Μεγάλο Τέμενος του Ντιγιαρμπακίρ

Το Μεγάλο Τζαμί του Ντιγιαρμπακίρ (τουρκικά: Diyarbakır Ulu Camii ή Cami-i Kebîr ; κουρδικά: Mizgefta Mezin a Amedê‎) χτίστηκε από τον Σελτζούκο σουλτάνο Μαλίκ Σαχ Α' πάνω από ένα παλαιότερο τζαμί και θεωρείται από τους μουσουλμάνους μελετητές ως ο πέμπτος ιερότερος τόπος στο Ισλάμ μετά το Μεγάλο Τζαμί της Δαμασκού, το οποίο διακοσμήθηκε μετά. Μπορεί να φιλοξενήσει έως και 5.000 πιστούς και φιλοξενεί τέσσερις διαφορετικές ισλαμικές παραδόσεις.

 Το Μεγάλο Τζαμί του Ντιγιαρμπακίρ είναι το παλαιότερο και ένα από τα σημαντικότερα τζαμιά της Μεσοποταμίας. Μετά τη μουσουλμανική κατάληψη του Ντιγιαρμπακίρ το 639 κατά τη διάρκεια της βασιλείας του δεύτερου χαλίφη Ομάρ, χτίστηκε ένα τζαμί, αλλά το κτήριο περιέπεσε σε αχρηστία και καταστράφηκε λίγο αργότερα. Ακόμη και μετά τη μετατροπή της εκκλησίας σε τζαμί, χρησιμοποιήθηκε τόσο από μουσουλμάνους όσο και από χριστιανούς. Το 1091 ο Σουλτάνος Μαλίκ Σαχ έδωσε εντολή στον τοπικό Σελτζούκο κυβερνήτη Μαϊντούντ Ντάβλα να ξαναχτίσει ένα τζαμί στην τοποθεσία. Ολοκληρώθηκε το 1092, το τζαμί είναι παρόμοιο και επηρεασμένο σε μεγάλο βαθμό από το Μεγάλο Τζαμί των Ουμαγιάδων στη Δαμασκό (το οποίο επισκευάστηκε από τον Μαλίκ Σαχ τον δωδέκατο αιώνα πριν από την εργασία στο Ντιγιαρμπακίρ). Η επίδραση του τζαμιού της Δαμασκού έφερε τη συριακή αρχιτεκτονική και διακόσμηση στην Ανατολία. Ο Σελτζούκος Σουλτάνος Μαλίκ-Σαχ άλλαξε το Μεγάλο Τζαμί του Ντιγιαρμπακίρ ως ένα μέσο, για να φέρει το κύρος και τη δόξα από τη Δαμασκό, την πρωτεύουσα της Συρίας, στο Ντιγιαρμπακίρ στη νότια Τουρκία. Ο σχεδιασμός επηρεασμένος από το τέμενος των Ομεϋαδών στη Δαμασκό, χρησιμοποιούσε την πέτρα από μαύρο βασάλτη, που υπήρχε στην περιοχή. Η πόλη του Ντιγιαρμπακίρ πέρασε από πολυάριθμες κατακτήσεις από διάφορες αυτοκρατορίες λόγω της εξαιρετικής γεωγραφικής της θέσης και της γειτνίασής της τόσο με τους γειτονικούς συμμάχους όσο και με τους εχθρούς πολλών από τους κατακτητές της. Το τζαμί θεωρείται από τους μουσουλμάνους μελετητές ως ο πέμπτος ιερότερος τόπος στο Ισλάμ μετά το Μεγάλο Τζαμί της Δαμασκού. Μπορεί να φιλοξενήσει έως και 5.000 πιστούς και φημίζεται για τη φιλοξενία τεσσάρων διαφορετικών ισλαμικών παραδόσεων. Στο τζαμί έγιναν μια σειρά από ανακαινίσεις μετά από σεισμό το 1115 μ.Χ. και στη συνέχεια από πυρκαγιά το 1155 μ.Χ. Υπάρχουν χρονολογίες γραμμένες στη δυτική πλευρά της αυλής που περιλαμβάνουν τις χρονολογίες, 117-1118 μ.Χ., και 1124 μ.