Ιστορία της γύμνιας

Η ιστορία της γύμνιας περιλαμβάνει κοινωνικές στάσεις για τη γυμνότητα του ανθρώπινου σώματος σε διαφορετικούς πολιτισμούς της ιστορίας. Η χρήση ενδυμάτων για την κάλυψη του σώματος είναι μια από τις αλλαγές που σηματοδοτούν το τέλος της Νεολιθικής περιόδου και την αρχή των πολιτισμών. Η γύμνια (ή σχεδόν πλήρης γύμνια) ήταν παραδοσιακά ο κοινωνικός κανόνας τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες σε ορισμένους πολιτισμούς κυνηγών-συλλεκτών σε ζεστά κλίματα και εξακολουθεί να είναι κοινή σε πολλούς αυτόχθονες πληθυσμούς. Η ανάγκη κάλυψης του σώματος συνδέεται με την ανθρώπινη μετανάστευση από τις τροπικές περιοχές σε κλίματα όπου χρειάζονταν ρούχα για προστασία από τον ήλιο, τη ζέστη και τη σκόνη στη Μέση Ανατολή ή από κρύο και βροχή σε Ευρώπη και Ασία. Η πρώτη χρήση δερμάτων και υφασμάτων μπορεί να ήταν ως στολισμός, μαζί με τροποποίηση σώματος, ζωγραφική σώματος και κοσμήματα, που εφευρέθηκαν αρχικά για άλλους σκοπούς, όπως μαγεία, διακόσμηση, λατρεία ή κύρος. Οι δεξιότητες που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή τους φάνηκαν να είναι αργότερα επίσης πρακτικές. Στις σύγχρονες κοινωνίες, η πλήρης δημόσια γύμνια έγινε ολοένα και πιο σπάνια καθώς η γύμνια συνδέθηκε με χαμηλότερη θέση, αλλά το ήπιο μεσογειακό κλίμα επέτρεπε ελάχιστα ρούχα και σε αρκετούς αρχαίους πολιτισμούς, το αθλητικό ή/και λατρευτικό γυμνό ανδρών και αγοριών ήταν μια φυσική έννοια. Στην Αρχαία Ελλάδα, η γύμνια συνδέθηκε με την τελειότητα των θεών. Στην Αρχαία Ρώμη, η πλήρης γύμνια θα μπορούσε να είναι δημόσια ντροπή, αν και υπήρχε στα δημόσια λουτρά ή στην ερωτική τέχνη. Στον δυτικό κόσμο, με την εξάπλωση του Χριστιανισμού, κάθε θετικός συσχετισμός με το γυμνό αντικαταστάθηκε με έννοιες της αμαρτίας και της ντροπής. Αν και η εκ νέου ανακάλυψη των ελληνικών ιδεωδών στην Αναγέννηση επανέφερε τη γύμνια σε συμβολικό νόημα στην τέχνη, από τη βικτωριανή εποχή, η δημόσια γύμνια θεωρήθηκε άσεμνη. Στην Ασία, η δημόσια γύμνια έχει θεωρηθεί ως παραβίαση της κοινωνικής ευπρέπειας και όχι ως αμαρτία, περισσότερο ως ντροπή. Ωστόσο, στην Ιαπωνία, τα κοινόχρηστα μεικτά λουτρά ήταν αρκετά φυσιολογικά και συνηθισμένα μέχρι τη Μεταρρύθμιση Μεϊτζί. Ενώ οι ανώτερες τάξεις είχαν μετατρέψει τα ρούχα σε μόδα, εκείνοι που δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά συνέχισαν να κολυμπούν ή να λούζονται ανοιχτά σε φυσικές πηγές νερού ή να κάνουν συχνά κοινόχρηστα λουτρά μέχρι τον 19ο αιώνα. Η αποδοχή της δημόσιας γύμνιας επανεμφανίστηκε στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Τα φιλοσοφικά βασισμένα κινήματα, ιδιαίτερα στη Γερμανία, αντιτάχθηκαν στην άνοδο της εκβιομηχάνισης. Το Freikörperkultur (Κουλτούρα Ελεύθερου Σώματος) αντιπροσώπευε την επιστροφή στη φύση και την εξάλειψη της ντροπής. Στη δεκαετία του 1960, ο γυμνισμός μετατράπηκε από μια μικρή υποκουλτούρα σε μέρος μιας γενικής απόρριψης των περιορισμών στο σώμα. Οι γυναίκες επαναβεβαίωσαν το δικαίωμα να αποκαλύπτουν το στήθος τους δημόσια, κάτι που ήταν ο κανόνας μέχρι τον 17ο αιώνα. Η τάση συνεχίστηκε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, με τη δημιουργία πολλών προαιρετικών χώρων ένδυσης σε πάρκα και παραλίες. Μέσα από όλες τις ιστορικές αλλαγές στις ανεπτυγμένες χώρες, οι πολιτισμοί στα τροπικά κλίματα της υποσαχάριας Αφρικής και του τροπικού δάσους του Αμαζονίου συνέχισαν τις παραδοσιακές πρακτικές τους, όντας εν μέρει ή εντελώς γυμνοί κατά τις καθημερινές δραστηριότητες.

 Η σχετική τριχοφυΐα του homo sapiens απαιτεί βιολογική εξήγηση, δεδομένου ότι η γούνα αναπτύχθηκε για να προστατεύει άλλα πρωτεύοντα από την υπεριώδη ακτινοβολία, τραυματισμούς, πληγές και τσιμπήματα εντόμων. Πολλές εξηγήσεις περιλαμβάνουν πλεονεκτήματα στην ψύξη όταν οι πρώτοι άνθρωποι μετακινούνταν από σκιερό δάσος σε ανοιχτή σαβάνα, συνοδευόμενη από μια αλλαγή στη διατροφή από πρωτίστως χορτοφαγικό σε κυνήγι, που σήμαινε τρέξιμο μεγάλων αποστάσεων πίσω από το θήραμα. Μια άλλη εξήγηση είναι ότι η γούνα φιλοξενεί εξωπαράσιτα όπως τα τσιμπούρια, τα οποία θα είχαν γίνει περισσότερο πρόβλημα καθώς οι άνθρωποι έγιναν κυνηγοί που ζούσαν σε μεγαλύτερες ομάδες με «μόνιμη βάση». Ωστόσο, αυτό θα ήταν ασυνεπές με την αφθονία των παρασίτων που συνεχίζουν να υπάρχουν στα υπόλοιπα κομμάτια των ανθρώπινων τριχών.Η Νίνα Γιαμπλόνσκι και ο Τζορτζ Τσάπλιν υποστηρίζουν ότι τα πρώιμα ανθρωποειδή, όπως και οι σύγχρονοι χιμπατζήδες, είχαν ανοιχτόχρωμο δέρμα καλυμμένο με σκούρο τρίχωμα. Με την απώλεια της γούνας, το δέρμα με υψηλή περιεκτικότητα σε μελανίνη εξελίχθηκε σύντομα ως προστασία από τις βλάβες από την υπεριώδη ακτινοβολία. Καθώς τα ανθρωποειδή μετανάστευσαν εκτός των τροπικών περιοχών, εξελίσσονταν διάφοροι βαθμοί αποχρωματισμού προκειμένου να επιτραπεί η επαγόμενη από την UVB σύνθεση της προβιταμίνης D3.Η απώλεια των τριχών στο σώμα ήταν ένας παράγοντας σε πολλές πτυχές της ανθρώπινης εξέλιξης. Η ικανότητα να διαχέεται η υπερβολική θερμότητα του σώματος μέσω της εφίδρωσης βοήθησε να καταστεί δυνατή η δραματική διεύρυνση του εγκεφάλου, του πιο ευαίσθητου στη θερμοκρασία οργάνου. Η γύμνια και η ευφυΐα κατέστησαν επίσης απαραίτητη την εξέλιξη μηχανισμών μη λεκτικής σηματοδότησης, όπως το κοκκίνισμα και οι εκφράσεις του προσώπου. Η σηματοδότηση συμπληρώθηκε από την εφεύρεση των διακοσμήσεων σώματος, που εξυπηρετούσαν επίσης την κοινωνική λειτουργία της αναγνώρισης των μελών της ομάδας. Η ένδυση θεωρείται ότι είναι μια προσαρμογή συμπεριφοράς, που προέκυψε από την ανάγκη προστασίας από τα στοιχεία, συμπεριλαμβανομένου του ήλιου (για αποχρωματισμένους ανθρώπινους πληθυσμούς) και τις χαμηλές θερμοκρασίες, καθώς οι άνθρωποι μετανάστευαν σε ψυχρότερες περιοχές. Υπολογίζεται ότι οι ανατομικά σύγχρονοι άνθρωποι εξελίχθηκαν πριν από 260.000 έως 350.000 χρόνια. Μια γενετική ανάλυση εκτιμά ότι οι ψείρες των ρούχων αποκλίνονταν από τους προγόνους της ψείρας τουλάχιστον κατά 83.000 και πιθανώς πριν από 170.000 χρόνια, υποδηλώνοντας ότι η χρήση ρούχων πιθανότατα ξεκίνησε από ανατομικά σύγχρονους ανθρώπους στην Αφρική πριν από τη μετανάστευση τους σε ψυχρότερα κλίματα. Αυτό που τώρα ονομάζεται ρούχα μπορεί να προήλθε μαζί με άλλους τύπους στολισμού, συμπεριλαμβανομένων κοσμημάτων, χρωμάτων σώματος, τατουάζ και άλλων τροποποιήσεων του σώματος, «ντύνοντας» το γυμνό σώμα χωρίς να το κρύβουν. Ο στολισμός του σώματος είναι μία από τις αλλαγές που συνέβησαν στην ύστερη Παλαιολιθική περίοδο (πριν από 40.000 έως 60.000 χρόνια) που υποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι είχαν γίνει όχι μόνο ανατομικά αλλά πολιτισμικά και ψυχολογικά σύγχρονοι, ικανοί για αυτοστοχασμό και συμβολική αλληλεπίδραση.