Διαζωμεθάνιο

Το διαζωμεθάνιο (αγγλικά: diazomethane) είναι οργανική χημική ένωση, που περιέχει άνθρακα, υδρογόνο και άζωτο, με μοριακό τύπο CH2N2. Ανακαλύφθηκε από το γερμανό χημικό Χανς φον Πέχμαν (Hans von Pechmann) το 1894. Είναι η απλούστερη διαζωένωση. Σε (χημικά) καθαρή μορφή και σε θερμοκρασία περιβάλλοντος είναι εξαιρετικά ευαίσθητο και εκρηκτικό κίτρινο αέριο. Γι' αυτό, σχεδόν καθολικά χρησιμοποιείται σε μορφή διαλύματός του σε διαιθυλαιθέρα. Η ένωση είναι δημοφιλές μεθυλενιωτικό μέσο στο εργαστήριο, αλλά είναι πολύ επικίνδυνο να χρησιμοποιηθεί σε βιομηχανική κλίμακα, χωρίς ειδικές προφυλάξεις.

 Το διαζωμεθάνιο παράγεται με υδρόλυση διαιθερικού διαλύματος N-μεθυλονιτρωζαμίδιου με υδατικό διάλυμα βάσης. Η παραδοσιακή πρόδρομη ένωση του N-μεθυλονιτρωζαμίδιου ήταν η N-νιτρωζο-N-μεθυλουρία, αλλά αυτή η ένωση είναι κάπως ασταθής, οπότε στις μέρες μας προτιμούνται στη θέση της περισσότερο ενώσεις όπως η N-μεθυλο-N΄-νιτρο-N-νιτρωζογουανιδίνη (MNNG) και η N-μεθυλυ-N-νιτρωζο-π-τουλουενοσουλφοναμίδιο (Diazald). Το διαζωμεθάνιο αντιδρά με βασικά διαλύματα βαρέος ύδατος (D2O), δίνοντας το διαζωδιδευτεριομεθάνιο (CD2N2).Η συγκέντρωση διαζωμεθανίου μπορεί να προσδιορισθεί με δυο βολικές μεθόδους: Μπορεί να γίνει επίδραση με περίσσεια βενζοϊκού οξέος διαλυμένου σε ψυχρό διαιθυλαιθέρα. Το βενζοϊκό οξύ που περισσεύει και δεν αντέδρασε μπορεί να τιτλοδοτηθεί με πρότυπο διάλυμα υδροξειδίου του νατρίου. Εναλλακτικά, η συγκέντρωση διαζωμεθανίου σε διαιθερικό του διάλυμα μπορεί να προσδιοριστεί φασματοφωτομετρικά στα 410 nm, όπου ο συντελεστής απορρόφησης ε της ένωσης είναι 7,2. Τέλος, στην αέρια φάση, η συγκέντρωση του διαζωμεθανίου μπορεί να προσδιοριστεί με τη χρήση φωτοακουστικής φασματοσκοπίας. Για λόγους ασφαλείας και ευκολίας, το διαζωμεθάνιο πάντα παράγεται, όταν χρειάζεται, και χρησιμοποιείται σε μορφή διαιθυλαιθερικού διαλύματος. Μετατρέπει τα καρβοξυλικά οξέα στους αντίστοιχους μεθυλεστέρες ή και σε ομόλογες ενώσεις, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, στη σύνθεση Αρντ-Αϊστέρν (Arndt-Eistert synthesis). Στην αντίδραση Μπούχνερ-Κούρτιους Σχλόττερμπεκ (Büchner–Curtius–Schlotterbeck reaction) το διαζωμεθάνιο αντιδρά με αλδεΰδη ή κετόνη για να σχηματίσει δύο νέα καρβονυλικά παράγωγα και ένα οξιρανικό: Όταν το διαζωμεθάνιο αντιδρά με αλκοόλες και φαινόλες, παρουσία τριφθοριούχου βορίου, παράγονται μεθυλαιθέρες. Το διαζωμεθάνιο συχνά χρησιμοποιείται ως πηγή μεθυλενίου. Γρήγορα παίρνει μέρος (μεταξύ άλλων) σε 1,3-διπολικές κυκλοπροσθήκες. Το διαζωμεθάνιο είναι τοξικό τόσο με την εισπνοή του, όσο και με την επαφή του με το δέρμα ή τα μάτια (TLV 200 ppb). Τα συμπτώματα της δηλητηρίασης από αυτό