Χ.. Πιστεύεται ότι αναφέρονται στις ημερομηνίες ανακαίνισης. Βυζαντινά σπόλια με κομμάτια που περιέχουν ελληνικά γλυπτά βρίσκονται σε σημεία του Τζαμιού. Οι μεταγενέστερες ανακαινίσεις περιλαμβάνουν προσθήκες από τον δέκατο όγδοο αιώνα υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπως η πέτρα που χρησιμοποιήθηκε στο μιχράμπ, που τοποθετήθηκε στη μέση του τείχους της κίμπλα. Ο μιναρές, που κατασκευάστηκε το 1839, ήταν επίσης μεταγενέστερη προσθήκη. Το σιντριβάνι στην αυλή ανάγεται στο έτος 1849. Ενώ δεν βρέθηκε καμία επιγραφή στο τζαμί, που να μπορεί να αναφέρεται στην αρχική κατασκευή, υπάρχουν επιγραφές, που αναφέρονται σε επισκευές που έγιναν, όπως αυτές που αναφέρθηκαν παραπάνω. Η παλαιότερη επιγραφή, η οποία βρίσκεται στη δυτική πρόσοψη της αίθουσας προσευχής, δείχνει τον Μαλίκ Σαχ και χρονολογείται στο 1091-2 μ.. Ο Ματθαίος της Ούρφας, μια Αρμενική ιστορία του 12ου αιώνα, έγραψε στο έργο του ότι μια πυρκαγιά κατέστρεψε σοβαρά το κτήριο το 1115-16 μ.Χ. Αυτές οι πληροφορίες, καθώς και ο αρχιτεκτονικός ρυθμός, οδήγησαν τους ιστορικούς να πιστέψουν ότι η αρχική κατασκευή ιδρύθηκε το πρώτο μισό του 11ου αιώνα. Η αυλή του τζαμιού είναι συνδεμένη τόσο από την ανατολική όσο και από τη δυτική πλευρά με στοές. Το δάπεδό της είναι στρωμένο με βασάλτες, με το τζαμί να βρίσκεται στη νότια πλευρά της αυλής. Η κύρια είσοδος του τζαμιού βρίσκεται μέσω μιας πύλης στην ανατολική πλευρά του. Η ανατολική και η δυτική στοά του τζαμιού έχουν δύο ορόφους. Και οι δύο στοές διαθέτουν περίπλοκα και όμορφα λιθόγλυπτα. Η βόρεια πρόσοψη είναι μικρότερη σε σύγκριση με τις άλλες δύο όψεις και περιέχει μόνο έναν όροφο. Η νότια πρόσοψη, από την άλλη, χωρίζεται σε τρία μοναδικά τμήματα. Δύο τμήματα είναι πλευρικοί βραχίονες, καθένας από τους οποίους έχει μόνο έναν όροφο. Στη συνέχεια, οι δύο βραχίονες χωρίζονται στο κέντρο από ένα τμήμα, που υψώνεται περισσότερο από το διπλάσιο του ύψους των βραχιόνων. Οι κουφικές επιγραφές, που βρέθηκαν στις εξωτερικές όψεις του κτηρίου καταγράφουν λεπτομερώς την ανοικοδόμηση και τις προσθήκες, που έγιναν στο συγκρότημα σε όλη τη μακρόχρονη ιστορία του. Ο πλούσιος σκαλιστός διάκοσμος και η διακόσμηση των κιόνων στην αυλή είναι ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Μεγάλου Τζαμιού. Η δυτική στοά της αυλής περιλαμβάνει την πρώτη χρήση του σπασμένου τόξου. Οι κολώνες των προσόψεων της αυλής αποτελούνται από τέσσερις τύπους βράχου: ο προτριτογενούς περιόδου οφιόλιθος, ασβεστόλιθοι Ηώκαινου περιόδου, ασβεστόλιθοι της Μειόκαινου εποχής και βασάλτες Πολυ-τεταρτογενούς εποχής. Ενώ το τζαμί υποβλήθηκε σε πολλές ανακατασκευές και υπέστη πολλές ζημιές από την ίδρυσή του, οι αρχικοί κίονες επαναχρησιμοποιήθηκαν κατά τις περιόδους ανοικοδόμησης του Μεγάλου Τζαμιού. Αυτό αποδείχθηκε από τα μήκη των κιόνων, που υπάρχουν σε τμηματικές μορφές, τα ποικίλα μήκη κιόνων και τη χρήση διαφορετικών υλικών από τα οποία κατασκευάζονται οι κίονες. Οι κίονες θεωρήθηκε αρχικά ότι ήταν δομικοί, αλλά αργότερα θεωρήθηκε ότι τοποθετούνταν είτε για μερική στήριξη είτε απλώς για διακόσμηση. Το Ανατολικό Μακσούρα είναι μια διώροφη κατασκευή που βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της αυλής