Πειραματικός κινηματογράφος

Ο πειραματικός κινηματογράφος ή ο κινηματογράφος της πρωτοπορίας (αγγλικά: Experimental film ή avant-garde cinema‎) χαρακτηρίζεται ο τρόπος δημιουργίας ταινιών που επαναξιολογεί αυστηρά τις κινηματογραφικές φόρμες και διερευνά μη αφηγηματικές μορφές ή εναλλακτικές σε παραδοσιακές αφηγήσεις ή μεθόδους εργασίας. Πολλές πειραματικές ταινίες, ιδιαίτερα οι πρώτες, σχετίζονται με τέχνες σε άλλους κλάδους, όπως η ζωγραφική, ο χορός, η λογοτεχνία και η ποίηση, ή προκύπτουν από έρευνα και ανάπτυξη νέων τεχνικών πόρων. Ενώ ορισμένες πειραματικές ταινίες έχουν διανεμηθεί μέσω διαδραστικών καναλιών ή ακόμη και προβάλονται σε εμπορικά στούντιο, η συντριπτική πλειονότητα έχει δημιουργηθεί σε πολύ χαμηλούς προϋπολογισμούς με ελάχιστο συνεργείο ή ένα άτομο και είτε αυτοχρηματοδοτείται είτε υποστηρίζεται από μικρές επιχορηγήσεις. Οι πειραματικοί κινηματογραφιστές ξεκινούν γενικά ως ερασιτέχνες, και μερικοί χρησιμοποιούν τις πειραματικές ταινίες ως εφαλτήριο στην εμπορική παραγωγή ταινιών ή τη μετάβαση σε ακαδημαϊκές θέσεις. Ο στόχος της πειραματικής δημιουργίας ταινιών είναι να αποδώσει το προσωπικό όραμα ενός καλλιτέχνη ή να προωθήσει το ενδιαφέρον για τη νέα τεχνολογία παρά να ψυχαγωγήσει ή να δημιουργήσει έσοδα, όπως συμβαίνει με τις εμπορικές ταινίες.

 Ο όρος "πειραματικός κινηματογράφος" περιγράφει μια σειρά από στυλ δημιουργίας ταινιών που συχνά διαφέρουν και συχνά αντιτίθενται στις πρακτικές της κύριας εμπορικής και ντοκιμαντερίστικης δημιουργίας ταινιών . Ο όρος πρωτοπορία χρησιμοποιείται επίσης, για τις ταινίες του είδους που γυρίστηκαν τη δεκαετία του '20 στη Γαλλία, τη Γερμανία ή τη Ρωσία, για να περιγράψει αυτό το έργο, και το " υπόγειο " χρησιμοποιήθηκε στη δεκαετία του '60, αν και είχε επίσης άλλους συνειρμούς. Σήμερα επικρατεί ο όρος «πειραματικός κινηματογράφος», γιατί είναι δυνατό να γίνουν πειραματικές ταινίες χωρίς την παρουσία κανενός κινήματος πρωτοπορίας στον πολιτιστικό τομέα. Ενώ το "πειραματικό" καλύπτει ένα ευρύ φάσμα πρακτικής, μια πειραματική ταινία συχνά χαρακτηρίζεται από την απουσία γραμμικής αφήγησης, τη χρήση διαφόρων τεχνικών αφαίρεσης - εκτός εστίασης, γρήγορο μοντάζ - χρήση ασύγχρονου (μη διηγητικός) ήχο ή ακόμα και απουσία οποιουδήποτε ηχητικού κομματιού. Ο στόχος είναι συχνά να τοποθετηθεί ο θεατής σε μια πιο ενεργή και πιο στοχαστική σχέση με την ταινία. Τουλάχιστον στη δεκαετία του 1960, και σε κάποιο βαθμό μετά, πολλές πειραματικές ταινίες πήραν μια αντίθετη στάση απέναντι στην κυρίαρχη κουλτούρα. Οι περισσότερες πειραματικές ταινίες γίνονται με πολύ χαμηλούς προϋπολογισμούς, αυτοχρηματοδοτούμενες ή χρηματοδοτούνται μέσω μικρών