Σλαβόφωνοι Έλληνες Μακεδόνες

Οι Σλαβόφωνοι Έλληνες Μακεδόνες είναι μια δίγλωσση πληθυσμιακή ομάδα της Μακεδονίας που ομιλεί σλαβικές διαλέκτους. Υπάρχουν επίσης, ορισμένοι εντός της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας και Βουλγαρίας που μιλούν μόνο σλαβικά. Στην Ελλάδα ανέρχονται γύρω στους 50.000 (σε αντιδιαστολή με έναν πληθυσμό της τάξης των περίπου 10.000 με σλαβομακεδονική εθνική συνείδηση).

 Οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας βρίσκονται σε μια γεωγραφική ζώνη από βορειοδυτικά της λίμνης της Καστοριάς, κατά μήκος των συνόρων της Βόρειας Μακεδονίας, άλλοτε Γιουγκοσλαβικών, έως το όρος Όρβηλο στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Δεν υπάρχουν στοιχεία για τους σλαβόφωνους Έλληνες Μακεδόνες της Βόρειας Μακεδονίας και της Βουλγαρίας. Οι σπουδαιότεροι λόγοι που συνετέλεσαν στη διαμόρφωση του σλαβικού ιδιώματος (φωνητικά) ανάγονται στην ύστερη βυζαντινή περίοδο και τη Τουρκοκρατία που ακολούθησε, όταν αριθμός Βουλγάρων αιχμαλώτων αναζήτησε εργασία στα μεγάλα αγροκτήματα των Βυζαντινών τιμαριούχων. Ο Απόστολος Βακαλόπουλος αναφέρει ότι συναντιώνταν σλαβόφωνοι ως εποχιακοί εργάτες συλλογής βαμβακιού ακόμα και στην περιοχή των Τρικάλων. Η έλλειψη ουσιαστικών συνόρων στην ελληνική χερσόνησο έκανε εύκολο τον συγχρωτισμό με τους άλλους λαούς και οι μετακινήσεις για εργασία πολλών φτωχών Νότιων Σλάβων προς τις εύφορες βόρειες περιοχές του ελληνικού χώρου, ήταν συνηθισμένο φαινόμενο. Έτσι προέκυψε το σλαβικό ιδίωμα, και αποτέλεσε μέσο κοινής συνεννόησης Τούρκων, Ελλήνων και Σλάβων εποίκων για να εξυπηρετούνται εμπορικοί και άλλοι σκοποί. Σε πολλές περιπτώσεις, οι περιστάσεις ανάγκαζαν τον ελληνικό πληθυσμό να προτιμά να μαθαίνει το προφορικό ιδίωμα αυτό και να προσποιείται πρόσκαιρα ότι είναι σλαβικός ώστε να αποφεύγει το παιδομάζωμα, τις σφαγές και το μίσος των Τούρκων έπειτα από κάθε επανάσταση του ελληνισμού. Η σλαβοφωνία αποτέλεσε αργότερα τη βάση της βουλγαρικής προπαγάνδας με την ίδρυση βουλγαρικών εξαρχικών σχολείων και καταλήψεις ελληνικών εκκλησιών, σύμφωνα με σουλτανικό φιρμάνι του 1870,β[›] που όριζε εφόσον οι εξαρχικοί αποτελούσαν το ένα τρίτο του εκκλησιάσματος να λειτουργούν εκ περιτροπής σε εκκλησίες που ποτέ δεν έκτισαν και να δημιουργούν μητροπόλεις αν ήσαν οι μισοί. Κατά την περίοδο των ελληνοβουλγαρικών αναταράξεων οι σλαβόφωνοι της Μακεδονίας χωρίστηκαν σε πατριαρχικούς και εξαρχικούς στα συνοριακά όμως εδάφη της βόρειας σημερινής Μακεδονίας (1895 - 1908) και κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου (1946-49) τη σκυτάλη παρέλαβε ο Τίτο που ήδη είχε συστήσει από τις 2 Αυγούστου του 1944 τη Λαϊκή Δημοκρατία της «Μακεδονίας». Μετά όμως τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, τη σκυτάλη την παρέλαβε η Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας. Σλαβικές διάλεκτοι ομιλούνται σήμερα ως δεύτερη γλώσσα από τους σλαβόφωνους της Μακεδονίας, όπως ομιλούνταν στο ευρύτερο βιλαέτι του Μοναστηρίου μέσα σ΄ ένα περιβάλλον με Έλληνες, Αλβανούς, Βουλγάρους, Τούρκους, κ.