο Ρατζάγκρα (σημερινό Ρατζγκίρ) με την υποστήριξη του βασιλιά Ατζατασάττου. Σύμφωνα με τον Τσαρλς Πρέμπις, σχεδόν όλοι οι μελετητές έχουν αμφισβητήσει την ιστορικότητα αυτού του πρώτου συμβουλίου. Μετά από μια αρχική περίοδο ενότητας, οι διαιρέσεις στη σάνγκα ή τη μοναστική κοινότητα οδήγησαν στο πρώτο σχίσμα της σάνγκα σε δύο ομάδες: τους Σταβίρα (Πρεσβύτεροι) και Μαχασαμγκίκα (Μεγάλη Σάνγκα). Οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι το σχίσμα προκλήθηκε από διαφωνίες σχετικά με σημεία της βινάγια (μοναστική πειθαρχία). Με την πάροδο του χρόνου, αυτές οι δύο μοναστικές αδελφότητες θα χωρίζονταν περαιτέρω σε διάφορες Πρώιμες Βουδιστικές Σχολές. Ο Λαμότ και ο Χιρακάβα υποστηρίζουν και οι δύο ότι το πρώτο σχίσμα στη βουδιστική σάνγκα συνέβη κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ασόκα. Σύμφωνα με τον μελετητή Κόλετ Κοξ «οι περισσότεροι μελετητές θα συμφωνούσαν ότι παρόλο που οι ρίζες των πρώτων αναγνωρισμένων ομάδων προϋπήρχαν του Ασόκα, ο πραγματικός χωρισμός τους δεν συνέβη παρά μόνο μετά τον θάνατό του». Σύμφωνα με την παράδοση Τεραβάντα, η διάσπαση έλαβε χώρα στο Δεύτερο Βουδιστικό συμβούλιο, το οποίο έλαβε χώρα στο Βαϊσάλι, περίπου εκατό χρόνια μετά την παρινιρβάνα του Γκαουτάμα Βούδα. Ενώ το δεύτερο συμβούλιο πιθανότατα ήταν ένα ιστορικό γεγονός, οι παραδόσεις σχετικά με το δεύτερο Συμβούλιο είναι συγκεχυμένες και διφορούμενες. Σύμφωνα με την παράδοση της Τεραβάντα, το συνολικό αποτέλεσμα ήταν το πρώτο σχίσμα στη σάνγκα, μεταξύ των Σταβίρα νικάγια (Sthavira nikāya) και των Μαχασαμγκίκας (Mahāsāṃghikas), αν και δεν συμφωνείται από όλους ποια ήταν η αιτία αυτής της διάσπασης. Οι Σταβίρα δημιούργησαν έναν μεγάλο αριθμό σχολών με επιρροή, συμπεριλαμβανομένων των Σαρβαστιβάντα, Πουντζαλαβάντα (επίσης γνωστή ως Βατσιπουτρίγια), Νταρμαγκουπτάκας και των Βιμπατζιαβάντα (οι οπαδοί του Τεραβάντα βουδισμού, που κατάγονται από αυτές). Εν τω μεταξύ, οι Μαχασαμγκίκα ανέπτυξαν επίσης τις δικές τους σχολές και δόγματα από νωρίς, κάτι που μπορεί να φανεί σε κείμενα όπως το Μαχαβάστου, που σχετίζεται με τη Λοκοταραβάντα ή τη σχολή «Υπερβατικών», που μπορεί να ταυτίζεται με τους Εκαβγιαβαχαρίκας. Αυτή η σχολή έχει θεωρηθεί ότι έχει κάποιες ιδέες Μαχαγιάνα Βουδισμού, ειδικά λόγω της άποψής τους ότι όλες οι πράξεις του Γκαουτάμα Βούδα ήταν «υπερβατικές» ή «υπερκοσμικές», ακόμη και εκείνες που έγιναν πριν γίνει Βούδας. Τον τρίτο αιώνα π.Χ., μερικοί Βουδιστές άρχισαν να εισάγουν νέες συστηματοποιημένες διδασκαλίες που ονομάζονταν Αμπιντάρμα (Abhidharma), βασισμένες σε προηγούμενους καταλόγους ή πίνακες (Matrka) των κύριων δογματικών θεμάτων. Σε αντίθεση με τους Νικάγιας, που ήταν πεζές σούτρες ή λόγοι, η λογοτεχνία Αμπιντάρμα αποτελούνταν από συστηματική δογματική έκθεση και συχνά διέφερε μεταξύ των βουδιστικών σχολών, που διαφωνούσαν σε σημεία δόγματος. Η διδασκαλία Αμπιντάρμα προσπάθησε να αναλύσει όλη την εμπειρία στα τελικά συστατικά της, φαινομενικά γεγονότα ή διαδικασίες, που ονομάζονται ντάρμα. Αυτά τα κείμενα συνέβαλαν περαιτέρω στην ανάπτυξη αιρετικών ομάδων. Οι διάφορες διασπάσεις εντός της μοναστικής οργάνωσης συνέβησαν με την εισαγωγή και την έμφαση στην λογοτεχνία Αμπιντάρμα από ορισμένες σχολές. Αυτή η λογοτεχνία ήταν συγκεκριμένη για κάθε σχολή, και τα επιχειρήματα και οι διαφωνίες μεταξύ των σχολών βασίζονταν συχνά σε αυτά τα γραπτά της Αμπιντάρμα. Ωστόσο, οι πραγματικές διασπάσεις βασίστηκαν αρχικά σε διαφωνίες για το βινάγια (μοναστική πειθαρχία), αν και αργότερα, περίπου το 100 μ.Χ. ή νωρίτερα, θα μπορούσαν να βασιστούν σε δογματικές διαφωνίες. Ο Βουδισμός πριν τη διάσπαση του σε αιρετικές ομάδες, ωστόσο, δεν είχε γραφές Αμπιντάρμα, εκτός ίσως από ένα βασικό πλαίσιο, και δεν ανέπτυξαν όλες οι πρώτες σχολές μια λογοτεχνία Αμπιντάρμα. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Ασόκα (268–232 π.Χ.), ο Βουδισμός κέρδισε βασιλική υποστήριξη και άρχισε να εξαπλώνεται ευρύτερα, φτάνοντας στο μεγαλύτερο μέρος της ινδικής υποηπείρου. Μετά την εισβολή του στην Καλίνγκα, ο Ασόκα φαίνεται να είχε βιώσει τύψεις και άρχισε να εργάζεται, για να βελτιώσει τη ζωή των υπηκόων του. Ο Ασόκα έχτισε επίσης πηγάδια, ξενώνες και νοσοκομεία για ανθρώπους και ζώα. Κατάργησε επίσης τα βασανιστήρια, τα βασιλικά κυνηγετικά ταξίδια και ίσως ακόμη και τη θανατική ποινή. Ο Ασόκα υποστήριξε επίσης μη βουδιστικές θρησκείες όπως ο Τζαϊνισμός και ο Βραχμανισμός. Ο Ασόκα διέδωσε τη θρησκεία χτίζοντας στούπες προτρέποντας, μεταξύ άλλων, σεβασμό προς όλα τα ζώα και παραγγέλνοντας τους ανθρώπους να ακολουθούν το Ντάρμα. Χαιρετίστηκε από βουδιστικές πηγές ως το πρότυπο για τον συμπονετικό τσακραβαρτίν (μονάρχη που γυρίζει τον τροχό). Ένα άλλο χαρακτηριστικό του Μαουριανού Βουδισμού ήταν η λατρεία των στούπας, μεγάλων τύμβων που περιείχαν λείψανα (Πάλι: sarīra) του Βούδα ή άλλων αγίων μέσα. Πιστεύεται ότι η πρακτική της αφοσίωσης σε αυτά τα λείψανα και τις στούπες θα μπορούσε να φέρει ευλογία. Ίσως το καλύτερα διατηρημένο παράδειγμα βουδιστικής τοποθεσίας της αυτοκρατορίας των Μαουρύα είναι η Μεγάλη Στούπα του Σάντσι (που χρονολογείται από τον 3ο αιώνα π.Χ.). Σύμφωνα με τις πλάκες και τους πυλώνες, που άφησε ο Ασόκα (γνωστά ως Έδικτα του Ασόκα), απεσταλμένοι στάλθηκαν σε διάφορες χώρες, για να διαδώσουν τον Βουδισμό, νότια ως τη Σρι Λάνκα και δυτικά ως τα ελληνικά βασίλεια, ιδιαίτερα το γειτονικό Ελληνικό Βασίλειο της Βακτριανής, και πιθανώς ακόμη πιο μακριά στη Μεσόγειο. Οι πηγές του Τεραβάντα αναφέρουν ότι ο Ασόκα συγκάλεσε το τρίτο βουδιστικό συμβούλιο γύρω στο 250 π.Χ. στην Παταλιπούτρα (σημερινή Πάτνα) με τον πρεσβύτερο Μογγαλιπουττάτισσα. Ο στόχος του συμβουλίου ήταν να εξαγνίσει τους Σάνγκα, ιδιαίτερα από μη βουδιστές ασκητές, που είχαν προσελκύσει τη βασιλική προστασία. Μετά το συμβούλιο, βουδιστές ιεραπόστολοι στάλθηκαν σε όλο τον γνωστό κόσμο, όπως καταγράφεται σε μερικά από τα διατάγματα του Ασόκα. Μερικά από τα Έδικτα του Ασόκα περιγράφουν τις προσπάθειες, που κατέβαλε για τη διάδοση της βουδιστικής πίστης σε όλο τον ελληνιστικό κόσμο, που εκείνη την εποχή αποτελούσε μια αδιάκοπη πολιτιστική συνέχεια από τα σύνορα της Ινδίας μέχρι την Ελλάδα. Τα διατάγματα υποδεικνύουν μια σαφή κατανόηση της πολιτικής οργάνωσης στα ελληνιστικά εδάφη: τα ονόματα και οι τοποθεσίες των κύριων Ελλήνων μοναρχών της εποχής προσδιορίζονται και θεωρούνται ως αποδέκτες του βουδιστικού προσηλυτισμού: Αντίοχος Β' Θεός του Βασιλείου των Σελευκιδών (261–246). π.Χ.), Πτολεμαίος Β' Φιλάδελφος της Αιγύπτου (285–247 π.Χ.), Αντίγονος Β' Γονατάς της Μακεδονίας (276–239 π.