Παραλήρημα

Το παραλήρημα είναι σταθερή πεποίθηση που δεν επιδέχεται αλλαγή υπό το φως στοιχείων που την αντικρούουν. Ως παθολογία, είναι διαφορετική από μια πεποίθηση που βασίζεται σε ψευδείς ή ελλιπείς πληροφορίες, ψευδομνήμη, δόγμα, ψευδαίσθηση, παραισθήσεις ή κάποια άλλα παραπλανητικά αποτελέσματα της αντίληψης, καθώς τα άτομα με αυτές τις πεποιθήσεις είναι σε θέση να αλλάξουν ή να αναπροσαρμόσουν τις πεποιθήσεις τους, κατά την εξέταση των αποδεικτικών στοιχείων. Οι παραληρητικές ιδέες έχουν βρεθεί ότι συμβαίνουν στο πλαίσιο πολλών παθολογικών καταστάσεων (τόσο σωματικές όσο και ψυχικές) και έχουν ιδιαίτερη διαγνωστική σημασία σε ψυχωσικές διαταραχές, όπως η σχιζοφρένεια, η παραφρένεια, τα μανιακά επεισόδια διπολικής διαταραχής και η ψυχωτική κατάθλιψη.

 Αν και οι μη ειδικές έννοιες της τρέλας υπάρχουν εδώ και πολλές χιλιάδες χρόνια, ο ψυχίατρος και φιλόσοφος Καρλ Γιάσπερς ήταν ο πρώτος που όρισε τα τέσσερα βασικά κριτήρια για να θεωρείται μια πεποίθηση παραληρηματική στο βιβλίο του το 1913 General Psychopathology. Τα κριτήρια αυτά είναι: βεβαιότητα (κρατείται με απόλυτη πεποίθηση) μη διόρθωση (δεν μεταβάλλεται με επιτακτικά αντεπιχειρήματα ή απόδειξη του αντιθέτου) αδυναμία ή αναλήθεια περιεχομένου (αβάσιμο, παράξενο ή προφανώς αναληθές) δεν επιδέχεται κατανόησης (δηλαδή, η πεποίθηση δεν μπορεί να εξηγηθεί ψυχολογικά)Επιπλέον, όταν οι πεποιθήσεις περιλαμβάνουν αξιολογικές κρίσεις, μόνο εκείνες που δεν μπορούν να αποδειχθούν αληθινές θεωρούνται παραλήρημα. Για παράδειγμα: ένας άντρας που ισχυρίζεται ότι πέταξε στον Ήλιο και επέστρεψε πίσω στο σπίτι. Αυτό θα θεωρούνταν παραλήρημα, εκτός αν μιλούσε μεταφορικά ή αν η πίστη είχε πολιτιστική ή θρησκευτική πηγή. Μόνο τα τρία πρώτα κριτήρια παραμένουν ακρογωνιαίοι λίθοι του τρέχοντος ορισμού του παραληρήματος στο DSM-5. Τα παραληρήματα κατηγοριοποιούνται σε τέσσερις διαφορετικές ομάδες: Παράξενο παραλήρημα: Τα παραληρήματα θεωρούνται περίεργα εάν είναι σαφώς απίθανα και ακατανόητα σε άλλα μέλη της ίδιας κουλτούρας και δεν προέρχονται από συνηθισμένες εμπειρίες ζωής. Ένα παράδειγμα που κατονομάζεται στο DSM-5 είναι η πεποίθηση ότι κάποιος αντικατέστησε όλα τα εσωτερικά του όργανα με κάποιου άλλου χωρίς να αφήσει ουλή, ανάλογα με το εν λόγω όργανο. Μη παράξενο παραλήρημα: Ένα παραλήρημα που, αν και ψευδές, είναι τουλάχιστον τεχνικά δυνατό, π.χ., το άτομο που επηρεάζεται πιστεύει λανθασμένα ότι βρίσκεται υπό συνεχή αστυνομική παρακολούθηση. Παραλήρημα σύμφωνο με τη διάθεση: Οποιαδήποτε παραλήρημα με περιεχόμενο συνεπές είτε με καταθλιπτική είτε μανιακή κατάσταση, π.