επιχορηγήσεων, με ελάχιστο συνεργείο ή, συχνά ένα συνεργείο μόνο ενός ατόμου, τον σκηνοθέτη. Ορισμένοι κριτικοί έχουν υποστηρίξει ότι πολλές πειραματικές ταινίες δεν είναι πλέον στην πραγματικότητα «πειραματικές», αλλά στην πραγματικότητα έχουν γίνει κύριο είδος ταινιών . Πολλά από τα πιο τυπικά χαρακτηριστικά της —όπως οι μη αφηγηματικές, ιμπρεσιονιστικές ή ποιητικές προσεγγίσεις στην δημιουργία της ταινίας— καθορίζουν αυτό που γενικά θεωρείται «πειραματικό». Στη δεκαετία του 1920, δύο συνθήκες έκαναν την Ευρώπη έτοιμη για την εμφάνιση του πειραματικού κινηματογράφου. Πρώτον, ο κινηματογράφος ωρίμασε ως μέσο και η μεγάλη αντίσταση στη μαζική ψυχαγωγία άρχισε να μειώνεται. Δεύτερον, τα πρωτοποριακά κινήματα στις εικαστικές τέχνες άκμασαν. Ειδικά οι Ντανταϊστές και οι Σουρεαλιστές πήγαν προς τον κινηματογράφο. Το Entr'acte του Ρενέ Κλαιρ (1924) με τους Φράνσις Πικαμπιά, Μαρσέλ Ντυσάν και Μαν Ραίη, και με μουσική του Ερίκ Σατί, μετέφερε την τρελή κωμωδία σε nonsequitur. Οι καλλιτέχνες Χανς Ρίχτερ, Ζαν Κοκτώ, Marcel Duchamp, Ζερμαίν Ντυλάκ και Βίκινγκ Έγκελινγκ συνέβαλαν όλοι με ντανταϊστικές/σουρεαλιστικές ταινίες. Οι Φερνάν Λεζέ, Ντάντλεϊ Μέρφι και Man Ray δημιούργησαν την ταινία Ballet Mécanique (1924), η οποία έχει περιγραφεί ως Ντανταϊστική, Κυβιστική ή Φουτουριστική . Η Ντυσάν δημιούργησε την αφηρημένη ταινία Anémic Cinéma (1926). Αλμπέρτο Καβαλκάντι σκηνοθέτησε το Rien que les heures (1926), ο Βάλτερ Ρούτμαν σκηνοθέτησε το Berlin: Symphony of a Metropolis (1927) και ο Τζίγκα Βερτόφ γύρισε το Man With a Movie Camera (1929), πειραματικές «συμφωνίες πόλεων» του Παρισιού, του Βερολίνου και του Κιέβου . αντίστοιχα. Μια διάσημη πειραματική ταινία είναι ο Ανδαλουσιανός σκύλος (1929) των Λουίς Μπουνιουέλ και Σαλβαδόρ Νταλί . Οι ταινίες μικρού μήκους κινουμένων σχεδίων του Χανς Ρίχτερ, οι αφηρημένες ταινίες του Όσκαρ Φίσινγκερ και οι ταινίες GPO του Len Lye είναι παραδείγματα πιο αφηρημένων ευρωπαϊκών ταινιών πρωτοπορίας. Δουλεύοντας στη Γαλλία, μια άλλη ομάδα κινηματογραφιστών χρηματοδότησε επίσης ταινίες μέσω της υποστήριξης και τις διένειμε μέσω κινηματογραφικών λεσχών, ωστόσο ήταν αφηγηματικές ταινίες που δεν συνδέονται με μια σχολή πρωτοπορίας. Ο μελετητής κινηματογράφου Ντέιβιντ Μπόρντγουελ έχει μεταγλωττίσει αυτούς τους Γάλλους ιμπρεσιονιστές και συμπεριέλαβε τους Αμπέλ Γκανς, Ζαν Επστάιν, Μαρσέλ Λ'Ερμπιέ και Ντιμίτρι Κιρσάνωφ . Αυτές οι ταινίες συνδυάζουν πειραματισμό αφήγησης, ρυθμικό μοντάζ και κιμηματογράφηση και έμφαση στην υποκειμενικότητα των χαρακτήρων. Το 1952, το πρωτοποριακό κίνημα των Lettrists, στη Γαλλία, προκάλεσε ταραχές στο Φεστιβάλ των Καννών, όταν προβλήθηκε το Traité