Χ.), Μάγας ο Κυρηναίος (288–258 π.Χ.) στην Κυρηναϊκή (σημερινή Λιβύη) και Αλέξανδρος Β ́ (272–255 π.Χ.) στην Ήπειρο (σύγχρονη Βορειοδυτική Ελλάδα). Επιπλέον, σύμφωνα με το Μαχαβάμσα (XII) μερικοί από τους απεσταλμένους του Ασόκα ήταν Έλληνες (Γιόνα), ιδιαίτερα ένας με το όνομα Νταρμαρακσίτα (Πάλι: Dhammarakkhita). Εξέδωσε επίσης διατάγματα στην ελληνική γλώσσα καθώς και στην αραμαϊκή. Ένα από αυτά, που βρέθηκε στην Κανταχάρ, υποστηρίζει την υιοθέτηση της «ευσέβειας» (χρησιμοποιώντας τον ελληνικό όρο ευσέβεια για το Ντάρμα) από την ελληνική κοινότητα. Δεν είναι σαφές πόσο αυτές οι αλληλεπιδράσεις μπορεί να είχαν επιρροή, αλλά συγγραφείς όπως ο Ρόμπερτ Λίνσεν σχολίασαν ότι ο Βουδισμός μπορεί να επηρέασε τη δυτική σκέψη και τη θρησκεία εκείνη την εποχή. Ο Λίνσεν επισημαίνει την παρουσία βουδιστικών κοινοτήτων στον ελληνιστικό κόσμο γύρω από εκείνη την περίοδο, ιδιαίτερα στην Αλεξάνδρεια (αναφέρεται από τον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα), και στο προχριστιανικό μοναστικό τάγμα των Θεραπευτών (πιθανώς μια παραφθορά της λέξης Πάλι " Τεραβάντα " ), το οποίο μπορεί να έχει «εμπνέεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τη διδασκαλία και τις πρακτικές του βουδιστικού ασκητισμού» και μπορεί ακόμη και να ήταν απόγονοι των απεσταλμένων του Ασόκα στη Δύση. Φιλόσοφοι όπως ο Ηγεσίας ο Πεισιθάνατος και ο Πύρρος μερικές φορές πιστεύεται ότι έχουν επηρεαστεί από τις βουδιστικές διδασκαλίες. Βουδιστικές ταφόπλακες από την Πτολεμαϊκή περίοδο έχουν επίσης βρεθεί στην Αλεξάνδρεια, διακοσμημένες με απεικονίσεις του τροχού του Ντάρμα. Η παρουσία των Βουδιστών στην Αλεξάνδρεια έχει οδηγήσει ακόμη και στο συμπέρασμα ότι επηρέασαν τον μοναστικό Χριστιανισμό. Τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο χριστιανός Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναγνώρισε τον Βακτριανό Σραμάνα και τους Ινδούς γυμνοσοφιστές για την επιρροή τους στην ελληνική σκέψη. Τα Χρονικά της Σρι Λάνκα όπως το Ντιπαβάμσα αναφέρουν ότι ο γιος του Ασόκα, Μαχίντα, έφερε τον Βουδισμό στο νησί κατά τον 2ο αιώνα π.Χ. Επιπλέον, η κόρη του Ασόκα, Σανγκαμίττα ίδρυσε επίσης το μπικκούνι (bhikkhunī) (τάγμα για καλόγριες) στη Σρι Λάνκα, φέρνοντας επίσης μαζί της ένα δενδρύλλιο του ιερού δέντρου μπόντι, που φυτεύτηκε στη συνέχεια στην Ανουρανταπούρα. Αυτές οι δύο φιγούρες θεωρούνται οι μυθικοί ιδρυτές της σχολής Τεραβάντα της Σρι Λάνκα. Λέγεται ότι προσηλυτίσανε τον βασιλιά Ντεβαναμπίγια Τίσσα (307–267 π.Χ.) και πολλούς από τους ευγενείς. Τα πρώτα αρχιτεκτονικά αρχεία των εικόνων του Βούδα, ωστόσο, προέρχονται στην πραγματικότητα από τη βασιλεία του βασιλιά Βασάμπα (65–109 μ.Χ.). Τα σημαντικότερα βουδιστικά μοναστήρια και σχολές στην Αρχαία Σρι Λάνκα ήταν τα Μαχαβιχάρα, Αμπαγιαγκίρι και Τζεταβάνα. Ο κανόνας Πάλι γράφτηκε τον 1ο αιώνα π.Χ., για να διατηρήσει τη διδασκαλία σε μια εποχή πολέμου και πείνας. Είναι η μόνη πλήρης συλλογή βουδιστικών κειμένων, που επιβίωσε σε μια Μέση Ινδο-Άρια γλώσσα. Αντανακλά την παράδοση της σχολής ΜαχαβιχάραΜαχαβιχάρα. Αργότερα, οι σχολιαστές του Πάλι ΜαχαβιχάραΜαχαβιχάρα της Τεραβάντα σχολής, όπως ο Βουδαγκόζα (4ος–5ος αιώνας) και ο Νταμμαπάλα (5ος–6ος αιώνας), συστηματοποίησαν την παραδοσιακή λογοτεχνία της Σρι Λάνκα (Αθακάθα). Αν και ο Βουδισμός Μαχαγιάνα απέκτησε κάποια επιρροή στη Σρι Λάνκα καθώς μελετήθηκε στο Αμπαγιαγκίρι και την ΤζεταβάναΤζεταβάνα, η σχολή Μαχαβιχάρα («Μεγάλο Μοναστήρι») έγινε κυρίαρχη στη Σρι Λάνκα μετά τη βασιλεία του Παρακραμαμπάχου Α' (1153–1186), ο οποίος κατάργησε τις σχολές Αμπαγιαγκίρι και Τζεταβάνα. Το βουδιστικό κίνημα, που έγινε γνωστό ως Μαχαγιάνα (Μεγάλο Όχημα) και επίσης Μποντισατβαγιάνα, ξεκίνησε κάπου μεταξύ 150 π.Χ. και 100 μ.Χ. ακολουθώντας τα ρεύματα Μαχασαμγκίκα και Σαρβαστιβάντα. Η παλαιότερη επιγραφή, που αναφέρεται στον Μαχαγιάνα Βουδισμό, χρονολογείται από το 180 μ.Χ. και βρίσκεται στη Ματουρά. Οι Μαχαγιάνα βουδιστές έδωσαν έμφαση στο μονοπάτι του Μποντισάτβα προς την πλήρη πραγμάτωση του Βούδα (σε αντίθεση με τον πνευματικό στόχο του Αρχάτ). Εμφανίστηκε ως ένα σύνολο χαλαρών ομάδων, που συνδέονται με νέα κείμενα, που ονομάζονται Μαχαγιάνα σούτρες. Οι Μαχαγιάνα σούτρες προώθησαν νέα δόγματα, όπως η ιδέα ότι «υπάρχουν άλλοι Βούδες, που κηρύττουν ταυτόχρονα σε αμέτρητους άλλους κόσμους». Με τον καιρό οι Μαχαγιάνα Μποντισάτβα και επίσης οι πολλοί Βούδες άρχισαν να θεωρούνται ως υπερβατικά ευεργετικά όντα, που ήταν υποκείμενα αφοσίωσης. Οι Μαχαγιάνα βουδιστές παρέμειναν μειονότητα μεταξύ των Ινδών Βουδιστών για κάποιο χρονικό διάστημα, αυξάνοντας αργά έως ότου περίπου οι μισοί μοναχοί, που αντιμετώπισε ο Χσουάν Τσανγκ στην Ινδία του 7ου αιώνα ήταν Μαχαγιανιστές. Οι πρώτες σχολές σκέψης Μαχαγιάνα περιλάμβαναν τις διδασκαλίες Μαντιαμάκα, Γιογκακάρα και της φύσης του Βούδα (Tathāgatagarbha). Ο Μαχαγιάνα είναι σήμερα η κυρίαρχη μορφή του Βουδισμού στην Ανατολική Ασία και στο Θιβέτ. Αρκετοί μελετητές έχουν προτείνει ότι οι Πρατζναπαραμίτα σούτρες, οι οποίες είναι από τις παλαιότερες σούτρες της σχολής Μαχαγιάνα, αναπτύχθηκαν μεταξύ των Μαχασαμγκίκα κατά μήκος του ποταμού Κρίσνα στην περιοχή Άντρα Πραντές της Νότιας Ινδίας. Οι παλαιότερες σούτρες Μαχαγιάνα, που περιλάμβαναν τις πρώτες εκδόσεις του είδους Πρατζναπαραμίτα σούτρεςΠρατζναπαραμίτα, μαζί με κείμενα σχετικά με τον Βούδα Ακσόμπια, τα οποία πιθανότατα γράφτηκαν τον 1ο αιώνα π.Χ. στη νότια Ινδία. Ο A.K Βαρντέρ πιστεύει ότι «ο Μαχαγιάνα προήλθε από τη νότια Ινδία και σχεδόν σίγουρα στη χώρα Άντρα». Ο Άντονι Μπάρμπερ και ο Σρίι Πάντμα εντοπίζουν επίσης τον Βουδισμό Μαχαγιάνα σε αρχαίες βουδιστικές τοποθεσίες στην κάτω κοιλάδα Κρίσνα, συμπεριλαμβανομένων των Αμαραβάτι Στούπα, Ναγκαρτζουνακόντα και Τζαγκαγιαπέτα. Η δυναστεία Σούνγκα (185–73 π.