Βυζαντινά νομισματοκοπεία

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία με έδρα την Κωνσταντινούπολη ίδρυσε και λειτούργησε αρκετά νομισματοκοπεία σε όλη την ιστορία της (330-1453). Εκτός από το κύριο μητροπολιτικό νομισματοκοπείο στην πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη, δημιουργήθηκε επίσης ποικίλος αριθμός επαρχιακών νομισματοκοπείων σε άλλα αστικά κέντρα, ειδικά κατά τον 6ο αιώνα. Τα περισσότερα νομισματοκοπεία της επαρχίας -εκτός από τις Συρακούσες- έκλεισαν ή χάθηκαν από εισβολές στα μέσα του 7ου αιώνα. Μετά την απώλεια των Συρακουσών το 878, η Κωνσταντινούπολη έγινε το μοναδικό νομισματοκοπείο για χρυσά και αργυρά νομίσματα μέχρι τα τέλη του 11ου αιώνα, όταν άρχισαν να εμφανίζονται ξανά μεγάλα επαρχιακά νομισματοκοπεία. Πολλά νομισματοκοπεία, τόσο αυτοκρατορικά όσο και -όσο κατακερματιζόταν ο βυζαντινός κόσμος- νομισματοκοπεία που ανήκαν σε αυτόνομους τοπικούς κυβερνήτες, λειτούργησαν από τον 12ο έως τον 14ο αιώνα. Η Κωνσταντινούπολη και η Τραπεζούντα, έδρα της ανεξάρτητης ηγεμονίας της Τραπεζούντας (1204–1461), επέζησαν μέχρι την κατάκτησή τους από τους Οθωμανούς Τούρκους στα μέσα του 15ου αιώνα.

 Το αρχικό ρωμαϊκό δίκτυο νομισματοκοπείων αναδιοργανώθηκε και συγκεντρώθηκε από τον αυτοκράτορα Διοκλητιανό (βασ. 284–305) στο τέλος του 3ου αιώνα, παράλληλα με την αναδιάρθρωση της επαρχιακής και φορολογικής διοίκησης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τα νομισματοκοπεία περιορίζονταν σε ένα ανά επαρχία (εκτός από μερικές εξαιρέσεις) και τέθηκαν υπό τον διπλό έλεγχο των πραιτοριανών επάρχων και του κόμη του ιερού θησαυροφυλακίου. Κατά τους επόμενους δύο αιώνες, μερικά νομισματοκοπεία έκλεισαν και άλλα άνοιξαν, όπως υπαγόρευε η δημοσιονομική ανάγκη ή οι διοικητικές αλλαγές. Επιπλέον, οι διάφοροι Αυτοκράτορες είχαν νομισματοκοπεία επισυναπτόμενα στην ακολουθία τους (comitatus), που τους ακολουθούσαν στα ταξίδια και τις εκστρατείες τους σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Έπειτα από έναν νόμο που εκδόθηκε το 366/369, η κοπή νομισμάτων πολύτιμων μετάλλων περιορίστηκε σε εκείνα τα κομιτικά νομισματοκοπεία, που λειτουργούσαν είτε σε μόνιμη βάση, είτε κάνοντας χρήση των τοπικών νομισματοκοπείων, που ήταν πλησιέστερα στην τρέχουσα τοποθεσία του αυτοκράτορα και της comitatus (ακολουθίας) του. Διαφορετικά, τα περιφερειακά νομισματοκοπεία περιορίζονταν κυρίως στην έκδοση νομισμάτων βασικών μετάλλων. Κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα, το ρωμαϊκό σύστημα κοπής κατέρρευσε. Το Δυτικό ήμισυ της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας κατακλύστηκε από γερμανικές φυλές, αν και μερικά νομισματοκοπεία παρέμειναν ενεργά στη Δύση υπό τους νέους βάρβαρους ηγεμόνες και συνέχισαν να κόβουν νομίσματα, συμπεριλαμβανομένου του υψηλής ποιότητας χρυσού σόλιδου, στο όνομα των ανατολικών Αυτοκρατόρων, κυρίως στην Ιταλία των Οστρογότθων και τη Βουργουνδία. Στην Ανατολή, τα περισσότερα νομισματοκοπεία φαίνεται να ήταν ενεργά μέχρι κάποια χρονική στιγμή της βασιλείας του Ζήνωνα (βασ. 475–491), αλλά με τη διαδοχή του Αναστάσιου Α΄ (βασ. 491–518) μόνο τα νομισματοκοπεία της Κωνσταντινούπολης και της Θεσσαλονίκης παρέμειναν ενεργά. Το 498 ο Αναστάσιος ξεκίνησε μια σημαντική νομισματική μεταρρύθμιση -που πραγματοποιήθηκε από τον κόμη του