χ. ένα άτομο με κατάθλιψη πιστεύει ότι οι παρουσιαστές ειδήσεων στην τηλεόραση τον αποδοκιμάζουν έντονα ή ένα άτομο σε μανιακή κατάσταση μπορεί να πιστεύει ότι είναι μια ισχυρή θεότητα. Παραλήρημα ουδέτερης διάθεσης: Ένα παραλήρημα που δεν σχετίζεται με τη συναισθηματική κατάσταση του πάσχοντος. Για παράδειγμα, η πεποίθηση ότι ένα επιπλέον άκρο μεγαλώνει από το πίσω μέρος του κεφαλιού κάποιου είναι ουδέτερη είτε ως προς την κατάθλιψη είτε για τη μανία. Εκτός από αυτές τις κατηγορίες, τα παραληρήματα συχνά εκδηλώνονται σύμφωνα με ένα συνεπές θέμα. Αν και τα παραληρήματα μπορεί να έχουν οποιοδήποτε θέμα, ορισμένα θέματα είναι πιο κοινά. Μερικά από τα πιο κοινά θέματα παραληρημάτων είναι: Παραλήρημα ελέγχου: η ψευδής πεποίθηση ότι ένα άλλο άτομο, ομάδα ανθρώπων ή εξωτερική δύναμη ελέγχει τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις παρορμήσεις ή τις συμπεριφορές κάποιου. Παραλήρημα κοτάρ: η ψευδής πεποίθηση ότι κάποιος δεν υπάρχει ή ότι έχει πεθάνει. Ορισμένες περιπτώσεις περιλαμβάνουν επίσης την πεποίθηση ότι κάποιος είναι αθάνατος ή ότι έχει χάσει τα εσωτερικά του όργανα, το αίμα ή άλλα μέρη του σώματος. Παραληρηματική ζήλια: η ψευδής πεποίθηση ότι ένας σύζυγος ή εραστής έχει σχέση, χωρίς καμία απόδειξη που να υποστηρίζει τον ισχυρισμό. Παραλήρημα ενοχής ή αμαρτίας (ή παραλήρημα αυτοκατηγορίας): Αβάσιμο συναίσθημα τύψεων ή ενοχή παραληρηματικής έντασης. Παραλήρημα ανάγνωσης σκέψεων : ψευδής πεποίθηση ότι οι άλλοι άνθρωποι μπορούν να γνωρίζουν τις σκέψεις κάποιου (εκπομπή σκέψης). Παραλήρημα εισαγωγής σκέψης : Η πεποίθηση ότι κάποιος άλλος σκέφτεται μέσα από το μυαλό του ατόμου. Παραλήρημα αναφοράς: Η εσφαλμένη πεποίθηση ότι ασήμαντες παρατηρήσεις, γεγονότα ή αντικείμενα στο περιβάλλον κάποιου έχουν προσωπικό νόημα ή σημασία. «Συνήθως το νόημα που αποδίδεται σε αυτά τα γεγονότα είναι αρνητικό, αλλά τα «μηνύματα» μπορούν επίσης να έχουν μια μεγαλειώδη ποιότητα». Ερωτομανία: Η ψευδής πεποίθηση ότι ένα άλλο άτομο είναι ερωτευμένο μαζί τους. Θρησκευτικό παραλήρημα: Η πεποίθηση ότι το άτομο που επηρεάζεται είναι θεός ή έχει επιλεγεί να ενεργεί ως θεός. Σωματικό παραλήρημα: Παραλήρημα του οποίου το περιεχόμενο σχετίζεται με τη σωματική λειτουργία, τις σωματικές αισθήσεις ή τη φυσική εμφάνιση. Συνήθως η ψευδής πεποίθηση είναι ότι το σώμα είναι κατά κάποιο τρόπο άρρωστο, μη φυσιολογικό ή αλλαγμένο. Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα τέτοιου παραληρήματος είναι η παραληρηματική παρασίτωση: Παραλήρημα κατά το οποίο κάποιος αισθάνεται ότι έχει μολυνθεί από έντομα, βακτήρια, ακάρεα, αράχνες, ψείρες, ψύλλους, σκουλήκια ή άλλους οργανισμούς. Παραλήρημα φτώχειας: Το άτομο πιστεύει ακράδαντα ότι είναι οικονομικά ανίκανο. Αν και αυτό το είδος αυταπάτης είναι λιγότερο συνηθισμένο τώρα, ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένο τις ημέρες που προηγήθηκαν της κρατικής υποστήριξης. Τα παραληρήματα μεγαλείου είναι κυρίως ένας υποτύπος παραληρηματικής διαταραχής, αλλά θα μπορούσαν ενδεχομένως να εμφανίζονται ως σύμπτωμα σχιζοφρένειας και μανιακά επεισόδια διπολικής διαταραχής. Οι ιδέες μεγαλείου χαρακτηρίζονται από φανταστικές πεποιθήσεις ότι κάποιος είναι διάσημος, παντοδύναμος ή αλλιώς