Πολεμιστές του Ριάτσε

Τα Αγάλματα του Ριάτσε (ιταλικά : Bronzi di Riace), γνωστά επίσης ως Πολεμιστές του Ριάτσε, είναι δύο ολόσωμα χάλκινα αγάλματα γυμνών γενειοφόρων ανδρών του αυστηρού ρυθμού, δύο μοναδικά έργα της αρχαίας ελληνικής τέχνης, που χρονολογούνται στα μέσα του 5ου αιώνα πΧ (460-450 πΧ). Bρέθηκαν το 1972, στο βυθό της θάλασσας, ανοικτά του Ριάτσε της Καλαβρίας, στη Νότια Ιταλία. Φιλοξενούνται στο Εθνικό Μουσείο της Μεγάλης Ελλάδας στο Ρέτζιο Ντι Καλάμπρια με αριθμό καταλόγου 12801 και 12802, που έγιναν σήμα κατατεθέν της πόλης αυτής. Πρόκειται για δύο από τα ελάχιστα σωζόμενα χάλκινα αγάλματα πλήρους μεγέθους (τα υπόλοιπα έλιωσαν σε μεταγενέστερους χρόνους) και αποδεικνύουν την εξαιρετική τεχνική δεξιοτεχνία και τα εξαιρετικά καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά που επιτεύχθηκαν εκείνη την εποχή. Τα αγάλματα εκτίθενται σε μια αίθουσα μικροκλίματος, πάνω σε μια αντισεισμική πλατφόρμα που είναι επενδυμένη με μάρμαρο Carrara. Η αίθουσα περιέχει επίσης δύο γλυπτά κεφαλής : το Κεφάλι του Βασιλιά και το Κεφάλι του Φιλοσόφου, τα οποία χρονολογούνται επίσης από τον 5ο αιώνα πΧ. Παρόλο που τα αγάλματα ανακαλύφθηκαν το 1972, παρέμειναν για συντήρηση μέχρι το 1981. Η δημόσια έκθεσή τους στη Φλωρεντία και στη Ρώμη ήταν το πολιτιστικό γεγονός εκείνης της χρονιάς στην Ιταλία και έγιναν εξώφυλλο σε πολλά περιοδικά. Σήμερα θεωρούνται ένα από τα σύμβολα της Καλαβρίας, έχουν αποτυπωθεί σε γραμματόσημα και έχουν αναπαραχθεί ευρέως. Τα δύο γλυπτά είναι απλώς γνωστά ως Άγαλμα Α, που απεικονίζει τον νεότερο πολεμιστή, και Άγαλμα Β, που απεικονίζει τον πιο ώριμο πολεμιστή. Και τα δύο γλυπτά κατασκευάστηκαν με την τεχνική της χύτευσης του χαμένου κεριού.

 Γίνονται ακόμα συζητήσεις σχετικά με το ποιος ανακάλυψε τα αγάλματα. Μια θεωρία αναφέρει ότι ο Στέφανο Μαριοτίνι, χημικός από τη Ρώμη, βρήκε τυχαία τα αγάλματα ενώ έκανε διακοπές στη νότια Ιταλία, στο Μοναστηράκι. Κατά την κατάδυσή του σε απόσταση περίπου 200 μέτρων από την ακτή του Ριάτσε, σε βάθος 6-8 μέτρα, ο Μαριοτίνι παρατήρησε το αριστερό χέρι του αγάλματος Α να αναδύεται από την άμμο. Στην αρχή νόμισε ότι είχε βρει ένα νεκρό ανθρώπινο σώμα αλλά όταν το άγγιξε συνειδητοποίησε ότι πρόκειται για χέρι ενός αγάλματος. Ο Μαριοτίνι άρχισε να σπρώχνει την άμμο μακριά από το υπόλοιπο Άγαλμα Α. Αργότερα παρατήρησε την παρουσία ενός άλλου χάλκινου χεριού σε κοντινή απόσταση και αποφάσισε να ενημερώσει το πολιτιστικό τμήμα του Ρέτζιο Ντι Καλάμπρια. Η άλλη θεωρία, η οποία είναι ευρύτερα αποδεκτή, είναι ότι βρέθηκε από τέσσερις εφήβους από το Ριάτσε. Αφού βρήκαν τα αγάλματα κάτω από το νερό, πήγαν στο γραφείο οικονομικών της κυβέρνησης στη κοντινή πόλη Μοναστηράκι, όπου δήλωσαν το εύρημά τους. Μια εβδομάδα αργότερα, στις 21 Αυγούστου, το άγαλμα Β ανασύρθηκε από το