Βαγενετία

Η Βαγενετία, ή Βαγενιτία, ήταν μεσαιωνική περιοχή στα παράλια της Ηπείρου, περίπου αντίστοιχη με τη σύγχρονη Θεσπρωτία. Η περιοχή πιθανότατα πήρε το όνομά της από τη σλαβική φυλή των Βαϊουνίτων. Μαρτυρείται για πρώτη φορά ως σκλαβινία υπό κάποιο είδος βυζαντινού ελέγχου τον 8ο/9ο αιώνα, πέρασε υπό βουλγαρική κυριαρχία στα τέλη του 9ου αιώνα και επέστρεψε στη βυζαντινή κυριαρχία τον 11ο. Πέρασε στο Δεσποτάτο της Ηπείρου μετά το 1204, όπου αποτέλεσε ξεχωριστή επαρχία. Η Βαγενετία περιήλθε υπό αλβανική κυριαρχία τη δεκαετία του 1360, μέχρι που κατακτήθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1430.

 Το όνομα της περιοχής προέρχεται από τη σλαβική φυλή των Βαϊουνίτων, που εμφανίστηκαν στις αρχές του 7ου αιώνα κατά τις σλαβικές επιδρομές στα Βαλκάνια. Ήδη κατά τον 8ο αιώνα, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία προσπάθησε να επιβάλει εκ νέου κάποιο έλεγχο στην περιοχή, καθώς η σφραγίδα του αξιώματος πιστοποιεί την παρουσία ενός πολιτικού διοικητή («Θεόδωρος, βασιλικός σπαθάριος και άρχων της Βαγενετίας»), αλλά η ανάγνωση του τελευταίου δεν είναι βέβαιη. Η βυζαντινή διοίκηση μαρτυρείται με ασφάλεια προς τα τέλη του 9ου αιώνα, με την παρουσία τόσο ενός επισκόπου που ονομάζεται Στέφανος στην Δ΄ Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης το 879, όσο και με τη σφραγίδα ενός πολιτικού διοικητή (βασιλικός πρωτοσπαθάριος και άρχων Ιλαρίων) από τις αρχές του 10ου αιώνα.Ο ιστορικός Πρέντραγκ Κομάτινα προτείνει ότι η επισκοπή ήταν μια «εθνική» επισκοπή για τους Βαϊουνίτες (αλλά με ελληνόγλωσση λειτουργία), την οποία διαδέχθηκε η σλαβόφωνη επισκοπή του Κλήμη της Αχρίδας (893–916), η οποία δεν οργανώθηκε σε εδαφική, αλλά σε εθνική βάση, και δεν είχε σταθερό κέντρο. Η περιφερόμενη επισκοπή του Κλήμη αντικαταστάθηκε σταδιακά από επισκοπές με έδρα τις διάφορες πόλεις της περιοχής. Την εποχή της δραστηριότητας του Κλήμη στην περιοχή, και κατά τις αρχές του 10ου αιώνα, η Βαγενετία και η ευρύτερη περιοχή της κυβερνούνταν από την Πρώτη Βουλγαρική Αυτοκρατορία. Έτσι η τοπική εκκλησία έγινε επίσης μέρος της Βουλγαρικής Εκκλησίας και αργότερα της Αρχιεπισκοπής της Οχρίδας. Ο τελικός απόγονος της επισκοπής της Βαγενετίας ήταν πιθανότατα η έδρα της Χειμάρρας.Η Βαγενετία αναφέρεται στη συνέχεια σε φιλολογικές πηγές στην Αλεξιάδα, η οποία περιγράφει πώς, το 1082, οι Ιταλο-Νορμανδοί υπό τον Βοημούνδο Α΄ της Αντιόχειας διέσχισαν την περιοχή για να καταλάβουν τα Ιωάννινα. Στο Partitio Terrarum Imperii Romaniae του 1204, η Βαγενετία εμφανίζεται ως χαρτουλάρατον (ειδικός τύπος περιοχής που υποδηλώνει σλαβικό οικισμό) στην επαρχία του Δυρραχίου.Το 1205, κατατάσσεται από τον Μαρίνο Ζένο, τον Ποντέστα της Κωνσταντινούπολης, μεταξύ των εδαφών που παραχωρήθηκαν στη Βενετική Δημοκρατία από το Partitio. Σύμφωνα με την αφήγηση του Ζήνονα, είναι μια ξεχωριστή επαρχία, διαφορετική από το Δυρράχιο, και με τη σειρά της περιλαμβάνει το χαρτουλαράτον της Γλυκής, βόρεια της Άρτας (που προηγουμένως ανήκε πιθανότατα στη βυζαντινή επαρχία της Νικόπολης). Ωστόσο, εκτός από την περιοχή του Δυρραχίου, οι Ενετοί δεν κατάφεραν να εδραιώσουν την κυριαρχία τους στα περισσότερα εδάφη που τους παραχωρήθηκαν στην Ήπειρο και η κατοχή της Βαγενετίας πέρασε στο Δεσποτάτο της Ηπείρου, όπου μαρτυρείται ως ξεχωριστή επαρχία (provincia στα λατινικά, θέμα στα ελληνικά) εντός του Ηπειρωτικού κράτους ήδη από τη συνθήκη του 1210 μεταξύ του Μιχαήλ Α΄ Κομνηνού Δούκα και της Βενετίας.