Μία από τις ενδείξεις της αυτογνωσίας ήταν η εμφάνιση της τέχνης. Οι παλαιότερες σωζόμενες απεικονίσεις του ανθρώπινου σώματος περιλαμβάνουν τα μικρά ειδώλια που βρέθηκαν σε όλη την Ευρασία και ονομάζονται γενικά «Αφροδίτες», αν και μερικά είναι αρσενικά και άλλα δεν μπορούν να αναγνωριστούν. Ενώ οι πιο διάσημες είναι παχύσαρκες, άλλες είναι λεπτές αλλά υποδηλώνουν εγκυμοσύνη, η οποία γενικεύεται ως αντιπροσωπευτική της γονιμότητας. Η ευρεία συνήθης χρήση των ενδυμάτων είναι μια από τις αλλαγές που σηματοδοτούν το τέλος της Νεολιθικής περιόδου και την αρχή του πολιτισμού. Τα ρούχα και ο στολισμός έγιναν μέρος της συμβολικής επικοινωνίας που σημάδεψε τη συμμετοχή ενός ατόμου στην κοινωνία του. Έτσι, η γύμνια στην καθημερινή ζωή σήμαινε να βρίσκεσαι στο κάτω μέρος της κοινωνικής κλίμακας, χωρίς αξιοπρέπεια και θέση. Ωστόσο, η αφαίρεση ρούχων για τη δουλειά ή το μπάνιο ήταν συνηθισμένη και θεότητες και ήρωες μπορεί να απεικονίζονται γυμνοί για να αντιπροσωπεύουν τη γονιμότητα, τη δύναμη ή την αγνότητα. Ορισμένες εικόνες ήταν διακριτικά ή ρητά ερωτικές, απεικονίζοντας υποδηλωτικές στάσεις ή σεξουαλική δραστηριότητα. Στη Μεσοποταμία, οι περισσότεροι άνθρωποι είχαν ένα μόνο ρούχο, συνήθως ένα λινό ύφασμα που τυλίγονταν και δένονταν. Το να μην έχεις ρούχα σήμαινε να είσαι στο κατώτατο σημείο της κοινωνικής κλίμακας, να είσαι χρεωμένος ή αν είσαι σκλάβος, να μην σου παρέχονται ρούχα. Στην περίοδο Ουρούκ αναγνωρίστηκε η ανάγκη για λειτουργική και πρακτική γύμνια κατά την εκτέλεση πολλών εργασιών, αν και η γύμνια των εργατών τόνιζε την κοινωνική διαφορά μεταξύ των υπηρετών και της ελίτ, που ήταν ντυμένοι.Η ταυτότητα της θεάς που απεικονίζεται στο Ανάγλυφο Μπάρνεϊ είναι ένα θέμα επιστημονικής συζήτησης. Η Λίλιθ, η Ινάννα ή η Κιλίλι ο αγγελιοφόρος της ή η Ερεσκιγκάλ προτείνονται. Για τον μέσο άνθρωπο στην Αρχαία Αίγυπτο τα ρούχα άλλαξαν ελάχιστα από την αρχή μέχρι το Μέσο Βασίλειο. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι φορούσαν ελάχιστα ρούχα. Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες των κατώτερων τάξεων ήταν συνήθως γυμνοί στο στήθος και ξυπόλητοι, φορώντας ένα απλό περίζωμα ή φούστα στη μέση τους. Οι υπηρέτες και οι σκλάβοι ήταν γυμνοί ή φορούσαν περίζωμα. Η γύμνια θεωρούνταν φυσική κατάσταση. Αν και τα γεννητικά όργανα των ενηλίκων ήταν γενικά καλυμμένα, η γύμνια στην αρχαία Αίγυπτο δεν ήταν παραβίαση κανενός κοινωνικού κανόνα, αλλά πιο συχνά μια κατάσταση που υποδήλωνε έλλειψη πλούτου. Εκείνοι που είχαν την οικονομική δυνατότητα να το κάνουν κάλυπταν περισσότερα. Οι εργάτες μπορεί να είναι γυμνοί ενώ κάνουν εργασίες που καθιστούν τα ρούχα μη πρακτικά, όπως ψαράδες ή εκείνοι που πλένουν ρούχα σε ένα ποτάμι. Πρώιμες περίοδοι Κατά την Πρώιμη Δυναστική Περίοδο, (3150–2686 π.Χ.), και το Παλαιό Βασίλειο, (2686–2180 π.Χ.) η πλειοψηφία των ανδρών και των γυναικών φορούσαν παρόμοια ενδυμασία. Οι φούστες που ονομάζονταν σέντι —που προέκυψαν από τα περιζώματα και έμοιαζαν με μοντέρνα κιλτ— ήταν συνηθισμένα ρούχα. Οι γυναίκες των ανώτερων τάξεων φορούσαν συνήθως ένα καλασίρι, ένα φόρεμα από φαρδύ κάλυμμα ή ημιδιαφανές λινό που έφτανε ακριβώς πάνω ή κάτω από το στήθος. Γυναίκες διασκεδαστές εμφανίστηκαν γυμνές. Τα παιδιά μπορεί να έμενα χωρίς ρούχα μέχρι την εφηβεία, περίπου στην ηλικία των 12 ετών. Μέσες περίοδοι Στην Πρώτη Μεταβατική Περίοδο (2181–2055 π.Χ.) και στο Μέσο Βασίλειο (2055–1650 π.Χ.) τα ρούχα για τους περισσότερους ανθρώπους παρέμειναν τα ίδια, αλλά η μόδα για τις ανώτερες τάξεις έγινε πιο περίτεχνη. Μεταγενέστερες περίοδοι Κατά τη διάρκεια της Δεύτερης Μεταβατικής Περιόδου (1650–1550 π.Χ.) τμήματα της Αιγύπτου ελέγχονταν από τους Νούβιους και από τους Υξώς, έναν σημιτικό λαό. Κατά τη διάρκεια του σύντομου Νέου Βασιλείου (1550–1069 π.Χ.), οι Αιγύπτιοι ανέκτησαν τον έλεγχο. Οι γυναίκες της ανώτερης τάξης φορούσαν περίτεχνα φορέματα και στολίδια που κάλυπταν το στήθος τους. Όσοι υπηρετούσαν στα νοικοκυριά των πλουσίων άρχισαν επίσης να φορούν πιο εκλεπτυσμένα ρούχα. Αυτά τα μεταγενέστερα στυλ εμφανίζονται συχνά στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση ως αντιπροσωπευτικά της αρχαίας Αιγύπτου σε όλες τις περιόδους. Σε ορισμένους αρχαίους μεσογειακούς πολιτισμούς, ακόμη και πριν από το στάδιο του κυνηγού-τροφοσυλλέκτη, η αθλητική ή/και λατρευτική γύμνια ανδρών και αγοριών –και σπάνια γυναικών και κοριτσιών– ήταν μια φυσική έννοια. Ο μινωικός πολιτισμός τιμούσε τον αθλητισμό, με τα ταυροκαθάψια να είναι ένα αγαπημένο γεγονός. Τόσο οι άντρες όσο και οι γυναίκες συμμετείχαν φορώντας μόνο περίζωμα. Το καθημερινό ένδυμα για τους άνδρες ήταν συνήθως με γυμνό στήθος, ενώ οι γυναίκες φορούσαν φόρεμα με ανοιχτό μπούστο. Η Αρχαία Ελλάδα είχε μια ιδιαίτερη γοητεία για την αισθητική, η οποία αποτυπωνόταν και στην ενδυμασία ή την απουσία της. Η Σπάρτη είχε αυστηρούς κώδικες προπόνησης (σπαρτιατική αγωγή) και η σωματική άσκηση γινόταν με γύμνια. Οι αθλητές αγωνίστηκαν γυμνοί σε δημόσιες αθλητικές εκδηλώσεις. Οι Σπαρτιάτισσες, όπως και οι άνδρες, μερικές φορές ήταν γυμνές σε δημόσιες πομπές και πανηγύρια. Αυτή η πρακτική σχεδιάστηκε για να ενθαρρύνει την αρετή στους άνδρες ενώ έλειπαν στον πόλεμο και την εκτίμηση της υγείας στις γυναίκες. Οι γυναίκες και οι θεές συνήθως απεικονίζονταν ντυμένες σε γλυπτική της Κλασικής περιόδου, με εξαίρεση τη γυμνή Αφροδίτη. Γενικά, ωστόσο, οι έννοιες είτε της ντροπής είτε της προσβολής, είτε της κοινωνικής άνεσης του ατόμου, φαίνεται να ήταν αποτρεπτικοί παράγοντες της δημόσιας γύμνιας στην υπόλοιπη Ελλάδα και τον αρχαίο κόσμο στην ανατολή και τη δύση, με εξαιρέσεις σε αυτό που είναι σήμερα η Νότια Αμερική, καθώς και στην Αφρική και την Αυστραλία. Ο Πολύβιος βεβαιώνει ότι οι Κέλτες πολεμούσαν συνήθως γυμνοί, «Η εμφάνιση αυτών των γυμνών πολεμιστών ήταν ένα τρομακτικό θέαμα, γιατί ήταν όλοι άνδρες με υπέροχη σωματική διάπλαση και στην ακμή της ζωής τους».Στον ελληνικό πολιτισμό, οι απεικονίσεις ερωτικής γύμνιας θεωρούνταν φυσιολογικές. Οι Έλληνες είχαν συνείδηση της εξαιρετικής φύσης της γύμνιας τους, σημειώνοντας ότι «γενικά σε χώρες που υποτάσσονται στους βαρβάρους, το έθιμο θεωρείται άτιμο. Οι εραστές των νέων μοιράζονται την κακή φήμη στην οποία κρατούνται η φιλοσοφία και τα γυμνά αθλήματα, επειδή είναι εχθροί της τυραννίας».Η προέλευση του γυμνού στον αρχαίο ελληνικό αθλητισμό είναι το θέμα ενός θρύλου για τον αθλητή Όρσιππος τον Μεγαρεύς. Οι στάσεις των αρχαίων Ρωμαίων απέναντι στην ανδρική γύμνια διέφεραν από αυτές των Ελλήνων, των οποίων το ιδανικό για την αρρενωπή αριστεία εκφράστηκε από το γυμνό ανδρικό σώμα στην τέχνη και σε πραγματικούς χώρους, όπως οι αθλητικοί αγώνες. Η τόγκα, αντίθετα, διέκρινε το σώμα του ενήλικου αρσενικού πολίτη της Ρώμης. Ο ποιητής Έννιος (περ. 239–169 π.