Χ.) ιδρύθηκε περίπου 50 χρόνια μετά τον θάνατο του Ασόκα. Μετά τη δολοφονία του βασιλιά Μπραντράτα (τελευταίος από τους ηγεμόνες της Αυτοκρατορίας των Μαουρύα), ο στρατιωτικός αρχιστράτηγος Πουσγιαμίτρα Σούνγκα ανέλαβε τον θρόνο. Βουδιστικές θρησκευτικές γραφές όπως η Ασοκαβαντάνα ισχυρίζονται ότι ο Πουσγιαμίτρα (ένας ορθόδοξος Βραχμάνος) ήταν εχθρικός προς τους Βουδιστές και καταδίωκε τη βουδιστική πίστη. Οι Βουδιστές έγραψαν ότι «κατέστρεψε εκατοντάδες μοναστήρια και σκότωσε εκατοντάδες χιλιάδες αθώους μοναχούς»: 840.000 βουδιστικές στούπες, που είχαν χτιστεί από τον Ασόκα καταστράφηκαν και 100 χρυσά νομίσματα προσφέρθηκαν για το κεφάλι κάθε βουδιστή μοναχού. Οι σύγχρονοι ιστορικοί, ωστόσο, αμφισβητούν αυτή την άποψη υπό το φως λογοτεχνικών και αρχαιολογικών στοιχείων. Πιστεύουν ότι μετά την προώθηση του Βουδισμού από τον Ασόκα, είναι πιθανό τα βουδιστικά ιδρύματα να έπεσαν σε δυσκολότερους καιρούς υπό τους Σούνγκα, αλλά δεν έχουν σημειωθεί στοιχεία ενεργητικής δίωξης. Ο Ετιέν Λαμότ παρατηρεί: «Για να κρίνουμε από τα έγγραφα, ο Πουσγιαμίτρα πρέπει να αθωωθεί λόγω έλλειψης αποδείξεων». Μια άλλη διακεκριμένη ιστορικός, η Ρομίλα Θαπάρ επισημαίνει αρχαιολογικά στοιχεία, που «υποδηλώνουν το αντίθετο» στον ισχυρισμό ότι «ο Πουσγιαμίτρα ήταν φανατικός αντιβουδιστής» και ότι «δεν κατέστρεψε ποτέ στην πραγματικότητα 840.000 στούπες όπως ισχυρίζονται τα βουδιστικά έργα, αν υπάρχουν». Η Θαπάρ τονίζει ότι οι βουδιστικές αφηγήσεις είναι πιθανώς υπερβολικές αποδόσεις της επίθεσης του Πουσγιαμίτρα στους Μαουρύας και απλώς αντικατοπτρίζουν την απελπισμένη απογοήτευση των βουδιστικών θρησκευτικών μορφών μπροστά στην πιθανώς μη αναστρέψιμη πτώση της σημασίας της θρησκείας τους υπό τους Σούνγκα. Κατά τη διάρκεια της περιόδου, οι βουδιστές μοναχοί εγκατέλειψαν την κοιλάδα του Γάγγη, ακολουθώντας είτε τον βόρειο δρόμο (uttarapatha) είτε τον νότιο δρόμο (dakṣinapatha). Αντίθετα, η βουδιστική καλλιτεχνική δημιουργία σταμάτησε στην παλιά περιοχή Μαγκάντα, για να επανεμφανιστεί είτε στη βορειοδυτική περιοχή Γανδάρα και Ματουρά είτε στα νοτιοανατολικά γύρω από τη Στούπα Αμαραβάτι. Κάποια καλλιτεχνική δραστηριότητα σημειώθηκε επίσης στην κεντρική Ινδία, όπως στο Μπαρχούτ, στην οποία οι Σούνγκα μπορεί να συνέβαλαν ή όχι. Ο βασιλιάς Δημήτριος Α' (βασίλεψε περίπου 200–180 π.Χ.) του Ελληνικού βασιλείου της Βακτριανής εισέβαλε στην Ινδική Υποήπειρο, ιδρύοντας ένα ινδοελληνικό βασίλειο, που επρόκειτο να διαρκέσει σε μέρη της βορειοδυτικής Νότιας Ασίας μέχρι τα τέλη του 1ου αιώνα μ.Χ. Ο Βουδισμός άκμασε υπό τους Ινδο-Έλληνες και Ελληνο-Βακτριανούς βασιλιάδες. Ένας από τους πιο διάσημους Ινδο-Έλληνες βασιλιάδες είναι ο Μένανδρος (βασίλεψε περίπου 160–135 π.Χ.). Μπορεί να προσηλυτίστηκε στον Βουδισμό και παρουσιάζεται στην παράδοση Μαχαγιάνα ως ένας από τους μεγάλους ευεργέτες της πίστης, στο ίδιο επίπεδο με τον βασιλιά Ασόκα ή τον μετέπειτα βασιλιά των Κουσάνων Κανίσκα. Τα νομίσματα του Μενάνδρου φέρουν σχέδια του τροχού του Ντάρμα με οκτώ ακτίνες, ένα κλασικό βουδιστικό σύμβολο. Η άμεση πολιτιστική ανταλλαγή προτείνεται επίσης από έναν διάλογο, που ονομάζεται Συζήτηση του Βασιλιά Μιλίντα (Milinda Pañha), ο οποίος αφηγείται μια συζήτηση μεταξύ του Μενάνδρου και του βουδιστή μοναχού Ναγκασένα, ο οποίος ήταν ο ίδιος μαθητής του Έλληνα βουδιστή μοναχού Μαχανταρμαρακσίτα. Μετά το θάνατο του Μενάνδρου, την τιμή να μοιράζονται τα λείψανά του διεκδικήθηκε από τις πόλεις υπό την κυριαρχία του, και τοποθετήθηκαν σε στούπες, παράλληλα με τον ιστορικό Βούδα. Αρκετοί από τους Ινδοέλληνες διαδόχους του Μενάνδρου έγραψαν στα νομίσματά τους το «Οπαδός του Ντάρμα», με τη γραφή Χαροστί. Κατά τον πρώτο αιώνα π.Χ., οι πρώτες ανθρωπόμορφες αναπαραστάσεις του Βούδα βρίσκονται στις χώρες, που κυβερνώνται από τους Ινδο-Έλληνες, σε ένα ρεαλιστικό ύφος γνωστό ως ελληνοβουδιστικό. Πολλά από τα στιλιστικά στοιχεία στις αναπαραστάσεις του Βούδα δείχνουν την ελληνική επιρροή: η κυματιστή ρόμπα σαν ελληνορωμαϊκή τόγκα, που καλύπτει και τους δύο ώμους (ακριβέστερα, η ελαφρύτερη εκδοχή της, το ελληνικό ιμάτιο), η αντίθετη στάση των όρθιων μορφών (βλ. : 1ος–2ος αιώνας όρθιοι Βούδες Γανδάρα ), τα στυλιζαρισμένα μεσογειακά σγουρά μαλλιά και το λοφίο στο κεφάλι (ουσνίσα) προφανώς προέρχονται από το στυλ του Απόλλωνα του Μπελβεντέρε (330 π.Χ.), και τη μετρημένη ποιότητα των προσώπων, όλα αποδοθέντα με έντονο καλλιτεχνικό ρεαλισμό. Μεγάλη ποσότητα γλυπτών, που συνδυάζουν βουδιστικό και αμιγώς ελληνιστικό στυλ και εικονογραφία ανασκάφηκε στη θέση Χάντα στη Γανδάρα. Καταγράφονται αρκετοί Έλληνες βουδιστές μοναχοί με επιρροή. Ο Μαχανταρμαρακσίτα (κυριολεκτικά σημαίνει «Μεγάλος Δάσκαλος/Προστάτης του Ντάρμα»), ήταν «Έλληνας («Γιόνα») βουδιστής επικεφαλής μοναχός», σύμφωνα με το Μαχαβάμσα (Κεφ. XXIX ), ο οποίος οδήγησε 30.000 βουδιστές μοναχούς από «την ελληνική πόλη της Αλασάνδρας» ( Αλεξάνδρεια του Καυκάσου, περίπου 150 χλμ βόρεια της σημερινής Καμπούλ στο Αφγανιστάν), στη Σρι Λάνκα για την αφιέρωση της Μεγάλης Στούπας στην Ανουρανταπούρα κατά τη διάρκεια της βασιλείας του βασιλιά Μενάνδρου Α΄ (165–135 π.Χ.). Ο Νταρμαρακσίτα (σημαίνει: Προστατεύεται από το Ντάρμα), ήταν ένας από τους ιεραποστόλους, που έστειλε ο αυτοκράτορας Ασόκα, για να προσηλυτίσει στη βουδιστική πίστη. Περιγράφεται ως Έλληνας ( Πάλι: «Γιόνα», κυριολεκτικά: "από την Ιωνία") στη Σρι Λάνκα Μαχαβάμσα. Η αυτοκρατορία των Κοσσανών (30–375 Κ.Χ.) σχηματίστηκε από τους νομάδες εισβολείς Γιουετσί τον 1ο αιώνα π.Χ. Τελικά κάλυψε μεγάλο μέρος της βόρειας Ινδίας, του Πακιστάν και του Αφγανιστάν. Οι Κοσσανοί υιοθέτησαν στοιχεία του ελληνιστικού πολιτισμού της Βακτριανής και των Ινδοελλήνων. Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης Κοσσανών, ο Βουδισμός της Γανδάρα ήταν στο απόγειο της επιρροής του και ένας σημαντικός αριθμός βουδιστικών κέντρων χτίστηκε ή ανακαινίστηκε. Η βουδιστική τέχνη των Κοσσανών ήταν μια σύνθεση ελληνορωμαϊκών, ιρανικών και ινδικών στοιχείων. Τα βουδιστικά κείμενα της Γανδάρα χρονολογούνται επίσης από αυτήν την περίοδο. Γραπτά στη γλώσσαΓκαντάρι Πράκριτ, είναι τα παλαιότερα βουδιστικά χειρόγραφα, που έχουν ανακαλυφθεί (περ. 1ος αιώνας μ.Χ.). Σύμφωνα με τον Ρίτσαρντ Σάλομον, τα περισσότερα από αυτά ανήκουν στη σχολή Νταρμαγκουπτάκα. Ο αυτοκράτορας Κανίσκα (128–151 μ.Χ.) είναι ιδιαίτερα γνωστός για την υποστήριξή του στον Βουδισμό. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του, στούπες και μοναστήρια χτίστηκαν στην πόλη Πεσαβάρ (σανσκριτικά: Purusapura), την οποία χρησιμοποίησε ως πρωτεύουσα. Η βασιλική υποστήριξη των Κοσσανών και το άνοιγμα των εμπορικών οδών επέτρεψαν στον βουδισμό της Γανδάρα να εξαπλωθεί κατά μήκος του Δρόμου του Μεταξιού στην Κεντρική Ασία, στη λεκάνη Ταρίμ και, συνεπώς, στην Κίνα. Ο Κανίσκα λέγεται επίσης ότι συγκάλεσε ένα μεγάλο βουδιστικό συμβούλιο για την παράδοση της Σαρβαστιβάδα, είτε στην Γανδάρα είτε στο Κασμίρ. Ο Κανίσκα συγκέντρωσε 500 μορφωμένους μοναχούς εν μέρει, για να συντάξει εκτενείς σχολιασμούς για το Αμπιντάρμα, αν και είναι πιθανό ότι πραγματοποιήθηκε κάποια εκδοτική εργασία στον ίδιο τον υπάρχοντα κανόνα ΣαρβαστιβάδαΣαρβαστιβάδα. Υποτίθεται ότι κατά τη διάρκεια του συμβουλίου συγκεντρώθηκαν συνολικά τριακόσιες χιλιάδες στίχοι και πάνω από εννέα εκατομμύρια δηλώσεις, και χρειάστηκαν δώδεκα χρόνια, για να ολοκληρωθούν. Ο κύριος καρπός αυτού του συμβουλίου ήταν η συλλογή του τεράστιου σχολίου γνωστού ως Μαχα-Βιμπάσα ("Μεγάλη Εξήγηση"), μια εκτενής σύνοψη και έργο αναφοράς σε ένα τμήμα του Σαρβαστιβαδίν Αμπιντάρμα. Σύγχρονοι μελετητές όπως ο Ετιέν Λαμότ και ο Ντέιβιντ Σνέλγκροουβ έχουν αμφισβητήσει την ακρίβεια αυτής της παραδοσιακής περιγραφής. Οι μελετητές πιστεύουν ότι ήταν επίσης εκείνη την εποχή που έγινε μια σημαντική αλλαγή στη γλώσσα του κανόνα των Σαρβαστιβαδίν, μετατρέποντας μια παλαιότερη έκδοση των Πράκριτ σε σανσκριτικά. Αν και αυτή η αλλαγή πιθανότατα πραγματοποιήθηκε χωρίς σημαντική απώλεια της ακεραιότητας του κανόνα, αυτό το γεγονός είχε ιδιαίτερη σημασία αφού τα σανσκριτικά ήταν η ιερή γλώσσα του Βραχμανισμού στην Ινδία και χρησιμοποιούνταν επίσης από άλλους στοχαστές, ανεξάρτητα από τη συγκεκριμένη θρησκευτική ή φιλοσοφική τους πίστη, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό να αποκτήσει πρόσβαση στις βουδιστικές ιδέες και πρακτικές. Μετά την πτώση των Κοσσανών, μικρά βασίλεια κυβέρνησαν την περιοχή της Γανδάρα και αργότερα κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας των Εφθαλιτών οι Λευκοί Ούνοι κατέκτησαν την περιοχή (περίπου 440-670). Υπό τους Εφθαλίτες, ο βουδισμός της Γανδάρα συνέχισε να ευδοκιμεί σε πόλεις όπως το Μπαλχ (Βακτρία), όπως παρατήρησε ο Χσουάν Τσανγκ, που επισκέφτηκε την περιοχή τον 7ο αιώνα. Ο Χσουάν Τσανγκ σημειώνει ότι υπήρχαν πάνω από εκατό βουδιστικά μοναστήρια στην πόλη, συμπεριλαμβανομένου του Νάβα Βιχάρα καθώς και πολλών στούπας και μοναχών. Μετά το τέλος της αυτοκρατορίας των Εφθαλιτών, ο Βουδισμός της Γανδάρα παρήκμασε στην ίδια την Γανδάρα (στη λεκάνη της Πεσαβάρ). Ωστόσο, συνέχισε να ευδοκιμεί σε γειτονικές περιοχές όπως η κοιλάδα Σβατ του Πακιστάν, το Γκιλγκίτ, το Κασμίρ και στο Αφγανιστάν (σε τοποθεσίες όπως το Μπαμιάν). Στην Κεντρική Ασία βρισκόταν ο διεθνής εμπορικός δρόμος γνωστός ως ο Δρόμος του Μεταξιού, ο οποίος μετέφερε εμπορεύματα μεταξύ της Κίνας, της Ινδίας, της Μέσης Ανατολής και του μεσογειακού κόσμου. Ο Βουδισμός ήταν παρών σε αυτήν την περιοχή περίπου από τον δεύτερο αιώνα π.Χ. Αρχικά, η σχολή Νταρμαγκουπτάκα ήταν η πιο επιτυχημένη στις προσπάθειές της να διαδοθεί ο Βουδισμός στην Κεντρική Ασία. Το Βασίλειο του Χοτάν ήταν ένα από τα πρώτα βουδιστικά βασίλεια στην περιοχή και βοήθησε στη διάδοση του βουδισμού από την Ινδία στην Κίνα. Η ενοποίηση του μεγαλύτερου μέρους αυτής της περιοχής από την αυτοκρατορία των Κοσσανών και η υποστήριξή της στον Βουδισμό της επέτρεψαν να εξαπλωθεί εύκολα κατά μήκος των εμπορικών οδών της περιοχής σε όλη την Κεντρική Ασία. Κατά τον πρώτο αιώνα μ.Χ. υπό τους Κοσσανούς, η σχολή Σαρβαστιβάδα άκμασε σε αυτή την περιοχή, μερικοί από τους μοναχούς έφεραν επίσης μαζί τους διδασκαλίες του Μαχαγιάνα βουδισμού. Ο Βουδισμός θα φτάσει τελικά στο σύγχρονο Πακιστάν, Κασμίρ, Αφγανιστάν, Ουζμπεκιστάν, Τουρκμενιστάν και Τατζικιστάν. Καθώς ο Βουδισμός έφτασε σε πολλές από αυτές τις χώρες, οι Βουδιστές άρχισαν να μεταφράζουν και να παράγουν κείμενα στις τοπικές γλώσσες, όπως η γλώσσα Σάκα (μια μέση ιρανική γλώσσα), η Σογδιανή (επίσης ιρανική), η γλώσσα Ουιγούρ (Τουρκική), η Τανγκούτ, η Θιβετιανή και η Κινεζική. Οι Κεντρικοί Ασιάτες έπαιξαν βασικό ρόλο στη διάδοση του Βουδισμού στην Κίνα. Οι πρώτοι μεταφραστές των Βουδιστικών γραφών στα κινέζικα ήταν Ιρανοί, συμπεριλαμβανομένου του Πάρθου Αν Σιγκάο (περίπου 148 μ.Χ.), του Γιουετσί Ζι Κιάν και του Κανγκ Σενγκάι (από τη Σαμαρκάνδη). Τριάντα επτά πρώτοι μεταφραστές βουδιστικών κειμένων είναι γνωστοί και η πλειονότητα από αυτούς έχει αναγνωριστεί ότι προέρχονται από την ιρανική πολιτιστική σφαίρα. Η Ζωροαστρική Σασσανική αυτοκρατορία (226–651 μ.Χ.) θα κυριαρχούσε τελικά σε πολλές από αυτές τις περιοχές (όπως η Παρθία και η Σογδιανή), αλλά ανέχονταν τη βουδιστική θρησκεία. Ωστόσο, κατά τα μέσα του έβδομου αιώνα, η αραβική κατάκτηση του ιρανικού οροπεδίου ακολουθούμενη από τις μουσουλμανικές κατακτήσεις του Αφγανιστάν και η μετέπειτα ίδρυση του βασιλείου των Γαζναβιδών στην Κεντρική Ασία (περίπου 977–1186) οδήγησαν στην παρακμή και την τελική εξαφάνιση του Βουδισμού από τις περισσότερες από αυτές τις περιοχές. Ο Βουδισμός άκμασε επίσης στο ανατολικό τμήμα της κεντρικής Ασίας, όπως στη λεκάνη Ταρίμ. Ινδοί και Ιρανοί ζούσαν σε μεγάλες πόλεις αυτής της περιοχής όπως το Κασγκάρ και το Χοτάν. Η περιοχή έχει αποκαλύψει εξαιρετικά πλούσια βουδιστικά έργα τέχνης καθώς και βουδιστικά κείμενα όπως αυτά που βρέθηκαν στο Ντουνχουάνγκ. Οι Ουιγούροι κατέκτησαν την περιοχή τον 8ο αιώνα και αναμίχθηκαν με τους ντόπιους ιρανικούς λαούς, απορροφώντας τη βουδιστική κουλτούρα της περιοχής. Αργότερα απορροφήθηκαν από τη δυναστεία των Μογγόλων Γιουάν. Πολλά τυπωμένα βουδιστικά κείμενα από την περιοχή χρονολογούνται στη δυναστεία Γιουάν και τυπώθηκαν στις γλώσσες Ουιγούρ, Ξιξία και Σανσκριτικά. Οι Ουιγούροι αποκατέστησαν επίσης σπηλαιώδεις ναούς και ξαναζωγράφισαν βουδιστικές τοιχογραφίες όπως στο Μπεζεκλίκ. Ο Βουδισμός των Ουιγούρων ήταν ο τελευταίος σημαντικός βουδιστικός πολιτισμός στο Xinjiang και διήρκεσε μέχρι τα μέσα του 14ου αιώνα. Μετά τον εξισλαμισμό της Σιντζιάνγκ, ο Βουδισμός έπαψε να είναι κύρια θρησκεία εκεί. Ο Βουδισμός συνέχισε να ακμάζει στην Ινδία κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας Γκούπτα (4ος–6ος αιώνας) που έφερε τάξη σε μεγάλο μέρος της βόρειας Ινδίας. Οι ηγεμόνες των Γκούπτα όπως ο Κουμαραγκούπτα Α' (περίπου 414–455 μ.Χ.) υποστήριξαν τον Βουδισμό. Αυτός διεύρυνε το πανεπιστήμιο Ναλάντα, το οποίο έγινε το μεγαλύτερο και πιο σημαντικό βουδιστικό πανεπιστήμιο στην Ινδία για πολλούς αιώνες. Μεγάλοι βουδιστές φιλόσοφοι όπως ο Ντιγκνάγκα και ο Ντάρμακίρτι δίδαξαν εκεί φιλοσοφία. Η Ναλάντα παρέμεινε ένα κεντρικό μέρος για τη μελέτη της επιστημολογίας (pramana). Ένα άλλο σημαντικό βουδιστικό πανεπιστήμιο ήταν το Βαλάμπι, στη δυτική Ινδία, το οποίο ήταν δεύτερο μόνο μετά τη Ναλάντα τον 5ο αιώνα. Αυτό το πανεπιστήμιο με επιρροή ιδρύθηκε και υποστηρίχθηκε από τη Δυναστεία Μαϊτράκα. Ήταν κυρίως ένα κέντρο του βουδισμού σραβακαγιάνα (δηλαδή, μη-Μαχαγιάνα βουδισμός), αλλά ήταν επίσης ένα μέρος για τη μελέτη πολλών θεμάτων, συμπεριλαμβανομένων των κοσμικών θεμάτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (όπως η ιατρική, η λογική και η γραμματική). Η επιρροή του στυλ Γκούπτα της βουδιστικής τέχνης εξαπλώθηκε μαζί με την πίστη από τη νοτιοανατολική Ασία στην Κίνα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, Κινέζοι προσκυνητές επισκέφθηκαν επίσης την Ινδία, για να μελετήσουν τον Βουδισμό. Ένας από αυτούς τους προσκυνητές ήταν ο Φαξιανός, ο οποίος επισκέφτηκε την Ινδία κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Γκούπτα Τσαντραγκούπτα Β' το 405, και σχολίασε την ευημερία και την ήπια διοίκηση της αυτοκρατορίας Γκούπτα. Ένας άλλος Κινέζος ταξιδιώτης, που έφτασε στην Ινδία μετά το τέλος των Γκούπτας τον 7ο αιώνα ήταν ο Χσουάν Τσανγκ. Ανέφερε στα ταξίδια του στην Ινδία ότι ο Βουδισμός ήταν δημοφιλής στην Άντρα Πραντές και στο Ταμίλ Ναντού. Ενώ ανέφερε πολλές έρημες στούπες στην περιοχή γύρω από το σύγχρονο Νεπάλ και τη δίωξη των Βουδιστών από τη Σασάνκα στο Βασίλειο του Γκαούντα στη σύγχρονη Δυτική Βεγγάλη, ο Χσουάν Τσανγκ επαίνεσε την αιγίδα του αυτοκράτορα Χαρσαβαρντάνα (περίπου 590–647 μ.