de bave et d'éternité (επίσης γνωστό ως Δηλητήριο και Αιωνιότητα ) του Ισίδωρου Ίσου . Μετά την κριτική τους για τον Τσάρλι Τσάπλιν στη συνέντευξη Τύπου του 1952 στο Παρίσι για το Limelight του Τσάπλιν, υπήρξε μια διάσπαση μέσα στο κίνημα. Οι Ultra-Lettrists συνέχισαν να προκαλούν αναστάτωση όταν ανακοίνωσαν τον θάνατο του κινηματογράφου και έδειξαν τις νέες υπεργραφικές τεχνικές τους. Το πιο διαβόητο παράδειγμα είναι το Ουρλιαχτό υπέρ του ντε Σαντ ( Hurlements en Faveur de Sade ) του Γκυ Ντεμπόρ του 1952. Οι Σοβιετικοί κινηματογραφιστές, επίσης, βρήκαν ένα αντίστοιχο της μοντερνιστικής ζωγραφικής και φωτογραφίας στις θεωρίες τους για το μοντάζ . Οι ταινίες των Τζίγκα Βερτόφ, Σεργκέι Αϊζενστάιν, Λεβ Κουλέσωφ, Αλεξάντερ Ντοβζένκο και Βσέβολοντ Πουντόβκιν συνέβαλαν καθοριστικά στην παροχή ενός εναλλακτικού μοντέλου από αυτό που προσέφερε το κλασικό Χόλιγουντ . Αν και δεν ήταν πειραματικές ταινίες αυτές καθαυτές, συνέβαλαν στην κινηματογραφική γλώσσα της πρωτοπορίας. Η Ιταλία είχε μια ιστορικά δύσκολη σχέση με την πρωτοπορία, αν και η γέννηση του κινηματογράφου συνέπεσε με την εμφάνιση του ιταλικού φουτουρισμού . Ενδεχομένως το νέο μέσο κινηματογράφου ταίριαζε τέλεια με τις ανησυχίες του φουτουρισμού, ένα διάσημο για την προώθηση της νέας αισθητικής, κίνησης και τρόπων αντίληψης. Ειδικά, δεδομένης της γοητείας του φουτουριστικού με την αίσθηση της ταχύτητας και του δυναμισμού της σύγχρονης ζωής. Ωστόσο, ό,τι έχει απομείνει από τον φουτουριστικό κινηματογράφο είναι κυρίως στα χαρτιά, πολλές ταινίες έχουν χαθεί πολύ και άλλες δεν έγιναν ποτέ. Μεταξύ αυτών των λογοτεχνιών αξίζει να σημειωθεί ο Φουτουριστικός Κινηματογράφος (Marinetti et al., 1916), το Τεχνικό Μανιφέστο της Φουτουριστικής Λογοτεχνίας (1912), το Θέατρο Variety (1913), το Φουτουριστικό Συνθετικό Θέατρο (1915) και η Νέα Θρησκεία - Ηθική της Ταχύτητας (1916). Ίσως, οι μελλοντολόγοι ήταν από τις πρώτες ομάδες πρωτοποριακών ταινιών που αφοσιώθηκαν στις δυνατότητες της εικόνας, υμνώντας την κίνηση και στοχεύοντας σε μια αντι-αφηγηματική αισθητική. Ο Μαρινέτι αναφέρει: «Ο κινηματογράφος είναι μια αυτόνομη τέχνη. Επομένως, ο κινηματογράφος δεν πρέπει ποτέ να αντιγράφει το θέατρο. Ο κινηματογράφος, όντας ουσιαστικά εικαστικός, πρέπει πάνω απ' όλα να εκπληρώσει την εξέλιξη της ζωγραφικής, να ξεκολλήσει από την πραγματικότητα, από τη φωτογραφία, από το χαριτωμένο και επίσημο..." Όπως επεξηγείται στο απόσπασμα, η εικόνα είναι το πραγματικό θέμα, όχι η ιστορία ή η υποκριτική, μια προσέγγιση και στάση που παραμένουν αληθινές για όλη την ιστορία της πειραματικής δημιουργίας ταινιών. Ο Anton Giulio Bragaglia είναι αναμφίβολα ο πιο γνωστός