Χ.) δήλωσε ότι «η έκθεση γυμνών σωμάτων μεταξύ των πολιτών είναι η αρχή της δημόσιας ντροπής (flagitium)», ένα συναίσθημα που αντηχεί ο Κικέρωνας. Η δημόσια γύμνια μπορεί να είναι προσβλητική ή δυσάρεστη ακόμη και σε παραδοσιακά περιβάλλοντα. Ο Κικέρων χλευάζει τον Μάρκο Αντώνιο ως αναξιοπρεπή επειδή εμφανίστηκε σχεδόν γυμνός ως συμμετέχων στο φεστιβάλ Λουπερκάλια, παρόλο που ήταν τελετουργικά απαιτούμενο. Οι αρνητικές συνδηλώσεις του γυμνού περιελάμβαναν την ήττα στον πόλεμο, αφού οι αιχμάλωτοι γδύνονταν και πωλούνταν ως σκλάβοι. Οι σκλάβοι προς πώληση συχνά εμφανίζονταν γυμνοί για να επιτρέψουν στους αγοραστές να τους επιθεωρήσουν για ελαττώματα και για να συμβολίσουν ότι δεν είχαν το δικαίωμα να ελέγχουν το σώμα τους. Η αποδοκιμασία του γυμνού αφορούσε λιγότερο την προσπάθεια καταστολής της ακατάλληλης σεξουαλικής επιθυμίας παρά την αξιοπρέπεια και το μαρκάρισμα του σώματος του πολίτη. Έτσι, ο ρετιάριος, ένας τύπος μονομάχου που πολεμούσε με ακάλυπτο το πρόσωπο και τη σάρκα, θεωρήθηκε ότι δεν ήταν αντρικός. Η επίδραση της ελληνικής τέχνης, ωστόσο, οδήγησε σε «ηρωικές» γυμνές απεικονίσεις Ρωμαίων ανδρών και θεών, μια πρακτική που ξεκίνησε τον 2ο αιώνα π.Χ.. Όταν άρχισαν να παρουσιάζονται για πρώτη φορά αγάλματα Ρωμαίων στρατηγών γυμνών με τον τρόπο των ελληνιστικών βασιλιάδων, ήταν συγκλονιστικά – όχι απλώς επειδή εξέθεταν την ανδρική φιγούρα, αλλά επειδή προκάλεσαν έννοιες βασιλείας και θεότητας που ήταν αντίθετες με τα δημοκρατικά ιδεώδη της ιθαγένειας όπως ενσωματώνονται από την τόγκα. Στην τέχνη που παρήχθη υπό τον Αύγουστο Καίσαρα, η υιοθέτηση του ελληνιστικού και νεο-αττικού ύφους οδήγησε σε πιο σύνθετη σημασία του ανδρικού σώματος που εμφανίζεται γυμνό, μερικώς γυμνό ή ντυμένο σε μυϊκό θώρακα. Οι Ρωμαίοι που συμμετείχαν στους Ολυμπιακούς Αγώνες πιθανώς ακολούθησαν το ελληνικό έθιμο της γύμνιας, αλλά η αθλητική γύμνια στη Ρώμη έχει χρονολογηθεί με διάφορους τρόπους, πιθανώς ήδη από την εισαγωγή των ελληνικών αγώνων τον 2ο αιώνα π.Χ., αλλά ίσως όχι τακτικά μέχρι τον εποχή του Νέρωνα γύρω στο 60 π.Χ..Ταυτόχρονα, ο φαλλός απεικονιζόταν παντού. Το φαλλικό φυλαχτό γνωστό ως φασίνους υποτίθεται ότι είχε δυνάμεις να απομακρύνει το κακό μάτι και άλλες κακόβουλες υπερφυσικές δυνάμεις. Εμφανίζεται συχνά στα αρχαιολογικά ερείπια της Πομπηίας με τη μορφή Τιντινναμπούλουμ (κωδωνοκρουσίες) και άλλα αντικείμενα όπως λάμπες. Ο φαλλός είναι επίσης το καθοριστικό χαρακτηριστικό του εισαγόμενου Έλληνα θεού Πρίαπου, του οποίου το άγαλμα χρησιμοποιήθηκε ως «σκιάχτρο» στους κήπους. Ένα πέος που απεικονιζόταν όρθιο και πολύ μεγάλο θεωρούταν γελοίο, αποκρουστικό ή αποτροπιαστικό. Η ρωμαϊκή τέχνη παρουσιάζει τακτικά γυμνό σε μυθολογικές σκηνές και η σεξουαλική τέχνη εμφανιζόταν σε συνηθισμένα αντικείμενα όπως δοχεία σερβιρίσματος, λάμπες και καθρέφτες, καθώς και σε συλλογές τέχνης πλούσιων σπιτιών. Οι αξιοσέβαστες Ρωμαίες απεικονίζονταν ντυμένες. Ωστόσο, η μερική γύμνια των θεών στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική τέχνη μπορεί να αναδείξει τα στήθη ως αξιοπρεπείς αλλά ευχάριστες εικόνες φροντίδας, αφθονίας και γαλήνης. Το εντελώς γυμνό γυναικείο σώμα όπως απεικονίζεται στη γλυπτική πιστεύεται ότι ενσωματώνει μια καθολική έννοια της Βένους, της οποίας η αντίστοιχη Αφροδίτη είναι η θεά που απεικονίζεται πιο συχνά ως γυμνή στην ελληνική τέχνη. Μέχρι τον 1ο αιώνα μ.Χ., η ρωμαϊκή τέχνη έδειξε ευρύ ενδιαφέρον για το γυναικείο γυμνό που ασχολούνταν με ποικίλες δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένου του σεξ. Η ερωτική τέχνη που βρίσκεται στην Πομπηία και το Ερκολάνο μπορεί να απεικονίζει γυναίκες να εκτελούν σεξουαλικές πράξεις είτε γυμνές είτε συχνά φορώντας ένα strophium (στράπλες στηθόδεσμο) που καλύπτει το στήθος ακόμα και όταν είναι κατά τα άλλα γυμνή. Η λατινική λογοτεχνία περιγράφει ιερόδουλες που εμφανίζονται γυμνές στην είσοδο των καμπίνων του οίκου ανοχής τους ή φορούν διαφανή μεταξωτά ενδύματα.Η εμφάνιση του γυναικείου σώματος το έκανε ευάλωτο. Ο Μάρκος Τερέντιος Βάρρων πίστευε ότι η λατινική λέξη για την «όραση», visus, σχετίζεται ετυμολογικά με το vis, «δύναμη». Η σύνδεση μεταξύ visus και vis, είπε, υπονοούσε επίσης τη δυνατότητα παραβίασης, όπως ακριβώς όταν ο Ακταίωνας κοιτάζοντας τη γυμνή Ντιάνα παρενοχλούσε τη θεά.Μια εξαίρεση στη δημόσια γύμνια ήταν οι θέρμες (δημόσια λουτρά), αν και η στάση απέναντι στο γυμνό μπάνιο άλλαξε με την πάροδο του χρόνου. Τον 2ο αιώνα π.Χ., ο Κάτων ο Πρεσβύτερος προτιμούσε να μην λούζεται παρουσία του γιου του και ο Πλούταρχος υπονοεί ότι για τους Ρωμαίους αυτών των προηγούμενων εποχών θεωρούνταν ντροπή για τους ώριμους άνδρες να εκθέτουν το σώμα τους σε νεότερους άνδρες. Αργότερα, ωστόσο, άνδρες και γυναίκες θα μπορούσαν ακόμη και να κάνουν μπάνιο μαζί. Μερικοί εξελληνισμένοι ή εκρωμηισμένοι Εβραίοι κατέφυγαν στον επισπασμό, μια χειρουργική επέμβαση για την αποκατάσταση της ακροποσθίας «για χάρη της κοσμιότητας». Από περίπου το 300 π.Χ., Ινδοί μυστικιστές έχουν ασκήσει γυμνό ασκητισμό για να απορρίψουν τις εγκόσμιες προσκολλήσεις. Σε μεγάλο μέρος της Ασίας, η παραδοσιακή ενδυμασία καλύπτει ολόκληρο το σώμα, παρόμοια με τη δυτική ενδυμασία. Σε ιστορίες που γράφτηκαν στην Κίνα ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ., το γυμνό παρουσιάζεται ως προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αντανακλώντας την πεποίθηση ότι η «ανθρωπιά» στην κινεζική κοινωνία δεν είναι έμφυτη, αλλά κερδίζεται από τη σωστή συμπεριφορά. Ωστόσο, η γύμνια θα μπορούσε επίσης να χρησιμοποιηθεί από ένα άτομο για να εκφράσει περιφρόνηση για τους άλλους στην παρουσία τους. Σε άλλες ιστορίες, το γυμνό των γυναικών, που εκπέμπει τη δύναμη του γιν, θα μπορούσε να ακυρώσει το γιανγκ των επιθετικών δυνάμεων. Η πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σηματοδότησε πολλές κοινωνικές αλλαγές, συμπεριλαμβανομένης της άνοδος του Χριστιανισμού. Οι πρώτοι Χριστιανοί κληρονόμησαν γενικά τους κανόνες ενδυμασίας από τις εβραϊκές παραδόσεις, με εξαίρεση τους Αδαμίτες, μια σκοτεινή χριστιανική αίρεση στη Βόρεια Αφρική από τον 2ο αιώνα που λάτρευαν με γύμνια, δηλώνοντας ότι είχαν ανακτήσει την αθωότητα του Αδάμ.Τα τέλη του τέταρτου αιώνα π.Χ. ήταν μια περίοδος τόσο χριστιανικής μεταστροφής όσο και τυποποίησης των εκκλησιαστικών διδασκαλιών, ιδίως σε θέματα φύλου. Το ντύσιμο ή η γύμνια των γυναικών που δεν θεωρούνταν αξιοσέβαστες ήταν επίσης μικρότερης σημασίας. Ένας άνδρας που έκανε σεξ εκτός γάμου με μια αξιοσέβαστη γυναίκα (μοιχεία) τραυμάτισε τρίτους: τον σύζυγό της, τον πατέρα και τους άνδρες συγγενείς της. Η συνουσία εκτός γάμου του με μια αδέσμευτη γυναίκα, πιθανότατα πόρνη, εταίρα ή σκλάβα, ήταν μικρότερη αμαρτία αφού δεν είχε αρσενικά θύματα, κάτι που σε μια πατριαρχική κοινωνία μπορεί να σημαίνει κανένα θύμα.Μέχρι τις αρχές του 8ου αιώνα, οι Χριστιανοί βαφτίζονταν γυμνοί, για να αναδείξουν ότι αναδύθηκαν χωρίς αμαρτία. Η περίοδος μεταξύ του αρχαίου και του σύγχρονου κόσμου —περίπου το 500 έως το 1450 μ.Χ.