Στύφνος

Ο στύφνος, στίφνος, αγριοντοματιά ή μαυρόχορτο (επιστημονική ονομασία: Solanum nigrum) είναι είδος ανθοφόρου φυτού του γένους Solanum, ιθαγενές στην Ευρασία. Τα ώριμα φρούτα και τα μαγειρεμένα φύλλα χρησιμοποιούνται ως τροφή σε ορισμένες περιοχές και τα μέρη των φυτών χρησιμοποιούνται ως παραδοσιακό φάρμακο. Τα ωμά φύλλα και οι άγουροι καρποί του είναι δηλητηριώδεις.

 Ο στύφνος είναι μια κοινή πόα ή βραχύβιος πολυετής θάμνος, που απαντάται σε πολλές δασώδεις περιοχές, καθώς και σε διαταραγμένους βιότοπους. Φτάνει σε ύψος από 30 έως 120 εκατοστά. Τα φύλλα είναι ωοειδή ή καρδιόσχημα μήκους 4 με 7,5 εκατοστά και πλάτους 2 με 5 εκατοστά που έχουν κυματιστά ή οδοντωτά άκρα. Και οι δύο επιφάνειες είναι τριχωτές ή άτριχες. Ο μίσχος έχει μήκος 1 με 3 εκατοστά. Τα άνθη έχουν πρασινωπά έως υπόλευκα πέταλα, κυρτά όταν ωριμάσουν και περιβάλλουν προεξέχοντες φωτεινούς κίτρινους ανθήρες. Το φρούτο έχει διάμετρο 6 με 8 χιλιοστά μεθαμπό μαύρο ή μωβ-μαύρο χρώμα. Στην Ινδία απαντάται ένα άλλο στέλεχος του οποίου τα φρούτα γίνονται κόκκινα όταν ωριμάσουν.Μερικές φορές το S. nigrum συγχέεται με την πιο τοξική μπελαντόνα (Atropa belladonna), η οποία ανήκει σε διαφορετικό γένος εντός των Στρυχνοειδών. Μια σύγκριση των φρούτων δείχνει ότι τα μαύρα φρούτα του στύφνου μεγαλώνουν σε τσαμπιά, ενώ της μπελαντόνα μεγαλώνουν μεμονωμένα. Μια άλλη διαφορά είναι ότι ο στύφνος έχει λευκά πέταλα. Η κατάλληλη τιμή pH του εδάφους για τον στύφνο είναι μεταξύ 5,5 και 6,5. Είναι πλούσιο σε οργανική ύλη, νερό και γονιμότητα για την ισχυρή ανάπτυξη του εδάφους, ενώ σε περίπτωση έλλειψης οργανικής ύλης και κακά αεριζόμενο αργιλώδες έδαφος, οι ρίζες του δεν αναπτυχθούν καλά, η ανάπτυξη θα είναι κακή και η παραγωγή φτωχή. Είναι δύσκολο να αναπτυχθεί υπό συνθήκες υψηλής θερμοκρασίας και υψηλής υγρασίας, καθώς το φυτό αναπτύσσεται αργά, ο τρυφερός βλαστός είναι εύκολο να υποστεί γήρανση της ίνας και το εμπόρευμα είναι φτωχό. Τα επίπεδα σολανίνης στο S. nigrum μπορεί να είναι τοξικά. Παιδιά πέθαναν από δηλητηρίαση αφού έφαγαν άγουρους καρπούς. Ωστόσο, το φυτό σπάνια είναι θανατηφόρο, με τα ώριμα φρούτα να προκαλούν συμπτώματα όπως ήπιους κοιλιακούς πόνους, εμετό και διάρροια.Τα συμπτώματα δηλητηρίασης συνήθως εμφανίζονται 6 έως 12 ώρες μετά την κατάποση. Τα αρχικά συμπτώματα της τοξικότητας περιλαμβάνουν πυρετό, εφίδρωση, έμετο, κοιλιακό άλγος, διάρροια, σύγχυση και υπνηλία. Ο θάνατος από την κατάποση μεγάλων ποσοτήτων του φυτού οφείλεται σε καρδιακές αρρυθμίες και αναπνευστική ανεπάρκεια. Ζώα έχουν επίσης δηλητηριαστεί από βόσκοντας τα φύλλα του S. nigrum. Όλα τα είδη ζώων μπορούν να δηλητηριαστούν μετά την κατάποση στύφνου, συμπεριλαμβανομένων των βοοειδών, των προβάτων, των πουλερικών και των χοίρων. Ωστόσο, στην κεντρική Ισπανία, ο αγριόγαλος (Otis tarda) μπορεί να λειτουργήσει ως διασκορπιστής σπόρων του στύφνου (Solanum nigrum). Ο στίφνος είναι πολύ μεταβλητό και οι ειδικοί στα δηλητηριώδη φυτά συμβουλεύουν να αποφύγετε την κατανάλωση των καρπών εκτός εάν είναι γνωστό βρώσιμο στέλεχος. Τα επίπεδα τοξινών μπορεί επίσης να επηρεαστούν από τις συνθήκες ανάπτυξης του φυτού. Οι τοξίνες στο S. nigrum συγκεντρώνονται περισσότερο στους