Πράσινο Τζαμί (Προύσα)

Το Πράσινο Τζαμί (τουρκικά : Yeşil Camii), γνωστό και ως Τζαμί του Μεχμέτ Α', είναι μέρος ενός μεγαλύτερου συγκροτήματος (τουρκικά: külliye, κουλιγιέ) στην ανατολική πλευρά της Προύσας της Τουρκίας, της πρώην πρωτεύουσας των Οθωμανών Τούρκων πριν καταλάβουν Κωνσταντινούπολη το 1453. Το συγκρότημα αποτελείται από τζαμί, τουρμπέ, μεντρεσέ, κουζίνα και μπάνιο. Το όνομα Πράσινο Τζαμί προέρχεται από τις πράσινες και μπλε διακοσμήσεις των εσωτερικών πλακιδίων του.

 Το Πράσινο Τζαμί θεωρείται συχνά ως το αποκορύφωμα του πρώιμου οθωμανικού αρχιτεκτονικού στυλ, κυρίως λόγω του επιπέδου αισθητικής και τεχνικής μαεστρίας, που επιδεικνύεται μέσα στο τζαμί. Το Πράσινο Τζαμί κατασκευάστηκε με εντολή του Σουλτάνου Μεχμέτ Α' Τσελεμπή, ο οποίος κυβέρνησε από το 1413 έως το 1421, μετά από έναν αγώνα εναντίον των αδελφών του, για να επανενώσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η κατασκευή του τζαμιού ξεκίνησε το 1412 και, σύμφωνα με την επιγραφή στην πύλη εισόδου του, ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 1419 ή τον Ιανουάριο του 1420 ( Dhu'l-Hijja 822 AH ). Η κατασκευή έγινε με την επίβλεψη του αρχιτέκτονα και προστάτη των τεχνών βεζίρη Χατζή Ιβάζ Πασά, ο οποίος ήταν διοικητής υπό τον Μεχμέτ Α'. . Όταν πέθανε ο Μεχμέτ Α' θάφτηκε σε μαυσωλείο, που ονομάζεται Πράσινος Τάφος με εντολή του γιού του και διαδόχου του Μουράτ Β'. Ο τάφος βρίσκεται εντός του συγκροτήματος. Η κατασκευή του τάφου ολοκληρώθηκε τον Μάιο του 1421. Οι διακοσμητικές εργασίες συνεχίστηκαν στο τζαμί μετά το θάνατο του Μωάμεθ Α'. Μια καλλιγραφική επιγραφή στο δωμάτιο του σουλτάνου πάνω από την είσοδο αναφέρει ότι η διακόσμηση ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του 1424 (στα τέλη του Ραμαζανιού 827) από τον Νάκκας («ο Καλλιτέχνης») Αλή μπιν Ιλίας Αλή. Ο Αλή μπιν Ιλίας Αλή πιστεύεται ότι έφερε μια διαφορετική ομάδα τεχνιτών που ονομάζονται «Τεχνίτες του Ταμπρίζ», για να τον βοηθήσουν. Αυτό βασίζεται σε μια επιγραφή στα πλακάκια γύρω από το μιχράμπ του τζαμιού, που υπογράφεται ως «έργο των τεχνιτών του Ταμπρίζ». Το Ταμπρίζ, ένα εξέχον καλλιτεχνικό και πολιτιστικό κέντρο στο δυτικό Ιράν, ήταν ένας ιδιαίτερα σημαντικός δίαυλος μέσω του οποίου η Τιμουριδική επιρροή έφτασε στο Πράσινο Τζαμί, καθώς δέχτηκε εισβολή από τους Τιμουρίδες κατά τον δέκατο τέταρτο και δέκατο πέμπτο αιώνα. Σύμφωνα με τον ιστορικό του 15ου αιώνα Ασικπασαζάντε, ο Χατζή Ιβάζ Πασά φέρεται επίσης ότι «έφερε δασκάλους και επιδέξιους ανθρώπους από ξένες χώρες», για να βοηθήσουν στην κατασκευή του τζαμιού. Μια άλλη περσική επιγραφή μέσα στο βασιλικό δωμάτιο πάνω από την είσοδο προσδιορίζει τον Μεχμέτ ελ-Μετζνούν ("Μεχμέτ ο Τρελός") ως τον καλλιτέχνη που διακόσμησε τα κεραμικά του τζαμιού. Η μελετήτρια Πατρίτσια Μπλέσινγκ σημειώνει ότι οι ακριβείς ρόλοι που έπαιξε κάθε πρόσωπο που κατονομάζεται στις επιγραφές δεν έχουν ακόμα επιβεβαιωθεί, καθώς η