— είδε μια ολοένα και πιο στρωματοποιημένη κοινωνία στην Ευρώπη, με συμπεριφορές εξαρτώμενες από την κοινωνική θέση. Στην αρχή της περιόδου, όλοι εκτός από τις ανώτερες τάξεις ζούσαν σε στενές γειτονιές και δεν είχαν τη σύγχρονη ευαισθησία στο ιδιωτικό γυμνό, αλλά κοιμόντουσαν και λούζονταν μαζί γυμνοί όπως ήταν απαραίτητο. Τα ρωμαϊκά λουτρά στο Μπαθ του Σόμερσετ, ξαναχτίστηκαν και χρησιμοποιήθηκαν και από τα δύο φύλα χωρίς ρούχα μέχρι τον 15ο αιώνα. Αργότερα στην περίοδο, με την εμφάνιση μιας μεσαίας τάξης, τα ρούχα με τη μορφή της μόδας ήταν ένας σημαντικός δείκτης της τάξης, και έτσι η έλλειψή τους έγινε μεγαλύτερη πηγή αμηχανίας. Αυτές οι στάσεις εξαπλώθηκαν σιγά σιγά σε όλη την κοινωνία.Μέχρι τις αρχές του 8ου αιώνα, οι Χριστιανοί βαφτίζονταν γυμνοί για να αντιπροσωπεύουν ότι βγήκαν από το βάπτισμα χωρίς αμαρτία. Η εξαφάνιση του γυμνού βαπτίσματος στην Καρολίγγια εποχή σηματοδότησε την αρχή της σεξουαλοποίησης του σώματος από τους Χριστιανούς, οι οποίοι προηγουμένως είχαν συνδεθεί με τον παγανισμό. Τον 13ο αιώνα, οι θεωρητικοί ασχολήθηκαν με το θέμα της σεξουαλικότητας. Ο Αλβέρτος ο Μέγας ευνοούσε μια πιο φιλοσοφική άποψη επηρεασμένη από τον Αριστοτέλη ότι το σεξ εντός γάμου ήταν μια φυσική πράξη. Ωστόσο, ο μαθητής του Θωμάς Ακινάτης και άλλοι είχαν την άποψη του Αγίου Αυγουστίνου ότι η σεξουαλική επιθυμία ήταν επαίσχυντη όχι μόνο ως προπατορικό αμάρτημα, αλλά ότι η λαγνεία ήταν μια διαταραχή επειδή υπονόμευε τη λογική. Η σεξουαλική διέγερση θεωρήθηκε τόσο επικίνδυνη που έπρεπε να αποφευχθεί εκτός από την τεκνοποίηση, με το γυμνό να είναι ιδιαίτερα ταμπού, το οποίο παρέμεινε μέχρι την Αναγέννηση.Σέχτες με δοξασίες παρόμοιες με τους Αδαμίτες, που λάτρευαν γυμνοί, επανεμφανίστηκαν στις αρχές του 15ου αιώνα.Αν και υπάρχει μια κοινή παρανόηση ότι οι Ευρωπαίοι δεν έκαναν μπάνιο κατά τον Μεσαίωνα, τα δημόσια λουτρά ήταν δημοφιλή μέχρι τον 16ο αιώνα, όταν η ανησυχία για την εξάπλωση ασθενειών έκλεισε πολλά από αυτά. Οι πρώτοι Χριστιανοί κληρονόμησαν τον ρωμαϊκό πολιτισμό, ο οποίος διατηρούσε δημόσια αποθέματα νερού και λουτρά, και το κολύμπι παρέμεινε δημοφιλής και κερδοφόρος θεσμός. Ο Άγιος Αυγουστίνος και ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς προώθησαν την αρετή της καθαριότητας. Ωστόσο, η ιστορία της Βηρσαβεέ χρησιμοποιήθηκε για να προειδοποιήσει για το ενδεχόμενο οι άνδρες να παρασυρθούν από τις γυναίκες που κάνουν μπάνιο. Οι ιστορίες της ζωής των αγίων έδιναν έμφαση στην άρνηση της σάρκας και ήταν ο μοναστικός κανόνας που απαγόρευε στους κληρικούς να κάνουν μπάνιο περισσότερες από τρεις φορές το χρόνο.Στη χριστιανική Ευρώπη, τα μέρη του σώματος που έπρεπε να καλύπτονται δημόσια δεν περιελάμβαναν πάντα το γυναικείο στήθος. Το 1350, το στήθος συνδέθηκε με τη διατροφή και τη φροντίδα με αγάπη, αλλά μέχρι το 1750, οι καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις του μαστού ήταν είτε ερωτικές είτε ιατρικές. Η πόλη Τενοτστιτλάν των Αζτέκων έφτασε τον πληθυσμό των ογδόντα χιλιάδων πριν από την άφιξη των Ισπανών το 1520. Χτισμένη σε ένα νησί στη λίμνη Τεξκόκο, εξαρτιόταν από την υδραυλική μηχανική για τη γεωργία, η οποία παρείχε επίσης εγκαταστάσεις κολύμβησης τόσο με ατμόλουτρα όσο και με μπανιέρες. Στο Γιουκατάν, άνδρες και γυναίκες των Μάγια λούζονταν σε ποτάμια χωρίς να ανησυχούν για τη σεμνότητα. Ωστόσο, παρά τον αριθμό των ιαματικών πηγών στην περιοχή, δεν υπάρχει καμία αναφορά για τη χρήση τους για μπάνιο από αυτόχθονες πληθυσμούς. Οι κατακτητές έβλεπαν τις πρακτικές κολύμβησης των ιθαγενενών, οι οποίες περιελάμβαναν τόσο τους άνδρες όσο και τις γυναίκες που έμπαιναν γυμνοί στα ατμόλουτρα, με όρους ειδωλολατρίας και σεξουαλικής ανηθικότητας και προσπάθησαν να τις εξαλείψουν. Τα ρούχα στη Μέση Ανατολή, τα οποία περιβάλλουν χαλαρά ολόκληρο το σώμα, άλλαξαν ελάχιστα εδώ και αιώνες, εν μέρει επειδή είναι κατάλληλα για το κλίμα, προστατεύοντας το σώμα από τις αμμοθύελλες ενώ παράλληλα επιτρέπει την ψύξη με εξάτμιση. Η πρακτική που είναι γνωστή ως πέπλο των γυναικών στο κοινό προϋπήρχε του Ισλάμ στην Περσία, τη Συρία και την Ανατολία. Ισλαμικά ρούχα για άνδρες καλύπτουν την περιοχή από τη μέση μέχρι τα γόνατα. Το Κοράνι παρέχει καθοδήγηση για το ντύσιμο των γυναικών, αλλά όχι αυστηρούς κανόνες. Τέτοιες αποφάσεις μπορούν να βρεθούν στο Χαντίθ. Οι κανόνες του χιτζάμπ και του νόμου της Σαρία ορίζουν τα ρούχα για τις γυναίκες που καλύπτουν ολόκληρο το σώμα εκτός από το πρόσωπο και τα χέρια. Η φύση του ρουχισμού δεν μπορεί να είναι διαφανής, αποκαλύπτοντας αυτό που υπάρχει από κάτω: «ντυμένο αλλά γυμνό», ούτε τα ρούχα των ανδρών, όπως το παντελόνι. Αρχικά, το πέπλο εφαρμοζόταν μόνο στις συζύγους του Μωάμεθ. Ωστόσο, το πέπλο υιοθετήθηκε από όλες τις γυναίκες της ανώτερης τάξης μετά το θάνατό του και έγινε σύμβολο της μουσουλμανικής ταυτότητας.Στη μεσαιωνική περίοδο, οι ισλαμικοί κανόνες έγιναν πιο πατριαρχικοί και ασχολήθηκαν πολύ με την αγνότητα των γυναικών πριν από το γάμο και την πίστη μετά από αυτόν. Οι γυναίκες όχι μόνο ήταν καλυμμένες, αλλά απομονώθηκαν από την κοινωνία, χωρίς επαφή με άνδρες που δεν είχαν στενή συγγένεια, η παρουσία των οποίων καθόριζε τη διαφορά μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου. Ιδιαίτερη ανησυχητικό τόσο για το Ισλάμ όσο και για τους πρώτους Χριστιανούς, καθώς επέκτειναν τον έλεγχό τους σε χώρες που προηγουμένως ήταν μέρος της Βυζαντινής ή Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ήταν το τοπικό έθιμο του δημόσιου λουτρού. Ενώ οι Χριστιανοί ανησυχούσαν κυρίως για το μεικτό κολύμπι, το οποίο ήταν συνηθισμένο, το Ισλάμ απαγόρευε επίσης το γυμνό για τις γυναίκες παρέα με μη μουσουλμάνες γυναίκες. Γενικά, οι ρωμαϊκές εγκαταστάσεις κολύμβησης προσαρμόστηκαν για τον διαχωρισμό των φύλων, και οι λουόμενοι διατηρούσαν τουλάχιστον ένα εσώρουχο αντί να είναι γυμνοί, όπως στο σημερινό χαμάμ. Σύμφωνα με τον Ιμπν Μπατούτα, οι υπηρέτριες και οι σκλάβες στην Αυτοκρατορία του Μάλι κατά τον 14ο αιώνα θα ήταν εντελώς γυμνές. Οι κόρες του σουλτάνου εξέθεσαν επίσης το στήθος τους δημόσια. Μεταξύ των Τσούμας της νότιας Καλιφόρνια, οι άνδρες ήταν συνήθως γυμνοί και οι γυναίκες ήταν συχνά γυμνόστηθες. Οι ιθαγενείς Αμερικανοί της λεκάνης του Αμαζονίου συνήθως ήταν γυμνοί ή σχεδόν γυμνοί. Σε πολλές ιθαγενείς φυλές, το μόνο ρούχο που φορούσαν ήταν κάποια συσκευή που φορούσαν οι άνδρες για να κλείνουν την ακροποσθία. Ωστόσο, άλλοι παρόμοιοι πολιτισμοί είχαν διαφορετικά πρότυπα. Για παράδειγμα, άλλοι Βορειοαμερικανοί ιθαγενείς απέφευγαν το πλήρες γυμνό και οι Ιθαγενείς Αμερικανοί των βουνών και της δυτικής Νότιας Αμερικής, όπως οι Κέτσουα, ήταν αρκετά καλυμμένοι. Αυτά τα ταμπού ισχύουν συνήθως μόνο για ενήλικες. Τα παιδιά των ιθαγενών της Αμερικής συχνά κυκλοφορούσαν γυμνά μέχρι την εφηβεία, αν το επέτρεπε ο καιρός (μια 11 ή 12χρονη Ποκαχόντας σκανδάλιζε τους αποίκους του Τζέιμσταουν εμφανιζόμενη στο στρατόπεδό τους και τριγυρίζοντας γυμνή).