άγουρους πράσινους καρπούς και τα ανώριμα φρούτα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως τοξικά. Οι περισσότερες περιπτώσεις ύποπτης δηλητηρίασης οφείλονται σε κατανάλωση φύλλων ή άγουρων καρπών. Υπάρχουν εθνοβοτανικές μαρτυρίες ότι τα φύλλα και τους βλαστούς του S. nigrum να βράζονται ως λαχανικό με το μαγειρικό νερό να απορρίπτεται και να αντικαθίσταται αρκετές φορές για την απομάκρυνση των τοξινών. Ορισμένες από τις χρήσεις που αποδίδονται στο S. nigrum στη βιβλιογραφία μπορεί πράγματι να ισχύουν για άλλα είδη εντός του ίδιου συμπλέγματος ειδών και η σωστή αναγνώριση των ειδών είναι απαραίτητη για τρόφιμα και ιατρικές χρήσεις. Το S. nigrum χρησιμοποιήθηκε ευρέως ως τροφή από τα πρώτα χρόνια, και ο καρπός καταγράφηκε ως τροφή λιμού στην Κίνα του 15ου αιώνα. Παρά τα προβλήματα τοξικότητας με ορισμένες μορφές, τα ώριμα φρούτα και τα βρασμένα φύλλα των βρώσιμων στελεχών τρώγονται. Τα καλά βρασμένα φύλλα — αν και με έντονη και ελαφρώς πικρή γεύση — χρησιμοποιούνται όπως το σπανάκι ως χόρτα ή ως γέμιση σε φαταγιέρ και κις. Τα ώριμα μαύρα φρούτα περιγράφονται ως γλυκά και αλμυρά, με νότες γλυκόριζας και πεπονιού.Στην Κένυα, το S. nigrum θεωρείται από τους Αμπαγκούσι λιχουδιά που όταν σοταριστεί ή βράσει για να μαλακώσει και στη συνέχεια αλατιστεί ή σοταριστεί τρώγεται με ουγκάλι (προϊόν από αλεύρι καλαμποκιού). Στην υπόλοιπη Κένυα, το S. nigrum τρώγεται με παρόμοιο τρόπο. Στην Ινδία, τα φρούτα καλλιεργούνται και τρώγονται περιστασιακά, αλλά δεν καλλιεργούνται για εμπορική χρήση. Στη Νότια Ινδία, τα φύλλα και τα φρούτα καταναλώνονται συνήθως ως φαγητό μετά το μαγείρεμα με σπόρους ταμαρίνδου, κρεμμυδιού και κύμινου. Τα φρούτα αναφέρονται ως «αρωματική ντομάτα». Αν και δεν είναι πολύ δημοφιλή σε μεγάλο μέρος της κατανομής του, τα φρούτα και τα πιάτα είναι κοινά στο Ταμίλ Ναντού (மணத்தக்காளி στα Ταμίλ), στην Κεράλα, στο νότιο Άντρα Πραντές και στη νότια Καρνατάκα. Στην Αιθιοπία, τα ώριμα φρούτα μαζεύονται και τρώγονται από τα παιδιά σε κανονικές περιόδους, ενώ σε περιόδους λιμού, όλοι οι πληγέντες θα έτρωγαν μούρα. Επιπλέον, τα φύλλα συλλέγονται από γυναίκες και παιδιά, που μαγειρεύουν τα φύλλα σε αλμυρό νερό και τα καταναλώνουν όπως κάθε λαχανικό. Οι αγρότες στο Κόνσο αναφέρουν ότι επειδή το S. nigrum ωριμάζει πριν ο αραβόσιτος είναι έτοιμος για συγκομιδή, χρησιμοποιείται ως πηγή τροφής μέχρι να είναι έτοιμες οι καλλιέργειές τους. Οι Γολαΐτα δεν ξεριζώνουν το S. nigrum που εμφανίζεται στους κήπους τους αφού και αυτοί μαγειρεύουν και τρώνε τα φύλλα. Στη Νότια Αφρική, το πολύ ώριμο και επιλεγμένο με το χέρι φρούτο μαγειρεύεται σε μια όμορφη αλλά αρκετά ρευστή μοβ μαρμελάδα. Ωστόσο, το φρούτο που χρησιμοποιείται στη Νότια Αφρική είναι πιο πιθανό να είναι το Solanum retroflexum.Στην Ελλάδα και την Τουρκία τα φύλλα είναι ένα από τα συστατικά που περιλαμβάνονται στη σαλάτα με βραστά χόρτα.