α. επί Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Πολλές από τις ομιλούμενες διαλέκτους, λόγω των συνθηκών δημιουργίας τους, ως εμπορική γλώσσα που επιβλήθηκε σε αλλόφωνους πληθυσμούς (ελληνόφωνους, αλβανόφωνους, βλαχόφωνους), χαρακτηρίζονται ως απλοποιημένες διάλεκτοι (μια μορφή πίτζιν διαλέκτων ως προς την απλοποίηση της προγενέστερης). Από το τέλος του 6ου αιώνα μ.Χ. στη Βαλκανική βρέθηκαν εγκατεστημένοι σλαβόφωνοι πληθυσμοί. Οι πρώτοι αυτοί πληθυσμοί που επέδραμαν στις Ελληνικές χώρες (Μακεδονία, Ήπειρος, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα και Πελοπόννησο), γρήγορα αφομοιώθηκαν από τους ντόπιους πληθυσμούς και κατά τον 13ο αιώνα με την κατάκτηση της Μακεδονίας από τους Σταυροφόρους απουσιάζουν από οποιεσδήποτε αναφορές. Προς τα μέσα του 19ου αιώνα η σλαβοφωνία είχε επικρατήσει στην ύπαιθρο χώρα της Οθωμανικής Μακεδονίας βορείως μιας νοητής γραμμής που από την περιοχή βόρεια της Καστοριάς κατέληγε στη Θεσσαλονίκη. Οι σλαβόφωνοι κάτοικοι της Μακεδονίας ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία και ζούσαν σε τσιφλίκια στα πεδινά ή σε ελεύθερα χωριά στα ορεινά. Γνωστοί την περίοδο αυτή με βάση τη γλώσσα τους ως «Βούλγαροι», όρο που είχε κοινωνικές συνδηλώσεις, αυτοπροσδιορίζονταν με βάση τη θρησκευτική τους ταυτότητα ως Χριστιανοί Ορθόδοξοι. Οι σλαβόφωνοι Έλληνες της Μακεδονίας συμμετείχαν μαζικά στην Ελληνική επανάσταση του 1821 και πολλοί διακρίθηκαν. Γνωστοί σλαβόφωνοι Έλληνες Μακεδόνες αγωνιστές, ήταν ο Σωτήριος Δαμιάνοβιτς, ο Γεώργιος Ντέμπρελης, ο Στάικος, ο Αγγελίνας, και άλλοι. Οι αγώνες τους στη Μακεδονία και στη νότια Ελλάδα (Στερεά, Πελοπόννησο, Κρήτη κ.α.), καθώς και η αθρόα συμμετοχή τους συνέβαλε τα μέγιστα στην έκβαση του αγώνα για την απελευθέρωση της Ελλάδας και τους συνέδεσε με δεσμούς αίματος στον κοινό αγώνα, με τους λοιπούς Έλληνες. Πολλοί σλαβόφωνοι αγωνιστές, που μετά το τέλος της επανάστασης, εγκαταστάθηκαν στο ελεύθερο ελληνικό κράτος, υιοθέτησαν το επώνυμο "Βούλγαρης", το οποίο ήταν συνηθισμένο προσωνύμιο και σήμαινε τη σλαβοφωνία και όχι την εθνότητα. Ενώ μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, σύσσωμοι οι σλαβόφωνοι της μεσαίας ζώνης της Μακεδονίας (και κάποιοι της βόρειας ζώνης) θεωρούνταν από το ελληνικό κράτος ως ομογενείς λόγω της συμπερίληψής τους στο Ρουμ μιλλέτ, την ίδια περίοδο ξεκίνησε και η δυναμική διεκδίκησή τους από το βουλγαρικό εθνικό κίνημα. Παρόλα αυτά, μέχρι την απαρχή της διεκδίκησης της από τον ελληνικό και τον βουλγαρικό εθνικισμό, η πλειοψηφία των σλαβόφωνων της Μακεδονίας δεν είχε διαμορφωμένη εθνική συνείδηση.