Χ.). Ο Χσουάν Τσανγκ σημείωσε επίσης ότι σε διάφορες περιοχές ο Βουδισμός έδινε τη θέση του στον Τζαϊνισμό και τον Ινδουισμό. Μετά την πτώση της αυτοκρατορίας του Χάρσα, η πεδιάδα του Γάγγη είδε την άνοδο πολλών μικρών αντιμαχόμενων βασιλείων. Αυτό επρόκειτο να διαρκέσει μέχρι την άνοδο της Αυτοκρατορίας Πάλα (8ος–12ος αι.) στην περιοχή της Βεγγάλης. Οι Πάλας ήταν ένθερμοι υποστηρικτές του Βουδισμού και έχτισαν πολλά σημαντικά βουδιστικά κέντρα, όπως το Βικραμασίλα, το Σομαπούρα και το Οντανταπούρι. Υποστήριξαν επίσης παλαιότερα κέντρα όπως η Ναλάντα και η Μποντ Γκάγια. Ήταν σε αυτά τα μεγάλα βουδιστικά κέντρα, που οι μελετητές ανέπτυξαν τις φιλοσοφίες των Βατζραγιάνα, Αμπιντάρμα, Μαντιαμάκα, Γιογκακάρα και Πραμάνα, καθώς και τη μελέτη της γλωσσολογίας, της ιατρικής, της αστρονομίας, της μουσικής, της ζωγραφικής και της γλυπτικής. Μεγάλοι βουδιστές μελετητές όπως ο Ατίσα και ο Σανταρακσίτα χρονολογούνται από αυτή την περίοδο. Κατά τη διάρκεια της αυτοκρατορίας Πάλα, ο Βουδισμός Βατζραγιάνα άκμασε και εξαπλώθηκε στο Θιβέτ, το Μπουτάν και το Σίκκιμ. Ένα ορόσημο στην παρακμή του ινδικού βουδισμού στον Βορρά συνέβη το 1193 όταν Τούρκοι Ισλαμιστές επιδρομείς υπό τον Μουχάμαντ Χαλτζί έκαψαν τη Ναλάντα. Στα τέλη του 12ου αιώνα, μετά την ισλαμική κατάκτηση των βουδιστικών οχυρών στο Μπιχάρ και τη Βεγγάλη από τον Μουχάμαντ μπιν Μπαχτιγιάρ Χαλτζί του σουλτανάτου του Δελχί και την απώλεια της πολιτικής υποστήριξης σε συνδυασμό με κοινωνικές πιέσεις, η πρακτική του βουδισμού υποχώρησε στους πρόποδες των Ιμαλαΐων στο Βορρά και τη Σρι Λάνκα στο νότο. Επιπλέον, η επιρροή του Βουδισμού μειώθηκε επίσης λόγω των κινημάτων αναβίωσης του Ινδουισμού όπως η Αντβάιτα και της ανόδου του κινήματος μπάκτι. Κάτω από τις αυτοκρατορίες Γκούπτα και Πάλα, εμφανίστηκε ένα Ταντρικό Βουδιστικό κίνημα, με διάφορες ονομασίες Βατζραγιάνα, Μαντραγιάνα, Ταντρικός Βουδισμός και Εσωτερικός Βουδισμός. Προώθησε νέες πρακτικές όπως η χρήση μάντρα, νταράνι, μούντρας, μάνταλα και η οπτικοποίηση θεοτήτων και Βούδων και ανέπτυξε μια νέα κατηγορία λογοτεχνίας, τα Βουδιστικά Τάντρα. Το κίνημα μπορεί να εντοπιστεί σε ομάδες περιπλανώμενων γιόγκι που ονομάζονται μαχασίντας. Διάφορα είδη λογοτεχνίας Βατζραγιάνα αναπτύχθηκαν ως αποτέλεσμα των βασιλικών αυλών, που υποστήριζαν τόσο τον Βουδισμό όσο και τον Σαϊβισμό, ειδικά τα βουδιστικά Γιογκίνι τάντρα. Το Μαντζουσριμουλακάλπα, το οποίο αργότερα κατατάχθηκε στην Κριγιατάντρα, δηλώνει ότι τα μάντρας, που διδάσκονται στα τάντρας Σάιβα, Γκαρούντα και Βαϊσνάβα θα είναι αποτελεσματικά, εάν εφαρμοστούν από τους Βουδιστές, καθώς όλα διδάχθηκαν αρχικά από τον Μαντζούσρι. Ο Βουδισμός έφτασε αργά στο Θιβέτ, κατά τον 7ο αιώνα. Η μορφή που κυριαρχούσε, μέσω του νότου του Θιβέτ, ήταν ένα μείγμα μαχαγιάνα και βατζραγιάνα από τα πανεπιστήμια της αυτοκρατορίας Πάλα της περιοχής της Βεγγάλης στην ανατολική Ινδία. Η επιρροή της Σαρβαστιβάδα προήλθε από τα νοτιοδυτικά (Κασμίρ) και τα βορειοδυτικά (Χοτάν). Τα κείμενά τους βρήκαν το δρόμο τους στον θιβετιανό βουδιστικό κανόνα, παρέχοντας στους Θιβετιανούς σχεδόν όλες τις κύριες πηγές τους σχετικά με το Χιναγιάνα. Ένα υποτμήμα αυτής της σχολής, η Μουλασαρβαστιβάδα ήταν η πηγή της Θιβετιανής Βινάγια. Ο Βουδισμός Τσαν εισήχθη μέσω του ανατολικού Θιβέτ από την Κίνα και άφησε την εντύπωσή του. Από την αρχή, ο Βουδισμός αντιτάχθηκε από την ιθαγενή σαμανιστική θρησκεία των Μπον, η οποία είχε την υποστήριξη της αριστοκρατίας, αλλά με τη βασιλική υποστήριξη, άκμασε σε κορύφωση υπό τον βασιλιά Ραλπατσέν (817–836). Η ορολογία στη μετάφραση τυποποιήθηκε γύρω στο 825, επιτρέποντας μια μεθοδολογία μετάφρασης, που ήταν εξαιρετικά κατά λέξη. Παρά την αντιστροφή της βουδιστικής επιρροής, που ξεκίνησε υπό τον βασιλιά Λανγκντάρμα (836–842), στους επόμενους αιώνες έγινε μια κολοσσιαία προσπάθεια συλλογής διαθέσιμων ινδικών πηγών, πολλές από τις οποίες διασώζονται τώρα μόνο σε θιβετιανή μετάφραση. Ο Θιβετιανός Βουδισμός ευνοήθηκε πάνω από άλλες θρησκείες από τους ηγεμόνες της αυτοκρατορικής κινεζικής και της δυναστείας των Μογγόλων Γιουάν (1271–1368). Ο Βουδισμός εισήχθη στην Κίνα κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Χαν (206 π.Χ.–220 μ.Χ.) και ήταν παρών περίπου το 50 μ.Χ. Αν και σύμφωνα με τις αρχαιολογικές έρευνες επιβεβαιώνεται ότι ο Βουδισμός εισήχθη κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Χαν, δεν άκμασε στην Κίνα παρά την περίοδο των Έξι Δυναστειών (220–589 μ.Χ.). Τα πρώτα τεκμηριωμένα βουδιστικά κείμενα, που μεταφράστηκαν στα κινέζικα είναι αυτά του Πάρθου Αν Σιγκάο (148–180 μ.Χ.). Τα πρώτα γνωστά γραπτά κείμενα Μαχαγιάνα είναι μεταφράσεις στα κινέζικα από τον μοναχό Λοκακσέμα στο Λουογιάνγκ, μεταξύ 178 και 189 μ.Χ. Οι πρώτοι μεταφραστές αντιμετώπισαν τη δυσκολία να αποδώσουν ξένες βουδιστικές έννοιες στους Κινέζους και συχνά χρησιμοποιούσαν ταοϊστική ορολογία, για να τις εξηγήσουν. Αυτό ονομάστηκε «αντιστοίχιση έννοιας». Μεταγενέστεροι μεταφραστές όπως ο Κουμαρατζίβα (334–413 μ.Χ.) βελτίωσαν σημαντικά τις μεταφραστικές μεθόδους του κινεζικού βουδισμού. Μερικά από τα παλαιότερα γνωστά βουδιστικά τεχνουργήματα, που βρέθηκαν στην Κίνα είναι μικρά αγάλματα σε «δέντρα χρήματος», που χρονολογούνται από τον π. 200 μ.Χ., σε τυπικό στυλ σχεδίασης Γανδάρα. Κατά την περίοδο μεταξύ 460 και 525 μ.