Καταδίκες του 1277

Οι Καταδίκες του 1277 στο μεσαιωνικό Πανεπιστήμιο του Παρισιού είχαν ως σκοπό να περιορίσουν ορισμένες διδασκαλίες ως αιρετικές. Περιελάμβαναν μια σειρά από μεσαιωνικές θεολογικές διδασκαλίες, αλλά κυρίως τις φυσικές πραγματείες του Αριστοτέλη. Οι έρευνες αυτών των διδασκαλιών διεξήχθησαν από τους Επισκόπους του Παρισιού. Οι Καταδίκες του 1277 συνδέονται πιθανώς με έρευνα που ζήτησε ο Πάπας Ιωάννης ΚΑ΄, αν και είναι ασαφές αν πράγματι υποστήριξε τη σύνταξη καταλόγου με τις συγκεκριμένες καταδίκες. Περίπου δεκαέξι κατάλογοι λογοκριμένων διατριβών εκδόθηκαν από το Πανεπιστήμιο του Παρισιού κατά τον 13ο και 14ο αιώνα. Οι περισσότεροι από αυτούς τους καταλόγους συγκεντρώθηκαν σε συστηματικές συλλογές απαγορευμένων άρθρων. Από αυτές, οι Καταδίκες του 1277 θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές από εκείνους τους ιστορικούς που θεωρούν ότι ενθάρρυναν τους μελετητές να αμφισβητήσουν τις αρχές της αριστοτελικής επιστήμης. Από αυτή την άποψη, ορισμένοι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι καταδίκες είχαν θετικά αποτελέσματα στην ανάπτυξη της επιστήμης, αντιπροσωπεύοντας ίσως ακόμη και τις απαρχές της σύγχρονης επιστήμης.

 Η αλυσίδα των γεγονότων που οδήγησαν στην καταδίκη του 1277 από τον Τεμπιέ δεν είναι ακόμα απολύτως σαφής. Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια καταγράφει ότι οι θεολόγοι του Πανεπιστημίου του Παρισιού ήταν πολύ ανήσυχοι λόγω του ανταγωνισμού που υπήρχε μεταξύ χριστιανικών και ορισμένων περιπατητικών δογμάτων. Σύμφωνα με τον ιστορικό Έντουαρντ Γκραντ, οι θεολόγοι ήθελαν να καταδικάσουν τις διδασκαλίες του Αριστοτέλη για την αιωνιότητα του κόσμου και την ενότητα της νόησης. Στις 18 Ιανουαρίου 1277 ο Πάπας Ιωάννης ΚΑ΄ ανέθεσε στον επίσκοπο Τεμπιέ να ερευνήσει τα παράπονα των θεολόγων. «Όχι μόνο ερεύνησε ο Τεμπιέ, αλλά σε τρεις μόνο εβδομάδες, με δική του εξουσία, εξέδωσε καταδίκη 219 προτάσεων που αντλήθηκαν από πολλές πηγές, συμπεριλαμβανομένων, προφανώς, των έργων του Θωμά Ακινάτη, ορισμένες από τις ιδέες του οποίου βρέθηκαν στον κατάλογο. Ο κατάλογος που δημοσιεύτηκε στις 7 Μαρτίου καταδίκαζε πολλά «λάθη», μερικά από τα οποία προέρχονταν από την αστρολογία και άλλα από τη φιλοσοφία των Περιπατητικών. Η ποινή για όποιον δίδασκε ήταν αφορισμός, «εκτός εάν παραδιδόταν στον επίσκοπο ή τον καγκελάριο εντός επτά ημερών, οπότε ο επίσκοπος θα επέβαλλε τις ανάλογες ποινές». Η καταδίκη αποσκοπούσε στο να εμποδίσει τους διδασκάλους των τεχνών να ερμηνεύουν τα έργα του Αριστοτέλη με τρόπους που ήταν αντίθετοι με τις πεποιθήσεις της Εκκλησίας. Εκτός από τα 219 λάθη, η καταδίκη κάλυψε επίσης το De amore του Andreas Capellanus