ιερού θησαυρού Ιωάννη τον Παφλαγόνα - που θεωρείται ότι σηματοδοτεί την έναρξη του «βυζαντινού» συστήματος νομισμάτων. Ταυτόχρονα, άνοιξε ξανά τα νομισματοκοπεία στη Νικομήδεια και αργότερα στην Αντιόχεια. Ο αριθμός των νομισματοκοπείων επεκτάθηκε σε μεγάλο βαθμό κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ιουστινιανού Α΄ (βασ. 527–565), σε μεγάλο βαθμό λόγω της ανάκτησης της Ιταλίας, της Αφρικής και τμημάτων της Ισπανίας. Δεκατέσσερα νομισματοκοπεία ήταν ενεργά κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ιουστινιανού Α΄, με νέα νομισματοκοπεία να ανοίγουν ή να έχουν ανακτηθεί από τους Βανδάλους και τους Οστρογότθους στην Καρχηδόνα, τη Ρώμη, τη Ραβέννα, την Καρθαγένη και σε μικρότερα επαρχιακά κέντρα. Τα περισσότερα από αυτά περιορίζονταν σε χάλκινα νομίσματα. Η Ραβέννα και η Καρθαγένη παρήγαγαν μόνο αργυρά νομίσματα σε ποσότητα, ενώ οι κοπές χρυσού περιορίζονταν στην Κατάνια, τη Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη. Ωστόσο, οι δύο τελευταίες πόλεις ξεπέρασαν κατά πολύ τις υπόλοιπες. Οι εδαφικές απώλειες των αρχών του 7ου αιώνα, με τον Βυζαντινό–Σασσανιδικό πόλεμο του 602–628, τις σλαβικές επιδρομές στα Βαλκάνια και την έναρξη των μουσουλμανικών κατακτήσεων, μείωσαν δραστικά τον αριθμό των ενεργών νομισματοκοπείων. Το 628/629, ο Αυτοκράτορας Ηράκλειος (βασ. 610–641) έκλεισε όλα τα εναπομείναντα επαρχιακά νομισματοκοπεία στην Ανατολή εκτός από την Αλεξάνδρεια, η οποία έπεσε στους Άραβες το 646. Στη Δύση επίσης, μία προς μία οι πόλεις που φιλοξενούσαν τα διάφορα νομισματοκοπεία, έπεσαν σε διάφορους εχθρούς, μέχρι τον 9ο αιώνα και μόνο οι Συρακούσες παρέμειναν. Με την πτώση των Συρακουσών το 878, η Κωνσταντινούπολη παρέμεινε το μοναδικό νομισματοκοπείο χρυσού και αργύρου μέχρι τα τέλη του 11ου αιώνα. Το επαρχιακό νομισματοκοπείο στη Χερσώνα άνοιξε εκ νέου περί το 860, αλλά η παραγωγή του περιορίστηκε σε χάλκινα νομίσματα. Η Θεσσαλονίκη έγινε το κύριο επαρχιακό νομισματοκοπείο, αφού άνοιξε ξανά το δεύτερο μισό του 11ου αιώνα και άλλα επαρχιακά κέντρα -η Θήβα, η Κόρινθος στη νότια Ελλάδα, η Φιλαδέλφεια τον 14ο αιώνα, η Μαγνησία και η Νίκαια κατά τη διάρκεια που η Αυτοκρατορία έδρευε στη Νίκαια (1204–1261)- ήταν ενεργά κατά καιρούς κατά τους τελευταίους αιώνες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Σφετεριστές ή ημιαυτόνομοι τοπικοί άρχοντες δημιούργησαν περιστασιακά δικά τους νομισματοκοπεία, όπως ο Ισαάκιος Κομνηνός της Κύπρου, ο Λέων Γκαμπαλάς της Ρόδου ή η οικογένεια Γαβρά της Τραπεζούντας. Η Κωνσταντινούπολη ωστόσο παρέμεινε το κύριο νομισματοκοπείο, παρέχοντας το μεγαλύτερο μέρος της νομισματοκοπίας. Grierson, Philip (1982). Byzantine Coins. London: Methuen. ISBN 978-0-416-71360-2. Grierson, Philip (1999). Byzantine Coinage (PDF). Washington, DC: Dumbarton Oaks. ISBN 978-0-88402-274-9. Hendy, Michael F. (1985). Studies in the Byzantine Monetary Economy c. 300–1450. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24715-2. Hendy, Michael F. (1989). The Economy, Fiscal Administration and Coinage of Byzantium. London: Variorum Reprints. ISBN 0-86078-253-0. Kazhdan, Alexander, ed. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8. Sear, David R.; Bendall, Simon; O'Hara, Michael Dennis (1987). Byzantine Coins and their Values. London: Seaby. Βυζαντινό νόμισμα