Βόλφραμ φον Ρίχτχοφεν

Ο Δρ. Μηχ. Βόλφραμ Καρλ Λούντβιχ Μόριτς Χέρμαν Φράιχερ φον Ρίχτχοφεν (Wolfram Karl Ludwig Moritz Hermann Freiherr von Richthofen, Μπάρτσντορφ, επαρχία Στριγκάου, Σιλεσία, 10 Οκτωβρίου 1895 - Μπαντ Ισλ, Αυστρία, 12 Ιουλίου 1945) ήταν, σε ηλικία 47 ετών, ο νεώτερος Γερμανός Αἰθεράρχης της Γερμανικής Πολεμικής Αεροπορίας (Luftwaffe) (ένας από τους έξι μόνο του κλάδου) κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν επίσης τέταρτος ξάδερφος του μεγάλου Γερμανού ιπτάμενου άσου Μάνφρεντ φον Ρίχτχοφεν.

 Ο Βόλφραμ φον Ρίχτχοφεν γεννήθηκε στο χωριό Μπάρτσντορφ (γερμ. Barzdorf) της Σιλεσίας στις 10 Οκτωβρίου του 1895 και ήταν γόνος εύπορης, αριστοκρατικής οικογένειας της Πρωσίας. Ο πατέρας του, Βόλφραμ (1856-1922) ήταν ίλαρχος, βασιλικός θεράπων (γερμ. Kammerherr) και μέλος του πρωσικού Κοινοβουλίου (γερμ. Preußisches Herrenhaus), ενώ ο παππούς του Ούλριχ (1814-1878) διετέλεσε περιφερειακός δικαστής. Η οικογένεια της μητέρας του Τερέζε (1862–1948) είχε εξίσου επιφανή μέλη. Ο πατέρας της, Μπέρναρντ Γκετς φον Όλενχουζεν (Bernhard Götz v. Olenhusen, 1806-1868) από το Αννόβερο ήταν δασάρχης, ο παππούς της Καρλ έπαρχος και ο προπάππους της Καρλ φον Γκρόλμαν (Karl v. Grolman, 1777-1843) Στρατηγός του Πεζικού.Ο Ρίχτχοφεν εισήλθε στον Αυτοκρατορικό πρωσικό Στρατό της Γερμανικής Αυτοκρατορίας την άνοιξη του 1913, σε ηλικία 18 ετών, ως Ανθυπασπιστής. Ήταν απόφοιτος της Πολεμικής Ακαδημίας του Κάσελ και κατατάχτηκε σε μία μονάδα ιππικού (1ο σιλεσιανό Σύνταγμα Ουσάρων «φον Σιλλ» Νο. 4 - 1. Schlesisches Husaren-Regiment "von Schill" Nr. 4), φτάνοντας το βαθμό του ανθυπολοχαγού στις 19 Ιουνίου 1914. Πολέμησε με το βαθμό αυτό και στα δύο μέτωπα του πολέμου ως το 1917, οπότε και με πρόταση του ξαδέρφου του, του ιπταμένου άσσου Μάνφρεντ φον Ρίχτχοφεν (γνωστού και με το προσωνύμιο "Der rote Baron", «ο κόκκινος Βαρώνος», προσωνύμιο που οφείλεται στο χρώμα του αεροσκάφους του) μετέβη για εκπαίδευση σε σχολή για πιλότους καταδιωκτικών στο Χάλλε αν ντερ Ζάαλε, με την ολοκλήρωση της οποίας μετατέθηκε στη μοίρα του εξαδέλφου του, τη Μοίρα Καταδίωξης 1 (Jagdgeschwader 1, ευρύτερα γνωστής με την προσωνυμία «Το Ιπτάμενο Τσίρκο του Ρίχτχοφεν»), στο 11ο Σώμα Καταδιωκτικών (Jasta 11). Ως το τέλος του πολέμου, το Νοέμβριο του 1918, ο Βόλφραμ φον Ρίχτχοφεν είχε σημειώσει 8 καταρρίψεις, όλες στο Δυτικό Μέτωπο, πριν επιστρέψει στην παλιά του μονάδα. Ο Ρίχτχοφεν παρέμεινε στο δραματικά μειωμένο, σύμφωνα με τους όρους της Συνθήκης των Βερσαλλιών στρατό της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης (Reichswehr) για δύο χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου - ως το 1920, οπότε και αποστρατεύθηκε με το