και ανώνυμες ή άγνωστες πραγματείες για τη γεωμαντεία, τη νεκρομαντεία, τη μαγεία ή τη μαντεία. Η καταδίκη του 1277 αργότερα ακυρώθηκε εν μέρει «στο βαθμό που συμπεριλαμβάνονταν οι διδασκαλίες του Θωμά Ακινάτη». Ο μακρύς κατάλογος έχει συχνά επισημανθεί ότι δεν ήταν ιδιαίτερα οργανωμένος και ότι ήταν «ευρείας έκτασης σε σημείο σύγχυσης». Ωστόσο, η σειρά τους έχει αποδοθεί σε παράγοντες όπως η χρονική στιγμή κατά την οποία εμφανίστηκαν τα σφάλματα στα εξεταζόμενα έργα. Ο κατάλογος αναδιοργανώθηκε λίγο μετά το 1277, πιθανώς για να διευκολυνθεί η χρήση του στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Τον 20ό αιώνα, τα άρθρα αναδιοργανώθηκαν για άλλη μια φορά από τον Δομινικανό Pierre Mandonnet, που αρίθμησε και διέκρινε τις 179 φιλοσοφικές διατριβές από τις 40 θεολογικές. Ο κατάλογος συνοψίστηκε σε ομάδες και δόθηκαν περαιτέρω εξηγήσεις από τον John F. Wippel. Έχει επίσης τονιστεί από την Εγκυκλοπαίδεια της Φιλοσοφίας του Στάνφορντ ότι «οι διατριβές του Τεμπιέ εκφράζουν θέσεις που δεν μπορούν να διατηρηθούν υπό το φως της αποκαλυφθείσας αλήθειας και για τον λόγο αυτό ακολουθούνται από τον χαρακτηρισμό «λάθος». Ένα άλλο πρόβλημα ήταν ότι ο Τεμπιέ δεν προσδιόρισε τους στόχους της καταδίκης του, υποδεικνύοντας απλώς ότι στρέφονταν εναντίον απροσδιόριστων μελών της Σχολής Τεχνών στο Παρίσι, παρόλο που τα ονόματά τους δεν βρίσκονται στο ίδιο το έγγραφο, αλλά εμφανίζονται στις ρουμπρίκες μόνο δύο από τα πολλά χειρόγραφα που διασώζουν την καταδίκη. Αυτοί οι δύο μελετητές ήταν σημαντικοί υποστηρικτές του αβερροϊστικού κινήματος. Η πρωτοποριακή μελέτη του ιστορικού Roland Hissette έδειξε ότι πολλές από τις επικριτικές προτάσεις φαίνεται να προέρχονται από τον Αριστοτέλη, από Άραβες φιλοσόφους ή από «τους φιλοσόφους» (δηλαδή άλλους Έλληνες φιλοσόφους). Ο ρόλος που έπαιξε ο Πάπας Ιωάννης ΧΧΙ στις καταδίκες είναι ένα πιο πρόσφατο σημείο συζήτησης. Επειδή η παπική επιστολή προηγήθηκε της καταδίκης του Tempier μόνο κατά έξι περίπου εβδομάδες, η παραδοσιακή υπόθεση ήταν ότι ο Tempier είχε ενεργήσει με παπική πρωτοβουλία, και με υπερβολικό ζήλο και βιαστικό τρόπο. Ωστόσο, περισσότερες από σαράντα ημέρες αφότου ο Tempier συνέταξε τον κατάλογό του, μια άλλη παπική επιστολή δεν δίνει καμία ένδειξη ότι ο Πάπας γνώριζε ακόμη τη δράση του Tempier και φαίνεται να υποδηλώνει το αντίθετο. Είναι επομένως πιθανό ότι ο Τεμπιέ είχε ήδη προετοιμάσει τις καταδίκες του πριν λάβει την πρώτη επιστολή του Πάπα. Ο ίδιος ο Πάπας δεν είχε παίξει κανέναν άμεσο ρόλο στις καταδίκες, έχοντας απλώς ζητήσει έρευνα, και ένας μελετητής υποστήριξε ότι υπήρχε «λιγότερο από ενθουσιώδης παπική έγκριση για τις ενέργειες του επισκόπου του