Με την ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας και την αριθμητική αύξηση του εξαρχικού στοιχείου, παρατηρήθηκε και η ταυτόχρονη οργάνωση των πατριαρχικών σλαβόφωνων που κατέστησαν σαφή την αντίθεσή τους μέσω της προσήλωσης στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και της ταύτισής τους με τον Ελληνισμό. Η προσήλωση που επέδειξαν, τους προσέδωσε το προσωνύμιο των γραικομάνων, δηλαδή των φανατικών Ελλήνων. Σύμφωνα με μια άποψη, ένα μέρος των Ελλήνων σλαβόφωνων (όπως και των αλβανόφωνων και βλαχόφωνων) που πλαισίωσαν μαζικά την ελληνική πλευρά αποτελείτο από απογόνους πληθυσμών που είχαν εγκατασταθεί στη Μακεδονία κατά τις αρχές του 19ου αιώνα, προερχόμενοι κυρίως από την Ήπειρο, ιδιότητα που ενίοτε τους έφερνε σε αντιπαράθεση με τους γηγενείς. Στη συνέχεια λόγω της χρήσης βίας και καταπίεσης από τη Βουλγαρική πλευρά προς τους πληθυσμούς, για μια περίπου γενιά (1870-1904) η κατάσταση περιπλέχτηκε, έως ότου ο Μακεδονικός Αγώνας ως αντιστάθμιση στη βουλγαρική βία διαχώρισε βίαια τους σλαβόφωνους πληθυσμούς σε Έλληνες και Βούλγαρους. Κατά τη διάρκεια των πολύχρονων συγκρούσεων, στις τάξεις των μακεδονομάχων συμμετείχαν δεκάδες γηγενείς ένοπλοι που προέρχονταν από αμιγώς σλαβόφωνους οικισμούς. Αρκετοί από αυτούς παρουσίασαν αξιόλογη δράση ως οπλαρχηγοί (όπως ο Λάκης Νταηλάκης από το Βερνίκι της Κορυτσάς, ο Γκόνος Γιώτας από τα Γιαννιτσά, ο Παντελής Γραικός από το Κολέσινο της Στρώμνιτσας, ο Δημήτριος Γκογκολάκης από την περιοχή των Σερρών κ.ά.), ενώ η υποστήριξη των σλαβόφωνων πατριαρχικών συγκαταλέγεται στους παράγοντες που συνέβαλαν καθοριστικά στις επιτυχίες των ελληνικών ανταρτικών σωμάτων.Μετά τους Βαλκανικούς πολέμους η Οθωμανική Μακεδονία μοιράστηκε μεταξύ της Ελλάδας, τη Σερβίας, της Βουλγαρίας και του νεοσύστατου αλβανικού κράτους. Οι σλαβόφωνοι Έλληνες που παρέμειναν στη Σερβία ή τη Βουλγαρία, είτε προσέφυγαν στην Ελλάδα (κυρίως από τις περιοχές Γευγελής, Στρώμνιτσας, Πετριτσίου και Μελενίκου), είτε ενσωματώθηκαν στα εθνικά κράτη στα οποία πλέον ζούσαν, αναπτύσσοντας σλαβομακεδονική εθνική συνείδηση ή εντασσόμενοι στο βουλγαρικό έθνος. Πληθυσμιακά δεδομένα Σύμφωνα με τη στατιστική του Ντίμιταρ Μπρανκόφ, στον γεωγραφικό χώρο της Μακεδονίας ζούσαν κατά το 1905 περισσότεροι από 170.000 σλαβόφωνοι πατριαρχικοί («πατριαρχικοί Γραικομάνοι Βούλγαροι» κατά τον συγγραφέα). Με βάση την ίδια στατιστική, η συντριπτική πλειοψηφία της συγκεκριμένης πληθυσμιακής ομάδας κατοικούσε στους καζάδες που κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων περιήλθαν στην Ελλάδα και ανέρχονταν γύρω στα 140.000 με 150.000 άτομα. Οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις σλαβόφωνων Ελλήνων εντοπίζονταν στους καζάδες των Σερρών, της Θεσσαλονίκης, της Έδεσσας κ.