ορολογία που χρησιμοποιείται σε αυτά τα ιστορικά κείμενα δεν είναι πλήρως κατανοητή σήμερα. Λόγω του σεισμού των 7,5 βαθμών της Προύσας του 1855, το συγκρότημα υπέστη εκτεταμένες ανακαινίσεις, που σχεδιάστηκαν από τον Γάλλο αρχιτέκτονα και καλλιτέχνη Λεόν Παρβίλ, ξεκινώντας το 1863. Η ακριβής ημερομηνία ολοκλήρωσης είναι άγνωστη. Ο Αχμέτ Βεφίκ Πασά, ο περιφερειακός διαχειριστής της δυτικής Ανατολίας και προστάτης της διατήρησης της οθωμανικής πολιτιστικής κληρονομιάς, ζήτησε από τον Παρβίλ να αποκαταστήσει τα κύρια βασιλικά μνημεία της πόλης του δέκατου τέταρτου και του 15ου αιώνα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Προύσα μεταμορφωνόταν σε μια σύγχρονη πόλη. Ο Παρβίλ επισκέφτηκε για πρώτη φορά την οθωμανική πρωτεύουσα της Κωνσταντινούπολης το 1851, αργότερα μετακόμισε εκεί το 1855. Εργάστηκε στην αυτοκρατορία ως διακοσμητής, εργολάβος και αρχιτέκτονας. Ο Παρβίλ γνώριζε καλά τις κύριες πτυχές του πρώιμου οθωμανικού στυλ λόγω των εμπειριών του, αφού ζούσε και εργαζόταν στην περιοχή καθώς και της εκτεταμένης έρευνάς του στο θέμα. Ο Γάλλος πρόξενος της Προύσας δήλωσε το 1906 ότι ο Παρβίλ παρέμεινε στην Προύσα από το 1862 έως το 1867, αλλά αυτό αμφισβητείται. Δεν είναι σαφές εάν ο Παρβίλ απλώς σχεδίασε την αποκατάσταση και στη συνέχεια έφυγε από την Προύσα ή παρέμεινε, για να επιβλέπει την εκτέλεση των σχεδίων του. Σε κάθε περίπτωση, τεκμηριώνεται ότι ο Παρβίλ είχε επιστρέψει στο Παρίσι μέχρι το 1867, για να σχεδιάσει και να κατασκευάσει το τουρκικό περίπτερο, που εκτέθηκε στην Έκθεση Universelle. Ο Παρβίλ συμμετείχε στην αποκατάσταση του εσωτερικού και του εξωτερικού του τζαμιού, συμπεριλαμβανομένων των κεραμιδιών. Ο Παρβίλ αποκατέστησε τα πλακάκια με μαύρες γραμμές στην πύλη του τζαμιού. Οι δύο μιναρέδες ξαναχτίστηκαν σε μια παλιά βάση από τον Παρβίλ. Οι πολύχρωμες ζωγραφικές διακοσμήσεις, που προηγουμένως κοσμούσαν τα πάνω μέρη των τοίχων και των οροφών, δεν αποκαταστάθηκαν. Κατά τη διάρκεια ενός δεύτερου έργου αποκατάστασης που έλαβε χώρα από το 1941 έως το 1943, η κεραμική επένδυση των πλακιδίων αφαιρέθηκε και επανατοποθετήθηκε. Το Πράσινο Τζαμί ανακαινίστηκε ξανά το 2010 και επαναλειτούργγσε το 2012. Το κόστος της ανακαίνισης υπολογίστηκε σε 1,8 εκατομμύρια τουρκικές λίρες. Το Πράσινο Τζαμί είναι πλέον ένας δημοφιλής τουριστικός προορισμός στην Προύσα. Από το 2014 είναι μέρος του Μνημείου Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, που περιλαμβάνει την περιοχή γύρω από την ιστορική Προύσα. Το Πράσινο Τζαμί βασίζεται σε ανεστραμμένη κάτοψη Τ και είναι ένα διώροφο κτήριο σε σχήμα κύβου με επέκταση στη νότια πλευρά. Το τζαμί έχει έναν προθάλαμο στην είσοδο, που οδηγεί σε μια μικρή σκάλα σε μια κεντρική αίθουσα προσευχής. Αυτή η σκάλα έχει τέσσερις μαρμάρινες τρύπες (τουρκικά: papuçluk) σε κάθε πλευρά για παντόφλες. Αυτά τα αρχιτεκτονικά εγκλείσματα υποδεικνύουν ότι η αυλή είχε πλακόστρωτο στο παρελθόν, αν