Παρισιού». Ο Πιέρ Ντιέμ θεώρησε ότι αυτές οι καταδίκες «κατέστρεψαν ορισμένα βασικά θεμέλια της περιπατητικής φυσικής». Αν και το αριστοτελικό σύστημα θεωρούσε προτάσεις όπως η ύπαρξη κενού γελοία αβάσιμες, η πίστη στη Θεία Παντοδυναμία τις ενέκρινε κατά το δυνατόν, ενώ περίμενε την επιστήμη να τις επιβεβαιώσει ως αληθινές. Τουλάχιστον από το 1280 και μετά πολλοί διδάσκαλοι στο Παρίσι και την Οξφόρδη παραδέχτηκαν ότι οι νόμοι της φύσης είναι σίγουρα αντίθετοι με την παραγωγή κενού χώρου, αλλά ότι η υλοποίηση ενός τέτοιου χώρου δεν είναι, από μόνη της, αντίθετη με τη λογική. Αυτά τα επιχειρήματα δημιούργησαν τον κλάδο της μηχανικής επιστήμης που είναι γνωστός ως δυναμική . Ο Πιέρ Ντιέμ και ο Έντουαρντ Γκραντ (Edward Grant) αναφέρουν ότι αυτό προκάλεσε ένα θεωρητικό ρήγμα στο έργο του Αριστοτέλη και ανάγκασε τους διδασκάλους της εποχής να πιστέψουν ότι το έργο του Αριστοτέλη ήταν ατελές. Σύμφωνα με τον Duhem, «αν πρέπει να ορίσουμε μια ημερομηνία για τη γέννηση της σύγχρονης επιστήμης, θα επιλέγαμε, χωρίς αμφιβολία, το έτος 1277, όταν ο επίσκοπος του Παρισιού διακήρυξε επίσημα ότι πολλοί κόσμοι θα μπορούσαν να υπάρχουν και ότι ολόκληρος ο ουρανός θα μπορούσε, χωρίς αντίφαση, κινείται με ευθύγραμμη κίνηση». Η άποψη του Ντιέμ είχε εξαιρετικά επιρροή στην ιστοριογραφία της μεσαιωνικής επιστήμης και την προώθησε ως σοβαρή ακαδημαϊκή επιστήμη. «Ο Duhem πίστευε ότι ο Tempier, με την επιμονή του στην απόλυτη δύναμη του Θεού, είχε απελευθερώσει τη χριστιανική σκέψη από τη δογματική αποδοχή του αριστοτελισμού και με αυτόν τον τρόπο σηματοδότησε τη γέννηση της σύγχρονης επιστήμης». Οι καταδίκες είχαν σίγουρα θετική επίδραση στην επιστήμη, αλλά οι μελετητές διαφωνούν ως προς τη σχετική επιρροή τους. Οι ιστορικοί της επιστήμης δεν υποστηρίζουν πλέον πλήρως την άποψή του ότι η σύγχρονη επιστήμη ξεκίνησε το 1277. Ο Edward Grant είναι ίσως ο μόνος σύγχρονος ιστορικός της επιστήμης που πλησιάζει περισσότερο το όραμα του Ντιέμ. Αυτό στο οποίο συμφωνούν οι ιστορικοί είναι ότι οι καταδίκες επέτρεψαν στην επιστήμη «να εξετάσει δυνατότητες που ο μεγάλος φιλόσοφος δεν οραματίστηκε ποτέ». Σύμφωνα με τον ιστορικό της επιστήμης Richard Dales, «φαίνεται σίγουρα ότι έχουν προωθήσει έναν πιο ελεύθερο και πιο ευφάνταστο τρόπο επιστημονικής πρακτικής». Άλλοι επισημαίνουν ότι στη φιλοσοφία, από τις Καταδίκες του 1277 και μετά ακολούθησε μια κριτική και σκεπτικιστική αντίδραση. Εφόσον οι θεολόγοι είχαν υποστηρίξει ότι ο Αριστοτέλης είχε κάνει λάθος στη θεολογία, και είχαν επισημάνει τις αρνητικές συνέπειες της άκριτης αποδοχής των ιδεών του, σχολαστικοί φιλόσοφοι όπως ο Ιωάννης Δουνς Σκώτος και Γουλιέλμος του Όκαμ (και οι δύο