βαθμό του Υπολοχαγού. Στις 18 Σεπτεμβρίου παντρεύτηκε την Γιούτα φον Ζέλχοβ (Jutta von Selchow, 1896-1991), κόρη του Αντιστρατήγου Ούντο φον Ζέλχοβ στο Μπρεσλάου, με την οποία απέκτησε τρία παιδιά, τον Βόλφραμ (1922-1944), τον Γκετς (γενν.1925) και την Έλεν (γενν. 1928). Κατόπιν σπούδασε Μηχανολογία στο Αννόβερο ως το 1923, αλλά εγκατέλειψε τις σπουδές του και επέστρεψε στο Στρατό, με τον υποβιβασμένο όμως βαθμό του ανθυπολοχαγού, στη 2η Μοίρα του 11ου Πρωσικού Συντάγματος Ιππικού στην Άνω Σιλεσία. Το καλοκαίρι του 1925, ως μέλος της Διοίκησης του Βερολίνου, ανέκτησε το βαθμό του υπολοχαγού. Υπηρέτησε σε διάφορες διοικητικές και επιτελικές θέσεις και το 1928 προήχθη σε Λοχαγό ενώ υπηρετούσε στο Υπουργείο Στρατιωτικών. Το 1932 διετέλεσε ανεπίσημος στρατιωτικός ακόλουθος της Αεροπορίας, κατά παράβαση της Συνθήκης των Βερσαλλιών. Έλαβε επίσης θέσεις στο επιτελείο διαφόρων τμημάτων του 5ου Συντάγματος Πυροβολικού. Κατά το 1929απέκτησε επίσης τον τίτλο του Δρος Μηχανολογίας, αν και δεν είχε το δικαίωμα να θεωρεί τον εαυτό του Δόκτορα ως το 1939. Την ίδια χρονιά διορίστηκε διοικητής του 6ου (πρωσικού) Αποσπάσματος Μεταφορών, ενώ διετέλεσε και για μία σύντομη περίοδο, στις αρχές του 1933, καθηγητής σε Σχολή Αξιωματικών του εν λόγω κλάδου. Άνοδος των ναζί και Λεγεώνα «Κόνδορ» Μετά την άνοδο των ναζί στην εξουσία, δόθηκε το έναυσμα για τον παράνομο επανεξοπλισμό της Γερμανίας. Εκτός από την επέκταση του τακτικού στρατού (που μετονομάστηκε από "Ράιχσβερ" σε Βέρμαχτ), ξεκίνησε και η ανάπτυξη των κλάδων του ναυτικού (Kriegsmarine), του Πυροβολικού και της Αεροπορίας (Luftwaffe). Λόγω της υπηρεσίας του στη Μοίρα Καταδίωξης 1 το 1918 μετατέθηκε στο Υπουργείο Αεροπορίας (Reichsluftfahrtministerium) της Luftwaffe το φθινόπωρο του 1933. Καθώς ο αριθμός των έμπειρων πιλότων ήταν περιορισμένος, λόγω του ότι τέτοιες δοκιμές απαγορεύονταν κατά το Μεσοπόλεμο στην ηττημένη, του Α΄ Π. Π. Γερμανία, ο Ρίχτχοφεν έγινε επικεφαλής του Τμήματος Δοκιμών και αφιερώθηκε στην ανάπτυξη της νέας Αεροπορίας.Την 1η Ιουνίου 1934 προήχθη σε Επισμηναγό (Major) του Στρατού, αλλά ο βαθμός έγινε αποδεκτός από τη Luftwaffe ένα περίπου χρόνο αργότερα, την 1η Μαρτίου 1935. Στις 20 Απριλίου 1936 προήχθη σε Αντισμήναρχο και ανέλαβε Αρχηγός Επιτελείου της Λεγεώνας Κόνδορ στην Ισπανία. Η εν λόγω Λεγεώνα είχε σταλεί ως βοήθεια στους εθνικιστές του Φρανθίσκο Φράνκο που μάχονταν εναντίον των Δημοκρατικών στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Εν γένει, το θέατρο επιχειρήσεων του Πολέμου απετέλεσε πεδίο δοκιμών νέων τακτικών - μεταξύ άλλων και της Αεροπορίας. Στα πλαίσια των επιχειρήσεών της στην Ισπανία, η Λεγεώνα «Κόνδωρ» βομβάρδισε τη μικρή βασκική πόλη