νερό. Ακολούθησε το άγαλμα Α δύο μέρες αργότερα. Δεν έχει εντοπιστεί ένα σχετικό σημείο ναυαγίου αλλά στην τοποθεσία, που είναι μια υποχωρούσα ακτή, έχουν βρεθεί αρχιτεκτονικά ερείπια. Τα μπρούτζινα αγάλματα και η ιστορία της ανακάλυψής τους παρουσιάστηκαν στο πρώτο επεισόδιο της σειράς ντοκιμαντέρ του BBC «How Art Made the World» το 2005, στο οποίο συμπεριλήφθηκε μια συνέντευξη του Στέφανο Μαριοτίνι. Στο βιβλίο Facce di Bronzo (Πρόσωπα από Χαλκό), που εκδόθηκε το 2008, ο ειδικός σε θέματα χαλκού Giuseppe Braghò, αποκάλυψε ότι τα επίσημα αρχεία εύρεσης του 1972, που βασίστηκαν στις δηλώσεις του Μαριοτίνι, ανέφεραν την παρουσία όχι μόνο ενός κράνους και μιας ασπίδας αλλά και ενός τρίτου χάλκινου αγάλματος με ανοιχτά χέρια, από τα οποία κανένα δεν βγήκε από το νερό κατά την διάρκεια της επίσημης ανάσυρσης. Τα αρχαιολογικά αυτά ευρήματα πιστεύεται ότι κλάπηκαν λίγες μέρες πριν την επίσημη ανάσυρση και πουλήθηκαν σε συλλέκτη στο εξωτερικό. Δίνονται επίσης ενδείξεις ότι το άγαλμα Α και το άγαλμα Β βρέθηκαν σε διαφορετική θέση κατά την επίσημη ανάσυρση, σε σχέση με την θέση που αναφέρθηκε και καταγράφηκε κατά την ανακάλυψη, γεγονός που υποδηλώνει ότι είχαν γίνει προσπάθειες απομάκρυνσης των αγαλμάτων από τον τόπο της ανακάλυψης. Το καλοκαίρι 2019, η ιταλική τηλεοπτική εκπομπή Le Lene ξεκίνησε έρευνα σχετικά με το μυστήριο των εξαφανισμένων αρχαιολογικών ευρημάτων στην τοποθεσία Ριάτσε και πήρε συνέντευξη από τον Μαριοτίνι, ζητώντας διευκρινήσεις σχετικά με τις δηλώσεις του την στιγμή της ανακάλυψης. Ο Μαριοτίνι αρνήθηκε να σχολιάσει. Την εποχή κατασκευής των γλυπτών, μεγάλο μέρος της Καλαβρίας (κυρίως οι παράκτιες πόλεις) κατοικούνταν από ελληνόφωνους λαούς ως μέρος της Μεγάλης Ελλάδας, όπως ονομάστηκαν τα υπερπόντια ελληνικά εδάφη. Η πιο δημοφιλής θεωρία είναι ότι δύο Έλληνες καλλιτέχνες δημιούργησαν τα χάλκινα έργα με διαφορά περίπου 30 ετών, γύρω στον 5ο αιώνα πΧ. Το Άγαλμα Α δημιουργήθηκε πιθανόν μεταξύ των ετών 460 και 450 πΧ και το Άγαλμα Β μεταξύ των ετών 430 και 420 πΧ. Ορισμένοι πιστεύουν ότι το Άγαλμα Α ήταν έργο του Μύρωνα και ότι ένας μαθητής του Φειδία, με το όνομα Αλκαμένης, δημιούργησε το Άγαλμα Β. Το Άγαλμα Α απεικονίζει έναν νεαρό πολεμιστή ήρωα ή θεό με περήφανο βλέμμα και με συνείδηση της ομορφιάς και της δύναμής μου. Το Άγαλμα Β απεικονίζει έναν ηλικιωμένο και πιο ώριμο ήρωα πολεμιστή με χαλαρή στάση και ευγενικό βλέμμα. Τα χάλκινα αντικείμενα Ριάτσε αποτελούν σημαντικές προσθήκες στα σωζόμενα δείγματα της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής. Ανήκουν σε μια μεταβατική περίοδο από την αρχαϊκή ελληνική γλυπτική μέχρι την πρώιμη κλασική τεχνοτροπία, συγκαλύπτοντας την εξιδανικευμένη γεωμετρία και την αδύνατη ανατομία τους, κάτω από μια αποσπασματική και δελεαστική ρεαλιστική επιφάνεια. Αποτελούν