Χ. κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Βόρειων Γουέι, οι Κινέζοι κατασκεύασαν τις Σπηλιές Γιουνγκάνγκ και τις Σπηλιές Λονγκμέν, που περιλαμβάνουν μερικά εντυπωσιακά μνημειακά γλυπτά. Τον πέμπτο αιώνα, οι Κινέζοι Βουδιστές ανέπτυξαν επίσης νέες σχολές και παραδόσεις, όπως η σχολή Τιαντάι, η σχολή Χουαγέν, η σχολή της Καθαρής Χώρας και ο Βουδισμός Τσαν. Ο Βουδισμός συνέχισε να αναπτύσσεται κατά την πρώιμη δυναστεία των Τανγκ (618-907). Ήταν κατά τη διάρκεια αυτής της δυναστείας που ο Κινέζος μοναχός Χσουάν Τσανγκ ταξίδεψε στην Ινδία, φέρνοντας πίσω 657 βουδιστικά κείμενα μαζί με κειμήλια και αγάλματα. Ίδρυσε μια διάσημη μεταφραστική σχολή στην πρωτεύουσα Τανγκ του Τσανγκάν (σημερινό Σιάν), με επίκεντρο τα κείμενα της σχολής Γιογκακάρα . Επίσης κατά τη διάρκεια του Τανγκ εισήχθη από την Ινδία ο Κινεζικός Εσωτερικός Βουδισμός. Η δυναστεία των Τανγκ είδε επίσης την ανάπτυξη του Βουδισμού Τσαν (Ζεν), με τους μεγάλους δασκάλους του Ζεν όπως ο Μαζού Νταόι και ο Λίντζι Γιϊσουάν. Στη μεταγενέστερη περίοδο της δυναστείας Τανγκ, ο κινεζικός βουδισμός υπέστη οπισθοδρόμηση κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Αντιβουδιστικού Διωγμού του 845. Ο Βουδισμός επανήλθε κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Σονγκ (960–1279), η οποία είναι γνωστή ως η «χρυσή εποχή» του Τσαν. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ο Κινεζικός Τσαν επηρέασε τον κορεατικό και τον ιαπωνικό βουδισμό. Ο Βουδισμός της Καθαρής Χώρας έγινε επίσης δημοφιλής κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου και ασκήθηκε συχνά μαζί με τον Τσαν. Ήταν επίσης κατά τη διάρκεια της δυναστείας Σονγκ, που ολόκληρος ο κινεζικός βουδιστικός κανόνας τυπώθηκε χρησιμοποιώντας πάνω από 130.000 ξύλινα τεμάχια εκτύπωσης. Κατά τη διάρκεια της δυναστείας Γιουάν, ο Θιβετιανός Βουδισμός έγινε η κρατική θρησκεία. Κατά τη διάρκεια της δυναστείας Μινγκ (1368–1644), η σχολή του Τσαν έγινε η κυρίαρχη παράδοση στην Κίνα και όλοι οι μοναχοί συνδέονταν με τον Τσαν. Τον 17ο αιώνα, ο Βουδισμός διαδόθηκε στην Ταϊβάν από Κινέζους μετανάστες. Υπάρχει διαφωνία για το πότε ακριβώς έφτασε ο Βουδισμός στο Βιετνάμ. Ο Βουδισμός μπορεί να έφτασε ήδη από τον 3ο ή 2ο αιώνα π.Χ. μέσω της Ινδίας, ή εναλλακτικά κατά τον 1ο ή 2ο αιώνα από την Κίνα. Σε κάθε περίπτωση, ο Βουδισμός Μαχαγιάνα είχε καθιερωθεί από τον δεύτερο αιώνα μ.Χ. στο Βιετνάμ. Μέχρι τον 9ο αιώνα, τόσο ο Βουδισμός της Καθαρής Χώρας όσο και το Τιέν (Ζεν) ήταν σημαντικές βιετναμέζικες βουδιστικές σχολές. Στο νότιο βασίλειο της Τσάμπα, ο Ινδουισμός, η Τεραβάντα και η Μαχαγιάνα ασκούνταν όλα μέχρι τον 15ο αιώνα, όταν μια εισβολή από το βορρά οδήγησε στην κυριαρχία των μορφών βουδισμού, που βασίζονται στην Κίνα. Ωστόσο, ο βουδισμός Τεραβάντα συνεχίζει να υπάρχει στο νότιο Βιετνάμ. Ο βιετναμέζικος βουδισμός είναι επομένως πολύ παρόμοιος με τον κινεζικό βουδισμό και σε κάποιο βαθμό αντανακλά τη δομή του κινεζικού βουδισμού μετά τη δυναστεία των Σονγκ. Ο βιετναμέζικος βουδισμός έχει επίσης μια συμβιωτική σχέση με τον Ταοϊσμό, την κινεζική πνευματικότητα και την ιθαγενή βιετναμέζικη θρησκεία. Ο Βουδισμός εισήχθη στα Τρία Βασίλεια της Κορέας ξεκινώντας γύρω στο 372 μ.Χ. Κατά τον 6ο αιώνα, πολλοί Κορεάτες μοναχοί ταξίδεψαν στην Κίνα και την Ινδία, για να μελετήσουν τον Βουδισμό και αναπτύχθηκαν διάφορες κορεάτικες βουδιστικές σχολές. Ο Βουδισμός ευημερούσε στην Κορέα κατά την περίοδο Κρατών Βορρά-Νότου (688-926), όταν έγινε κυρίαρχη δύναμη στην κοινωνία. Ο Βουδισμός συνέχισε να είναι δημοφιλής στην περίοδο Γκοριέο (918–1392), ιδιαίτερα ο βουδισμός Σέον (Ζεν). Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Κομφουκιανών Γι της περιόδου Τζοσόν, ο Βουδισμός αντιμετώπισε μια αντιστροφή της τύχης, που ξεκίνησε με τη δήμευση των γαιών των μοναστηριών, το κλείσιμο των μοναστηριών και την απαγόρευση της χειροτονίας από αριστοκράτες τον 15ο αιώνα. Ο Βουδισμός εισήχθη στην Ιαπωνία τον 6ο αιώνα από Κορεάτες μοναχούς, που έφεραν σούτρας και μια εικόνα του Βούδα. Κατά τη διάρκεια της περιόδου Νάρα (710–794), ο αυτοκράτορας Σόμου διέταξε την οικοδόμηση ναών σε όλο το βασίλειό του. Πολλοί ναοί και μοναστήρια χτίστηκαν στην πρωτεύουσα Νάρα, όπως η πενταώροφη παγόδα και η Χρυσή Αίθουσα του Χοριού-τζι, ή ο ναός Κόφουκου-τζι. Υπήρξε επίσης ένας πολλαπλασιασμός βουδιστικών αιρέσεων στην πρωτεύουσα Νάρα, γνωστή ως Nanto Rokushū (οι Έξι αιρέσεις Νάρα). Η πιο σημαντική από αυτές είναι η σχολή Κεγκόν (από την κινεζική Χουαγιάν). Κατά τη διάρκεια της ύστερης περιόδου Νάρα, οι βασικές προσωπικότητες του Κουκάι (774-835) και του Σαϊτσό (767-822) ίδρυσαν τις ιαπωνικές σχολές Σινγκόν και Τεντάι, αντίστοιχα. Ένα σημαντικό δόγμα για αυτές τις σχολές ήταν το χονγκάκου (hongaku) (έμφυτη αφύπνιση ή πρωτότυπος διαφωτισμός), ένα δόγμα που άσκησε επιρροή σε όλο τον επόμενο Ιαπωνικό Βουδισμό. Ο Βουδισμός επηρέασε επίσης την ιαπωνική θρησκεία του Σιντοϊσμού, η οποία ενσωμάτωσε βουδιστικά στοιχεία. Κατά τη διάρκεια της μεταγενέστερης περιόδου Καμακούρα (1185–1333), ιδρύθηκαν έξι νέες βουδιστικές σχολές, που ανταγωνίζονταν τις παλαιότερες σχολές Νάρα και είναι γνωστές ως «Νέος Βουδισμός» (Shin Bukkyō) ή Βουδισμός Καμακούρα. Περιλαμβάνουν τις σημαντικές σχολές της Καθαρής Χώρας του Χόνεν (1133-1212) και του Σίνραν (1173-1263), τις σχολές Ρινζάι και Σότο του Ζεν, που ιδρύθηκαν από τον Εϊσάι (1141-1215) και τον Ντόγκεν (1200-1253) καθώς και τη σχολή της Σούτρας του Λωτού του Νιτσιρέν (1222–1282). Η ιαπωνική βουδιστική τέχνη ήταν ιδιαίτερα παραγωγική μεταξύ του 8ου και του 13ου αιώνα κατά την περίοδο Νάρα (710–794), την περίοδο Χεϊάν (794–1185) και την περίοδο Καμακούρα (1185–1333). Ο Βουδισμός, ειδικά το Ζεν, διατήρησε την πολιτιστική του επιρροή κατά την περίοδο Ασικάγκα (1333–1573) και την εποχή Τοκουγκάβα (1603–1867). Οι ηγεμόνες των νομαδικών αυτοκρατοριών όπως οι Σιονγκ-νου (209 π.Χ. – 93 μ.Χ.), οι Σιανμπέι (93-234), το Χαγανάτο των Ρουράν (τέλη 4ου αι. - μέσα 6ος αι.) και οι Γκιόκτουρκς δέχθηκαν ιεραποστόλους και έχτισαν ναούς γι' αυτούς. Ο Βουδισμός επικράτησε μεταξύ των αριστοκρατών και υποστηρίχθηκε από τους μονάρχες της δυναστείας των Βόρειων Γουέι ( 386–535 ) και της δυναστείας Λιάο ( 916–1125 ). Η αριστοκρατία των Χιτάνς θεωρούσε τον Βουδισμό ως την κουλτούρα του Χαγανάτου των Ουιγούρων, που κυριαρχούσε στις μογγολικές στέπες πριν από την άνοδο της δυναστείας Λιάο. Οι μονάρχες της δυναστείας των Τζιν ( 1115–1234 ) θεώρησαν επίσης τον Βουδισμό ως μέρος του πολιτισμού τους. Ο Τζένγκις Χαν (περίπου 1162 - 1227) και οι άμεσοι διάδοχοί του κατέκτησαν σχεδόν όλη την Ασία και την ευρωπαϊκή Ρωσία και έστειλαν στρατούς μέχρι την κεντρική Ευρώπη και τη Νοτιοανατολική Ασία. Οι αυτοκράτορες της δυναστείας Γιουάν (1271-1368) τον 13ο και 14ο αιώνα προσηλυτίστηκαν στον Θιβετιανό Βουδισμό. Ο ιδρυτής της δυναστείας Γιουάν, Κουμπλάι Χαν, κάλεσε τον λάμα Ντρόγκον Τσογκιάλ Πάγκπα της σχολής Σάκυα του Θιβετιανού Βουδισμού να διαδώσει τον Βουδισμό σε ολόκληρο το βασίλειό του (η δεύτερη εισαγωγή του Βουδισμού