Το 1228, ο Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας επιβεβαίωσε στον Μητροπολίτη Κέρκυρας την κατοχή εδαφών «στην νήσο Κέρκυρα και το θέμα της Βαγενετίας». Το 1292, οι ακτές της επαρχίας δέχθηκαν επιδρομές από γενοβέζικα πλοία σε βυζαντινούς υπαλλήλους, και δύο χρόνια αργότερα, η επαρχία αποδόθηκε στον Φίλιππο Α΄ του Τάραντα ως μέρος της προίκας της Θαμάρ της Ηπείρου. Ακόμα, στον Δεσπότη της Ηπείρου, Θωμά Α΄ Κομνηνό Δούκα, αποδόθηκε ο τίτλος του «Δούκα της Βαγενετίας» σε ένα βενετσιάνικο έγγραφο το 1313. Το 1315, έγγραφο του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως αναφέρει ότι η Βαγενέτια ανήκε στην επισκοπή Χειμμάρας.Κατά τις αλβανικές εισβολές στην Ήπειρο τη δεκαετία του 1360, πολλοί από τους ντόπιους Έλληνες κατέφυγαν στα Ιωάννινα. Το 1382, ο Αλβανός ηγεμόνας Ιωάννης Μπούας Σπάτας έδωσε την περιοχή, μαζί με την Βελά και τη Δρυϊνόπολη, στον γαμπρό του, Μαρκεσίνο. Στις αρχές του 1400, ο ντόπιος Αλβανός ηγεμόνας Τζον Ζενεβίσι αναφέρεται σε ορισμένα βενετικά έγγραφα ως «σεβαστοκράτορας της Βαγενετίας». Ο εγγονός του, Σιμόν Ζενεβίσι, με την υποστήριξη των Βενετών έχτισε το φρούριο του Στροβιλί «στο ακρωτήρι της Βαγενετίας» απέναντι από το νησί της Κέρκυρας το 1443.Το μεγαλύτερο μέρος της Ηπείρου έπεσε υπό οθωμανική κυριαρχία το 1430, και το 1431, το οθωμανικό κτηματολόγιο πιστοποιεί την ύπαρξη επαρχίας Βαγιονέτια. Το όνομα επέζησε μέχρι το τέλος του αιώνα σε διάφορες παραλλαγές (Βιγιανίτε, Βιγιαντίγιε), αλλά το όνομα εξαφανίζεται στη συνέχεια, εκτός από ένα χωριό Βαγενέτιον νότια των Ιωαννίνων και μια μεμονωμένη αναφορά σε μια «Μεγάλη Βαγενέτια» τον 17ο αιώνα. Σύμφωνα με τον ιστορικό Στόγιαν Νοβάκοβιτς, ακολουθούμενος από τους Πίτερ Σούσταλ και Γίοχανες Νόντερ στο Tabula Imperii Byzantini, η Βαγενετία ήταν η παράκτια λωρίδα μεταξύ του Ιονίου και της οροσειράς της Πίνδου, που εκτεινόταν από τη Χειμμάρα στα βόρεια έως το Μαργαρίτι στο νότο. Ωστόσο, ο Κομάτινα αντιτίθεται ότι αυτά τα όρια αντικατοπτρίζουν την κατάσταση του 13ου-14ου αιώνα και ότι η προηγούμενη, αρχική περιοχή, το χαρτουλαράτον της Βαγενετίας, ήταν πολύ μικρότερη. Ο Κομάτινα επισημαίνει ότι μετά το 1205, η Βαγενετία περιέλαβε τη συνοικία Γλυκή στα νότια, αλλά η αρχική επικράτεια ήταν μόνο το βόρειο τμήμα της διευρυμένης επαρχίας. Ο Κομάτινα το ταυτίζει με την περιοχή που αναφέρεται από τον Ιωάννη Απόκαυκο ως «Μικρά Βαγενετία», δηλαδή την περιοχή γύρω από την κοιλάδα του Αωού. Αυτό αντιστοιχεί και στην οθωμανική επαρχία, που περιλάμβανε τη Χειμμάρα και την ενδοχώρα της, με κέντρο το Δέλβινο. Κομάτινα, Πρέντραγκ (2016). «ОБЛАСТ ВAГЕНИТИЈА И ЕПИСКОПИЈА СВ. КЛИМЕНТА [THE REGION OF VAGENITIA AND THE BISHOPRIC OF ST. CLEMENT]» (στα σέρβικα). Zbornik radova Vizantološkog instituta LIII (53): 83–100. doi:10.2298/ZRVI1653083K. http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0584-9888/2016/0584-98881653083K.pdf. Νίκολ, Ντόναλντ Μ. (1984). The Despotate of Epiros 1267-1479: A Contribution to the History of Greece in the Middle Ages. Cambridge University Press. ISBN 9780521261906.