Εισήχθη στην Αυστραλία από τον Μαυρίκιο τη δεκαετία του 1850 ως λαχανικό κατά τη διάρκεια της πυρετού του χρυσού, αλλά το εμπορίο S. nigrum ως τρόφιμο απαγορεύεται πλέον από τον Κώδικα Προτύπων Τροφίμων της Αυστραλίας Νέας Ζηλανδίας. Το φυτό έχει μακρά ιστορία φαρμακευτικής χρήσης, που χρονολογείται από την αρχαία Ελλάδα. Ήταν ένα παραδοσιακό ευρωπαϊκό φάρμακο που χρησιμοποιήθηκε ως ισχυρό ιδρωτοποιό, αναλγητικό και ηρεμιστικό με ισχυρές ναρκωτικές ιδιότητες, αλλά θεωρήθηκε «κάπως επικίνδυνο φάρμακο». Η εσωτερική χρήση έχει πέσει σε δυσμένεια λόγω της μεταβλητής χημείας και τοξικότητάς της, αλλά χρησιμοποιείται στην παραδοσιακή ιατρική τοπικά ως θεραπεία για τον έρπητα ζωστήρα. Υπάρχει μεγάλη διαφωνία ως προς το αν τα φύλλα και οι καρποί του S. nigrum είναι δηλητηριώδεις. Η τοξικότητα του S. nigrum μπορεί να ποικίλλει ανάλογα με την περιοχή και το είδος όπου αναπτύσσεται.Το S. nigrum είναι σημαντικό συστατικό στα παραδοσιακά ινδικά φάρμακα. Τα αφεψήματα χρησιμοποιούνται σε δυσεντερία, στομαχικές διαταραχές και πυρετό. Ο χυμός του φυτού χρησιμοποιείται σε έλκη και άλλες δερματικές παθήσεις. Οι καρποί χρησιμοποιούνται ως τονωτικό, καθαρτικό, διεγερτικό της όρεξης και για τη θεραπεία του άσθματος και της «υπερβολικής δίψας». Παραδοσιακά το φυτό χρησιμοποιήθηκε για τη θεραπεία της φυματίωσης. Στη Βόρεια Ινδία, τα βρασμένα εκχυλίσματα φύλλων και μούρων χρησιμοποιούνται επίσης για την ανακούφιση παθήσεων που σχετίζονται με το ήπαρ, συμπεριλαμβανομένου του ίκτερου. Ο χυμός από τις ρίζες του χρησιμοποιείται κατά του άσθματος και του κοκκύτη.Το S. nigrum είναι ένα ευρέως χρησιμοποιούμενο φυτό στην ανατολική ιατρική όπου θεωρείται αντιογκογόνο, αντιοξειδωτικό, αντιφλεγμονώδες, ηπατοπροστατευτικό, διουρητικό και αντιπυρετικό.Ορισμένα πειράματα δείχνουν ότι το φυτό αναστέλλει την ανάπτυξη του καρκινώματος του τραχήλου της μήτρας σε ποντίκια. Το δραστικό συστατικό του φυτού, η σολανίνη, αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό διαφορετικών καρκινικών κυττάρων in vitro, όπως ο καρκίνος του μαστού και ο καρκίνος του παγκρέατος. Ο αντικαρκινικός μηχανισμός του είναι κυρίως μέσω της επαγωγής διαφορετικών κυτταρικών και μοριακών οδών, που οδηγεί σε απόπτωση και αυτοφαγία κυττάρων και μορίων και αναστέλλοντας τη μετάσταση του όγκου. Τα υδατικά εκχυλίσματα του Solanum nigrum έχουν δείξει κυτταροτοξική δράση στη μείωση της παραγωγής ROS της ανθρώπινης κυτταρικής σειράς MM Α-375.Είναι επίσης θεραπεία του γαστρικού έλκους. Μέσω πειραμάτων σε μοντέλο γαστρικού έλκους σε ποντίκια και ομάδα ελέγχου, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το εκχύλισμα σκόνης από στύφνο και μεθανόλη θα μπορούσε να επηρεάσει σημαντικά την έκκριση γαστρικού οξέος και πρωτεάσης σε ποντίκια, μειώνοντας έτσι σημαντικά τον δείκτη γαστρικού έλκους των ποντικών. Το Solanum nigrum έχει υψηλή συγκέντρωση πολυφαινολών και πολυσακχαριτών, οι οποίοι παίζουν ρόλο στην αναστολή των δραστηριοτήτων iNOS και COX-2, με αποτέλεσμα «μια βιώσιμη προσέγγιση για την αναστολή της φλεγμονής και της καρκινογένεσης και πρόληψη του καρκίνου». Ο στύφνος καλλιεργείται ως τροφή σε πολλές ηπείρους, συμπεριλαμβανομένης της Αφρικής και της Βόρειας Αμερικής. Τα φύλλα των καλλιεργούμενων στελεχών τρώγονται μετά από μαγείρεμα. Ο στύφνος μπορεί να είναι γεωργικό ζιζάνιο όταν ανταγωνίζεται τις καλλιέργειες. Έχει αναφερθεί ως ζιζάνιο σε 61 χώρες και 37 καλλιέργειες. Τα ζιζανιοκτόνα χρησιμοποιούνται εκτενώς για την καταπολέμησή του σε καλλιέργειες όπως το βαμβάκι.