Αίγλη η μάρμελος

Η αίγλη η μάρμελος (Aegle marmelos), γνωστη και με τις κοινές ονομασίες μπάελ, μπίλι ή μπελ), ή περιγραφικότερα κυδωνιά της Βεγγάλης, χρυσό μήλο, ιαπωνική πικροπορτοκαλιά, πετρομηλιά ή ξυλομηλιά, είναι σχετικώς σπάνιο είδος οπωροφόρου εσπεριδοειδούς δέντρου, που φύεται ως ιθαγενές και καλλιεργούμενο στην Ινδική υποήπειρο και τη Νοτιοανατολική Ασία. Το δέντρο αυτό θεωρείται ιερό στον Ινδουισμό.

 Το μπίλι είναι το μοναδικό είδος του Aegle (μονοτυπικό γένος). Μπορεί να πάρει τη μορφή είτε μεγάλου θάμνου, είτε μικρομεσαίου δέντρου, οπότε φθάνει σε ύψος έως και 13 μέτρα. Τα κλαδιά της είναι λεπτά και γέρνουν προς τα κάτω. Το καθένα από τα μέρη του φυτού έχει διαφορετική γεύση και χρήση από τον άνθρωπο. Ο φλοιός έχει μπεζ ή γκριζωπό χρώμα και φέρει ευθύγραμμα αγκάθια με μήκος 1,2 έως 2,5 εκατοστά, ενώ τραυματιζόμενος βγάζει ίχνη γλοιώδους χυμού, που μοιάζει με το αραβικό κόμμι και κρέμεται στερεοποιούμενος βαθμιαία. Είναι γλυκός σε πρώτη γεύση και κατόπιν ερεθιστικός στον λάρυγγα. Τα φύλλα της αίγλης είναι τριπλά και εκφύονται εναλλασσόμενα, με το κάθε επιμέρους φύλλο να έχει διαστάσεις 5 έως 14 επί 2 έως 6 εκατοστά. Είναι ωοειδή με μυτερό ή στρογγυλευμένο άκρο και στρογγυλευμένη βάση. Τα νεαρά φύλλα είναι χλωμά πράσινα ή και ρόδινα, με λεπτό χνούδι, ενώ τα ώριμα φύλλα είναι σκούρα πράσινα και τελείως λεία. Τα άνθη έχουν διαστάσεις 1,5 με 2 εκατοστά, χλωμό πράσινο ή κιτρινωπό χρώμα και γλυκό άρωμα. Είναι μονόκλινα, σε κοντές ταξιανθίες που κρέμονται προς τα κάτω. Συνήθως εμφανίζονται με νεαρά φύλλα. Ο κάλυκας είναι επίπεδος, με 4 ή 5 μικρά δοντάκια και 4 ή 5 πέταλα μήκους 6 έως 8 χιλιοστόμετρων, που αλληλοεπικαλύπτονται στα μπουμπούκια. Πολλοί στήμονες φέρουν κοντά νήματα και μπεζ ανθήρες με κοντούς στύλους. Η ωοθήκη έχει ανοικτό πράσινο χρώμα. Ο καρπός της αίγλης έχει διάμετρο από 5 έως 12 εκατοστά. Είναι σφαιροειδής ή θυμίζει ελαφρώς στο σχήμα το αχλάδι, και έχει χονδρό και σκληρό φλοιό (πάχος 2 έως 3 εκατοστών), που δεν σχίζεται από μόνος του όταν ωριμάσει. Το εσωτερικό χωρίζεται σε 8 έως 15 ή 20 τομείς, που είναι γεμάτοι με αρωματικό κίτρινο-πορτοκαλί πολτό. Ο κάθε τομέας περιέχει 6 (8) έως 10 (15) πεπλατυσμένους και επιμήκεις σπόρους, μήκους 1 εκατοστού, με χνούδι. Ο κάθε σπόρος είναι κλεισμένος μέσα σε σάκο με κολλώδη ουσία (γλοιό) που στερεοποιείται όταν στεγνώσει. Ο καρπός χρειάζεται περίπου 11 μήνες για να ωριμάσει επάνω στο δέντρο και μπορεί να φθάσει τότε στο μέγεθος ενός μεγάλου γκρέιπφρουτ ή φράπας, ή και ακόμα μεγαλύτερο. Το κέλυφος είναι τόσο σκληρό, ώστε ανοίγει μόνο με δυνατό εργαλείο. Ο βλεννώδης πολτός (σε αυτό διαφέρει πολύ από τους γνωστούς μας υδαρείς χυμούς των εσπεριδοειδών) έχει αναφερθεί ότι έχει τη γεύση μαρμελάδας εσπεριδοειδών (πρβλ. και την ονομασία του είδους, μάρμελος) και το άρωμα τριαντάφυλλου. Η Aegle marmelos βρίσκεται σε άγρια κατάσταση στην Ινδική υποήπειρο και τη Νοτιοανατολική Ασία, ενώ καλλιεργείται στη Σρι Λάνκα, το Ταμίλ Ναντού της Ινδίας, την Ταϊλάνδη, τη Μαλαισία, την Ινδονησία και τις Φιλιππίνες. Στη φύση συναντάται σε ανοικτά δάση μικρής υγρασίας, σε λοφώδες ή πεδινό έδαφος σε υψόμετρα από μηδέν έως 1.200 μέτρα και περιοχές με μέση ετήσια βροχόπτωση από 570 έως 2.000 χιλιοστόμετρα. Φημίζεται στην Ινδία ότι μπορεί να φυτρώσει σε μέρη που δεν μπορούν άλλα δέντρα. Συμβιβάζεται με