Φραγκισκανοί μοναχοί) πίστευαν ότι μπορεί να κάνει λάθος και σε θέματα φιλοσοφίας. Το κίνημα των Οκαμιστών έθεσε τον Σχολαστικισμό σε διαφορετικό δρόμο από αυτόν του Μεγάλου Αλβέρτου και του Ακινάτη και το θεολογικό κίνητρο των φιλοσοφικών τους επιχειρημάτων μπορεί να ανιχνευθεί πίσω στο 1277. Τόνισαν τα παραδοσιακά φραγκισκανικά θέματα της Θείας Παντοδυναμίας και της Θείας Ελευθερίας, τα οποία αποτέλεσαν μέρος της πρώτης διατριβής του Ockham. Η δεύτερη θέση του Όκαμ ήταν η αρχή της παρρησίας: γνωστή και ως Ξυράφι του Όκαμ. Βάσει αυτής της θέσης αναπτύχθηκε μια νέα μορφή λογικής, βασισμένη σε μια εμπειρική θεωρία της γνώσης. «Παρόλο που οι Σχολαστικοί», όπως γράφει ο David Lindberg, ήταν «εντελώς σύγχρονοι στον προσανατολισμό τους (via moderna, σε αντίθεση με το via antiqua των παλαιότερων σχολαστικών), οι απόψεις τους θεωρήθηκαν πρόδρομοι μιας σύγχρονης εποχής ανάλυσης». Άλλοι, ακόμη πιο δύσπιστοι στοχαστές στα μέσα του 14ου αιώνα περιλάμβαναν τον Ιωάννη της Μιρκούρ (John of Mirecourt) και τον Νικολά της Οτρκούρ (Nicholas of Autrecourt). Έχει προταθεί ότι η νέα φιλοσοφία της φύσης που προέκυψε από την άνοδο του Σκεπτικισμού μετά τις Καταδίκες, περιείχε «τους σπόρους από τους οποίους θα μπορούσε να προκύψει η σύγχρονη επιστήμη στις αρχές του δέκατου έβδομου αιώνα». Dales, Richard C. (1980a) "The De- Animation of the Heavens in the Middle Ages," Journal of the History of Ideas 41 : 531–550 Dales, Richard C. (1980b) The Intellectual Life of Western Europe in the Middle Ages. Washington, DC: University Press of America. Duhem, Pierre. (1906–1913) Etudes sur Leonard de Vinci Paris: A. Hermann, II. Edward Grant. (1962) "Late Medieval Thought, Copernicus, and the Scientific Revolution", Journal of the History of Ideas, XXIII, n. 8. Grant, Edward. (1974) A Source Book in Medieval Science. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. Lindberg, David C. (1980) Science in the Middle Ages. Chicago History of Science & Medicine; (ISBN 978-0-226-48233-0) Rubenstein, Richard E. (2004) Aristotle's Children: How Christians, Muslims, and Jews Rediscovered Ancient Wisdom and Illuminated the Middle Ages. Houghton Mifflin Harcourt; (ISBN 978-0-15-603009-0) Théry, G. (1926) Autour du décret de 1210: II, Alexandre d'Aphrodise. Aperçu sur l'influence de sa noétique. Kain, Belgium. Thomas Woods. (2005) How the Catholic Church Built Western Civilization. Washington, DC: Regnery; (ISBN 0-89526-038-7) Ιστορία της επιστήμης Ντιέμ, Πιέρ, "History of Physics", from the Catholic Encyclopedia "Right, for the wrong reason" from The Economist. Thijssen, Hans, "Condemnation of 1277" from the Stanford Encyclopedia of Philosophy.