σκηνοθέτης από το φουτουριστικό κίνημα. A. L. Rees, A History of Experimental Film and Video (British Film Institute, 1999). Malcolm Le Grice, Abstract Film and Beyond (MIT Press, 1977). Scott MacDonald, A Critical Cinema, Volumes 1, 2, 3, 4 and 5 (Berkeley: University of California Press, 1988, 1992, 1998, 2005, and 2006). Scott MacDonald, Avant-Garde Film: Motion Studies (Cambridge: Cambridge University Press, 1993). Holly Rogers, Sounding the Gallery: Video and the Rise of Art-Music (Oxford: Oxford University Press, 2013). Holly Rogers and Jeremy Barham, the Music and Sound of Experimental Film (Oxford: Oxford University Press, 2017). James Peterson, Dreams of Chaos, Visions of Order: Understanding the American Avant-Garde Cinema (Detroit: Wayne State University Press, 1994). Jack Sargeant, Naked Lens: Beat Cinema (Creation, 1997). P. Adams Sitney, Visionary Film: The American Avant-Garde (New York: Oxford University Press, 1974). Michael O'Pray, Avant-Garde Film: Forms, Themes and Passions (London: Wallflower Press, 2003). David Curtis (ed.), A Directory of British Film and Video Artists (Arts Council, 1999). David Curtis, Experimental Cinema - A Fifty Year Evolution (London. Studio Vista. 1971) Wheeler Winston Dixon, The Exploding Eye: A Re-Visionary History of 1960s American Experimental Cinema (Albany, NY: State University of New York Press, 1997) Wheeler Winston Dixon and Gwendolyn Audrey Foster (eds.) Experimental Cinema - The Film Reader (London: Routledge, 2002) Stan Brakhage, Film at Wit's End - Essays on American Independent Filmmakers (Edinburgh: Polygon. 1989) Stan Brakhage, Essential Brakhage - Selected Writings on Filmmaking (New York: McPherson. 2001) Parker Tyler, Underground Film: A Critical History (New York: Grove Press, 1969) Jeffrey Skoller Shadows, Specters, Shards: Making History in Avant-Garde Film (Minneapolis: Minnesota UP, 2005) Jackie Hatfield, Experimental Film and Video (John Libbey Publishing, 2006; distributed in North America by Indiana University Press) Gene Youngblood, Expanded Cinema (Dutton, 1970) available as pdf at Ubuweb Dominique Noguez, Éloge du cinéma expérimental (Paris Expérimental, 2010, 384 p. (ISBN 978-2-912539-41-0), in French) Paris Expérimental Al Rees, David Curtis, Duncan White, Stephen Ball, Editors,Expanded Cinema: Art, Performance and Film, (Tate Publishing, 2011) Chris Meigh-Andrews, A History of Video Art(Bloomsbury Publishing, 2014) Rachel Simpson, Avant-Garde Video Art: How Experimental Filmmakers Create Immersive Experiences That Transcend Generic Cinema (2018) 20 βασικές ταινίες για μια εισαγωγή στον κινηματογράφο πρωτοπορίας