Γκερνίκα (26 Απριλίου 1937), έγκλημα για το οποίο ένας εκ των κυρίων υπευθύνων ήταν ο Βόλφραμ φον Ρίχτχοφεν. Ακολούθησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα η προαγωγή του σε Σμήναρχο για τις επιδόσεις του κατά την εκστρατεία (23 Ιανουαρίου 1938). Τις διακρίσεις του συμπλήρωσε οι απονομές του Χρυσού Ισπανικού Σταυρού με Διαμάντια και το Ισπανικό Χρυσό Στρατιωτικό Μετάλλιο. Την 1η Απριλίου ανέλαβε για μισό χρόνο τη θέση του Διοικητή της Πτέρυγας Μάχης 257 "Löwengeschwader" («Πτέρυγα των Λιονταριών»). Την 1η Νοεμβρίου έλαβε το βαθμό του Υποπτεράρχου (Generalmajor) και, ως το Μάιο του 1939, αποτέλεσε τον τελευταίο διοικητή της Λεγεώνας «Κόνδωρ». Οι πρώτες εκστρατείες Κατά την Πολωνική Εκστρατεία, η οποία σηματοδότησε την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη, Ο Ρίχτχοφεν ανέλαβε τη διοίκηση του VIII Αεροπορικού Σώματος. Κατά τη Μάχη της Γαλλίας το 1940, τα Στούκας του VIII Αεροπορικού Σώματος συνέβαλαν σε σημαντικό βαθμό στη σαρωτική προέλαση των Γερμανών και στον Ρίχτχοφεν απονεμήθηκε ο Σταυρός των Ιπποτών του Σιδηρού Σταυρού, τη δεύτερη υψηλότερη στρατιωτική διάκριση της Ναζιστικής Γερμανίας, στις 10 Μαΐου 1940, την πρώτη μέρα της εκστρατείας. Εκτός αυτού, προήχθη - κατά υπερπήδηση του βαθμού του Αντιπτεράρχου - σε Πτέραρχο των Αεροπόρων (General der Flieger) (19 Ιουλίου), ενώ κέρδισε και μία Εύφημο Μνεία στην Ημερήσια Διαταγή της Βέρμαχτ μία μέρα αργότερα.Το VIII Αεροπορικό Σώμα, υπό την ηγεσία του Ρίχτχοφεν, συμμετείχε στην αποτυχημένη προσπάθεια της Luftwaffe να εδραιώσει την απόλυτη κυριαρχία της στον αέρα της Μεγάλης Βρετανίας εναντίον της RAF (Μάχη της Αγγλίας), προετοιμάζοντας την απόβαση στο νησί (Επιχείρηση Θαλάσσιος Λέων). Ωστόσο, η Luftwaffe απέτυχε, χάνοντας αρκετά από τα Στούκας που διέθετε, και η απόβαση δεν έγινε ποτέ. Ο Χίτλερ, άλλωστε, πίστευε ότι όταν κερδιζόταν ο πόλεμος που σχεδίαζε εναντίον της σύμμαχου Σοβιετικής Ένωσης, οι Βρετανοί δεν θα είχαν άλλη επιλογή από το να συνθηκολογήσουν ούτως ή άλλως, οπότε η εισβολή θα περίττευε. Τα γεγονότα τελικά θα τον διέψευδαν. Βαλκάνια και Σοβιετική Ένωση Στα πλαίσια της επικείμενης εισβολής, οι Γερμανοί εισέβαλαν στα Βαλκάνια με αφορμή ένα πραξικόπημα που ανέτρεψε τη φιλοναζιστική κυβέρνηση του Βελιγραδίου, για να εξασφαλίσουν το νότιο πλευρό της προέλασης και το κυριότερο, να στερήσουν από τους Άγγλους, με την κατάληψη της Ελλάδας, αεροπορικές βάσεις απ' τι οποίες θα μπορούσαν να πλήξουν τις πετρελαιοπηγές του Πλοέστι, ζωτικότατης σημασίας για τη γερμανική πολεμική προσπάθεια. Μέχρι το τέλος του Απριλίου, τόσο η Γιουγκοσλαβία όσο και η Ελλάδα είχαν καταληφθεί. Το VIII Αεροπορικό Σώμα συμμετείχε σε όλο το εύρος των επιδρομών, συμπεριλαμβανομένου του Βομβαρδισμού του Βελιγραδίου το 1941, που στοίχισε τη ζωή σε 2.274 αμάχους, και της Μάχης της Κρήτης.