εξαιρετικά παραδείγματα κοντραπόστο - το βάρος τους βρίσκεται στα πίσω πόδια, καθιστώντας τα πολύ πιο ρεαλιστικά από ότι σε άλλες αρχαϊκές στάσεις. Το μυϊκό τους σύστημα είναι σαφές αλλά όχι χαραγμένο και φαίνεται αρκετά μαλακό ώστε να είναι ορατό και ρεαλιστικό. Τα γυρισμένα κεφάλια δεν προσδίδουν μόνο κίνηση αλλά δίνουν και ζωή στις μορφές. Η ασύμμετρη διάταξη των χεριών και των ποδιών προσδίδει ρεαλισμό. Τα μάτια του αγάλματος Α είναι σχηματισμένα από ασβεστίτη (αρχικά υποτίθεται ότι ήταν ελεφαντόδοντο) ενώ τα δόντια τους είναι κατασκευασμένα με ασήμι. Τα χείλη και οι θηλές τους είναι κατασκευασμένα από χαλκό. Κάποτε κρατούσαν δόρατα και ασπίδες αλλά αυτά δεν έχουν βρεθεί. Επιπλέον ο πολεμιστής Β κάποτε φορούσε ένα κράνος, που ήταν ανεβασμένο πάνω από το κεφάλι του, και πιστεύεται ότι ο πολεμιστής Α μπορεί να φορούσε στεφάνι πάνω από το κεφάλι του. Το μέσο πάχος του χαλκού είναι 8,5 mm (0,33 ίντσες) για το άγαλμα Α και 7,5 mm (0,3 ίντσες) για το άγαλμα Β. Θεωρείται ότι τα αγάλματα μεταφέρονταν σε πλοίο που βυθίστηκε σε καταιγίδα, αν και δεν έχουν βρεθεί στοιχεία για ναυάγιο. Δεν αποκλείεται τα αγάλματα να κατευθύνονταν προς έναν τοπικό προορισμό, είτε σύντομα μετά την δημιουργία τους είτε αργότερα. Περαιτέρω εξερευνήσεις που έγιναν το 2004 από κοινή ιταλο-αμερικανική ομάδα αρχαιολόγων εντόπισαν τα ερείπια ενός ιωνικού ναού σε αυτή την υποχωρούσα ακτή. Οι υποθαλάσσιες εξερευνήσεις με ρομποτικά οχήματα κατά μήκος της βυθισμένης ακτογραμμής από το Λόκρι ως το Σοβεράτο παρέχουν μια πιο λεπτομερή εικόνα αυτής της ακτής κατά την αρχαιότητα, αν και δεν έχουν βρεθεί περαιτέρω χάλκινα αντικείμενα συγκρίσιμα με εκείνα του Ριάτσε. Οι αποδόσεις τέτοιων θεαματικών έργων τέχνης σε διάσημους γλύπτες έχουν ακολουθήσει τις παραδοσιακές γραμμές. «Όλα τα μεγάλα ονόματα των κλασικών χρόνων έχουν προταθεί στο πλαίσιο αυτό», γράφει η Brunilde Sismondo Ridgway, σημειώνοντας ότι θεωρεί ενθαρρυντικό το γεγονός πως τουλάχιστον λίγοι μελετητές είναι πρόθυμοι να εξετάσουν ένα μη αττικό εργαστήριο προέλευσης, σε αντίθεση με τον «κυρίαρχο αθηνοκεντρισμό των προηγούμενων ετών». Ενώ είναι βέβαιο ότι τα χάλκινα αγάλματα είναι πρωτότυπα έργα υψηλής ποιότητας, έχει επίσης υποστηριχθεί ότι οι κορμοί τους έχουν παραχθεί από ένα ενιαίο μοντέλο, το οποίο στη συνέχεια άλλαξε με άμεσες τροποποιήσεις στο κερί πριν την χύτευση ώστε να μπορούν να θεωρηθούν ωε τύποι. Τα αγάλματα είναι χυτά με την τεχνική του χαμένου κεριού. Προέρχονται από Αθηναϊκό εργαστήριο του 5ου αιώνα π.