Σε ταξίδια στο Μάλι τη δεκαετία του 1350, ο Μουσουλμάνος λόγιος Ιμπν Μπατούτα σοκαρίστηκε από τις περιστασιακές σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών ακόμη και στην αυλή των Σουλτάνων και το δημόσιο γυμνό των σκλάβων και των υπηρετών.Το 1498, στη Νήσο Τρίνιτι του Τρινιντάντ, ο Χριστόφορος Κολόμβος βρήκε τις γυναίκες εντελώς γυμνές, ενώ οι άνδρες φορούσαν μια ελαφριά ζώνη που ονομαζόταν guayaco. Την ίδια εποχή, στην ακτή Πάρα της Βραζιλίας, τα κορίτσια ξεχώριζαν από τις παντρεμένες γυναίκες για το απόλυτο γυμνό τους. Η ίδια απουσία ρουχισμού παρατηρήθηκε μεταξύ των Χάιμας της Κουμανά στη Βενεζουέλα και ο Ντου Χάιλου παρατήρησε το ίδιο μεταξύ των Αχίρας στη Γκαμπόν. Ο αποικισμός της Βόρειας Αμερικής από την Αγγλία τον 17ο αιώνα ακολούθησε αποτυχημένες προσπάθειες στο νησί Ρόανοκ που τους οδήγησαν να υιοθετήσουν το ισπανικό πρότυπο για την αντιμετώπιση των Ιθαγενών, το οποίο ήταν να επιτεθούν πρώτοι. Αυτό υποστηρίχθηκε από την άποψη των ιθαγενών «γυμνών» είτε ως βίαιων είτε υπάκουων, και ένα χριστιανικό δόγμα ότι ο φόνος ήταν δικαιολογημένος για εκείνους που δεν μπορούσαν να προσηλυτιστούν και να υποταχθούν. Η σύνδεση της γύμνιας με την ντροπή και το άγχος έγινε αμφίθυμη στην Αναγέννηση στην Ευρώπη. Η ανακαλυφθείσα τέχνη και τα γραπτά της αρχαίας Ελλάδας πρόσφεραν μια εναλλακτική παράδοση γύμνιας ως συμβολισμού της αθωότητας και της αγνότητας που μπορούσε να γίνει κατανοητή με όρους της κατάστασης του ανθρώπου «πριν την πτώση». Στη συνέχεια, οι κανόνες και οι συμπεριφορές που περιβάλλουν το γυμνό στη ζωή και στα έργα τέχνης διέφεραν κατά την ιστορία των μεμονωμένων κοινωνιών. Η έννοια του γυμνού στην Ευρώπη άλλαξε επίσης το 1500 από αναφορές για γυμνούς κατοίκους στην Αμερική και τους Αφρικανούς σκλάβους που έφεραν στην Ιταλία οι Πορτογάλοι. Οι σκλάβες ήταν γυμνές όταν τις αγόραζαν, στη συνέχεια τις έντυσαν και τις βάφτιζαν οι νέοι ιδιοκτήτες τους. Τόσο η σκλαβιά όσο και η αποικιοκρατία ήταν η αρχή του σύγχρονου συσχετισμού της γύμνιας με την αγριότητα.Η ιατρική γνώμη τον 18ο αιώνα ότι το μπάνιο σε κρύο νερό και η έκθεση στον ήλιο είχαν θεραπευτικά οφέλη, δημιούργησε ένταση μεταξύ των κολυμβητών και των υπερασπιστών της βικτωριανής χριστιανικής άποψης ότι το σώμα είναι ντροπιαστικό και πρέπει να καλύπτεται όταν εκτίθεται σε κοινή θέα. Επιπλέον, το μεικτό μπάνιο με κατά τα άλλα κατάλληλες φορεσιές ήταν επίσης αμαρτωλό. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα στη Νέα Νότια Ουαλία, αυτό οδήγησε στη θέσπιση κανονισμών που απαγόρευαν το δημόσιο μπάνιο εκτός από περιορισμένους χρόνους, διαχωρισμένους ανά φύλο και με ενδυμασίες που κάλυπταν το σώμα από το λαιμό μέχρι τα γόνατα.Κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού, τα ταμπού κατά του γυμνού άρχισαν να αυξάνονται και μέχρι τη βικτωριανή εποχή, το δημόσιο γυμνό θεωρούνταν άσεμνο. Εκτός από το διαχωρισμό των παραλιών ανά φύλο, χρησιμοποιήθηκαν επίσης κουτιά κολύμβησης για να επιτρέψουν σε άτομα που είχαν αλλάξει στα ρούχα μπάνιου να μπουν απευθείας στο νερό. Στην Αγγλία κατά τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, τα ρούχα των φτωχών από χριστιανική φιλανθρωπία δεν επεκτείνονταν σε όσους περιορίζονταν σε «τρελοκομεία», όπως το Βασιλικό Νοσοκομείο Μπέθλεμ, όπου οι τρόφιμοι κρατούνταν συχνά γυμνοί και τους φέρονταν βάναυσα.Η βικτωριανή εποχή θεωρείται συχνά ότι περιόριζε πλήρως τη γύμνια. Ωστόσο, σε όλο το Ηνωμένο Βασίλειο τον 19ο αιώνα, οι εργάτες στα ανθρακωρυχεία ήταν γυμνοί λόγω της ζέστης και των στενών τούνελ που έπιαναν τα ρούχα. Άνδρες και αγόρια δούλευαν εντελώς γυμνοί, ενώ οι γυναίκες και τα κορίτσια (συνήθως εργάζονταν ως μεταφορείς βαγονιών) γενικά γδύνονταν μόνο μέχρι τη μέση, αλλά σε ορισμένες τοποθεσίες ήταν επίσης εντελώς γυμνοί. Η μαρτυρία ενώπιον κοινοβουλευτικής επιτροπής εργασίας αποκάλυψε ότι το να δουλεύεις γυμνός σε περιορισμένους χώρους έκανε τα «σεξουαλικά βίτσια» «συνηθισμένο φαινόμενο». Η περίοδος Έντο στην Ιαπωνία (1603–1868) ορίστηκε από την κοινωνική κυριαρχία των κληρονομικών τάξεων, με τα ρούχα να αποτελούν ρυθμισμένο δείκτη θέσης και λίγο γυμνό μεταξύ των ανώτερων τάξεων. Ωστόσο, οι εργαζόμενοι πληθυσμοί τόσο στις αγροτικές όσο και στις αστικές περιοχές ντύνονταν συχνά μόνο με εσώρουχα, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών σε ζεστό καιρό και όταν θήλαζαν. Ελλείψει λουτρών στα σπίτια τους, σύχναζαν επίσης σε δημόσια λουτρά όπου όλοι ήταν γυμνοί.Με το άνοιγμα της Ιαπωνίας στους Ευρωπαίους επισκέπτες την περίοδο Μεϊτζί (1868–1912), οι προηγουμένως κανονικές καταστάσεις της γύμνιας και το έθιμο του μικτού δημόσιου λουτρού, έγιναν θέμα για τους ηγέτες που ανησυχούσαν για τη διεθνή φήμη της Ιαπωνίας. Θεσπίστηκε νόμος με πρόστιμα για όσους παραβίασαν την απαγόρευση γδυσίματος. Αν και συχνά αγνοούνταν ή παρακάμπτονταν, ο νόμος είχε ως αποτέλεσμα τη σεξουαλοποίηση του γυμνού σώματος σε καταστάσεις που προηγουμένως δεν ήταν ερωτικές. Οι απόψεις σχετικά με τα οφέλη του μπάνιου στην υγεία ήταν γενικά ευνοϊκές μέχρι τον 19ο αιώνα. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία δημόσιων λουτρών διαχωρισμένων ως προς το φύλο για όσους δεν είχαν εγκαταστάσεις μπάνιου στα σπίτια τους. Σε ορισμένες ευρωπαϊκές πόλεις όπου αυτό περιλάμβανε τη μεσαία τάξη, ορισμένα λουτρά έγιναν κοινωνικά ιδρύματα για τους άνδρες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η μεσαία τάξη είχε συχνότερα λουτρά στα σπίτια της, χτίστηκαν δημόσια λουτρά για τους φτωχούς, ιδιαίτερα για τους αστικούς μετανάστες. Με την υιοθέτηση των ντους αντί για τις μπανιέρες, οι εγκαταστάσεις μπάνιου προστέθηκαν σε σχολεία και εργοστάσια.Για τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1912 στη Στοκχόλμη, η επίσημη αφίσα δημιουργήθηκε από έναν διακεκριμένο καλλιτέχνη. Απεικονίζει αρκετούς γυμνούς άνδρες αθλητές (με τα γεννητικά τους όργανα κρυμμένα) και γι΄ αυτόν τον λόγο θεωρήθηκε πολύ τολμηρό για διανομή σε ορισμένες χώρες. Αφίσες για τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες της Αμβέρσας το 1920, του Παρισίου το 1924 και του Ελσίνκι το 1952 περιείχαν επίσης γυμνές ανδρικές φιγούρες, που παραπέμπουν στην κλασική προέλευση των αγώνων. Η αφίσα για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1948 στο Λονδίνο παρουσίαζε το Δισκοβόλο του Μύρωνα, ένα γυμνό γλυπτό ενός δισκοβόλου. Στη Γερμανία μεταξύ 1910 και 1935 οι στάσεις γυμνού για το σώμα εκφράστηκαν στον αθλητισμό και στις τέχνες. Στη δεκαετία του 1910, μια σειρά από σόλο γυναίκες χορεύτριες εμφανίστηκαν γυμνές. Η Αντορέ Βιλανί ερμήνευσε το Χορό των Επτά Πέπλων και άλλες ιστορίες βασισμένες σε θέματα της Μέσης Ανατολής, για το ευγνώμον κοινό της ανώτερης τάξης. Ωστόσο, μετά από μια παράσταση του 1911 στο Μόναχο, η Βιλανί συνελήφθη, μαζί με τον διευθυντή του θεάτρου, για απρέπεια. Τελικά αθωώθηκε και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Βαυαρία. Οι