Σαρτανάς

Ο Σαρτανάς ή Σαρτανά (ουκρανικά και ρωσικά: Сартана) είναι πεδινή κωμόπολη αστικού τύπου στην Περιφέρεια Ντονέτσκ της ανατολικής Ουκρανίας. Σύμφωνα με υπολογισμούς του 2020, ο πληθυσμός του ανέρχεται στους 10240 κατοίκους, η πλειοψηφία των οποίων είναι ελληνικής καταγωγής.

 Ο Σαρτανάς είναι κτισμένος στις όχθες του ποταμού Κάλμιου, σε απόσταση περίπου 20 χιλιομέτρων βορειοανατολικά της Μαριούπολης και απλώνεται σε έκταση 5.600 στρεμμάτων. Το όνομά του προέρχεται από την ουρουμική γλώσσα, σημαίνει κίτρινο «μοσχάρι» και οφείλεται στην ονομασία του τόπου προέλευσης των πρώτων οικιστών του. Διαθέτει σχολεία όλων των βαθμίδων και κεντρικό ναό αφιερωμένο στον Άγιο Γεώργιο τον Τροπαιοφόρο, η κατασκευή του οποίου ολοκληρώθηκε το 2005. Ο δήμος του Σαρτανά είναι αδελφοποιημένος από το 1999 με τον δήμο Ζωγράφου στην Ελλάδα. Ο Σαρτανάς ιδρύθηκε το 1780 από Έλληνες της Κριμαίας που μεταφέρθηκαν στην ευρύτερη περιοχή της Αζοφικής με εντολές της αυτοκράτειρας Μεγάλης Αικατερίνης, δημιουργώντας τη Μαριούπολη και άλλα 24 χωριά, ανάμεσά τους και τον Σαρτανά. Σύμφωνα με μια εκτίμηση, εκείνη την εποχή στο χωριό εγκαταστάθηκαν 649 άτομα (340 άνδρες και 309 γυναίκες), ενώ στα μέσα της δεκαετίας του 1820 ολοκληρώθηκε η κατασκευή του πρώτου ναού του Αγίου Γεωργίου. Κατά τα τέλη του 19ου αιώνα ο Σαρτανάς παρουσιάζεται ως ένα από τα ελληνόφωνα χωριά της Αζοφικής, μαζί με άλλα όπως τα Τσεμαρλίκ, Γιανισόλ, Κωνσταντινουπόλ, Βολνοβάχα κλπ. Την περίοδο του Ρωσικού Εμφυλίου, αναφέρεται πως οι κάτοικοι του Σαρτανά ενεπλάκησαν στις συγκρούσεις στο πλευρό των μπολσεβίκων. Μετά την παγίωση της κομμουνιστικής κυριαρχίας και την ίδρυση της ΣΣΔ Ουκρανίας, η κωμόπολη αποτέλεσε τη μια από τις τρεις ελληνικές εθνικές περιφέρειες της Ουκρανίας, καθώς και κέντρο της καλλιέργειας των ελληνικών γραμμάτων, κυρίως κατά τη δεκαετία του 1930. Στον τομέα της οικονομίας, οι κάτοικοι εργάζονταν κυρίως στα τοπικά κολχόζ και στις βιομηχανίες της ευρύτερης περιοχής της Μαριούπολης, ενώ το 1933 ξεκίνησε τη λειτουργία του στον Σαρτανά ένα από τα πρώτα αγροτικά-επαγγελματικά εκπαιδευτικά ιδρύματα της Ουκρανίας. Το διάστημα 1937-1938, στο πλαίσιο της Ελληνικής Επιχείρησης της Εν Κα Βε Ντε, η οποία εντασσόταν στις ευρείες σταλινικές διώξεις της εποχής που έμειναν γνωστές ως Μεγάλος Τρόμος ή Μεγάλη Εκκαθάριση, συνελήφθησαν από τις σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες 132 κάτοικοι της κωμόπολης, από τους οποίους υπολογίζεται πως εκτελέστηκαν όλοι πλην ενός. Την ίδια περίοδο τοποθετείται χρονικά και η κατεδάφιση της παλιάς ορθόδοξης εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου. Ένα χρόνο αργότερα, σύμφωνα με την απογραφή που διενεργήθηκε από τις σοβιετικές αρχές, στον Σαρτανά κατοικούσαν 6.218 άτομα, εκ των οποίων τα 4.417 ήταν Έλληνες. Ακόμη, υπήρχε σημαντική παρουσία Ουκρανών (1131 άτομα) και Ρώσων (597 κάτοικοι). Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η κωμόπολη κατελήφθη από τον γερμανικό στρατό που εκδίωξε τον τοπικό πληθυσμό. Από την πλευρά τους, οι κάτοικοι πολέμησαν ενεργά μέσα από τις τάξεις του Κόκκινου Στρατού. Μεταπολεμικά η κωμόπολη μετονομάστηκε σε Πριμόρσκοε, ωστόσο το 1992 ανέκτησε την αρχική της ονομασία. Τον Απρίλιο του 2008 επισκέφθηκε τον Σαρτανά ο τότε πρόεδρος της Ελλάδας, Κάρολος Παπούλιας. Κατά τον πόλεμο στο Ντονμπάς, ο Σαρτανάς βρέθηκε από τα τέλη του 2014 στα διαφιλονικούμενα εδάφη ανάμεσα στις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις και τις αντίστοιχες των φιλορώσων αυτονομιστών του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ. Στις 