πολύ ισχυρός. Οι ιδέες είναι γενικά φανταστικές, συχνά με υπερφυσική, επιστημονική-φανταστική ή θρησκευτική κλίση. Στην καθομιλουμένη, κάποιος που υπερεκτιμά τις δικές του ικανότητες, τα ταλέντα, το ανάστημα ή την κατάστασή του λέγεται μερικές φορές ότι έχει «αυταπάτες μεγαλείου». Αυτό οφείλεται γενικά σε υπερβολική υπερηφάνεια, παρά σε πραγματικό παραλήρημα. Ιδέες μεγαλείου μπορούν επίσης να συσχετιστούν με τη μεγαλομανία. Το παραλήρημα δίωξης είναι ο πιο συνηθισμένος τύπος παραληρημάτων και περιλαμβάνουν το θέμα της παρακολούθησης, παρενόχλησης, εξαπάτησης, δηλητηρίασης ή νάρκωσης, συνωμοσίας, κατασκοπείας, επίθεσης ή με άλλο τρόπο παρεμπόδισης στην επιδίωξη στόχων. Οι ιδέες δίωξεις είναι μια κατάσταση κατά την οποία το επηρεαζόμενο άτομο πιστεύει λανθασμένα ότι διώκεται. Συγκεκριμένα, έχουν οριστεί ότι περιέχουν δύο κεντρικά στοιχεία: Το άτομο πιστεύει ότι: βλάβη συμβαίνει ή πρόκειται να συμβεί οι διώκτες έχουν την πρόθεση να προκαλέσουν βλάβηΣύμφωνα με το DSM-IV-TR, οι διωκτικές παραληρητικές ιδέες είναι η πιο κοινή μορφή παραληρημάτων στη σχιζοφρένεια, όπου το άτομο πιστεύει ότι «βασανίζεται, ακολουθεί, σαμποτάρεται, εξαπατείται, κατασκοπεύεται ή γελοιοποιείται». Στο DSM-IV-TR, οι διωκτικές παραληρητικές ιδέες είναι το κύριο χαρακτηριστικό της διωκτικού τύπου παραληρηματικής διαταραχής. Όταν το επίκεντρο είναι να θεραπεύσει κάποια αδικία με νομικές ενέργειες, μερικές φορές αποκαλούνται «εριστική παράνοια». Η εξήγηση των αιτιών των παραληρημάτων εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση και έχουν αναπτυχθεί αρκετές θεωρίες. Η μία είναι η γενετική ή βιολογική θεωρία, η οποία αναφέρει ότι οι στενοί συγγενείς των ατόμων με παραληρηματική διαταραχή διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο παραληρηματικών χαρακτηριστικών. Μια άλλη θεωρία είναι η δυσλειτουργική γνωσιακή επεξεργασία, η οποία δηλώνει ότι τα παραληρήματα μπορεί να προκύψουν από παραμορφωμένους τρόπους που οι άνθρωποι εξηγούν τη ζωή στον εαυτό τους. Μια τρίτη θεωρία ονομάζεται παρακινούμενα ή αμυντικά παραληρήματα. Αυτό δηλώνει ότι μερικά από εκείνα τα άτομα που έχουν προδιάθεση μπορεί να εμφανίσουν παραληρηματική διαταραχή εκείνες τις στιγμές που η αντιμετώπιση της ζωής και η διατήρηση υψηλής αυτοεκτίμησης γίνεται μια σημαντική πρόκληση. Σε αυτή την περίπτωση, το άτομο βλέπει τους άλλους ως την αιτία των προσωπικών του δυσκολιών για να διατηρήσει μια θετική αυτοεκτίμηση.Αυτή η κατάσταση είναι πιο συχνή στα άτομα που έχουν κακή ακοή ή όραση. Επίσης, οι συνεχείς στρεσογόνοι παράγοντες έχουν συσχετιστεί με μεγαλύτερη πιθανότητα ανάπτυξης παραληρημάτων. Παραδείγματα τέτοιων στρεσογόνων παραγόντων είναι η μετανάστευση, η χαμηλή κοινωνικοοικονομική κατάσταση, ακόμη και πιθανώς η συσσώρευση μικρότερων καθημερινών ενοχλήσεων.Οι δύο κορυφαίοι παράγοντες που αφορούν κυρίως τη βλάστηση παραληρημάτων είναι η διαταραχή της λειτουργίας του εγκεφάλου και οι επιρροές στο υπόβαθρο της ιδιοσυγκρασίας και της προσωπικότητας.