μεταξύ των Μογγόλων). Ο Βουδισμός έγινε η de facto κρατική θρησκεία της δυναστείας Γιουάν. Το 1269, ο Κουμπλάι Χαν ανέθεσε στον Πάγκπα Λάμα να σχεδιάσει ένα νέο σύστημα γραφής, για να ενοποιήσει τα συστήματα γραφής της πολύγλωσσης αυτοκρατορίας. Η γραφή «Phags-pa», γνωστή και ως «Τετράγωνη γραφή», βασίστηκε στη θιβετιανή γραφή και γραμμένη κάθετα από την κορυφή σχεδιάστηκε, για να γράφει στη Μογγολική, Θιβετιανή, Κινεζική, Ουιγούρ και Σανσκριτική γλώσσα και χρησίμευε ως η επίσημη γραφή της αυτοκρατορίας. Οι δραστηριότητες των Μογγόλων ήταν ευνοϊκές για την εξέχουσα θέση της σχολής Σάκυα και στη συνέχεια της Γκελούγκ , και για την περαιτέρω ανάπτυξη του Θιβετο-Μογγολικού πολιτισμού. Οι Μογγόλοι επέστρεψαν στις σαμανικές παραδόσεις μετά την κατάρρευση της δυναστείας Γιουάν το 1368 και κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Βόρειων Γιουάν. Το 1578 ο Αλτάν Χαν, ένας Μογγόλος στρατιωτικός ηγέτης με φιλοδοξίες να ενώσει τους Μογγόλους και να μιμηθεί την καριέρα του Τζένγκις Χαν, κάλεσε τον 3ο Δαλάι Λάμα, τον επικεφαλής της ανερχόμενης γενεαλογίας των Γκελούγκ σε μια σύνοδο κορυφής. Σχημάτισαν μια συμμαχία, που έδωσε στον Αλτάν Χαν νομιμότητα και θρησκευτική έγκριση για τις αυτοκρατορικές του αξιώσεις και που παρείχε στη βουδιστική σχολή προστασία. Ο Αλτάν Χαν αναγνώρισε τον Σονάμ Γκιάτσο λάμα ως μετενσάρκωση του Πάγκπα Λάμα, έδωσε στον Θιβετιανό ηγέτη τον τίτλο του Δαλάι Λάμα ("Ωκεανό Λάμα "), τον οποίο κρατούν ακόμη οι διάδοχοί του. Ο Σονάμ Γκιάτσο, με τη σειρά του, αναγνώρισε τον Αλτάν ως μετενσάρκωση του Κουμπλάι Χαν. Έτσι, ο Αλτάν προσέθεσε νομιμότητα στον τίτλο «χάν» που είχε αναλάβει, ενώ ο Σονάμ Γκιάτσο έλαβε υποστήριξη για την υπεροχή, που επεδίωκε έναντι της θιβετιανής σάνγκα. Από αυτή τη συνάντηση, οι επικεφαλής της σχολής Γκελούγκπα έγιναν γνωστοί ως Δαλάι Λάμας. Ο Αλτάν Χαν απένειμε επίσης τον τίτλο Οτσιρντάρα (Очирдар, από τα Σανσκρ. Vajradhara) στον Σονάμ Γκιάτσο. Ο Αλτάν Χαν πέθανε αμέσως μετά, αλλά τον επόμενο αιώνα ο βουδισμός Γκελούγκ εξαπλώθηκε σε όλη τη Μογγολία. Η σύγχρονη εποχή έφερε νέες προκλήσεις στη βουδιστική θρησκεία, όπως ο αποικισμός παραδοσιακά βουδιστικών ασιατικών χωρών από δυτικά κράτη, που αποδυνάμωσε τις παραδοσιακές πολιτικές δομές που υποστήριζαν τη θρησκεία, καθώς και την κριτική και τον ανταγωνισμό από τον Χριστιανισμό. Οι σύγχρονοι πόλεμοι, η κομμουνιστική αντιθρησκευτική πίεση, η ανάπτυξη του καπιταλισμού, η σύγχρονη επιστήμη και η περιφερειακή πολιτική αστάθεια είναι επίσης πιέσεις με επιρροή στον σύγχρονο Βουδισμό. Στη Βρετανική Κεϋλάνη, οι Χριστιανοί ιεραπόστολοι διηύθυναν όλα τα εγκεκριμένα από το κράτος σχολεία και επέκριναν συνήθως τις βουδιστικές πεποιθήσεις. Μέχρι το 1865, οι βουδιστές μοναχοί ξεκίνησαν ένα κίνημα ενάντια στις χριστιανικές επιθέσεις, τυπώνοντας φυλλάδια και συζητούσαν δημόσια για τους Χριστιανούς, όπως στη διάσημη δημόσια συζήτηση Παναδούρα το 1873, όπου ο μοναχός Γκουνανάντα κέρδισε μια συζήτηση μπροστά σε ένα πλήθος 10.000.Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου άρχισε να διαμορφώνεται μια νέα μορφή Βουδισμού, που ονομάστηκε βουδιστικός μοντερνισμός (ή μερικές φορές «προτεσταντικός βουδισμός»), ο οποίος έτεινε να βλέπει τον Βούδα από μια ανθρωπιστική σκοπιά και ισχυριζόταν ότι ο Βουδισμός ήταν μια λογική και επιστημονική θρησκεία. Σημαντικές προσωπικότητες σε αυτό το νέο κίνημα περιλαμβάνουν τον αμερικανό προσήλυτο Χένρι Όλκοτ (1832–1907) και τον Αναγκαρίκα Νταρμαπάλα (1864–1933), οι οποίοι προώθησαν τα βουδιστικά σχολεία, τις λαϊκές οργανώσεις και την εκτύπωση εφημερίδων. Ο Νταρμαπάλα ίδρυσε επίσης την Mahā Bodhi Society, για να αποκαταστήσει την ερειπωμένη ινδική τοποθεσία Μποντ Γκάγια. Ο Νταρμαπάλα ταξίδεψε επίσης στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ, για να διδάξει τον Βουδισμό. Αυτή η οργάνωση βοήθησε να ξεκινήσει μια αναβίωση του Βουδισμού στην Ινδία, όπου ο Βουδισμός έγινε δημοφιλής μεταξύ ορισμένων Ινδών διανοουμένων. Ένας από αυτούς ήταν ο δικηγόρος B. R. Ambedkar (1891–1956), ηγέτης του βουδιστικού κινήματος Νταλίτ, ο οποίος προέτρεψε τους Ινδούς Νταλίτ από χαμηλής κάστας να προσηλυτιστούν στον Βουδισμό. Άλλες ινδικές μορφές περιλαμβάνουν τον Ραχούλ Σανκριτιαγιάν (1893-1963), τον Νταρμανάντ Κοσάμπι (1876-1941) και τον Μπάνταντ Άναντ Καουσαλιαγιάν.Στη Βιρμανία, μια κεντρική μοντέρνα φιγούρα είναι ο βασιλιάς Μίντον (1853–1878), ο οποίος συγκάλεσε το 5ο βουδιστικό συμβούλιο (1868–71), όπου διασταυρώθηκαν διάφορες εκδόσεις του Κανόνα Πάλι και μια τελική έκδοση εγγράφηκε σε 729 πέτρινες πλάκες, επί του παρόντος το μεγαλύτερο βιβλίο του κόσμου. Ένα νέο κίνημα διαλογισμού εμφανίστηκε στη Βιρμανία, που ονομάζεται κίνημα Βιπασσάνα, ξεκινώντας με προσωπικότητες όπως ο Μενταβί (1728–1816), ο οποίος συνέβαλε καθοριστικά στην προώθηση των βουδιστικών πρακτικών διαλογισμού. Το 1956, ο Βιρμανός πολιτικός Ου Νου προήδρευσε σε ένα έκτο συμβούλιο, το οποίο είδε μοναχούς από διάφορες χώρες της Τεραβάντα σχολής να παράγουν μια άλλη νέα έκδοση του Κανόνα Πάλι. Πρόσφατα, βουδιστές μοναχοί έχουν εμπλακεί σε πολιτικά κινήματα διαμαρτυρίας όπως η Επανάσταση του Κρόκου του 2007. Η Ταϊλάνδη, η οποία ήταν η μόνη χώρα, που απέφυγε τον αποικισμό, είχε δύο σημαντικούς Βουδιστές βασιλιάδες, οι οποίοι πίεσαν για εκσυγχρονισμό και αναμόρφωση της βουδιστικής σάνγκα. Ήταν ο βασιλιάς Μονγκούτ (1851–68) και ο γιος του ο βασιλιάς Τσουλαλονγκόρν (1868–1910), οι οποίοι ήταν υπεύθυνοι για πολλές βασικές σύγχρονες μεταρρυθμίσεις του ταϊλανδικού βουδισμού. Δύο πρόσφατα μοντερνιστικά κινήματα της Ταϊλάνδης είναι η μοναστική αναβίωση της παράδοσης των δασών της Ταϊλάνδης και το κίνημα Wat Phra Dhammakāya. Από το 1893, το Βιετνάμ, η Καμπότζη και το Λάος ήταν όλες γαλλικές αποικίες. Οι κομμουνιστές ήρθαν στην εξουσία στο Λάος το 1975. Δεν υπήρξε ευρεία καταστολή της βουδιστικής σάνγκα, αλλά η κομμουνιστική κυβέρνηση προσπάθησε να ελέγξει τη Σάνγκα και να τη χρησιμοποιήσει ως εργαλείο για τη διάδοση της ιδεολογίας της. Στην Καμπότζη, ωστόσο, ο κομμουνιστικός τρόμος των Ερυθρών Χμερ κατά την περίοδο 1975–79 προκάλεσε μεγάλη ζημιά στη βουδιστική σάνγκα. Το άνοιγμα της Ιαπωνίας το 1853 από τον ναύαρχο Πέρρι και η αποκατάσταση Μεϊτζί του 1868 οδήγησαν στο τέλος της φεουδαρχικής Ιαπωνίας και στον ταχύ εκσυγχρονισμό. Μια νέα μορφή κρατικού Σιντοϊσμού εμφανίστηκε ως ισχυρός ανταγωνιστής του Βουδισμού, όταν υιοθετήθηκε από την ιαπωνική κυβέρνηση. Το 1872, η ιαπωνική κυβέρνηση αποφάσισε ότι οι βουδιστές κληρικοί μπορούσαν να παντρευτούν. Αυτές οι αλλαγές