α.Το 1913, με βάση έγγραφο που εντοπίστηκε στο αρχείο του πρώτου Γενικού Διοικητή της Μακεδονίας, Στέφανου Δραγούμη, οι σλαβόφωνοι Έλληνες της Μακεδονίας υπολογίζονταν σε περίπου 71.000 άτομα, ενώ παρόμοια στατιστική του 1915 τους ανεβάζει στις 75.000. Σύμφωνα με μεταγενέστερες έρευνες που στηρίχθηκαν σε ελληνικές κρατικές στατιστικές της περιόδου 1915-1924, οι σλαβόφωνοι Έλληνες ανέρχονταν σε 57.000 άτομα, με τους περισσότερους να εντοπίζονται στον νομό Σερρών. Ως ελληνικής εθνικής συνείδησης αναφέρεται και το σύνολο των σλαβόφωνων της περιοχής του Γράμμου και του Νεστορίου. Πέραν από τους Έλληνες σλαβόφωνους, ο συνολικός πληθυσμός των σλαβόφωνων και δίγλωσσων της Μακεδονίας περιλάμβανε ακόμη Βούλγαρους, καθώς και άτομα με ρευστή εθνική συνείδηση. Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και κυρίως κατά τη βουλγαρική κατοχή μεταξύ των ετών 1916-1918 στην Ανατολική Μακεδονία, οι σλαβόφωνοι Έλληνες, όπως και το υπόλοιπο ελληνικό στοιχείο των κατεχόμενων εδαφών, γνώρισαν εκτεταμένες διώξεις από τις βουλγαρικές στρατιωτικές και πολιτικές δυνάμεις Κατοχής, με τις οποίες συνέπραξαν και γηγενείς Βούλγαροι.Μέσα στους παράγοντες που περιέπλεξαν την κρατική πολιτική έναντι των σλαβόφωνων ήταν η εγκατάσταση στη Μακεδονία Ελλήνων προσφύγων από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Ρωμυλία, μετά τον Α' Παγκ. Πόλεμο και τη Συνθήκη της Λωζάνης. Το Νοέμβριο του 1924 το ΚΚΕ, παρά τις αντιδράσεις ορισμένων μελών του, αποδέχτηκε τη διακήρυξη της Κομιντέρν για «ενιαία και ανεξάρτητη Μακεδονία». Αυτή η απόφαση του ΚΚΕ έκανε μεγάλο μέρος του ελληνικού πληθυσμού να συνδέσει τους σλαβόφωνους Έλληνες Μακεδόνες με τους κομμουνιστές. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τους χειρισμούς του ελληνικού κράτους στο προηγηθέν πρωτόκολλο Πολίτη-Καλφώφ (στους κρατικούς αξιωματούχους υπήρχε σύγχυση σχετικά με τους Έλληνες σλαβόφωνους και τους Βούλγαρους), όξυνε τις τοπικές αντιπαραθέσεις, ενέπλεξε τη Σερβία στις ελληνοβουλγαρικές σχέσεις και οδήγησε στην άρνηση επικύρωσης του συμφώνου από την Ελληνική Βουλή. Ακολούθησε το 1925, με πρωτοβουλία της ελληνικής κυβέρνησης, η σύνταξη του σλαβόγλωσσου αλφαβητάριου Αμπεσεντάρ, το οποίο περιείχε λατινικούς χαρακτήρες και προοριζόταν για τα παιδιά των σλαβόφωνων της Ελλάδας. Στο συγκεκριμένο εγχείρημα αντιτάχθηκε μεταξύ άλλων και μερίδα σλαβόφωνων Ελλήνων της Μακεδονίας που θεώρησε τη χρήση του συγκεκριμένου αλφαβηταρίου ως προσβολή της ελληνικότητάς τους.