Τσβέταν Τοντόροφ

Ο Τσβέταν Τοντόροφ (Tzvetan Todorov, βουλγ.: Цветан Тодоров, 1 Μαρτίου 1939 – 7 Φεβρουαρίου 2017) ήταν Βούλγαρος φιλόσοφος, ιστορικός, στρουκτουραλιστής θεωρητικός και κριτικός της λογοτεχνίας, κοινωνιολόγος και δοκιμιογράφος, που έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι και απέκτησε τη γαλλική υπηκοότητα το 1973. Συνέγραψε πολλά βιβλία και δοκίμια, που άσκησαν σημαντική επίδραση στην ανθρωπολογία, την κοινωνιολογία, τη σημειωτική, τη θεωρία της λογοτεχνίας, την ιστορία των ιδεών και τη θεωρία του πολιτισμού.

 Ο Τοντόροφ γεννήθηκε στη Σόφια. Πήρε μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών στη φιλολογία από το Πανεπιστήμιο της Σόφιας το 1963. Στη συνέχεια πήρε διδακτορικά από το Πανεπιστήμιο του Παρισιού το 1966 και το 1970. Το 1968 ο Τοντόροφ διορίσθηκε διευθυντής ερευνών στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών. Δύο χρόνια αργότερα βοήθησε στην ίδρυση του περιοδικού Poétique, του οποίου παρέμεινε ένας εκ των αρχισυντακτών μέχρι το 1979. Μαζί με τον στρουκτουραλιστή κριτικό λογοτεχνίας Ζεράρ Ζενέτ επιμελήθηκαν την Collection Poétique, σειράς βιβλίων θεωρίας της λογοτεχνίας από τις εκδόσεις Éditions de Seuil, που εκδιδόταν μέχρι το 1987. Ο Τοντόροφ υπήρξε επισκέπτης καθηγητής σε αρκετά πανεπιστήμια των ΗΠΑ, όπως το Χάρβαρντ, το Γέιλ, το Κολούμπια και το Μπέρκλεϋ. Ο Τοντόροφ δημοσίευσε συνολικά 21 βιβλία, μεταξύ των οποίων τα Ποιητική (1981), Η κατάκτηση της Αμερικής: Το πρόβλημα του άλλου (1982), Face à l' extreme (1991) και Les ennemis intimes de la démocratie (2002). Τα ιστορικά ενδιαφέροντά του εστίασαν σε θέματα όπως ο ισπανικός αποικισμός της Αμερικής και τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως (ναζιστικά και σταλινικά). Η μεγαλύτερη συνεισφορά του Τοντόροβ στη θεωρία της λογοτεχνίας θεωρείται ο ορισμός της λογοτεχνίας του φανταστικού, του «αλλόκοτου φανταστικού» και του «θαυμάσιου φανταστικού». Ο ορισμός του για το φανταστικό είναι «οποιοδήποτε γεγονός που συμβαίνει στον κόσμο μας και φαίνεται να είναι υπερφυσικό». Όταν συμβεί ένα τέτοιο γεγονός, πρέπει να αποφασίσουμε αν ήταν μια ψευδαίσθηση ή αν ήταν αληθινό και έχει λάβει χώρα πραγματικά. Ο Τοντόροφ φέρνει ως παράδειγμα το αίνιγμα του Αλβάρο στο μυθιστόρημα του Ζακ Καζότ Ο ερωτευμένος διάβολος: ο Αλβάρο πρέπει να διακρίνει αν η γυναίκα με την οποία είναι ερωτευμένος είναι πραγματικά μια γυναίκα ή αν είναι ο διάβολος. Αφού αποφασίσουμε αν το γεγονός ήταν φανταστικό ή όχι, εισερχόμαστε κατά τον Τοντόροφ στα είδη του αλλόκοτου και του θαυμαστού. Στο αλλόκοτο φανταστικό, το γεγονός που συνέβη είναι κάποιο είδος ψευδαισθήσεως. Οι «νόμοι της πραγματικότητας» παραμένουν άθικτοι και παρέχουν μία ορθολογική ερμηνεία του φανταστικού γεγονότος, που είναι π.