Χ., ενώ η προέλευση του μετάλλου είναι από το Άργος. Εκτός από χαλκό χρησιμοποιήθηκαν και άλλα υλικά: άργυρος για τα δόντια, ελεφαντόδοντο για τις κόρες των οφθαλμών. Παρά τις ομοιότητες, η μελέτη αποκάλυψε σημαντικές διαφορές μεταξύ των δύο αγαλμάτων, που αποδίδονται σε δύο διαφορετικούς καλλιτέχνες. Οι λεπτομέρειες του σώματος αποδίδονται με κάθε λεπτομέρεια στους μυς, τις φλέβες, και όλα τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης ανατομίας. Τα δύο αγάλματα που ονομάζονται «ηλικιωμένος» και «έφηβος» ή «Α» και «Β» έχουν και ύψος 2,05 και 1,98 μέτρα αντίστοιχα, πολύ υψηλά για την εποχή τους. Ζυγίζουν 400 kg το ένα. Η κοντραπόστο στάση του σώματος υποδεικνύει ότι κρατούσαν ασπίδα στο αριστερό και σπαθί, δόρυ ή σφενδόνα στο δεξί. Ο ηλικιωμένος φοράει ταινία στα μαλλιά, ενώ ο έφηβος φοράει κράνος στο κεφάλι. Τα δύο αγάλματα σποδίδονται σε δύο διαφορετικούς καλλιτέχνες. Ο έφηβος χρονολογείται στο 460 π.Χ. και ο ηλικιωμένος στο 430 π.Χ. Ο πρώτος είναι αυστηρού ρυθμού και ο δεύτερος κλασσικού ρυθμού. Αποδίδονται στην σχολή του Πολύκλειτου, ενώ μπορεί και να είναι έργο του Φειδία ή του εργαστηρίου του. Μετά την ανακάλυψή τους, έχουν αναπτυχθεί διάφορες προτάσεις για την ερμηνεία των εικονιζόμενων προσώπων. Υπάρχει πλέον συμφωνία ότι τα δύο χάλκινα αγάλματα ανήκουν μεταξύ τους και αναπαριστούν μορφές της ελληνικής μυθολογίας. Έχει θεωρηθεί, για παράδειγμα, ότι απεικονίζονται ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης. Πρόσφατες έρευνες, μετρήσεις και η διαδικασία πειραματικής ανακατασκευής που πραγματοποιήθηκαν από το ερευνητικό πρόγραμμα πολυχρωμίας Liebieghaus (Vinzenz Brinkmann, Ulrike Koch-Brinkmann) με την υποστήριξη του Salvatore Settis και του ιταλικού Υπουργείου Πολιτισμού αποτελούν τη βάση για μια νέα πρόταση ερμηνείας των μορφών. Στην ημιτελή κορυφή του κεφαλιού του Riace B υπάρχουν ίχνη που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν για την προσάρτηση ενός σκούφου από γούνα αλεπούς (ελληνιστί: αλωπεκίς). Σύμφωνα με τα σωζόμενα ίχνη, το δεξί χέρι κρατούσε ένα όπλο με κοντή λαβή, δηλαδή ένα πολεμικό τσεκούρι. Αν ο Riace B όντως διέθετε ένα τέτοιο αλωπεκί και ένα πολεμικό τσεκούρι, τότε το συμπέρασμα είναι ότι αντιπροσωπεύει έναν θρακικό ήρωα. Ο μόνος Θρακιώτης ήρωας της ελληνικής μυθολογίας που ξεχωρίζει για τις πολεμικές του ικανότητες είναι ο Εύμολπος, ο γιος του Ποσειδώνα. Στον λεγόμενο Ελευσίνιο πόλεμο απειλεί την Αθήνα και τα στρατεύματα του Ερεχθέα, γιου της Αθηνάς. Ο Παυσανίας (1.27.4) αναφέρει μια ομάδα χάλκινων αγαλμάτων που βρισκόταν στην αθηναϊκή Ακρόπολη και έδειχνε τον Εύμολπο και τον Ερεχθέα λίγο πριν από τη μονομαχία τους. Ίσως αυτή η ομάδα να έχει διατηρηθεί ως πρωτότυπο στους δύο πολεμιστές Riace. Δεν υπάρχουν σαφείς μαρτυρίες στην αρχαία γραμματεία για την ταυτοποίηση των ηρώων που απεικονίζονται στα χάλκινα έργα. Φαίνεται ότι αρχικά αποτελούσαν μέρος μιας αναθηματικής ομάδας σε ένα ιερό. Εικάζεται ότι τα χάλκινα γλυπτά μπορεί να αναπαριστούν τον Τυδέα και τον Αμφιάραο, δύο από τους πολεμιστές της μνημειακής ομάδας των Επτά κατά Θήβας στην πόλη του Άργους, όπως