Στη δικτατορία του Πάγκαλου (1925-26), υπό την πίεση των τότε καταστάσεων, αναγνωρίστηκε η ύπαρξη σερβικής μειονότητας στην Ελλάδα αλλά μετά τη δικτατορία αυτή η απόφαση απορρίφθηκε από την Ελληνική Βουλή. Επί διακυβέρνησης Βενιζέλου (1928-32), η θέση της Ελλάδας ως προς τη σλαβική γλωσσική μειονότητα παρέμεινε ασταθής, λόγω αντιτιθέμενων πιέσεων από τη Σερβία και τη Βουλγαρία, δεδομένου ότι η πρώτη φοβόταν ότι θα δημιουργηθεί αντίστοιχο θέμα στο εσωτερικό της. Προβλήματα στην ενσωμάτωση των σλαβόφωνων δημιουργούσε και η βουλγαρική πολιτική εκσλαβισμού, εκμεταλλευόμενη τις τότε συνθήκες μετανάστευσης προς Αμερική και Αυστραλία. Λόγω των περιορισμών που έθεταν ορισμένες χώρες υποδοχής για Έλληνες μετανάστες ή για ανήλικους, πολλοί Μακεδόνες (που σε μεγάλο ποσοστό ήταν δίγλωσσοι) αναγκάζονταν να παραμείνουν επί τριετία στη Βουλγαρία και να αποκτήσουν βουλγαρικό διαβατήριο. Ταυτόχρονα, τα ελληνικά κόμματα δεν μπορούσαν να υιοθετήσουν μια κοινή πολιτική έναντι των σλαβοφώνων. Οι τελευταίοι ήταν κυρίως ψηφοφόροι του Λαϊκού Κόμματος, λόγω του ότι συσχέτιζαν τα βενιζελικά κόμματα με τους πρόσφυγες. Στην περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά εφαρμόστηκαν σκληρά μέτρα γλωσσικής αφομοίωσης των περίπου 85.000 απογραφέντων σλαβοφώνων, μέτρα που όπως φαίνεται είχαν εισηγηθεί κρατικοί παράγοντες από την προηγούμενη δεκαετία. Η πολιτική αυτή προκάλεσε δυσαρέσκεια και αναζωπύρωσε τα φιλοβουλγαρικά αισθήματα, κάτι που εκδηλώθηκε στα ταραγμένα χρόνια που ακολούθησαν. Στην περίοδο της Γερμανικής Κατοχής, η δημιουργία του ΣΝΟΦ κατά τον Νοέμβριο του 1943 έφερε την αντίδραση μιας μερίδας των σλαβόφωνων Ελλήνων σε οικισμούς στα Β και ΒΔ της Καστοριάς. Οι συγκεκριμένοι οργανώθηκαν στις αρχές του 1944 στο δίκτυο της εθνικιστικής ΠΑΟ, όμως εξαρθρώθηκαν γρήγορα από τους κομμουνιστές αντάρτες. Άλλη μερίδα της ίδιας πληθυσμιακής ομάδας, προερχόμενη από την ίδια γεωγραφική περιοχή συμμετείχε δυναμικά στις τάξεις του ΕΑΜ.Το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα, η ανάπτυξη και διάδοση αποσχιστικών θέσεων εκ μέρους του ΣΝΟΦ προκάλεσε - κυρίως στην περιοχή της Καστοριάς - νέες αντιδράσεις από σλαβόφωνους Έλληνες, οι οποίοι διαμαρτυρήθηκαν έντονα προς την ηγεσία του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ για την αμφισβήτηση της ελληνικής τους ταυτότητας. Ακολούθησε τον Μάιο του ίδιου έτους η διάλυση του ΣΝΟΦ από τον ΕΛΑΣ και η απορρόφησή του από το ΕΑΜ, υπό το πρίσμα και των στενών σχέσεων που είχαν αναπτυχθεί μεταξύ των σνοφιτών και των ανταρτών της Γιουγκοσλαβίας.