χ. όνειρο, παραίσθηση, τρέλα, κλπ.. Στο θαυμαστό φανταστικό, έχει λάβει χώρα ένα πραγματικό υπερφυσικό γεγονός, και επομένως οι «νόμοι της πραγματικότητας» πρέπει να αλλάξουν για να το ερμηνεύσουν. Μόνο αν ο αναγνώστης δεν είναι σε θέση να επιλέξει μεταξύ των δύο πιθανοτήτων, τότε το κείμενο ανήκει καθαρά στη λογοτεχνία του φανταστικού. Εκτός από τη θεωρία της λογοτεχνίας, ο Τοντόροφ έχει γράψει και φιλοσοφικές μελέτες, όπως μία μελέτη για το έργο του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, και συγκεκριμένα για τις ιδέες του σχετικά με την επίτευξη της ανθρώπινης ευτυχίας και το πώς μπορούμε να ζήσουμε στους «μοντέρνους» καιρούς. Σε ένα από τα σημαντικότερα έργα του, το Face à l' extreme («Αντιμετωπίζοντας το ακραίο»), ο Τοντόροφ ρωτά αν είναι αλήθεια το ότι τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως των ναζί και τα «γκουλάγκ» των Σοβιετικών αποκάλυψαν πως σε ακραίες καταστάσεις «όλα τα ίχνη ηθικής ζωής εξατμίζονται, καθώς οι άνθρωποι γίνονται κτήνη «κλειδωμένα» σε έναν ανελέητο αγώνα για επιβίωση». Αυτή η γνώμη είναι κοινή σε απομνημονεύματα από τα στρατόπεδα. Ωστόσο, διαβάζοντας πραγματικές μαρτυρίες επιζησάντων, ο Τοντόροφ βρίσκει ότι η εικόνα δεν είναι τόσο απελπιστική και ότι υπάρχουν πολλά παραδείγματα εγκλείστων που αλληλοβοηθούνται και επιδεικνύουν συμπόνια στις σχέσεις τους, παρά τις μη ανθρώπινες συνθήκες και τον τρόμο. Οι επιζήσαντες επισημαίνουν ότι η επιβίωσή τους εξαρτιόταν πάντοτε από τη βοήθεια άλλων. Καταλήγει ότι η ζωή στα στρατόπεδα και στα γκουλάγκ δεν ακολουθούσε τον νόμο της ζούγκλας και ότι τα αντιπαραδείγματα είναι πολυάριθμα, ακόμα και στο έργο του Πρίμο Λέβι. Ο Τσβέταν Τοντόροφ είχε τιμηθεί με το Ορειχάλκινο Μετάλλιο του CNRS, το Βραβείο Charles Lévêque της Ακαδημίας των Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών, το Βραβείο Maugean της Γαλλικής Ακαδημίας και το Βραβείο Πριγκίπισσα των Αστουριών για τις κοινωνικές επιστήμες. Το 2015 τιμήθηκε με το Βραβείο «Wayne C. Booth» για το σύνολο της προσφοράς του στις μελέτες του αφηγήματος από τη Διεθνή Εταιρεία για τη μελέτη της Αφηγήσεως (International Society for the Study of Narrative). Ο Τσβέταν Τοντόροφ είχε νυμφευθεί δύο φορές. Η πρώτη του σύζυγος ήταν η λογία Μαρτέν βαν Βερκέν (Martine van Woerkens), με την οποία απέκτησαν ένα γιο, τον Μπόρις. Η δεύτερη ήταν η Νάνσυ Χιούστον, με την οποία απέκτησαν δύο παιδιά, τη Λεά και τον Σάσα. Ο Τοντόροφ απεβίωσε στο Παρίσι σε ηλικία 77 ετών.. Théorie de la littérature, textes des formalistes russes, εκδ. Le Seuil, Παρίσι 1965. Littérature et Signification, Larousse, Παρίσι 1967 Grammaire du "Décaméron", Mouton, Παρίσι 1969 Introduction à la littérature fantastique, Le Seuil, Παρίσι 1970 Poétique de la prose, Le Seuil, Παρίσι 1971 Qu’est-ce que le structuralisme ? Poétique, Le