παραστάσεις της Όλγκα Ντέσμοντ συνδύαζαν χορό και tableau vivant ποζάροντας γυμνή σε μίμηση κλασικών αγαλμάτων. Υπήρχαν υποστηρικτές των πλεονεκτημάτων για την υγεία του ήλιου και του καθαρού αέρα που καθιέρωσαν προγράμματα γυμναστικής για παιδιά σε ομάδες μικτού φύλου. Ο Άντολφ Κοχ ίδρυσε δεκατρία σχολεία Freikörperkultur (FKK). Με την άνοδο του ναζισμού στη δεκαετία του 1930, το κίνημα του γυμνισμού χωρίστηκε ιδεολογικά σε τρεις ομάδες: την αστική τάξη, τους σοσιαλιστές και τους φασίστες. Η αστική τάξη δεν ήταν ιδεολογική, ενώ οι σοσιαλιστές υιοθέτησαν τις απόψεις του Άντολφ Κοχ, βλέποντας τα προγράμματα εκπαίδευσης και υγείας που περιλαμβάνουν το γυμνό ως μέρος της βελτίωσης της ζωής της εργατικής τάξης. Αν και δεν ήταν ομόφωνοι στην υποστήριξή τους, ορισμένοι Ναζί χρησιμοποίησαν το γυμνό για να εκθειάσουν την Άρια φυλή ως πρότυπο ομορφιάς, όπως αντικατοπτρίζεται στη ναζιστική προπαγανδιστική ταινία για τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο σε σκηνοθεσία Λένι Ρίφενσταλ, Ολυμπία.Οι σοσιαλιστικές απόψεις για το γυμνό επεκτάθηκαν στη Σοβιετική Ένωση, όπου το 1924 μια άτυπη οργάνωση που ονομαζόταν κίνημα «Κάτω η Ντροπή» πραγματοποίησε μαζικές γυμνές πορείες σε μια προσπάθεια να διαλύσει την προηγούμενη «μπουρζουαζική» ηθική. Τόσο οι χίπις όσο και άλλοι συμμετέχοντες στην αντικουλτούρα της δεκαετίας του 1960 αγκάλιασαν το γυμνό ως μέρος της καθημερινότητάς τους και για να τονίσουν την απόρριψή τους για οτιδήποτε τεχνητό. Οι συνειδητές κοινότητες ασκούσαν μερικές φορές τον γυμνισμό, φέρνοντας την ανεπιθύμητη προσοχή από τους αντιτιθέμενους γείτονες. Το 1974, ένα άρθρο στους The New York Times σημείωσε μια αύξηση της αμερικανικής ανοχής για το γυμνό, τόσο στο σπίτι όσο και δημόσια, πλησιάζοντας αυτό της Ευρώπης. Ωστόσο, ορισμένοι παραδοσιακοί γυμνιστές εκείνη την εποχή αποδοκίμασαν την τάση ότι ενθάρρυνε τον σεξουαλικό επιδεικισμό και την ηδονοβλεψία και απειλούσε τη βιωσιμότητα των ιδιωτικών κοινωνιών γυμνιστών. Το 1998, η αμερικανική στάση απέναντι στη σεξουαλικότητα συνέχισε να γίνεται πιο φιλελεύθερη από τις προηγούμενες δεκαετίες, αλλά η αντίδραση στο απόλυτο δημόσιο γυμνό ήταν γενικά αρνητική. Ωστόσο, ορισμένα στοιχεία της αντικουλτούρας, συμπεριλαμβανομένου του γυμνού, συνεχίστηκαν με εκδηλώσεις όπως το Burning Man.Σε κουλτούρες κυνηγών-συλλεκτών και ποιμενικών σε ζεστά κλίματα, το γυμνό ή το ελάχιστο ντύσιμο ήταν ο κοινωνικός κανόνας τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες πριν από την επαφή με τους δυτικούς πολιτισμούς ή το Ισλάμ. Μερικές κοινωνίες που είναι καλά προσαρμοσμένες στη ζωή σε απομονωμένες περιοχές διατηρούν τις παραδοσιακές πρακτικές και τον πολιτισμό τους ενώ έχουν κάποια επαφή με τον ανεπτυγμένο κόσμο.Πολλοί αυτόχθονες πληθυσμοί στην Αφρική και τη Νότια Αμερική προπονούνται και εκτελούν αθλητικούς αγώνες γυμνοί. Για παράδειγμα, οι Νούμπα στο Νότιο Σουδάν και η φυλή Σινγκού στην περιοχή του Αμαζονίου στη Βραζιλία παλεύουν γυμνοί. Οι λαοί Ντίνκα, Σούρμα και Μούρσι στο Νότιο Σουδάν και την Αιθιοπία συμμετέχουν σε γυμνές μάχες ραβδιών. Το πλήρες ή μερικό γυμνό τόσο για άνδρες όσο και για γυναίκες εξακολουθεί να είναι κοινό για τους Μούρσι, Σούρμα, Νούμπα, Καραμοτζόνγκ, Κίρντι, Ντίνκα και μερικές φορές τους Μασσάι στην Αφρική, καθώς και για τους Ματσές, Γιανομάμι, Ζουρουάχα, Σινγκού, Ματίς και Γκαλντού στην Νότια Αμερική. Σε ορισμένους αφρικανικούς και μελανησιακούς πολιτισμούς, οι άνδρες που είναι εντελώς γυμνοί, εκτός από ένα κορδόνι δεμένο στη μέση, θεωρούνται κατάλληλα ντυμένοι για κυνήγι και άλλες παραδοσιακές ομαδικές δραστηριότητες. Σε μια σειρά από φυλές στο νησί της Νέας Γουινέας του Νότιου Ειρηνικού, οι άνδρες χρησιμοποιούν σκληρούς λοβούς που μοιάζουν με κολοκύθα ως θήκη πέους. Ωστόσο, ένας άντρας χωρίς αυτό το «κάλυμμα» θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι βρίσκεται σε μια ντροπιαστική κατάσταση γύμνιας. «Chapter Four: Making Japanese by Putting on Clothes». Penn State Personal Web Server. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 Μαρτίου 2013. Thorpe, JR (19 Ιουλίου 2016). «7 Strange Beliefs About Nudity In Western History». bustle.com. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουλίου 2016. Barcan, Ruth (2004a). Nudity: A Cultural Anatomy. Berg Publishers. ISBN 1859738729. Barcan, Ruth (2015). «The International Encyclopedia of Human Sexuality». The International Encyclopedia of Human Sexuality. Wiley-Blackwell, σσ. 819–830. doi:10.1002/9781118896877.wbiehs315. ISBN 9781786842992. Black, Pamela (2014). «Nudism». Στο: Forsyth, Craig J.· Copes, Heith. Encyclopedia of Social Deviance. SAGE Publications. σελίδες 471–472. ISBN 9781483340463. Bullough, Vern L.· Bullough, Bonnie (2014). Human Sexuality: An Encyclopedia. Routledge. σελ. 449. ISBN 9781135825096. Carr-Gomm, Philip (2010). A Brief History of Nakedness. London, UK: Reaktion Books, Limited. ISBN 978-1-86189-729-9. Ανακτήθηκε στις 1 Αυγούστου 2019. Beck, Margaret (2000). «Female Figurines in the European Upper Paleolithic: Politics and Bias in Archaeological Interpretation». Στο: Rautman, Alison E. Reading the Body. Representations and Remains in the Archaeological Record. University of Pennsylvania Press. σελίδες 202–214. ISBN 978-0-8122-3521-0. JSTOR j.ctv512z16.20. Collard, Mark; Tarle, Lia; Sandgathe, Dennis; Allan, Alexander (2016). «Faunal evidence for a difference in clothing use between Neanderthals and early modern humans in Europe». Journal of Anthropological Archaeology 44: 235–246. doi:10.1016/j.jaa.2016.07.010. Curry, Andrew (March 2012). «The Cave Art Debate». Smithsonian Magazine. https://www.smithsonianmag.com/history/the-cave-art-debate-100617099/. Ανακτήθηκε στις 2021-05-23. Daley, Jason (11 Δεκεμβρίου 2018). «Why Did Humans Lose Their Fur?». Smithsonian. Ανακτήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 2019. Jablonski, Nina G.; Chaplin, George (2000). «The Evolution of Human Skin Coloration». Journal of Human Evolution 39 (1): 57–106. doi:10.1006/jhev.2000.0403. PMID 10896812. https://semanticscholar.org/paper/011d4ccb74f32f597df54ac8037a7903bd95038b. Giles, James (2010-12-01). «Naked Love: The Evolution of Human Hairlessness». Biological Theory 5 (4): 326–336. doi:10.1162/BIOT_a_00062. ISSN 1555-5550. Hollander, Anne (1978). Seeing Through Clothes. New York: Viking Press. ISBN 0140110844. Jablonski, Nina G. (November 1, 2012). «The Naked Truth». Scientific American. https://www.scientificamerican.com/article/the-naked-truth/. Leary, Mark R.; Μπάτερμορ, Nicole R. (2003). «The Evolution of the Human Self: Tracing the Natural History of Self-Awareness». Journal for the Theory of Social Behaviour 33 (4): 365–404. doi:10.1046/j.1468-5914.2003.00223.x. https://archive.org/details/sim_journal-for-the-theory-of-social-behaviour_2003-12_33_4/page/365. Rantala, M. J. (2007). «Evolution