Άρνολντ Τόινμπι

Ο Άρνολντ Τόινμπι ή Τόυνμπη (αγγλικά: Arnold Joseph Toynbee· Λονδίνο, 14 Απριλίου 1889 – Γιορκ, 22 Οκτωβρίου 1975) ήταν Βρετανός ιστορικός και φιλόσοφος της Ιστορίας. Έγινε γνωστός για το δωδεκάτομο έργο του Σπουδή της Ιστορίας (A Study of History, 1934–1961), στο οποίο ανέλυσε τη γένεση, ανάπτυξη, ακμή, φθορά, παρακμή και εξαφάνιση είκοσι περίπου διαφορετικών πολιτισμών, από τους αρχαίους Αιγυπτίους μέχρι το Βυζάντιο και τους πολιτισμούς της Άπω Ανατολής και του Νέου Κόσμου. Το έργο αυτό επηρέασε πολλούς ιστορικούς σύγχρονους του Τόινμπι, στην αναζήτηση κοινών στοιχείων στην κυκλική πορεία διαφόρων πολιτισμών. Ήταν ο πρώτος κάτοχος της Έδρας Κοραή στο Βασιλικό Κολέγιο του Λονδίνου, αλλά αναγκάσθηκε να παραιτηθεί κατηγορούμενος για φιλοτουρκική προπαγάνδα στη διαμάχη Ελλάδας και Τουρκίας που οδήγησε στη Μικρασιατική Καταστροφή και τη δημιουργία της Τουρκικής Δημοκρατίας.

 Ο Τόινμπι προέρχονταν από οικογένεια διανοουμέων Βρετανών αστών. Πραγματοποίησε κλασικές σπουδές στο Κολέγιο Γουίντσεστερ και στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (1907–1911) και για μικρό διάστημα μαθήτευσε στη Βρετανική Σχολή Αθηνών (1911–1912). Το 1912 άρχισε να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και το 1915 προσελήφθη στο Τμήμα Πολιτικών Πληροφοριών του Βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών (Φόρεϊν Όφις). Το 1919 συμμετείχε στη Σύνοδο Ειρήνης του Παρισιού ως μέλος της βρετανικής αντιπροσωπείας, και την ίδια χρονιά εκλέχθηκε πρώτος κάτοχος της Έδρας Κοραή στο Βασιλικό Κολέγιο του Λονδίνου (Κινγκς Κόλετζ). Τον Οκτώβριο του 1920, ο Τόινμπι έλαβε άδεια από την Έδρα Κοραή να επισκευθεί την Ελλάδα για να βελτιώσει τα Ελληνικά του. Ταυτόχρονα, έκλεισε συμφωνία με την εφημερίδα Μάντσεστερ Γκάρντιαν για να στέλνει ανταποκρίσεις από το Ελληνοτουρκικό Πόλεμο, που ήδη είχε λάβει μεγάλες διαστάσεις. Τον Ιανουάριο του 1921, ο Τόινμπι επισκέφθηκε την Αθήνα και μετά έφυγε για τη Σμύρνη και τα παράλια της Μικράς Ασίας που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του Ελληνικού Στρατού. Στα μέσα Μαρτίου του 1921, έφυγε από τη Σμύρνη για την Κωνσταντινούπολη. Από εκεί επισκέφθηκε τη Γιάλοβα και άλλες περιοχές στα νότια παράλια της Προποντίδας, όπου οι Τούρκοι υποστήριζαν πως ο Ελληνικός Στρατός είχε προβεί σε ωμότητες. Οι ανταποκρίσεις που δημοσίευσε κατόπιν ο Τόινμπι, είχαν εμφανώς φιλοτουρκικό χαρακτήρα. Το αποτέλεσμα ήταν να προκαλέσει την οργή των πλουσίων Ελλήνων χορηγών της Έδρας Κοραή και ο ίδιος να αναγκαστεί να παραιτηθεί από τη θέση του. Η παραίτησή του έγινε δεκτή από τη διεύθυνση του Κολεγίου τον Ιούλιο του 1924. Το 1925, ο Τόινμπι εκλέχθηκε καθηγητής διεθνούς ιστορίας στη Σχολή Οικονομικών του Λονδίνου (London School of Economics) και σχεδόν ταυτόχρονα ανέλαβε διευθυντής μελετών στο Βασιλικό Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων της Βρετανίας (Chatham House), θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι το 1955. Παράλληλα με την ακαδημαϊκή του ανέλιξη, ο Τόινμπι συνέχισε να προσφέρει τις υπηρεσίες του ως σύμβουλος στο Φόρεϊν Όφις. Το 1936 επισκέφθηκε το Βερολίνο για να δώσει διαλέξεις στη Γερμανική Νομική Εταιρεία και να συναντηθεί με τον Χίτλερ. Σε εμπιστευτικό του σημείωμα προς τη Βρετανική Κυβέρνηση, έγραψε ότι ο Χίτλερ τού φάνηκε ειλικρινής στις προθέσεις του για συνδιαλλαγή με τους Βρετανούς. Ο Τόινμπι νυμφεύθηκε το 1913 την πεζογράφο Ρόζαλιντ Μάρεϊ, κόρη του Γκίλμπερτ Μάρεϊ, επιφανούς Βρετανού κλασικιστή και καθηγητή Ελληνικών στην Οξφόρδη. Με τη Ρόζαλιντ, ο Τόινμπι απέκτησε τρεις γιους: τον Τόνι, τον Φίλιπ και τον Λόρενς. Ο πρώτος γιος του Τόινμπι αυτοκτόνησε τον Μάρτιο του 1939, εξαιτίας μιας ερωτικής απογοήτευσης. To γεγονός αυτό συγκλόνισε τον Τόινμπι και τον έκανε να στραφεί περισσότερο προς τη θρησκεία. Το 1943, η Ρόζαλιντ αποφάσισε να βάλει τέλος στον γάμο τους και ο Τόινμπι πέρασε μια περίοδο έντονης μελαγχολίας. Το 1946 νυμφεύθηκε τη γραμματέα του Βερόνικα Μπάουλτερ, με την οποία έζησε το υπόλοιπο της ζωής του. Τα επόμενα είκοσι χρόνια, ο Τόινμπι συνέχισε να γράφει, να διδάσκει, να συμβουλεύει την κυβέρνηση της Βρετανίας και να δίνει διαλέξεις σε όλο τον κόσμο με τρομερή επιτυχία. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1960, η φήμη του ως ιστορικού άρχισε να δύει, καθώς πολλοί επέκριναν το έργο του. Έπαθε εγκεφαλικό επεισόδιο το καλοκαίρι του 1974 και πέθανε παράλυτος σε γηροκομείο στο Γιορκ της Αγγλίας στις 22 Οκτωβρίου 1975. Το σημαντικότερο έργο του Τόινμπι είναι η δωδεκάτομη Σπουδή στην Ιστορία, ο πρώτος τόμος της οποίας κυκλοφόρησε το 1934 και ο τελευταίος το 1961. Στη Σπουδή στην Ιστορία, ο Τόινμπι υποστηρίζει πως οι πολιτισμοί (ή οι κοινωνίες) φτιάχνονται από «ανθρώπους της Δημιουργίας», οι οποίοι είναι ικανοί να απαντήσουν σε κάποια πρόκληση των καιρών τους. Η θεωρία του Τόινμπι, στην οποία δόθηκε το όνομα «Πρόκληση και Απάντηση» ("Challenge and Response"), υποστηρίζει πως μια μειονότητα δημιουργών, ερχόμενη αντιμέτωπη με κάποια σοβαρή ιστορική πρόκληση, απαντάει με έργα, αξίες και θεσμούς, καθώς και με ηθικούς κώδικες οι οποίοι πηγάζουν από τις αρχές και τις μορφές που θέλουν να προβάλουν οι δημιουργοί. Όμως με την άνοδο στην εξουσία, η μειονότητα των δημιουργών διαχειρίζεται τα έργα της και μεταβάλλεται σε κυρίαρχη και τυραννική ελίτ που οδηγεί τον ίδιο τον πολιτισμό της σε συντηρητισμό, μαρασμό και θάνατο. Για τον Τόινμπι, οι πολιτισμοί δεν πεθαίνουν εξαιτίας εξωτερικών παραγόντων, αλλά οδηγούνται μόνοι τους στην «αυτοκτονία». Πρότυπο για τη θεωρία του Τόινμπι για τη γένεση και τον θάνατο των πολιτισμών υπήρξε ο αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός, τον οποίο θαύμαζε και ταύτιζε με τον Ρωμαϊκό Πολιτισμό σε ένα ενιαίο σύνολο. Σύμφωνα με τη Γαζή, «Κεντρική θέση του έργου [Σπουδή στην