Τα υψηλότερα επίπεδα ντοπαμίνης χαρακτηρίζονται ως σύμπτωμα διαταραχών της εγκεφαλικής λειτουργίας. Το ότι χρειάζονται για να διατηρηθούν ορισμένα παραληρήματα εξετάστηκε από μια προκαταρκτική μελέτη για την παραληρηματική διαταραχή (ψυχωτικό σύνδρομο) που υποκινήθηκε για να διευκρινιστεί εάν η σχιζοφρένεια είχε ψύχωση ντοπαμίνης. Υπήρχαν θετικά αποτελέσματα - τα παραληρήματα ζήλιας και δίωξης είχαν διαφορετικά επίπεδα του μεταβολίτη ντοπαμίνης HVA και ομοβανιλλυλικής αλκοόλης (που μπορεί να ήταν γενετικά). Αυτά μπορούν να θεωρηθούν μόνο ως ενδεικτικά αποτελέσματα. Η μελέτη απαιτούσε μελλοντική έρευνα με μεγαλύτερο πληθυσμό. Είναι απλοϊκό να πούμε ότι μια συγκεκριμένη ποσότητα ντοπαμίνης θα προκαλέσει παραλήρημα. Μελέτες δείχνουν ότι η ηλικία και το φύλο ασκούν επιρροή και είναι πολύ πιθανό τα επίπεδα HVA να αλλάζουν κατά τη διάρκεια της ζωής ορισμένων συνδρόμων.Οι πολιτισμικοί παράγοντες έχουν «αποφασιστική επιρροή στη διαμόρφωση παραληρημάτων». Για παράδειγμα, τα παραληρήματα ενοχής και τιμωρίας είναι συχνά σε μια δυτική, χριστιανική χώρα όπως η Αυστρία, αλλά όχι στο Πακιστάν, όπου είναι πιο πιθανά οι ιδέες δίωξης. Ομοίως, σε μια σειρά περιπτωσιολογικών μελετών, παραληρητικές ιδέες ενοχής και τιμωρίας βρέθηκαν σε Αυστριακούς ασθενείς με νόσο του Πάρκινσον που έλαβαν θεραπεία με λεβοντόπα, έναν αγωνιστή ντοπαμίνης. Ο σύγχρονος ορισμός και τα αρχικά κριτήρια του Γιάσπερς έχουν επικριθεί, καθώς μπορούν να παρουσιαστούν αντιπαραδείγματα για κάθε καθοριστικό χαρακτηριστικό. Μελέτες σε ψυχιατρικούς ασθενείς δείχνουν ότι οι παραληρητικές ιδέες ποικίλλουν σε ένταση και πεποίθηση με την πάροδο του χρόνου, γεγονός που υποδηλώνει ότι η βεβαιότητα και η μη διόρθωση δεν είναι απαραίτητα συστατικά μιας παραληρηματικής πεποίθησης.Τα παραληρήματα δεν χρειάζεται απαραίτητα να είναι ψευδή ή «λανθασμένα συμπεράσματα για την εξωτερική πραγματικότητα». Ορισμένες θρησκευτικές ή πνευματικές πεποιθήσεις από τη φύση τους μπορεί να μην είναι παραποιήσιμες, και ως εκ τούτου δεν μπορούν να περιγραφούν ως ψευδείς ή εσφαλμένες, ανεξάρτητα από το αν το άτομο που έχει αυτές τις πεποιθήσεις διαγνώστηκε ως παραληρηματικό ή όχι. Σε άλλες περιπτώσεις, η αυταπάτη μπορεί να αποδειχθεί αληθινή πεποίθηση. Για παράδειγμα, στην παραληρηματική ζήλια, όπου ένα άτομο πιστεύει ότι ο σύντροφός του είναι άπιστος (και μπορεί ακόμη και να τον ακολουθήσει στο μπάνιο πιστεύοντας ότι βλέπει τον εραστή του ακόμα και κατά τη διάρκεια του πιο σύντομου χωρισμού), μπορεί στην πραγματικότητα να είναι αλήθεια ότι ο σύντροφός του έχει σεξουαλικές σχέσεις με άλλο άτομο. Σε αυτήν την περίπτωση, το παραλήρημα δεν παύει να είναι παραλήρημα επειδή το περιεχόμενο αργότερα αποδεικνύεται αληθινό ή ο σύντροφος επέλεξε πράγματι να εμπλακεί στη συμπεριφορά για την οποία κατηγορούνταν.