Στη βουλγαροκρατούμενη ζώνη, οι βουλγαρικές αρχές Κατοχής προέβησαν στην καταδίωξη των ντόπιων σλαβόφωνων Ελλήνων, παρέχοντας ταυτόχρονα διευκολύνσεις στο υπόλοιπο σλαβόφωνο στοιχείο της Ανατολικής Μακεδονίας. Αρκετοί σλαβόφωνοι Έλληνες της περιοχής συμμετείχαν ενεργά στην Εθνική Αντίσταση, ως αντάρτες των εθνικιστικών σωμάτων του Αντών Τσαούς. Το 1944 η Ναζιστική Γερμανία είχε κάνει προσπάθειες για να ιδρυθεί το Ανεξάρτητο Κράτος της Μακεδονίας. Κατά τη διάρκεια του Εμφύλιου, οι σλαβόφωνοι Έλληνες εντάχθηκαν κυρίως στο στρατόπεδο των κυβερνητικών δυνάμεων και ήρθαν σε οξεία αντιπαράθεση με τους Σλαβομακεδόνες που μέσω του ΝΟΦ πολέμησαν στο πλευρό του ΔΣΕ. Χαρακτηριστικά, η ηγεσία του ΝΟΦ (με κύριο εκφραστή τον Μιχάλη Κεραμιτζίεφ) στοχοποίησε τους σλαβόφωνους Έλληνες ως «γραικομάνους», που από κοινού με τους σλαβόφωνους βουλγαρικού προσανατολισμού, αποτελούσαν εμπόδιο στην ανάπτυξη σλαβομακεδονικής εθνικής συνείδησης στους σλαβόφωνους της Μακεδονίας. Ανάλογες κατηγορίες δεν περιορίστηκαν στην περίπτωση των Ελλήνων σλαβόφωνων που διακατέχονταν εχθρικά έναντι του ΝΟΦ και του ΕΑΜ, αλλά επεκτάθηκαν και σε σλαβόφωνους πρώην εαμίτες, που αντιμετωπίζονταν ως φορείς «γραικομανισμού». Στίχοι σλαβόγλωσσων τραγουδιών από την περιοχή της ελληνικής Μακεδονίας είχαν καταγραφεί το 19ο αιώνα σε συλλογές βουλγαρικών παραδοσιακών τραγουδιών από τη Μακεδονία και τον 20ο αι. από καταγόμενους από την Ελλάδα που ζούσαν στη Γιουγκοσλαβία. Η μουσική παράδοση της ανατολικής Μακεδονίας μοιάζει με εκείνη της Θράκης, των νοτιοδυτικών τμημάτων της περιοχής με εκείνη της Ηπείρου, ενώ των βορείων τμημάτων της με εκείνη των όμορων κρατών. Εξαιτίας της πολιτικής φόρτισης της σλαβοφωνίας, οι Έλληνες ερευνητές είτε δεν ασχολήθηκαν με τη σλαβόφωνη μουσική παράδοση της περιοχής είτε συναντούσαν ως τη δεκαετία του '90 την απροθυμία συνεργασίας των ντόπιων μουσικών. Στις 200 περίπου καταγραφές παραδοσιακής μουσικής της Μακεδονίας που κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα από το 1959 κ.ε. γινόταν προσπάθεια να αποβληθεί οτιδήποτε σλαβικό, που στην περίπτωση αυτή αφορούσε κυρίως τους στίχους των τραγουδιών. Έτσι, τα σλαβόφωνα τραγούδια παραλείπονταν, αναφέρονταν με ελληνικούς τίτλους ή αν και (από τη δεκαετία του 1980) αναφερόταν το σλαβικό τους όνομα, πάντοτε εκτελούνταν ορχηστρικά, χωρίς λόγια. Την περίοδο της όξυνσης του ονοματολογικού τη δεκαετία του 1990, ένας ερασιτέχνης ερευνητής από τα Κουφάλια, ο Κώστας Νοβάκης, ξεκίνησε να συλλέγει παραδοσιακά τραγούδια και την περίοδο 2002-2003 εξέδωσε τρία CD με σλαβόφωνα τραγούδια κυρίως από τη δυτική αλλά και την κεντρική Μακεδονία. Αυτή ήταν η πρώτη κυκλοφορία τραγουδιών με λόγια στις σλαβικές διαλέκτους της Μακεδονίας.