είναι δυσφορία στο στήθος, πονοκέφαλος, αδυναμία και σε σοβαρές περιπτώσεις, κατάρρευση. Τα συμπτώματα αυτά μπορεί να παρουσιαστούν με καθυστέριση. Θάνατοι από δηλητηρίαση με διαζωμεθάνιο έχουν αναφερθεί. Σε ένα περιστατικό, ένας εργαζόμενος σε εργαστήριο κατανάλωσε ένα χάμπουργκερ κοντά στον απαγωγό, όπου παρήγαγε μεγάλη ποσότητα διαζωμεθανίου, και πέθανε τέσσερεις (4) μέρες αργότερα από κεραυνοβόλο πνευμονία. Όπως και άλλα αλκυλιωτικά αντιδραστήρια, αναμένεται να είναι καρκινογόνο, άλλά τέτοιες ανησυχίες ξεπερνιούνται από τη σοβαρότητα της οξείας τοξικότητάς του. Το διαζωμεθάνιο μπορεί να εκραγεί αν έρθει σε επαφή με οξείες επιφάνειες, όπως θραύσματα γυαλιού ή ακόμη και γρατζουνιές σε γυαλικά. Γι' αυτό πριν από την παραγωγή και τη χρήση του πρέπει να επιθεωρούνται σχολαστικά τα γυαλικά που βρίσκονται τριγύρω, και καλύτερα τα σχετικά πειράματα να γίνονται πίσω από αντιεκρηκτική ασπίδα. Εξειδικευμένα κιτ για την παραγωγή διαζωμεθανίου με αρθρώσεις γυαλισμένες με φλόγα, είναι εμπορικά διαθέσιμα. Η ένωση εκρήγνυται και αν θερμανθεί πάνω από τους 100 °C, αν εκτεθεί σε έντονο φως, σε αλκαλιμέταλλα ή με ενώσεις όπως θειικό ασβέστιο. Η χρήση αντιεκρηκτικής ασπίδας προτίνεται ιδιαίτερα για κάθε χρήση της ένωσης. Η διεργασία προσδιορισμού της ένωσης γίνεται με μικρορευστοχημεία, με την οποία γίνεται συνεχής προσδιορισμός της συγκέντρωσης σύνθεση διαζωμεθανίου από N-μεθυλο-N-νιτρωζουρία και 0,93 M υδατικό διάλυμα υδροξειδίου του καλίου, που ακολουθείται με επίδραση από βενζοϊκό οξύ, δίνοντας με απόδοση 65% βενζοϊκό μεθυλεστέρα, μέσα σε δευτερόλεπτα, σε θερμοκρασίες που κυμαίνονται μεταξύ 0 και 50°C. Η απόδοση γίνεται καλύτερη αν η αντίδραση πραγματοποιηθεί υπό τριχοειδείς συνθήκες, όπου η μικρορευστοχημεία πιστώνεται με «καταστολή των θερμών σημείων, χαμηλή κατακράτηση υλικών, ισόθερμες συνθήκες και εκτεταμένη ανάμειξη». Πολλά υποκατεστημένα θυγατρικά παράγωγα του διαζωμεθανίου έχουν παραχθεί. Για παράδειγμα: Το πολύ σταθερό (CF3)2CN2 (2-διαζω-1,1,1,3,3,3-εξαφθοροπροπάνιο, με θερμοκρασία βρασμού 12–13°C). Το Ph2CN2 (διαζωδιφαινυλομεθάνιο, με θερμοκρασία τήξης 29–30 °C). Το (CH3)3SiCHN2 [ διαζωδι(τριμεθυλοσιλυλο)μεθάνιο ], που είναι εμπορικά διαθέσιμο σε διάλυμα και είναι το ίδιο αποτελεσματικό σε μεθυλιώσεις όσο και το μητρικό διαζωμεθάνιο. Το PhCHN2 (διαζωφαινυλομεθάνιο), ένα κόκκινο υγρό με θερμοκρασία βρασμού < 25 °C υπό πίεση 0,1 mmHg. Γ. Βάρβογλη, Ν. Αλεξάνδρου, Οργανική Χημεία, Αθήνα 1972 Α. Βάρβογλη, «Χημεία Οργανικών Ενώσεων», παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991 SCHAUM'S OUTLINE SERIES, Οργανική Χημεία, Μτφ. Α. Βάρβογλη, 1999 Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982