και τώρα έχει μοκέτα. Η κεντρική αίθουσα, που εκτείνεται από βορρά προς νότο, πλαισιώνεται από ιβάν (iwans) (τουρκικά: eyvans) στα ανατολικά και δυτικά. Και τα δύο είναι θολωτά και διώροφα. Υπάρχουν δύο πόρτες, μικρότερα ιβάν, που συνδέονται με γωνιακά δωμάτια στον πρώτο όροφο, που είναι παρόμοια με εκείνα στη βόρεια πλευρά του κτηρίου, με το καθένα να περιέχει ένα τζάκι. Ο κεντρικός διάδρομος, που εκτείνεται από βορρά-νότο τέμνεται από έναν μακρύτερο διάδρομο με κατεύθυνση ανατολή-δύση. Μέσα στον κεντρικό διάδρομο, η κύρια αίθουσα περιέχει ένα οκταγωνικό, λευκό μαρμάρινο σιντριβάνι με μια πισίνα κάτω από τον κεντρικό τρούλο - τον υψηλότερο θόλο στο τζαμί - ο οποίος φωτίζεται από ένα φανάρι από πάνω. Και στις δύο πλευρές της πισίνας, δύο ακόμη ιβάν οδηγούν σε δωμάτια για ταξιδιώτες δερβίσηδες, ενώ ένα ψηλότερο υψωμένο ιβάν ακριβώς πίσω από το νερό (όταν φαίνεται από την είσοδο της κεντρικής αίθουσας) οδηγεί στην ίδια την αίθουσα προσευχής. Σε αυτό το ιβάν, υπάρχει μια κόγχη μιχράμπ στη νότια (κίμπλα) πλευρά του τζαμιού, καθώς και δύο σετ από τέσσερα παράθυρα. Αμέσως μετά την είσοδο του Πράσινου Τζαμιού βρίσκεται ένα φουαγιέ. Από εδώ φαρδιοί διάδρομοι, πλαισιωμένοι από βυζαντινούς κίονες, εκτείνονται και προς τις δύο κατευθύνσεις, που καταλήγουν σε σκάλες που οδηγούν στους βασιλικούς θαλάμους. Αυτά τα γωνιακά δωμάτια έχουν θέα στην εσωτερική αυλή και συνδέονται με ένα ακόμη μικρό δωμάτιο, που οδηγεί στο βασιλικό δωμάτιο, το οποίο λειτουργεί ουσιαστικά ως άλλο ένα ιβάν. Αυτοί οι θάλαμοι περιέχουν τις ελικοειδείς σκάλες, που οδηγούν στις σοφίτες. Ανάμεσα σε αυτά τα γωνιακά δωμάτια, ανοίγει ένα πέρασμα προς τα μπαλκόνια στη βόρεια πρόσοψη όπου ξεκινούν τα σκαλιά του μιναρέ. Οι δύο μιναρέδες απέναντι ο ένας από τον άλλο στη βόρεια πρόσοψη ήταν μεταγενέστερες προσθήκες. Σχεδιάστηκε μια βεράντα αλλά δεν χτίστηκε ποτέ. Μαρμάρινα πάνελ, τα περισσότερα από τα οποία αντικαταστάθηκαν τον δέκατο ένατο αιώνα, επικαλύπτουν το οικοδόμημα του τζαμιού από πελεκητό ψαμμίτη. Η πόρτα στεφανώνεται από ένα ημιθόλιο με έναν καταρράκτη από μουκάρνας, του οποίου το πρόσωπο καλύπτεται με αραβουργήματα και επιγραφές του Ρούμι. Πάνω από τις κόγχες σε κάθε πλευρά της πόρτας της εισόδου υπάρχει μια επιγραφή αφιερωμένη στον Χατζή Ιβάζ Πασά, τον σχεδιαστή του τζαμιού. Ανάμεσα στην επιγραφή και το μουκάρνας υπάρχει ένα μικρό παράθυρο, που φωτίζει το μονοπάτι προς το δωμάτιο του σουλτάνου. Οι τρούλοι στην κορυφή του κτηρίου ήταν αρχικά καλυμμένοι με μπλε και πράσινα πλακάκια, αλλά τώρα είναι ντυμένοι με μόλυβδο. Υπάρχουν παράθυρα στους θόλους και στους εξωτερικούς τοίχους. Ένα oculus πάνω από τη λεκάνη της πλύσης στην κεντρική αίθουσα περιβάλλονταν από ένα φανάρι την επόχη της αποκατάστασης. Οι δύο μιναρέδες ήταν εφοδιασμένοι με πέτρινους κώνους, λαξευμένους σε μπαρόκ τρόπο, την εποχή της ανακαίνισης. Η πρόσβαση σε αυτά είναι δυνατή μόνο μέσω των διαμερισμάτων