οδήγησαν σε προσπάθειες εκσυγχρονισμού από τον ιαπωνικό βουδισμό, που οδήγησε στη σύσταση εκδοτικών οίκων και στη μελέτη της δυτικής φιλοσοφίας και της επιστήμης. Στη μεταπολεμική περίοδο, εμφανίστηκαν νέες ιαπωνικές θρησκείες, πολλές από τις οποίες επηρεάστηκαν από τον Βουδισμό. Ο κινεζικός βουδισμός εν τω μεταξύ, υπέστη μεγάλη καταστροφή κατά τη διάρκεια της εξέγερσης της Ταϊπίνγκ (1850-64), που εμπνεύστηκε από τους Χριστιανούς, αλλά είδε μια μέτρια αναβίωση κατά τη διάρκεια της Ρεπουμπλικανικής περιόδου (1912-49). Βασικό πρόσωπο ήταν ο Ταϊσού (T’ai-hsü, 1899–1947), ο οποίος συνδέεται με τη μοντερνιστική ανθρωπιστική τάση του Βουδισμού του Κινεζικού Βουδισμού. Η Κομμουνιστική Πολιτιστική Επανάσταση (1966–76) οδήγησε στο κλείσιμο όλων των βουδιστικών μοναστηριών και σε εκτεταμένη καταστροφή των βουδιστικών ιδρυμάτων. Ωστόσο, από το 1977, υπήρξε μια γενική αλλαγή στην πολιτική της κομμουνιστικής κυβέρνησης και η βουδιστική δραστηριότητα, τόσο μοναστική όσο και λαϊκή, ανανεώθηκε για άλλη μια φορά.Ο κορεατικός βουδισμός υπέστη μια σειρά εμποδίων κατά τη διάρκεια των ιαπωνικών εισβολών, της κατοχής και επίσης κατά τη διάρκεια του πολέμου της Κορέας. Η σκληρή κυβέρνηση της Βόρειας Κορέας προσφέρει ωστόσο κάποια περιορισμένη υποστήριξη στη σάνγκα, αλλά ελέγχει στενά κάθε δραστηριότητα. Στη Νότια Κορέα, ο Βουδισμός αναβίωσε, με τις ομάδες νέων να έχουν επιρροή και τους ναούς να ξαναχτίζονται με κρατική βοήθεια. Ένα παράδειγμα μιας πρόσφατης σύγχρονης μορφής κορεατικού βουδισμού είναι ο βουδισμός του Won. Το Θιβέτ (το οποίο ήταν κράτος υποτελές της δυναστείας Τσινγκ) παρέμεινε ένα παραδοσιακό θεοκρατικό κράτος (η πολιτεία Ganden Phodrang) με αρχηγούς κρατών τους Δαλάι Λάμα, από το 1912 έως την κινεζική κομμουνιστική εισβολή το 1950. Ο 14ος Δαλάι Λάμα εγκατέλειψε τη χώρα το 1959. Μια θιβετιανή κοινότητα εξόριστων ιδρύθηκε στην Ινδία, με κέντρο τη Νταραμσάλα, η οποία σήμερα περιέχει διάφορα βουδιστικά μοναστήρια και είναι κέντρο μελέτης του θιβετιανού βουδισμού. Ο 14ος Δαλάι Λάμα έχει γίνει ένας από τους πιο δημοφιλείς βουδιστές ηγέτες στον κόσμο σήμερα. Κατά τη διάρκεια της περιόδου της Κόκκινης Φρουράς (1966–67), οι Κινέζοι κομμουνιστές κατέστρεψαν περίπου 6.000 μοναστήρια στο Θιβέτ μαζί με την τέχνη και τα βιβλία τους, σε μια προσπάθεια να εξαφανίσουν τον θιβετιανό βουδιστικό πολιτισμό. Μετά το 1980, η κινεζική καταστολή του θιβετιανού βουδισμού μειώθηκε και η κατάσταση βελτιώθηκε με την επανέκδοση του Θιβετιανού Κανόνα και κάποια καλλιτεχνική αποκατάσταση. Στις γειτονικές χώρες του Μπουτάν και του Νεπάλ, ο Βουδισμός Βατζραγιάνα συνεχίζει να ακμάζει ως κύρια θρησκεία. Στη Μογγολία, η οποία έχει επίσης ως κύρια θρησκεία τον Θιβετιανό Βουδισμό, η κομμουνιστική κυριαρχία (μεταξύ 1924 και 1990) κατέστειλε σημαντικά τον βουδισμό. Ωστόσο, ο Βουδισμός αναβιώνει τώρα στη μετακομμουνιστική Μογγολία, με περισσότερους χειροτονημένους μοναχούς και μοναχές, και με 284 μοναστήρια από το 2009. Οι πιο πρόσφατες φιλελεύθερες στάσεις απέναντι στη θρησκεία ωφέλησαν επίσης τους Βουδιστές της Τούβα και της Μπουριατίας, καθώς και της κινεζικής περιοχής της Εσωτερικής Μογγολίας.Μια άλλη σύγχρονη εξέλιξη ήταν η ίδρυση του Χανάτου των Καλμίκων τον 17ο αιώνα με κύρια θρησκεία τον Θιβετιανό Βουδισμό. Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, απορροφήθηκαν από τη Ρωσική Αυτοκρατορία ως Καλμύκια, η οποία παραμένει υποτελής της Ρωσίας με πλειοψηφική βουδιστική θρησκεία. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, οι δυτικοί διανοούμενοι έγιναν περισσότερο ενήμεροι για τον Βουδισμό μέσω διαφόρων επαφών, όπως αποικιακοί υπηρέτες, διοικητικοί υπάλληλοι και χριστιανοί ιεραπόστολοι. Το ποίημα του Σερ Έντγουιν Άρνολντ Το Φως της Ασίας (1879), μια ζωή του Βούδα, ήταν μια επιτυχημένη πρώιμη δημοσίευση για τον Βουδισμό, που οδήγησε σε μεγάλο ενδιαφέρον μεταξύ των αγγλόφωνων μεσαίων τάξεων. Το έργο δυτικών Βουδιστών διανοούμενων όπως ο Χέρμαν Όλντενμπεργκ (1854–1920), T. Ρις Ντέιβιντς (1843–1922) και Φ. Μαξ Μίλερ επηρέασαν πολίτες στη Δύση να ασχοληθούν με τον Βουδισμό. Στα τέλη του 19ου αιώνα σημειώθηκαν επίσης οι πρώτες γνωστές σύγχρονες δυτικές μεταστροφές στον βουδισμό, συμπεριλαμβανομένων των κορυφαίων θεοσοφιστών Χένρι Στίλ Όλκοτ και Χελένα Μπλαβάτσκι το 1880 στη Σρι Λάνκα. Η Θεοσοφική Εταιρεία είχε μεγάλη επιρροή στη διάδοση της ινδικής θρησκείας. Στον ίδιο αιώνα επίσης εμφανίστηκαν οι πρώτοι δυτικοί μοναχοί όπως ως U Dhammaloka, Ananda Metteyya και η Γερμανίδα Nyānatiloka Thera (1878–1956). Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο, που οδήγησε στην ανάπτυξη του Βουδισμού στη Δύση ήταν η μεγάλης κλίμακας μετανάστευση Κινέζων και Ιαπώνων στις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά στα τέλη του 19ου αιώνα.Από το 1975 πρόσφυγές από το Βιετνάμ, το Λάος και την Καμπότζη μετανάστευσαν στη Δύση. ​​Ασιάτες βουδιστές όπως ο DT Suzuki, ο Hsüan Hua, ο Hakuun Yasutani και ο Thích Nhất Hạnh είχαν επιρροή στη διδασκαλία του Ζεν Βουδισμού στη Δύση τον 20ο αιώνα. Ο Shunryu Suzuki άνοιξε το Κέντρο Σότο Ζεν στο Σαν Φραντζίσκο (1961) και τη Μονή Τασσατζάρα (1967).Η θιβετιανή διασπορά έχει επίσης δραστηριοποιηθεί στην προώθηση του θιβετιανού βουδισμού στη Δύση. Και οι τέσσερεις μεγάλες θιβετιανές βουδιστικές σχολές έχουν παρουσία στη Δύση και έχουν προσελκύσει δυτικούς προσήλυτους. Ο αριθμός των οπαδών του υπολογίζεται ότι είναι μεταξύ δέκα και είκοσι εκατομμύρια.Η παράδοση Τεραβάντα έχει ιδρύσει διάφορους ναούς στη Δύση, ειδικά μεταξύ των κοινοτήτων μεταναστών στις ΗΠΑ. Ο διαλογισμός Τεραβάντα βιπασσάνα ιδρύθηκε επίσης στη Δύση, μέσω της ίδρυσης ιδρυμάτων όπως η Insight Meditation Society το 1975 και τα κέντρα βιπασσάνα του Σ. Ν. Γκοένκα. Η παράδοση των δασών της Ταϊλάνδης έχει επίσης δημιουργήσει κοινότητες στις ΗΠΑ και στο Η.Β. Στο Η.Β., η Βουδιστική Κοινότητα Τριράτνα προέκυψε ως ένα νέο σύγχρονο βουδιστικό κίνημα.Στην ηπειρωτική Ευρώπη, το ενδιαφέρον για τον Βουδισμό αυξήθηκε επίσης στα τέλη του 20ού αιώνα, με εκθετική αύξηση στις βουδιστικές ομάδες σε χώρες όπως η Γερμανία. Στη Γαλλία και την Ισπανία, ο Θιβετιανός Βουδισμός έχει τους μεγαλύτερους οπαδούς. Ο Τεραβάντα βουδισμός και οι Θιβετιανές παραδόσεις είναι τώρα επίσης παρούσες και ενεργές στην Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Ο Θιβετιανός και ο Ζεν Βουδισμός έχουν επίσης δημιουργήσει μια μικρή παρουσία στην Αργεντινή, τη Βραζιλία, τη Χιλή, την Κολομβία και τη Βενεζουέλα.Η επέκταση του Βουδισμού προς τη Δύση τον 20ο αιώνα έκανε τη θρησκεία παγκόσμιο φαινόμενο.