Πολωνικός μεταμοντερνισμός

Ο πολωνικός μεταμοντερνισμός αναφέρεται στην πολιτιστική, καλλιτεχνική και φιλοσοφική ανάπτυξη εντός της πολωνικής κοινωνίας, η οποία συμπίπτει με την πτώση του κομμουνισμού και τις δημοκρατικές μεταβάσεις που οδήγησαν στην ένταξη της Πολωνίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004.

 Ο λόγος για τη φιλοσοφική έννοια και τη λογοτεχνική επίγνωση του μεταμοντερνισμού εμφανίστηκε στην πολωνική κριτική πολύ πριν από την κατάρρευση του Σοβιετικού Μπλοκ, που προκλήθηκε από πολυάριθμες δημοσιεύσεις συγγραφέων που χαρακτηρίζονται πλέον ως μεταμοντερνιστές, συμπεριλαμβανομένων των Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Κουρτ Βόνεγκατ, Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ, καθώς και των Ρέιμοντ Φέντερμαν, Τζον Χοκς και Ιχάμπ Χασάν μεταξύ άλλων (ξεχωριστές ανθολογίες). Ήδη πριν από το τέλος της δεκαετίας του 1970, ο Σάμιουελ Μπέκετ παρήχθη στην Πολωνία από πάνω από δώδεκα εθνικά θέατρα σε επτά μητροπολιτικές πόλεις, συμπεριλαμβανομένης της κύριας τηλεοπτικής μετάδοσης το 1971. Το έργο του Περιμένοντας τον Γκοντό σε μετάφραση έκανε πρεμιέρα ήδη από το 1957 τόσο στη Βαρσοβία (στο Teatr Współczesny) όσο και στην Κρακοβία (Teatr 38). Ο πολωνικός μεταμοντερνισμός μπορεί να εντοπιστεί στο έργο του πολυγραφότατου ποιητή και θεατρικού συγγραφέα Ταντέους Ρουζέβιτς, των φιλοσόφων Λέσεκ Κοουακόφσκι, Στανίσουαφ Λεμ, Ταντέους Κάντορ ή στα έργα διαφόρων Πολωνών μεταναστών συγγραφέων όπως ο νομπελίστας Τσέσλαφ Μίλος και των σύγχρονών του, συμπεριλαμβανομένου του Βίτολντ Γκομπρόβιτς. Η βάση για τη ιδιαιτερότητα του πολωνικού μεταμοντερνισμού καθιερώθηκε avant la lettre ήδη στο μεσοπόλεμο μέσω των αμφιλεγόμενων, αν και ευρέως αναγνωρισμένων έργων του Στανίσουαφ Ιγκνάτσι Βιτκιέβιτς (Χρυσή Δάφνη της Πολωνικής Ακαδημίας Λογοτεχνίας, 1935) και του Κάρολ Ιζικόφσκι, μεταξύ άλλων. Στο πολωνικό πλαίσιο, ο μεταμοντερνισμός έχει κατηγοριοποιηθεί από τους κριτικούς λογοτεχνίας ως το πλαίσιο του πλουραλισμού που είναι απαραίτητο για την επιτυχία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης όσον αφορά τη μετα-εθνική ποικιλομορφία και τις περιφερειακές διαφορές.Η επίσημη υποδοχή του μεταμοντερνισμού στη μετακομμουνιστική Πολωνία ήταν κάπως καθυστερημένη. Συνάντησε σοβαρά εμπόδια όχι τόσο από το πρώην κομμουνιστικό κατεστημένο όσο από την ίδια την Αλληλεγγύη και την Καθολική Εκκλησία, που και οι δύο προώθησαν «κολλεκτιβιστικές» και όχι «φιλελεύθερες» αξίες. Ωστόσο, αρχής γενομένης από τη δεκαετία του 1990 και καθ΄ όλη τη διάρκεια των αρχών του 21ου αιώνα, ο μεταμοντερνισμός άρχισε να εδραιώνεται σταθερά ειδικά στους τομείς της ποίησης και της θεωρίας της τέχνης. Πολωνοί αρχιτέκτονες (Τσέσουαφ Μπιελέτσκι, Μάρεκ Μπουντζίνσκι) και επιλεγμένοι κινηματογραφιστές (π.χ. Κσίστοφ Κιεσλόφσκι, Γιούλιους Μαχούλσκι, Αγκνιέσκα Χόλαντ, Γιαν Κομάσα) συμβάλλουν ουσιαστικά στον πολωνικό μεταμοντερνιστικό αντιθεμελιωτισμό στη λαϊκή κουλτούρα. Αν και ο μεταμοντερνισμός προωθήθηκε ευρέως στο λεγόμενο Drugi obieg (δεύτερη κυκλοφορία) από τον πολωνικό υπόγειο τύπο, έχει επίσης επικριθεί ως άμορφος τόσο από τους Καθολικούς φιλοσόφους, όσο και από τους «πεσόντες μαρξιστές», που πιστώθηκε με την εμφάνιση του κοινωνιο-μεταμοντερνισμού στην Πολωνία – βασίζεται στον ακραίο σχετικισμό και την πικρή αίσθηση του χιούμορ (βλ. Σουαβόμιρ Μρόζεκ). Ο συνεχής διάλογος που εκτείνεται πολύ πέρα από τον στρατιωτικό νόμο στην Πολωνία, οδήγησε τελικά στην καταστροφή της ολοκληρωτικής ιδεολογίας και στην αναπόφευκτη αποδοχή του πλουραλισμού έναντι του θεμελιωτισμού στη θεωρία της τέχνης.Ο μεταμοντερνισμός εισήλθε στην Πολωνία τη δεκαετία του 1960 στο τέλος της σταλινικής περιόδου (με τον Άντζεϊ Βρουμπλέφσκι να έχει τη μεγαλύτερη επίδραση στη μεταπολεμική παραστατική ζωγραφική). Συνδυάστηκε με την έλευση του εννοιολογισμού, της ποπ αρτ, καθώς και του νεοεξπρεσιονισμού. Αυτά τα νέα κινήματα – ξεκινώντας ως ανεπίσημοι πολιτικοί και καλλιτεχνικοί λόγοι – αμφισβήτησε την τεράστια μήτρα της πολωνικής θεσμοθετημένης κουλτούρας που ορίστηκε πριν από το 1989 από το μονοκομματικό σύστημα και τη χρήση του πολιτικά φορτισμένου ρεαλισμού ως μέθοδος κοινωνικού ελέγχου. Ιστορία της Πολωνίας (1945-1989) Ιστορία της Πολωνίας (1989-σήμερα) Μοντερνισμός και μεταμοντερνισμός Πολωνική λογοτεχνία Σοσιαλιστικός ρεαλισμός