του σουλτάνου και ανεβαίνοντας τις στριφογυριστές σκάλες προς τις σοφίτες. Εσωτερική διακόσμηση με πλακάκια Στο διάδρομο που συνδέει τον προθάλαμο με την αίθουσα προσευχής, σκούρα πράσινα εξαγωνικά πλακάκια καλύπτουν τους τοίχους, με στίγματα από ένα μεγάλο στρογγυλό διακοσμητικό στοιχείο στο κέντρο κάθε τοίχου. Αυτές οι διακοσμητικές ροζέτες διαθέτουν ένα περίπλοκο λουλουδένιο αραβούργημα με πλακάκια με μαύρες γραμμές με βερνίκι σε λευκό, κίτρινο, πράσινο και μπλε. Τα χωνευτά μαχφίλ, που πλαισιώνουν το άνοιγμα στην αίθουσα προσευχής είναι καλυμμένα με παρόμοια σκούρα πράσινα εξαγωνικά πλακάκια με χρυσό διάκοσμο, με ένα μεγάλο, περίπλοκο αραβούργημα σε κάθε οροφή. Περισσότερα από αυτά τα σκούρα πράσινα εξαγωνικά πλακάκια, το καθένα διακοσμημένο με ένα παχύ στρώμα χρυσού, καλύπτουν τα μεγάλα ιβάν, που πλαισιώνουν την αίθουσα προσευχής. Μια στενή λουλουδάτη λωρίδα με μαύρη γραμμή περιβάλλει αυτά τα πλακάκια, στην κορυφή της οποίας υπάρχει μια μεγαλύτερη λωρίδα με μαύρη γραμμή με λευκή και χρυσή επιγραφή σε μπλε φόντο. Στην ίδια την αίθουσα προσευχής, σκούρα πράσινα εξαγωνικά και τριγωνικά πλακίδια (συμπεριλαμβανομένων κάποιων αντικαταστάσεων του δέκατου ένατου και του 13ου αιώνα) καλύπτουν τα κάτω τμήματα των τοίχων. Το μιχράμπ και το χυτό πλαίσιο πλακιδίων του διαθέτουν μια μεγάλη ποικιλία από στυλ, σχήματα και χρώματα πλακιδίων. Τετράγωνα πλακάκια μαύρης γραμμής, βερνικωμένα σε μπλε, μοβ, λευκό και κίτρινο χρώμα, καλύπτουν το εσωτερικό του μιχράμπ με γεωμετρικά μοτίβα. Εξίσου πολύχρωμα φυτικά αραβουργήματα, αποτελούμενα από τετράγωνα και ορθογώνια πλακάκια με μαύρες γραμμές, διακοσμούν τα τύμπανα του θόλου. Οι δώδεκα σειρές μουκάρνας και οι δύο ραβδωτές στήλες της κόγχης του μιχράμπ διαθέτουν παρόμοια περίπλοκα και πολύχρωμα πλακάκια. Στο δωμάτιο του σουλτάνου, οι τοίχοι και η οροφή καλύπτονται με επιχρυσωμένα πλακίδια με μαύρες γραμμές, που απεικονίζουν μοτίβα αστεριών και πολυγώνων. Σε αντίθεση με αυτά τα γεωμετρικά μοτίβα, το περίγραμμα με μαύρο πλακίδιο γύρω από το άνοιγμα του τζαμιού είναι διακοσμημένο με φυτικά μοτίβα. Σκαλιστά διακοσμητικά στοιχεία υπάρχουν κατά μήκος όλων των εξωτερικών στοιχείων του τζαμιού, από την είσοδο μέχρι τα μιχράμπ μέχρι τα κουφώματα των παραθύρων. Η μπροστινή πύλη του τζαμιού είναι κατασκευασμένη από λαξευμένο μάρμαρο και διαθέτει μια ψηλή, εσοχή κόγχη μουκαρνάς, με μοναδικά μαρμάρινα τυμπάνα (διακοσμημένη με αραβουργήματα), που πλαισιώνουν τα πλευρικά παράθυρα. Αυτή η πύλη, πλαισιωμένη με γλυπτά με λουλούδια και γραφές, παραπέμπει σε παρόμοιες πύλες, που βρέθηκαν σε σελτζουκικά τζαμιά, μεντρεσέ και μαυσωλεία. Οι δύο αίθουσες ταμπχανέ (tabhane), που συνδέονται με τον κεντρικό διάδρομο, σχεδιασμένες για να παρέχουν διαμονή στους ταξιδιώτες, περιέχουν σκαλιστές κόγχες και οτζάκ (τζάκια με ψηλή καμινάδα). Μια τρίγραμμη καλλιγραφική επιγραφή είναι τοποθετημένη σε τόξο πάνω από μια από τις πόρτες του.