Ιστορία] αποτελεί η παραδοχή ότι η ανθεκτικότητα ενός πολιτισμού εξαρτάται από την ετοιμότητά του να ανταποκρίνεται στις προκλήσεις και στις αλλαγές που θέτουν ή επιβάλλουν τόσο φυσικοί όσο και ιστορικοί παράγοντες. Στο πνεύμα όμως μιας μακράς παράδοσης αποικιακής σκέψης, ο Τόινμπι καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η δυτική κυρίως χριστιανοσύνη διαθέτει αυτή την αρετή και επομένως εχέγγυα επιβίωσης και κυριαρχίας.» Ήδη από τον καιρό του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Τόινμπι ήταν ένας από τους υποστηρικτές του πολέμου «υπέρ προοδευτικών αιτιών», δηλαδή εφόσον ο πόλεμος οδηγεί τελικά σε παγκόσμια ειρήνη («pax oecumenica»). Έτσι, ενέκρινε τον πόλεμο της Κορέας, αλλά ήταν απολύτως αντίθετος με τη στάση των Αμερικανών στον πόλεμο του Βιετνάμ. Όσον αφορά τον κομμουνισμό γενικότερα, ο Τόινμπι θεωρούσε πως επρόκειτο για «θρησκεία» και βασική απειλή για τις δυτικές χριστιανικές αξίες, ενώ κατέτασσε τη Ρωσία στη συνέχεια του Βυζαντίου και στις λιγότερο ανεπτυγμένες μη δυτικές κοινωνίες. Παρομοίως, θεωρούσε πως η Ορθοδοξία επέζησε στα Βαλκάνια χάρη στην ανεκτικότητα και τoν συντηρητισμό των Οθωμανών. Όσον αφορά τον σύγχρονο Ελληνισμό, ο Τόινμπι πίστευε πως ταλαιπωρείται και βασανίζεται από το βυζαντινό και αρχαιοελληνικό παρελθόν του. Για την Κίνα, ο Τόινμπι είχε προβλέψει ότι μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα πολιτικό σύστημα διακυβέρνησης από τεχνοκράτες, «με το κράτος να ενεργεί ως κομφουκιανός paterfamilias, να απαιτεί και να λαμβάνει […] υπακοή παιδιού προς γονέα από τους εργάτες». Ο Τόινμπι εξέφρασσε απόψεις και για τη διαμάχη μεταξύ Ισραηλινών και Παλαιστινίων. Αρχικά τάχθηκε με το μέρος των Σιωνιστών για τη δημιουργία του Ισραήλ, αλλά αργότερα ανασκεύασε τις απόψεις εκτιμώντας πως ένα ανεξάρτητο εβραϊκό κράτος θα μπορούσε να οδηγήσει σε πυρηνικό πόλεμο. Ο Τόινμπι ήταν πολυγραφότατος. Εκτός από τη Σπουδή στην Ιστορία, συνέγραψε και επιμελήθηκε πολλές άλλες εκδόσεις. Συνέχισε να γράφει άρθρα και βιβλία μέχρι το τέλος της ζωής του. Στα Ελληνικά, κυκλοφόρησαν τα εξής βιβλία: Σπουδή στην Ιστορία (επίτομη), μτφ. Νικόλαος Κ. Παπαρρόδου, Αφοί Σπυρόπουλοι και Κ. Κουμουνδουρέας ΟΕ, Αθήνα 1962 Οι Έλληνες και οι κληρονομιές τους, μτφ. Νίκος Γιανναδάκης, Ινστιτούτο του Βιβλίου Μ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1992 Το Δυτικό ζήτημα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, μτφ. Παναγιώτης Πάρτσος, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2003 Η φονική τυραννία των Τούρκων, μτφ. Θαλής Ν. Καραγιαννόπουλος, Βιβλιοπωλείο Λαβύρινθος, Αθήνα 2020Μετά τον θάνατό του, δημιουργήθηκε το Ίδρυμα Τόινμπι το οποίο απονέμει κάθε χρόνο το ομώνυμο βραβείο (Toynbee Prize) σε κοινωνικούς επιστήμονες που έχουν προσφέρει πολλά στην ανθρωπότητα. (Αγγλικά) Έργα της/του ή για την/τον Άρνολντ Τόινμπι στο Internet Archive (Αγγλικά) Ίδρυμα Βραβείου Τόινμπι