σημείωσε ο Παυσανίας. Μπορεί επίσης να είναι Αθηναίοι πολεμιστές από τους Δελφούς, από το κομμάτι του μνημείου που δείχνει την μάχη του Μαραθώνα, ή να προέρχονται από την Ολυμπία. Το Άργος, οι Δελφοί και η Ολυμπία ήταν τρεις εξέχουσες ελληνικές τοποθεσίες που παρήγαγαν γλυπτική υψηλής ποιότητας. Και οι τρεις πόλεις ήταν ευάλωτες σε λεηλασίες μετά την ρωμαϊκή κατοχή. Ενδέχεται να χάλκινα αγάλματα να μεταφέρονταν, πολύ μετά την δημιουργία τους, στην Ιταλία στα πλαίσια των μεγάλης κλίμακας κυμάτων λεηλασίας της ελληνικής τέχνης που σημειώθηκε μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Ελλάδας. Οι Salvatore Settis και Vinzenz Brinkmann ταυτίζουν τους πολεμιστές με τον Ερεχθέα, γιο της Αθηνάς, και τον Εύμολπο, γιο του Ποσειδώνα. Δύο χάλκινα αγάλματα που απεικονίζουν τον Ερεχθέα και τον Εύμολπο κοντά στον ναό της Αθηνάς, στην Ακρόπολη των Αθηνών, αναφέρεται από τον Παυσανία :... μεγάλες χάλκινες φιγούρες ανδρών που αντιμετωπίζουν ο ένας τον άλλο για μάχη, ο ένας από τους οποίους ονομάζεται Ερεχθέας και ο άλλος Εύμολπος ... Αμέσως μετά την ανέγερση, τα δύο αγάλματα ήταν σε άριστη κατάσταση. Παρότι είχαν διαβρωθεί ελάχιστα, επειδή επί αιώνες ήταν καλυμμένα από φύκια, μύδια και στρείδια, τα κύρια ευρήματα ήταν άριστα διατηρημένα. Τον Δεκέμβριο 2019, μεταφέρθηκαν στο Παλάτσο Καμπανέλα στη Φλωρεντία, όπου αρχαιολόγοι τα έπλυναν, τα γυάλισαν και μετά από πέντε χρόνια επιμελημένης συντήρησης και ακτινολογικής εξέτασης όλων των επιφανειών τους μπήκαν για πρώτη φορά στην έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου της Φλωρεντίας, και στη συνέχεια στο Ανάκτορο του Κυρηνάλιου, την επίσημη κατοικία του Προέδρου της Ιταλικής Δημοκρατίας στη Ρώμη. Στις αρχές του 2010, οι ειδικοί συντηρητές τέχνης Cosimo Schepis και Paola Donati ξεκίνησαν τις εργασίες αποκατάστασης των χάλκινων αγαλμάτων στο Εθνικό Μουσείο της Μεγάλης Ελλάδας, οι οποίες ολοκληρώθηκαν το 2011. Στη συνέχεια μεταφέρθηκαν στην τελική τους θέση στο Εθνικό Μουσείο της Μεγάλης Ελλάδας στο Ρέτζιο Ντι Καλάμπρια. Giuseppe Forti, Claudio Sabbione: Die Bronzestatuen von Riace in Reggio. Pawlak, Herrsching 1989, ISBN 3-88199-550-1 Paolo Moreno: Les Bronzes de Riace (Le maitre d'Olympie et les Sept à Thebes). Gallimard, Paris 1999, ISBN 978-2-070-11631-7. Vinzenz Brinkmann, Ulrike Koch-Brinkmann: Das Rätsel der Riace-Krieger. Erechtheus und Eumolpos. Στο: Vinzenz Brinkmann: Athen. Triumph der Bilder. Κατάλογος έκθεσης Liebieghaus Skulpturensammlung, Frankfurt am Main, 2016, ISBN 978-3-7319-0300-0, σελ. 114–127. Vinzenz Brinkmann, Ulrike Koch-Brinkmann, The Riace Bronzes Experiment, Aesthetics and Narrative, στο: Ahoros. Gedenkschrift für Hugo Meyer (2018) σελ. 15–34. Παρουσίαση των Πολεμιστών του Ριάτσε Αρχειοθετήθηκε 2014-08-09 στο Wayback Machine. Φωτογραφικό υλικό