και είναι καλυμμένη με ξύλινη και κεραμοσκεπή στέγη. Στη βόρεια πλευρά της αυλής βρίσκεται ο Μεντρεσές Μεσουντίγια (Mesudiya Madrasa). Η αίθουσα προσευχής είναι ένας ευρύς εσωτερικός χώρος με τρία κλίτη, που εκτείνονται παράλληλα με τον τοίχο της κίμπλα (τον νότιο τοίχο, που βρίσκεται προς την κατεύθυνση της προσευχής). Τα κλίτη χωρίζονται στη μέση από ένα μεγάλο κεντρικό κλίτος που εκτείνεται κάθετα στον τοίχο της κίμπλα. Στο νότιο άκρο αυτού του ναού, στη μέση του τοίχου της κίμπλα, βρίσκεται το κύριο μιχράμπ. Η οροφή του ναού έχει ζωγραφική διακόσμηση. Εξωτερικά, η αίθουσα προσευχής καλύπτεται από μια δίρριχτη οροφή καλυμμένη με μόλυβδο. Η οροφή του κεντρικού σηκού υψώνεται πάνω από την υπόλοιπη στέγη εκατέρωθεν. Η πρόσοψη της αυλής της αίθουσας προσευχής έχει δύο πτέρυγες εκατέρωθεν, που η καθεμία είναι διάτρητη με δύο πόρτες και πέντε παράθυρα, ενώ στη μέση υπάρχει μια πολύ ψηλότερη πρόσοψη, που αντιστοιχεί στο κεντρικό κλίτος στο εσωτερικό. Η πρόσοψη της αυλής είναι διακοσμημένη με μοτίβα γιρλάντα και μαιάνδρου, καθώς και μια επιγραφή με φυτική κουφική καλλιγραφία. Το τζαμί των Ομεϋαδών στη Δαμασκό είναι ένα από τα παλαιότερα τζαμιά. Πολλοί πιστεύουν ότι το τζαμί λειτούργησε ως πρωτότυπο ή ενέπνευσε πολλά τζαμιά, που κατασκευάστηκαν αργότερα σε όλο τον ισλαμικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Μεγάλου Τζαμιού του Ντιγιαρμπακίρ. Ενώ είναι εύκολο να εντοπιστούν οι ομοιότητες μεταξύ των δύο, υπάρχουν επίσης σημαντικές διαφορές. Σε αντίθεση με το Μεγάλο Τζαμί της Δαμασκού, το Μεγάλο Τζαμί του Ντιγιαρμπακίρ δεν έχει τρούλο στο κέντρο της αίθουσας προσευχής του. Κατά τη διάρκεια της ιστορίας, η Τουρκία άλλαξε τη μέθοδο κάλυψης των τζαμιών με μεγάλους θόλους, μια παράδοση από την Οθωμανική περίοδο. Αυτό πιστεύεται ότι καθιερώνει ένα μοναδικό τουρκικό στυλ, που διαφέρει από το αραβικό στιλ της αρχιτεκτονικής του τζαμιού. Το Μεγάλο Τζαμί του Ντιγιαρμπακίρ έχει επίσης χοντρούς πυλώνες αντί για τις στρογγυλές κολώνες που συναντώνται συχνά στη Συρία, και στερείται ορισμένης διακόσμησης στα ψηφιδωτά του. Το Μεγάλο Τζαμί του Ντιγιαρμπακίρ είναι περίκλειστο και ο εσωτερικός του χώρος δεν φαίνεται από έξω. Ο μιναρές του τζαμιού πιθανότατα διαμορφώθηκε σύμφωνα με τα χριστιανικά καμπαναριά. Οι αναλογίες της αυλής και της αίθουσας προσευχής, καθώς και η ανατολική είσοδος, και η κάτοψη της αίθουσας προσευχής με τον κεντρικό σηκό και τους πλευρικούς βραχίονες είναι όλα παρόμοια με το τζαμί της Δαμασκού. Όταν συγκρίνονται τα δύο τζαμιά, πολλοί θεωρούν το Μεγάλο Τζαμί του Ντιγιαρμπακίρ ως μια πιο μέτρια κατασκευή. Κάποιοι βρίσκουν τα αρχιτεκτονικά του χαρακτηριστικά πιο κατάλληλα για λόγους ευσέβειας. Αυτό το συγκεκριμένο στυλ μπορεί επίσης να βρεθεί στο Χαλέπι και τη Χάμα της Συρίας, καθώς και σε άλλες σημαντικές πόλεις στον ισλαμικό κόσμο.