Την 21η Ιουνίου 1941 η Γερμανία έθεσε σε εφαρμογή την Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα και εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση, κατά παράβαση του Συμφώνου μη Επίθεσης (Σύμφωνο Ρίμπεντροπ-Μολότοφ). Ο Κόκκινος Στρατός δεν μπόρεσε να αποτρέψει τη διείσδυση των Γερμανών, οι οποίο έφτασαν στα περίχωρα της Μόσχας τον χειμώνα του 1941. Για τις επιδόσεις του στην εκστρατεία, ο Ρίχτχοφεν τιμήθηκε με τα Φύλλα Δρυός στο Σταυρό των Ιπποτών στις 17 Ιουλίου 1941. Κατά το μεγαλύτερο μέρος του θέρους του 1942, το Σώμα του Ρίχτχοφεν υποστήριζε τις επιχειρήσεις στη Χερσόνησο της Κριμαίας στη νότια Ουκρανία. Στις 4 Ιουλίου ανέλαβε τη διοίκηση του 4ου Αεροπορικού Στόλου (Luftflotte 4), αντικαθιστώντας τον πρώην προϊστάμενό του, τον πενηνταεπτάχρονο Πτέραρχο Αλεξάντερ Λερ (Alexander Löhr, 1885-1947). Στάλινγκραντ Το φθινόπωρο του 1942, η Βέρμαχτ είχε πλέον φτάσει στην δυτική όχθη του Βόλγα ποταμού, όπου ο Χίτλερ πίστευε πως θα έδινε το αποφασιστικό πλήγμα στον Κόκκινο Στρατό. Την κατάληψη της πόλης του Στάλινγκραντ ανέλαβε να περατώσει η 6η Στρατιά, ο ισχυρότερος σχηματισμός της Ομάδας Στρατιών «Νότος». Την προπαρασκευή έκανε το VIII Αεροπορικό Σώμα του Ρίχτχοφεν με σφοδρούς βομβαρδισμούς στην πόλη, καταστρέφοντας μεγάλο μέρος της και σκοτώνοντας 40.000 περίπου αμάχους σε μία εβδομάδα, αρχής γενομένης στις 23 Αυγούστου. Ο κύριος όγκος της, ωστόσο, ενεπλάκη σε μάχες εκ του σύνεγγυς στην πόλη, με συνέπεια ο ρυθμός προέλασης να μειωθεί δραματικά και οι απώλειες σε ανθρώπινο δυναμικό και υλικό να αυξάνονται. Ο Ρίχτχοφεν αντιμετώπιζε με σκεπτικισμό τις ανησυχίες του Στρατηγού Φρίντριχ Φον Πάουλους, διοικητή της 6ης Στρατιάς, για το ότι το αριστερό του πλευρό ήταν ευάλωτο σε εχθρικές επιθέσεις, καθώς αποτελούνταν κυρίως από αναξιόπιστα Ρουμάνικα και Ιταλικά στρατεύματα.Ο Πάουλους, όμως, είχε δίκιο. Αυτό αποδείχτηκε όταν στις 19 Νοεμβρίου οι Σοβιετικοί εξαπέλυσαν την Επιχείρηση «Ουρανός», συντρίβοντας το αριστερό (βόρειο) πλευρό του Πάουλους με μία άριστα σχεδιασμένη επίθεση, περικυκλώνοντας 290.000 στρατιώτες σε αυτό που έγινε γνωστό ως «Θύλακας (Kessel) του Στάλινγκραντ». Αντί όμως να διατάξει επίθεση για διάσπαση του κλοιού εκ των έσω και εκ του εξωτερικού πριν να ήταν αργά, ο Χίτλερ απαγόρευσε οποιαδήποτε τέτοια επίθεση. Αντί αυτού, διέταξε τον από αέρος εφοδιασμό της περικυκλωμένης Στρατιάς μέχρι τον απεγκλωβισμό της, άποψη της οποίας θερμός υποστηρικτής ήταν ο Χέρμαν Γκαίρινγκ, ανώτατος αρχηγός της Αεροπορίας. Η "αερογέφυρα" είχε δοκιμαστεί με επιτυχία στο Θύλακα του Ντεμιάνσκ - αλλά τότε, οι Γερμανοί απολάμβαναν μεγάλης υπεροχής στους αιθέρες και οι καιρικές συνθήκες ήταν ευνοϊκές. Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Ρίχτχοφεν δεν ενθουσιάστηκε ιδιαίτερα, και παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειες της Αεροπορίας, το φιλόδοξο αυτό σχέδιο απέτυχε. Η Luftwaffe έχασε περίπου 500 αεροσκάφη από τις 24 Νοεμβρίου 1942 ως την 31η Ιανουαρίου 1943, το ισοδύναμο ενός ολόκληρου αεροπορικού Σώματος, χωρίς ιδιαίτερο αντίκρισμα, και το χειρότερο, η επιχείρηση απεγκλωβισμού, με το κωδικό όνομα «Χειμερινή Θύελλα» (12-23 Δεκεμβρίου) απέτυχε. Ο ίδιος ο Ρίχτχοφεν εμπιστεύθηκε στον αρχηγό του επιτελείου της Luftwaffe, Χανς Γεσόνεκ πως η εμπιστοσύνη του στην ηγεσία είχε καταρρεύσει κάτω από το μηδέν. Όταν πληροφορήθηκε πως ο υπέρβαρος Γκαίρινγκ σχολίασε στις 19 Δεκεμβρίου πως η κατάσταση στο θύλακα «δεν ήταν και τόσο άσχημη», ενώ χιλιάδες στρατιώτες λιμοκτονούσαν υπό το πολικό ψύχος, έγραψε με πικρία στο ημερολόγιό του: Εκτός από το γεγονός ότι θα έκανε πολύ καλό στη σιλουέτα του να περνούσε λίγο καιρό στον θύλακα, το μόνο που μπορώ να υποθέσω είναι ότι οι αναφορές μου είτε δε διαβάζονται είτε είτε υπάρχουν αμφιβολίες για την αξιοπιστία τους. Μοιραία, οι 91.000 επιζώντες της 6ης Στρατιάς παραδόθηκαν στους Σοβιετικούς στις 2 Φεβρουαρίου 1943. Στη Γερμανία θα επέστρεφαν μόλις 5.000, δώδεκα χρόνια αργότερα. Προς το τέλος του πολέμου Στις 16 Φεβρουαρίου 1943 ο Ρίχτχοφεν προήχθη σε Αιθεράρχη, αποτελώντας έναν από τους έξι μόνο αξιωματικούς της Luftwaffe που έφτασαν το βαθμό αυτό (οι υπόλοιποι ήταν ο Χέρμαν Γκαίρινγκ, ο Έρχαρντ Μιλχ, ο Άλμπερτ Κέσσελρινγκ, ο Χούγκο Σπέρρλε και ο Ρόμπερτ Ρίττερ φον Γκράιμ). Στις 12 Ιουνίου ανέλαβε καθήκοντα διοικητή του 2ου Αεροπορικού Στόλου στην Ιταλία, της οποίας το καθεστώς κατέρρεε λόγω της εκεί απόβασης των Δυτικών Συμμάχων. Το Σεπτέμβριο του 1943 διορίστηκε Ανώτατος Διοικητής του 2ου Αεροπορικού Στόλου. Ένα περίπου χρόνο αργότερα, το χειμώνα του 1944, διαγνώστηκε με καρκίνο του εγκεφάλου και αναγκάστηκε αρχικά να πάρει άδεια ενός μήνα (27 Οκτωβρίου ως 27 Νοεμβρίου 1944), μετά την παρέλευση της οποίας τέθηκε στην εφεδρεία χωρίς να αναλάβει πάλι ενεργό δράση. Έζησε ωστόσο για να δει την καταστροφή και την άνευ όρων παράδοση της χώρας του στις 8 Μαΐου 1945, μετά την οποία περιήλθε σε αμερικανική αιχμαλωσία. Η κατάστασή του επιδεινώθηκε και κρίθηκε απαραίτητη εγχείρηση στον εγκέφαλό του, από την οποία ο Βόλφραμ φον Ρίχτχοφεν πέθανε λόγω εγκεφαλικού επεισοδίου σε νοσοκομείο της Luftwaffe στη λουτρόπολη Μπαντ Ισλ της Αυστρίας στις 12 Ιουλίου 1945, σε ηλικία 49 ετών.