14 Οκτωβρίου του ίδιου έτους, η κωμόπολη βλήθηκε από όλμους, ένας από τους οποίους χτύπησε πομπή κηδείας με αποτέλεσμα να σκοτωθούν επτά άτομα και να τραυματιστούν άλλα 17. Η ευθύνη αποδόθηκε στις δυνάμεις των αυτονομιστών, για τις οποίες ειπώθηκε πως πιθανόν στόχευαν φυλάκιο του ουκρανικού στρατού ή κάποιες παρακείμενες υποδομές αγροτικής παραγωγής. Το συμβάν προκάλεσε την αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης, καθώς έξι από τους νεκρούς αμάχους ήταν Έλληνες ομογενείς. Ο Σαρτανάς χτυπήθηκε εκ νέου το επόμενο έτος, ενώ σύμφωνα με εκτίμηση του τοπικού δημάρχου, από τον Σεπτέμβριο του 2014 μέχρι τον Μάιο του 2015 είχαν σκοτωθεί συνολικά 8 άμαχοι και είχαν καταστραφεί 93 οικίες της κωμόπολης. Στον Σαρτανά υπάρχουν μνημεία αφιερωμένα στους πεσόντες του Ρωσικού Εμφυλίου και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Επιπλέον, σε κοντινή απόσταση βρίσκονται οι όχθες του ποταμού Κάλμιου, καθώς και ζωολογικός κήπος. Στον πολιτιστικό τομέα, λειτουργούν το Μουσείο Ιστορίας και Εθνογραφίας των Ελλήνων της Αζοφικής, δύο βιβλιοθήκες (η μία παιδική) και ένα πολιτιστικό κέντρο. Επίσης στον Σαρτανά εδρεύουν ο ελληνικός παραδοσιακός μουσικός όμιλος «Μαργαριτάρια του Σαρτανά» ή «Σαρτανιώτικα Μαργαριτάρια», καθώς και διάφοροι πολιτιστικοί και αθλητικοί σύλλογοι. Το 1988 και το 2011 διοργανώθηκε στον Σαρτανά η «Μέγα Γιουρτή», πολιτιστικό φεστιβάλ των Ελλήνων της Ουκρανίας που διεξάγεται κάθε δύο χρόνια. Στον Σαρτανά γεννήθηκαν οι λαϊκοί ποιητές Δεμιάν Μπογαδίτσα, Λεοντής Χοναγμπέη και Ιλσιβέτ Χαραμάν, ο λογοτέχνης Αντώνης Σαπουρμάς, ο ποιητής και διανοούμενος Λεόντιος Κυριάκοβ (1919-2008), ο ιστορικός Γεώργιος ή Ιβάν Πάπους, ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Ανατόλι Μπαλτζί (1942), ο συγγραφέας Αλέξανδρος Ασλά (1943), ο βραβευμένος εργάτης και στέλεχος της τοπικής αυτοδιοίκησης Κωνσταντίν Κουρκτσής (1950) και οι τραγουδίστριες παραδοσιακής μουσικής Μαρία Γαϊτάν και Ταμάρα Κατσή (1958-1999). Κατά την απογραφή του 2001, η συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων του Σαρτανά (περίπου 92%) δήλωσε τα ρωσικά ως μητρική γλώσσα, το 4,4% τα ελληνικά, το 3,6% τα ουκρανικά και μια μικρή μερίδα άλλες γλώσσες (ρομανί, λευκορωσικά, κλπ). Σύμφωνα με κρατικούς υπολογισμούς, το 2020 ο πληθυσμός του Σαρτανά ανερχόταν στους 10.240 κατοίκους. Έλληνες της Κριμαίας Έλληνες της Ουκρανίας Μαριουπολίτικη διάλεκτος Ομοσπονδία Ελληνικών Συλλόγων της Ουκρανίας Μαριούπολη Μπαλαμπάνωφ, Κωνσταντίνου Β.; Παχόμενκο, Σέργιου Π. (Ιούλιος 2006). «Έλληνες της Oυκρανίας. Επιτομή της ιστορικής ανάπτυξης και σύγχρονες προοπτικές». Ενδείκτης (Λευκωσία: Πανεπιστήμιο Κύπρου) (15): σελ. 13-26. Ριμπά, Διαμαντένια (Ιούλιος - Αύγουστος 2010). «Το ελληνικό χωριό Σαρτανά γιορτάζει τα 230 χρόνια από την ίδρυσή του». Ελληνική Διασπορά (Διμηνιαία έκδοση του Αθηναϊκού Πρακτορείου Ειδήσεων - Μακεδονικού Πρακτορείου Ειδήσεων) (121): σελ. 22-23. Ταταρίνοβα, Μάγια (1999). Οι ελληνικές εκκλησίες στην Ουκρανία από τον 16ο μέχρι τον 20ό αιώνα. Αθήνα: Διδακτορική Διατριβή-ΕΚΠΑ. Χατζηπαναγιωτίδη, Άννα (Μάιος 2005). Η ελληνική γλώσσα ως ξένη. Η περίπτωση της Παρευξείνιας ζώνης: Ρωσία - Ουκρανία - Γεωργία. Διδακτορική Διατριβή-Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Voutira, Eftihia (2011). The 'right to Return' and the Meaning of 'home'. A Post-Soviet Greek Diaspora Becoming European?. LIT Verlag Münster. «Сайт посёлка Сартана». sartana.dn.ua (στα Ουκρανικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 7 Απριλίου 2021.