of nakedness in Homo sapiens». Journal of Zoology 273 (1): 1–7. doi:10.1111/j.1469-7998.2007.00295.x. https://semanticscholar.org/paper/b712958b9d32e8aade143b42a342d9295ac15f65. Schlebusch (3 November 2017). «Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago». Science 358 (6363): 652–655. doi:10.1126/science.aao6266. PMID 28971970. Bibcode: 2017Sci...358..652S. Toups, M. A.; Kitchen, A.; Light, J. E.; Reed, D. L. (2010). «Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa». Molecular Biology and Evolution 28 (1): 29–32. doi:10.1093/molbev/msq234. ISSN 0737-4038. PMID 20823373. Adams, Cecil (2005-12-09). «Small Packages». Isthmus; Madison, Wis. (Madison, Wis., United States, Madison, Wis.): σελ. 57. Πρότυπο:ProQuest. ISSN 1081-4043. Altenmüller, Hartwig (1998). Egypt: the world of the pharaohs. Cologne: Könemann. ISBN 9783895089138. Ariès, Philippe· Duby, Georges, επιμ. (1987). From Pagan Rome to Byzantium. A History of Private Life. I. Series Editor Paul Veyne. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-39975-7. Asher-Greve, Julia M.· Sweeney, Deborah (2006). «On Nakedness, Nudity, and Gender in Egyptian and Mesopotamian Art». Στο: Schroer, Sylvia. Images and Gender: Contributions to the Hermeneutics of Reading Ancient Art. 220. Vandenhoeck & Ruprecht Göttingen: Academic Press Fribourg. doi:10.5167/uzh-139533. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2020. Batten, Alicia J. (2010). «Clothing and Adornment». Biblical Theology Bulletin 40 (3): 148–59. doi:10.1177/0146107910375547. https://archive.org/details/sim_biblical-theology-bulletin_2010-08_40_3/page/148. Blanshard, Alastair J. L. (2010). Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-2357-3. Bonfante, Larissa (1989). «Nudity as a Costume in Classical Art». American Journal of Archaeology 93 (4): 543–570. doi:10.2307/505328. ISSN 0002-9114. https://www.jstor.org/stable/505328. Ανακτήθηκε στις 2020-07-15. Cameron, Alan (2010). The Last Pagans of Rome. Oxford University Press, USA. ISBN 978-0-19-978091-4. Carter, Michael (2009). «(Un)Dressed to Kill: Viewing the Retiarius». Στο: Edmondson, Jonathan· Keith, Alison. Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-9189-6. Clarke, John R. (2002). «Look Who's Laughing at Sex: Men and Women Viewers in the Apodyterium of the Suburban Baths at Pompeii». Στο: Fredrick, David. The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body. JHU Press. ISBN 978-0-8018-6961-7. Crowther, Nigel B. (December 1980 – January 1981). «Nudity and Morality: Athletics in Italy». The Classical Journal (The Classical Association of the Middle West and South) 76 (2): 119–123. Del Bello, Davide (2007). Forgotten Paths: Etymology and the Allegorical Mindset. CUA Press. ISBN 978-0-8132-1484-9. Dendle, Peter (2004). «How Naked Is Juliana?». Philological Quarterly 83 (4): 355–370. Πρότυπο:ProQuest. ISSN 0031-7977. https://www.proquest.com/docview/211146473. Ανακτήθηκε στις 2021-04-03. Fredrick, David (2002). «Invisible Rome». Στο: David Fredrick. The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body. JHU Press. ISBN 978-0-8018-6961-7. Fagan, Garrett G. (2002). Bathing in Public in the Roman World. University of Michigan Press. ISBN 0472088653. Glancy, Jennifer A (2015). «The Sexual Use of Slaves: A Response to Kyle Harper on Jewish and Christian Porneia». Journal of Biblical Literature 134 (1): 215–29. doi:10.1353/jbl.2015.0003. https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_2015_134_1/page/215. Graf, Fritz (2005). «Satire in a ritual context». Στο: Kirk Freudenburg. The Cambridge Companion to Roman Satire. Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-82657-0. Golden, Mark (2004). Sport in the Ancient World from A to Z. Routledge. ISBN 1-134-53595-3. Habinek, Thomas· Schiesaro, Alessandro (1997). «The invention of sexuality in the world-city of Rome». The Roman Cultural Revolution. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-58092-2. Hadfield, James (10 Δεκεμβρίου 2016). «Last splash: Immodest Japanese tradition of mixed bathing may be on the verge of extinction». The Japan Times. Ανακτήθηκε στις 19 Νοεμβρίου 2019. Harper, Kyle (2012). «Porneia: The Making of a Christian Sexual Norm». Journal of Biblical Literature 131 (2): 363–83. doi:10.2307/23488230. https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_2012_131_2/page/363. Henry, Eric (1999). «The Social Significance of Nudity in Early China». Fashion Theory 3 (4): 475–486. doi:10.2752/136270499779476036. Heskel, Julia (2001). «Cicero as Evidence for Attitudes to Dress in the Late Republic». Στο: Judith Lynn Sebesta & Larissa Bonfante. The World of Roman Costume. University of Wisconsin Press. ISBN 9780299138547. Jones, Bernice R. (2015). Ariadne's Threads: The Construction and Significance of Clothes in the Aegean Bronze Age. Peeters. ISBN 978-90-429-3277-7. Kosso, Cynthia· Scott, Anne, επιμ. (2009). The Nature and Function of Water, Baths, Bathing, and Hygiene from Antiquity Through the Renaissance. Boston: Brill. ISBN 978-9004173576. Kamash, Zena (17 Νοεμβρίου 2010). «Which Way to Look?: Exploring Latrine Use in the Roman World». Toilet. New York University Press. doi:10.18574/nyu/9780814759646.003.0008. ISBN 978-0-8147-5964-6. Kyle, Donald G. (2014). Sport and Spectacle in the Ancient World. Ancient Cultures ; v.4 (2nd έκδοση). Chichester, West Sussex, UK: John Wiley and Sons, Inc. ISBN 978-1-118-61380-1. Laver, James (1998). «Dress | clothing». Encyclopedia Britannica. Ανακτήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου 2020. Livingstone, E. A., επιμ. (2013). The Concise Oxford Dictionary of the Christian Church (3 έκδοση). Oxford University Press. ISBN 9780199659623. Mark, Joshua J. (27 Μαρτίου 2017). «Fashion and Dress in Ancient Egypt». Ancient History Encyclopedia. Martinez, D.P. (1995). «Naked Divers: A Case of Identity and Dress in Japan». Στο: Eicher, Joanne B. Dress and Ethnicity: Change Across Space and Time. Ethnicity and Identity Series. Oxford: Berg. σελίδες 79–94. doi:10.2752/9781847881342/DRESSETHN0009. ISBN 9781847881342. Mertz, Barbara (1990). Red Land, Black Land: Daily Life in Ancient Egypt. Peter Bedrick Books. ISBN 9780872262225. «Minoan Dress». Encyclopedia of Fashion. Ανακτήθηκε στις 16 Αυγούστου 2017. Mouratidis, John (1985). «The Origin of Nudity in Greek Athletics». Journal of Sport History 12 (3): 213–232. ISSN 0094-1700. Pasco-Pranger, Molly (2019-10-01). «With the Veil Removed: Women's Public Nudity in the Early Roman Empire». Classical Antiquity 38 (2): 217–249. doi:10.1525/ca.2019.38.2.217. ISSN 0278-6656. Potter, David (2012). The Victor's Crown a History of Ancient Sport from Homer to Byzantium. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-1-283-34915-4. Richlin, A. (2002). L. K. McClure, επιμ. «Pliny's Brassiere». Sexuality and Gender in the Classical World: Readings and Sources (Oxford: Blackwell Publishers Ltd): 225–256. doi:10.1002/9780470756188.ch8. ISBN 9780470756188. Roth, Ann Macy (2021). «Father Earth, Mother Sky: Ancient Egyptian Beliefs About Conception and Fertility». Reading the Body: Representation and Remains in the Archaeological Record. University of Pennsylvania Press. σελίδες 187–201. ISBN 9780812235210. JSTOR j.ctv512z16.19. Schäfer, Peter (2003). The History of the Jews in the Greco-Roman World. Psychology Press. ISBN 978-0-415-30585-3. Sharrock, Allison R. (2002). «Looking at Looking: Can You Resist a Reading?». Στο: David Fredrick. The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body. JHU Press. ISBN 978-0-8018-6961-7. Silverman, Eric (2013). A Cultural History of Jewish Dress. A&C Black. ISBN 978-0-857-85209-0. The Five Books of Moses...clearly specify that Jews must adhere to a particular dress code-modesty, for example, and fringes. Clothing, too, served as a "fence" that protected Jews from the profanities and pollutions of the non-Jewish societies in which they dwelled. From this angle, Jews dressed distinctively as God's elect. Sweet, Waldo E. (1987). Sport and Recreation in Ancient Greece: A Sourcebook with Translations. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-536483-5. Tierney, Tom (1999). Ancient Egyptian Fashions. Mineola, NY: Dover. ISBN 978-0-486-40806-4. Veyne, Paul, επιμ. (1987). A History of Private Life: From Pagan Rome to Byzantium. A History of Private Life. 1 of 5. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 9780674399747. Williams, Craig A. (31 Δεκεμβρίου 2009). Roman Homosexuality (2 έκδοση). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-974201-1. Younger, John (2004). Sex in the Ancient World from A to Z. Routledge. ISBN 978-1-134-54702-9. Zanker, Paul (1990). The Power of Images in the Age of Augustus. University of Michigan Press. ISBN 0-472-08124-1. Κλασσική ιστορία Μάρκος Τύλλιος Κικέρων (1877). «Tusculan Disputations 4.33.70». Μτφρ. Yonge, C. D. New York: Harper & Brothers. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021. The censure of this crime to those is due; Who naked bodies first exposed to view. - Ennius Μάρκος Τύλλιος Κικέρων (1927). Tusculan Disputations. Loeb Classical Library 141. XVIII. Μτφρ. J. E. King. doi:10.4159/DLCL.marcus_tullius_cicero-tusculan_disputations.1927. Κλήμης ο Αλεξανδρεύς (n.d.). «Protrepticus 4.50». Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021. Γιουβενάλης (1918). «Satires 2». Μτφρ. Ramsay, G. G. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021. Γιουβενάλης (1918). «Satires 8». Μτφρ. Ramsay, G. G. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021. Πλάτων (1925). «Symposium 182c». Μτφρ. Fowler, Harold N. Cambridge, MA: Harvard University Press. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021. Πλούταρχος (1914). «Life of Cato 20.5». Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021. Πλούταρχος (n.d.). «Lycurgus». The Internet Classics Archive. Μτφρ. Dryden, John. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 Μαΐου 2011. Ανακτήθηκε στις 16 Αυγούστου 2017. Πολύβιος (n.d.). «Histories II.28». uchicago.edu. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021. al-Qaradawi, Yusuf (11 Οκτωβρίου 2013). The Lawful and the Prohibited in Islam: الحلال والحرام في الإسلام. The Other Press. ISBN 978-967-0526-00-3. Andrews, Jonathan (2007a). «The (un)dress of the mad poor in England, c.1650—1850. Part 1». History of Psychiatry 18 (1): 005–24. doi:10.1177/0957154X07067245. ISSN 0957-154X. PMID 17580751. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00570863/file/PEER_stage2_10.1177%252F0957154X06067246.pdf. Andrews, Jonathan (2007b). «The (un)dress of the mad poor in England, c.1650-1850. Part 2». History of Psychiatry 18 (2): 131–156. doi:10.1177/0957154X06067246. ISSN 0957-154X. PMID 18589927. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00570863/file/PEER_stage2_10.1177%252F0957154X06067246.pdf. Archibald, Elizabeth (2012). «Bathing, Beauty and Christianity in the Middle Ages». Insights 5 (1): 17. «Dress - The Middle East from the 6th Century». Encyclopedia Britannica. Ανακτήθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 2019. Brundage, James A. (15 Φεβρουαρίου 2009). Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-07789-5. Burke, Jill (2013). «Nakedness and Other Peoples: Rethinking the Italian Renaissance Nude». Art History 36 (4): 714–739. doi:10.1111/1467-8365.12029. ISSN 0141-6790. Byrd, Steven (2012). Calunga and the Legacy of an African Language in Brazil. UNM Press. σελ. 38. ISBN 9780826350862. Byrde, Penelope (1987). «'That Frightful Unbecoming Dress' Clothes for Spa Bathing at Bath». Costume 21 (1): 44–56. doi:10.1179/cos.1987.21.1.44. Chughtai, A.S. «Ibn Battuta - The Great Traveller». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 Μαρτίου 2012. Classen, Albrecht (2008). «The Cultural Significance of Sexuality in the Middle Ages, the Renaissance, and Beyond». Στο: Classen, Albrecht. Sexuality in the Middle Ages and the Early Modern Times. Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 9783110209402. Duby, Georges· Veyne, Paul, επιμ. (1988). Revelations of the Midieval World. A History of Private Life. II. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-39976-5. «Modern History Sourcebook: Women Miners in English Coal Pits». Fordham University. Ανακτήθηκε στις 9 Νοεμβρίου 2019. Kawano, Satsuki (2005). «Japanese Bodies and Western Ways of Seeing in the Late Nineteenth Century». Στο: Masquelier, Adeline. Dirt, Undress, and Difference: Critical Perspectives on the Body's Surface. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-21783-7. Lerner, Robert E. (1972). The Heresy of the Free Spirit in the Later Middle Ages. Berkeley, CA: University of California Press. Lindsay, James E. (2005). Daily Life in the Medieval Islamic World. Daily Life through History. Westport, Conn: Greenwood Press. Miles, Margaret R.· Lyon, Vanessa (2008). A Complex Delight: The Secularization of the Breast, 1350-1750. University of California Press. ISBN 978-0520253483. Walsh, Casey (9 Μαρτίου 2018). «Virtuous Waters: Mineral Springs, Bathing, and Infrastructure in Mexico». Bathing and Domination in the Early Modern Atlantic World. University of California Press. σελίδες 15–33. doi:10.1525/9780520965393-004. ISBN 978-0-520-96539-3. Ανακτήθηκε στις 28 Μαρτίου 2021. «Did people in the Middle Ages take baths?». Medievalists.net. 13 Απριλίου 2013. Ανακτήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 2019.