Ο μεγαλύτερος γιος του, Βόλφραμ, ακολούθησε και αυτός την σταδιοδρομία του πατέρα του και κατετάγη στην Πολεμική Αεροπορία. Κηρύχθηκε αγνοούμενος κατά τα τέλη Αυγούστου 1944 στο Ιάσιο της Ρουμανίας. Ο Γκετς ασχολήθηκε με το εμπόριο, ενώ η Έλεν νυμφεύθηκε τον Βίκτορ Φρίτσε (Victor Fritsche, 1912–2002), κρατικό αξιωματούχο στο Μόναχο. Παρατίθενται οι διακρίσεις (παράσημα και μετάλλια) που απονεμήθηκαν στον Ρίχτχοφεν κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του σταδιοδρομίας: Σιδηρούς Σταυρός 1ης Τάξεως (21 Σεπτεμβρίου 1914) Σιδηρούς Σταυρός 2ας Τάξεως (Ιούνιος 1918) Μετάλλιο Ηγετών της Αεροπορίας 1914 Σταυρός της Τιμής για τους Μαχητές του Μετώπου Μετάλλιο Στρατιωτικού της Ισπανίας Χρυσός Ισπανικός Σταυρός με Ξίφη και Διαμάντια (6 Ιουνίου 1939) Μετάλλιο της Ισπανικής Εκστρατείας 1936-1939 με Διαμάντια Πόρπη επί του Σιδηρού Σταυρού 2ας Τάξεως 1939 (12 Σεπτεμβρίου 1939) Πόρπη επί του Σιδηρού Σταυρού 1ης Τάξεως 1939 (25 Σεπτεμβρίου 1939) Κονκάρδα Συνδυασμένων Πιλότων–Παρατηρητών με Διαμάντια (Αύγουστος 1940) Ρουμανικό Τάγμα του Μιχαήλ του Γενναίου 3ης Τάξεως (29 Ιουλίου 1942) Μετάλλιο «Χειμερινός Αγώνας στην Ανατολή 1941/42» Ασπίδα της Κριμαίας Περιβραχιόνιο «Κρήτη» Ρουμανικό Τάγμα του Μιχαήλ του Γενναίου 2ας Τάξεως (13 Φεβρουαρίου 1943) Έμβλημα Υπηρεσίας της Βέρμαχτ 4ης Τάξεως, 4 έτη Έμβλημα Υπηρεσίας της Βέρμαχτ 3ης Τάξεως, 12 έτη Έμβλημα Υπηρεσίας της Βέρμαχτ 2ας Τάξεως, 18 έτη Έμβλημα Υπηρεσίας της Βέρμαχτ 1ης Τάξεως, 25 έτη Αναμνηστικό Περιβραχιόνιο «Μοίρα Καταδίωξης Βαρόνου φον Ρίχτχοφεν Νο. 1 1917/18» Επτά αναφορές στην Ημερήσια Διαταγή της Βέρμαχτ Σταυρός των Ιπποτών του Σιδηρού Σταυρού με Φύλλα Δρυός 31ος τον Σταυρό των Ιπποτών του Σιδηρού Σταυρού στις 17 Μαΐου 1940 ως Υποπτέραρχος (Generalmajor) και επικεφαλής του 4ου Αεροπορικού Στόλου 26ος τα Φύλλα Δρυός στις 17 Ιουλίου 1941 ως Πτέραρχος των Αεροπόρων και επικεφαλής του 4ου Αεροπορικού Στόλου Beevor, Antony (2004). Στάλινγκραντ. Αθήνα: Εκδόσεις Γκοβόστη. ISBN 960-270-968-5. Eberle, Henrik (2007). Το Βιβλίο Χίτλερ. Ο απόρρητος φάκελος για τον Χίτλερ που παρέδωσαν στο Στάλιν οι Σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες. Αθήνα: Εκδόσεις Κέδρος. ISBN 978-960-04-3499-6. Schmidt, Wolfgang: „Richthofen, Wolfram Karl Ludwig Moritz Hermann Freiherr von“. Από το Neue Deutsche Biographie 21 (2003), σ. 545-546 (Γερμανικά) Generalfeldmarschall Wolfram Freiherr von Richthofen. Άρθρο στον ιστοχώρο Lexicon der Wehmacht (Γερμανικά) Generalfeldmarschall Dr.ing. Wolfram Freiherr von Richthofen. Από τον ιστοχώρο Ritterkreuzträger 1939-1945 (Γερμανικά) Generalfeldmarschall Dr.ing. Wolfram Freiherr von Richthofen. Βιογραφικό από τον ιστοχώρο Axis Biographical Research (Αγγλικά) Κατάλογος διακρίσεων του Ρίχτχοφεν στην ιστοσελίδα TracesOfWar