Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου

Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, (Κωνσταντινούπολη, Ιανουάριος 1867 - 8 Μαρτίου 1906) ήταν Ελληνίδα διηγηματογράφος, αρθρογράφος, δασκάλα και δημοτικίστρια Το έργο της, κυρίως αποτελούμενο από μικρά διηγήματα, κατατάσσεται -σύμφωνα με τη διαπίστωση του Τέλλου Άγρα- στη γυναικεία αστική ηθογραφία του καιρού της και, μολονότι άνισο ποιοτικά, διακρίνεται για τη ζωντάνια των διαλόγων και τη χρήση του δημώδους ιδιώματος, που η συγγραφέας ήταν «μεταξύ των πρώτων» που το καλλιέργησαν στην οθωμανική πρωτεύουσα.. Αναγνωρίζεται ως η πρώτη Ελληνίδα πεζογράφος, ενώ είχε συλλάβει και ορισμένες φεμινιστικές ιδέες. Υπήρξε, επίσης, πρωτοπόρος Ελληνίδα εκδότρια λογοτεχνικών εντύπων, ως γυναίκα σε έναν επαγγελματικό χώρα ανδροκρατούμενο.

 Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη τον Ιανουάριο του 1876, στο προάστιο της Βλάγκας. Ήταν κόρη του Βασίλειου Παπαδόπουλου, στρατιωτικού γιατρού, και της Ελένης Φαλιέρη. Σπούδασε στο Παρθεναγωγείο «Παλλάς», ενώ εργαζόταν. Το 1886 έλαβε πτυχίο δασκάλας, δεν μπόρεσε όμως να συνεχίσει τις σπουδές της με υποτροφία, λόγω των νεωτεριστικών της αντιλήψεων για τα παιδαγωγικά ζητήματα. Εργάστηκε σε σχολεία κοντά στην Κωνσταντινούπολη και στην Ανατολική Θράκη, στη Σηλυβρία, όπου ανέπτυξε εθνική δράση. Ωστόσο, η στροφή της στη δημοτική γλώσσα είχε ως αποτέλεσμα να μην μπορεί πλέον να δουλεύει στα σχολεία της περιοχής (εξαιτίας σχετικής απαγόρευσης από τους πατριαρχικούς κύκλους που έλεγχαν την ελληνική εκπαίδευση), οπότε για ένα διάστημα (μέχρι το 1902) βρέθηκε στο Βουκουρέστι, όπου απασχολήθηκε στο ελληνικό Παρθεναγωγείο «Ευαγγελισμός»», ενώ παράλληλα συμπλήρωνε το εισόδημά της ως δασκάλα κατ' οίκον.Ανάμεσα στις επαγγελματικές της ενασχολήσεις στην Κωνσταντινούπολη, υπήρξε εκείνη της οικοδιδασκάλισσας των παιδιών του Φώτη Φωτιάδη, του γιατρού και λόγιου που υπήρξε πρωτοπόρα μορφή του εκπαιδευτικού δημοτικισμού στην οθωμανική πρωτεύουσα μέσω του συλλόγου «Αδερφάτο της Εθνικής Γλώσσας». Το 1887 η Παπαδοπούλου έβγαλε στην Κωνσταντινούπολη την έκδοση Ημερολόγιον των Κυριών (με την Χαρίκλεια Κορακίδου), έντυπο με θεματολογία κυρίως γυναικεία (που κυκλοφόρησε πριν από την αντίστοιχη έκδοση της Καλλιρρόης Παρρέν στην Αθήνα την ίδια χρονιά), και το 1896, σε συνεργασία με τον Ιωάννη Γρυπάρη, τη Φιλολογική Ηχώ. Στο μεταξύ, το 1893, είχε συστήσει τον Προοδευτικόν Σύλλογον Κυριών. Η ίδρυση του συλλόγου αυτού από την Παπαδοπούλου, που ήταν γυναίκα, νεαρής ηλικίας και άγαμη, θεωρήθηκε από πολλούς συντοπίτες της σκανδαλώδης, που της επιτέθηκαν βίαια (γι' αυτό συχνά υπέγραφε με διάφορα ψευδώνυμα τα κείμενά της), καλώντας της, ενδεικτικά: «Αφες κατά μέρος Προοδευτικούς Συλλόγους και διαμαρτυρίας και παραδόξους αρχάς και ιδέας περί χειραφετήσεως της γυναικός. Καταγίνου εις την οικιακήν οικονομίαν και εκεί επίστησον την προσοχήν σου, διότι η γυνή εγεννήθη διά τον οίκον, ενώ ο ανήρ διά την επιστήμην και την κοινωνίαν». Αυτές οι επιθέσεις είχαν σημαντική επίδραση στον αποκλεισμό της ως δασκάλας από τα ελληνικά σχολεία της Κωνσταντινούπολης (1899). Το 1905 της ανατέθηκε η διεύθυνση του παρθεναγωγείου στη Θεσσαλονίκη, θέση όμως που αναγκάστηκε σύντομα να εγκαταλείψει για λόγους υγείας και να μεταβεί πίσω στην Κωνσταντινούπολη, Η παρουσία της στη Θεσσαλονίκη σχετιζόταν και με την έκρηξη του Μακεδονικού Αγώνα, καθόσον η Παπαδοπούλου πίστευε στην ανάληψη δράσης για την επίλυση των εθνικών θεμάτων της Ελλάδας και είχε για αυτόν το λόγο επαφές τόσο με τον Παύλο Μελά, όσο και με τον Γερμανό Καραβαγγέλη.Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου απεβίωσε στις 8 Μαρτίου 1906, από καρκίνο στο στομάχι, στο νοσοκομείο Βαλουκλή του Επταπυργίου (το Γεντί Κουλέ της Πόλης), «συμπτωματικά την ημέρα που αφιερώθηκε στα δικαιώματα της γυναίκας» όπως έχει παρατηρήσει η κριτικός της λογοτεχνίας Μάρη Θεοδοσοπούλου. Το μεγαλύτερο συγγραφικό έργο της Παπαδοπούλου συνίσταται από σύντομα αφηγήματα (συνολικά περί τα 140) τα οποία δημοσιεύθηκαν στα έντυπα της Κωνσταντινούπολης που εξέδιδε η ίδια, αλλά και σε έντυπα της Αθήνας (όπως η Εστία, τα Παναθήναια, η Πινακοθήκη και το Εθνικόν Ημερολόγιον Σκόκου, ανάμεσα στα άλλα), έπειτα από τις δυσκολίες και την εχθρότητα που αντιμετώπισε από το συντηρητικό περιβάλλον των Ελλήνων λογίων της Πόλης και των πατριαρχικών κύκλων. Υπήρξε η μόνη γυναίκα συγγραφέας που είχε ανθολογηθεί στην πρώτη συλλογή νεοελληνικού διηγήματος, με τίτλο Ελληνικά διηγήματα, που περιλάμβανε 33 συνολικά συγγραφείς και τυπώθηκε στην Αθήνα το 1896 με πρωτοβουλία του τότε διευθυντή του λογοτεχνικού περιοδικού Εστία Γεωργίου Κασδόνη. Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, μάλιστα, σε κριτικό σημείωμά του για την ανθολογία που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Το Άστυ, δεν άφησε να περάσει απαρατήρητο το γεγονός, χαρακτηρίζοντας «θαύμα» την περίπτωση της Παπαδοπούλου: «Γυνή Ελληνίς και μάλιστα Βυζαντίς, και μάλιστα τόσον νεαρά, και μάλιστα σήμερον, να γράφη τοιαύτα διηγήματα, αν δεν είνε το όγδοον θαύμα του κόσμου, εξάπαντος όμως είνε θαύμα». Συχνά στα δημοσιεύματά της η Παπαδοπούλου χρησιμοποιούσε ψευδώνυμα, για να προφυλαχθεί από τις εναντίον της επιθέσεις.Όσο ζούσε, η Παπαδοπούλου τύπωσε στην Κωνσταντινούπολη, μεταξύ 1889 και 1894, δυο συλλογές όπου συγκέντρωσε αφηγήματά της, καθώς και ένα μικρό μυθιστόρημα, αυτοτελώς. Το 1929 εκδόθηκε εκλογή 40 διηγημάτων της από τον Δ.Ι. Καλογερόπουλο, ενώ μια εκτενέστερη συλλογή από το έργο της τυπώθηκε το 1954, με επιμέλεια του αδελφού της, Τζαννή (Ιωάννη Β.) Παπαδόπουλου, ο οποίος είχε διατελέσει καθηγητής της μεσαιωνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Το 1932, με αφορμή τα 25 χρόνια από το θάνατο της Παπαδοπούλου, ο Κωνσταντινουπολίτης δημοτικιστής ποιητής και συγγραφέας Αντώνης Γιαλιούρης (1874-1945), που την είχε γνωρίσει, δημοσίευσε ένα βιβλιαράκι με πληροφορίες, αρκετές από πρώτο χέρι, για τη ζωή και το έργο της. Συνολικά, χαρακτήρισε την Παπαδοπούλου «ενθουσιώδικη και γεμάτη ιδεολογία κι' αυτοθυσία γυναίκα», το δε έργο της το έκρινε μεν αρκετά πρωτότυπο, όχι όμως και μεγάλης λογοτεχνικής σπουδαιότητας, όπως άλλων συγχρόνων ομοτέχνων της.Στη διάρκεια της Κατοχής ο Γιαλούρης δημοσίευσε και «νεώτερες πληροφορίες» για εκείνην, ενώ με το έργο της είχε ασχοληθεί και ο Τέλλος Άγρας στη διάρκεια του Μεσοπολέμου. Ωστόσο η προσοχή του λογοτεχνικού κόσμου για τη συγγραφέα ουσιαστικά έσβησε στη μεταπολεμική περίοδο. Το ενδιαφέρον για την Παπαδοπούλου αναβίωσε έπειτα από πολλά χρόνια, μετά από επανεκδόσεις έργων της από τον καθηγητή Γιάννη Παπακώστα, ο οποίος επιπλέον μελέτησε διεξοδικά τη ζωή και το έργο της, και τον συγγραφέα κι εκδότη Ε.