ευρεία ποικιλία εδαφών (από pH 5 έως pH 10), ανέχεται τον κορεσμό του εδάφους με νερό και έχει ένα ασυνήθιστα μεγάλο εύρος θερμοκρασιών εντός του οποίου μπορεί να αναπτυχθεί, από -7 μέχρι 48 βαθμούς C. Ωστόσο, για να δώσει καρπούς απαιτεί μια μακρά ξηρή εποχή. Οι καρποί της αίγλης μπορούν να φαγωθούν από τον άνθρωπο, είτε μόλις κοπούν από το δέντρο, είτε αποξηραμένοι. Επιπλέον, από αυτούς παράγονται γλυκίσματα, τόφι, εκχύλισμα ή νέκταρ. Ο φρέσκος χυμός, αποστραγγισμένος, αραιωμένος σε νερό και με προσθήκη λίγης ζάχαρης και μερικών σταγόνων εκχυλίσματος ταμαρίνδου,αποτελεί ένα πολύ εύγευστο και δροσιστικό ποτό. Με την ίδια περίπου συνταγή γίνεται σερμπέτι. Στην Ορίσα απαντάται το γνωστό και ως «μπέλα πάνα» ποτό που περιέχει φρέσκο τυρί, γάλα, νερό, πολτό αίγλης, ζάχαρη τριμμένο μαύρο πιπέρι και πάγο. Με 1 μόνο μεγάλο καρπό αίγλης μπορούν να παρασκευασθούν 5 ή 6 λίτρα σερμπέτι. Για την αποξήρανσή του, ο καρπός συνήθως κόβεται σε λεπτές φέτες και ξηραίνεται στον ήλιο. Κατόπιν οι φέτες βυθίζονται μέσα σε νερό. Στην κεντρική Ασία και τη Μέση Ανατολή από τον καρπό της αίγλης γίνεται και μουραμπά, δηλαδή μαρμελάδα. Εκτός από τον καρπό, τα φύλλα και τρυφερά μικρά βλαστάρια αίγλης τρώγονται ως χορτοσαλάτα. Τα φύλλα, ο φλοιός, οι ρίζες, οι καρποί και οι σπόροι του φυτού χρησιμοποιούνται στην παραδοσιακή ιατρική των χωρών όπου ευδοκιμεί η αίγλη για τη θεραπεία διάφορων παθήσεων, ιδίως του πεπτικού συστήματος στην Άπω Ανατολή. Το φυτό περιέχει φουρανοκουμαρίνες, π.χ. ξανθοτοξόλη και τον μεθυλεστέρα της αλλοϊμπερατορίνης, καθώς και φλαβονοειδή (ρουτίνη and marmesin), αιθέρια έλαια και κάποια αλκαλοειδή (αλλοκρυπτοπίνη, O-ισοπεντενυλαφορδινόλη, O-μεθυλαφορδινόλη. Ειδικότερο συστατικό είναι η ομώνυμη αιγελίνη, χημικώς η N-[2-υδροξυ-2(4-μεθοξυφαινυλ)αιθυλο]-3-φαινυλ-2-προπεναμίδη, που μπορεί να εξαχθεί από τα φύλλα της αίγλης. Επίσης η αιγλομαρμελοσίνη, με μοριακό χημικό τύπο C16H15NO2 [α]27D+7.89° (c 0.20, CHCl3) έχει απομονωθεί από το φυτό ως ένα πορτοκαλί παχύρρευστο έλαιο. Το μπαέλ χρησιμεύει σε τελετουργίες του Ινδουισμού, ως ένα από τα ιερά δένδρα της θρησκείας αυτής. Η πρώτη αναφορά στη θρησκευτική σημασία του φυτού εμφανίζεται στο Shri Shuktam της Ριγκ-βέδας, όπου το μπαέλ τιμάται ως κατοικία της θεάς Λάκσμι, θεότητας του πλούτου και της αφθονίας. Από τη άλλη το ίδιο το δέντρο θεωρείται μετενσάρκωση της θεάς Σάτι. Συχνά μπορεί κάποιος να δει μπαέλ κοντά στους ινδουιστικούς ναούς και μέσα στους κήπους τους. Πιστεύεται ακόμη ότι ο Σίβα αγαπά το δένδρο, και τα φύλλα και ο καρπός του είναι σημαντικά για τη λατρεία του, επειδή η τριπλή φύση των φύλλων του συμβολίζει την τρίαινά του.Στην ινδουιστική και βουδιστική παράδοση του πολιτισμού των Νιούαρ του Νεπάλ, ο καρπός της αίγλης αποτελεί μέρος μιας διήμερης τελετής που σχετίζεται με τη γονιμότητα και ονομάζεται ιχί (ή Bel Bibaaha). Σε αυτή ανύπαντρες κοπέλες «παντρεύονται» με ένα άγαλμα του θεού Βισνού και ένας καρπός αίγλης δίνεται ως μαρτυρία αυτού του δεσμού. Για όσο διάστημα το «ξυλόμηλο» αυτό φυλάσσεται με ασφάλεια και παραμένει αρράγιστο, η «παντρεμένη» δεν μπορεί να μείνει ποτέ χήρα, ακόμα και αν ο πραγματικός άνθρωπος σύζυγος που θα πάρει αργότερα πεθάνει. Η τελετή αυτή εγγυάται την υψηλότερη θέση των χηρών στην κοινωνία των Νιούαρ σε σχέση με εκείνη της μέσης χήρας στο Νεπάλ, αλλά και στην Ινδία.