Εξαιτίας της διακοπής της συνέχειας της σλαβόφωνης μουσικής παράδοσης και καθώς η καθημερινή χρήση των σλαβικών διαλέκτων στη Μακεδονία έχει πλέον ατονήσει, οι λιγοστοί που ασχολούνται ενεργά με τα σλαβόφωνα μακεδονικά τραγούδια επηρεάζονται περισσότερο από τη σύγχρονη φολκλορική παραγωγή της Βόρειας Μακεδονίας και λιγότερο από τη ντόπια μουσική παράδοση. Μακεδονικό Ζήτημα Έλληνες Μακεδόνες Σλαβομακεδόνες Βούλγαροι Μακεδόνες Ευαγγέλιο της Κουλακιάς Γραικομάνοι Αρβανίτες Καραμανλήδες ^ β: Ο Σουλτάνος τελικά έδινε δικαίωμα στη νέα Εκκλησία, εφόσον είχε στο εκκλησίασμα την πλειοψηφία των 2/3 να ιδρύσει Μητρόπολη και αν είχε το 1/3 τουλάχιστον να κατέχει μια εκκλησία.... «Ἀν αὐτό ληφθῇ ὡς πρόσχημα διά τήν ἐνσπορᾶ διχόνοιας καί ἀναταραχής μεταξύ τὢν κατοίκων, οἱ ἔνοχοι τέτοιων ἐνεργειών θά τιμωρηθούν, σύμφωνα μέ τό νόμο».ΑΡΘΡΟ Χ (10ον) του φιρμανιού της 10ης Μαρτίου 1870 που υπέγραψε ο σουλτάνος για τη σύσταση της βουλγαρική εξαρχίας» Νικόλαος Ανδριώτης, Το ομόσπονδο κράτος των Σκοπίων και η γλώσσα του, 1957 Γεώργιος Μίντσης, Εθνολογική σύνθεση της Μακεδονίας, αρχαιότητα, μεσαίωνας, νέοι χρόνοι, εκδόσεις Ηρόδοτος, 1997 Kahl, Thede (2010). «"Singing without words". Language and Identity Shift among Slav Macedonian Musicians in Greece». Die Welt der Slaven: Internationale Halbjahresschrift für Slavistik LV (2): 384-401. Στίλπων Κυριακίδης, Τα Βόρεια Εθνολογικά Όρια του Ελληνισμού, Θεσσαλονίκη 1946 Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία φρονημάτων, εκδόσεις Βάνιας, 1995 Σπυρίδων Σφέτας, Ελληνοβουλγαρικές αναταράξεις 1880-1908, Εκδόσεις Περιζήτητο, 2007 ISBN 960-90010-3-3 Dakin Douglas, The Greek Struggle in Macedonia 1897- 1913, IMXA, Θεσσαλονίκη 1965, Εκδοτική Αθηνών, 1993 Βασίλης Κ.Γούναρης (1994). «Οι Σλαβόφωνοι της Μακεδονίας: Η πορεία της ενσωμάτωσης στο ελληνικό εθνικό κράτος, 1870 - 1940». Μακεδονικά 29: 209-237. http://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/makedonika/article/download/5756/5495.pdf. Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης (2003). Μετακινήσεις Σλαβόφωνων πληθυσμών 1912-1930: Ο πόλεμος των στατιστικών. Αθήνα: Κριτική / ΚΕΜΟ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, επιμ. (2001). «Οι σλαβικές διάλεκτοι της Μακεδονίας». Γλωσσική Ετερότητα στην Ελλάδα. Αθήνα: Κέντρο Ερευνών Μειονοτικών Ομάδων / εκδόσεις Αλεξάνδρεια. σελίδες 141–280. Λυμπεράτος, Μιχάλης (1998). «ΚΚΕ και σλαβομακεδονική μειονότητα στην κατεχόμενη Δ. Μακεδονία (1941-1944)». Μνήμων, 20: 67-108. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/mnimon/article/viewFile/8361/8522.pdf. Μάρκος Ι. Παγώνης, Τα σλαβικά ιδιώματα της Μακεδονίας: Ζητήματα φωνολογίας του ιδιώματος της ανατολικής Φλώρινας, μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία α΄ κύκλου, Πανεπιστήμιο Κρήτης-Φιλοσοφική Σχολή-Τμήμα Φιλολογίας, Ρέθυμνο 2004. Ιός Ελευθεροτυπίας: Η «προφανής γλωσσική ιδιαιτερότητα»