Χ. Γονατά τη δεκαετία του 1980. Παραπέρα, η περίπτωση της Παπαδοπούλου άρχισε να απασχολεί την έρευνα και την κριτική πέρα από τη λογοτεχνική οπτική και αναπτύχθηκαν οι έμφυλες αναγνώσεις και αποτιμήσεις της παρουσίας της, τόσο ως συγγραφέα, όσο και ως δασκάλας-εκπαιδευτικού και εκδότριας. Αυτοτελώς, όσο ζούσε: Δεσμίς διηγημάτων. Μέρος Α΄ [με πρόλογο του Γρ. Ξενόπουλου] (Κωνσταντινούπολη, 1889) Διηγήματα Β΄ (Κωνσταντινούπολη, 1891) Ημερολόγιον της δεσποινίδος Λεσβίου [νουβέλα] (Κωνσταντινούπολη, 1894)Μεταθανάτιες συλλογές και ανατυπώσεις: Διηγήματα [επιμέλεια: Δ.Ι. Καλογερόπουλος] (Αθήνα: Ζηκάκης, 1928) Διηγήματα [επιμέλεια: Ιωάννης Β. Παπαδόπουλος] (Αθήνα: Ίκαρος, 1954) Διηγήματα [επιμέλεια: Ε.Χ. Γονατάς] (Αθήνα: Στιγμή, 1987) Διηγήματα [επιμέλεια: Γιάννης Παπακώστας] (Αθήνα: Οδυσσέας, 1987) Η θεία Eυτυχία [νουβέλα· επιμέλεια: Γιάννης Παπακώστας] (Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1988) Κόρη ευπειθής και άλλα διηγήματα (Αθήνα: Νεφέλη, 1993) Περιπέτειαι μιας διδασκαλίσσης. Στο μοναστήρι [δυο νουβέλες· εισαγωγή: Αλέξης Ζήρας, επιμέλεια: Γιάννης Παπακώστας] (Αθήνα: Πατάκης, 2005) Διηγήματα (Αθήνα: 24 Γράμματα, 2017) Θάνατος στα ξένα και άλλα διηγήματα [επιμέλεια: Πέρσα Αποστολή] (Αθήνα: Άρτεμις, 2020) Εθνικό Κέντρο Βιβλίου. «Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, 1876-1906». ekebi.gr. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Ιουλίου 2011. Ανακτήθηκε στις 14 Νοεμβρίου 2020. Γιαλούρης, Αντώνης (1932). Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου. Κωνσταντινούπολη: έκδ. “Φιλολογικής Πρωτοχρονιάς”. (Ε.Χ. Γονατάς) (1987). «Βιογραφικό σημείωμα». Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου: Διηγήματα. Αθήνα: Στιγμή. σελίδες 89–90. Θεοδοσοπούλου, Μάρη (2008). «Δεσποινίς ετών 39». Το Βήμα (24 Νοεμβρίου). https://www.tovima.gr/2008/11/24/books-ideas/despoinis-etwn-39/. Ανακτήθηκε στις 2020-11-15. Κουντή, Δήμητρα (2019). «Γυναίκες και δημοσιογραφία. Οι άγνωστες πρωτοπόρες και ένα συλλογικό επίτευγμα». Η Αυγή της Κυριακής (στα “Ενθέματα”) (3 Μαρτίου). https://www.avgi.gr/entheta/enthemata/303946_gynaikes-kai-dimosiografia. Ανακτήθηκε στις 2020-11-18. Παπακώστας, Γιάννης (2008α). «H πρώτη Ελληνίδα πεζογράφος». Το Βήμα (24 Νοεμβρίου). https://www.tovima.gr/2008/11/24/opinions/h-prwti-ellinida-pezografos/. Ανακτήθηκε στις 2020-11-14. Παπακώστας, Γιάννης (2008β). «“Το διήγημα ομοιάζει με τη γυναίκα”». Το Βήμα (24 Νοεμβρίου). https://www.tovima.gr/2008/11/24/opinions/to-diigima-omoiazei-me-ti-gynaika/. Ανακτήθηκε στις 2020-11-15. Tamboukou, Maria (2004). «Tracing Heterotopias. Writing women educators in Greece». Gender and Education 16,2 (Ιούνιος): 187-207. doi:10.1080/09540250310001690573. https://www.researchgate.net/publication/47528935_Tracing_heterotopias_Writing_women_educators_in_Greece. Ανακτήθηκε στις 2020-11-18. [Καλλιρρόη Παρρέν], «Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου» [νεκρολογία], Εφημερίς των Κυριών (19 & 26 Μαρτίου 1906). Γιάννης Παπακώστας, Η ζωή και το έργο της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου (Αθήνα: Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, 1980). Ιωάννα Σαμαρά, «Η κοινωνική θέση της γυναίκας σε διηγήματα της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου», μεταπτυχ. διατριβή (Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ-Παιδαγωγική Σχολή, 2020). «Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου», biblionet.gr.