Seuil, Παρίσι 1977 Théories du symbole, Le Seuil, Παρίσι 1977 Symbolisme et Interprétation, Le Seuil, Παρίσι 1978 Les Genres du discours, Le Seuil, Παρίσι 1978 Dictionnaire encyclopédique des sciences du langage, με τον Oswald Ducrot, Le Seuil, Παρίσι 1979 Mikhaïl Bakhtine, le principe dialogique, Le Seuil, Παρίσι 1981 La Conquête de l'Amérique : la question de l'autre, Le Seuil, Παρίσι 1982 Récits aztèques de la conquête, με τον Georges Baudot, Le Seuil, Παρίσι 1983 Critique de la critique, Le Seuil, Παρίσι 1984 Frêle Bonheur : essai sur Rousseau, Hachette, Παρίσι 1985 La Notion de littérature et autres essais, Le Seuil, Παρίσι 1987 Nous et les autres, Le Seuil, Παρίσι 1989 Face à l’extrême, Le Seuil, Παρίσι 1991 Les Morales de l’histoire, Grasset, Παρίσι 1991 Éloge du quotidien : essai sur la peinture hollandaise du Πρότυπο:S-, Adam Biro, Παρίσι 1993 Une tragédie française, été 1944 : scènes de guerre civile, Le Seuil, Παρίσι 1994, ISBN 2-02-067920-5 La Vie commune : essai d'anthropologie générale, Le Seuil, Παρίσι 1995 L’Homme dépaysé, Le Seuil, Παρίσι 1996 Benjamin Constant : la passion démocratique, Hachette littératures, Παρίσι 1997 Le Jardin imparfait : la pensée humaniste en France, Grasset, Παρίσι 1998 La Fragilité du bien : le sauvetage des juifs bulgares, Le Grand Livre du mois]], Παρίσι 1999 Éloge de l’individu : essai sur la peinture flamande de la Renaissance, Παρίσι, Adam Biro, 2000 Mémoire du mal, tentation du bien, Robert Laffont, Παρίσι 2000 Devoirs et Délices : une vie de passeur, Le Seuil, Παρίσι 2002 Le Nouveau Désordre mondial : réflexions d’un Européen, εκδ. Robert Laffont, Παρίσι 2003 Les Abus de la mémoire, Arléa, Παρίσι 2004 Les Aventuriers de l'absolu, εκδ. Robert Laffont, Παρίσι 2006 L'Esprit des Lumières, εκδ. Robert Laffont, Παρίσι 2006 La Littérature en péril, Flammarion, Παρίσι 2007 L'Art ou la Vie ! : le cas Rembrandt, Biro éditeur, Παρίσι 2008 Un humanismo bien temperado (συζήτηση με τον Ger Groot) στο Adelante, ¡contradígame!, Ediciones Sequitur, Μαδρίτη 2008 La Peur des barbares : au-delà du choc des civilisations, εκδ. Robert Laffont, Παρίσι 2008 La Signature humaine : essais 1983-2008, Le Seuil, Παρίσι 2009 L'Expérience totalitaire : la signature humaine, Le Seuil, Παρίσι 2010 Georges Jeanclos, Galerie Capazza et Biro & Cohen éditeurs, 2011 Goya à l'ombre des Lumières, Flammarion, Παρίσι 2011 Les Ennemis intimes de la démocratie, Robert Laffont - Versilio, Παρίσι 2012 Insoumis, Robert Laffont - Versilio, Παρίσι 2015 Ποιητική, μετάφραση Αγγέλα Καστρινάκη, εκδ. «Γνώση», Αθήνα 1989, 176 σελ., ISBN 978-960-235-028-7 Εισαγωγή στη φανταστική λογοτεχνία, μετάφ. Αριστέα Παρίση, εκδ. «Οδυσσέας», Αθήνα 1991, 218 σελ., ISBN 978-960-210-106-3 Κριτική της κριτικής, μετάφ. Γιάννης Κιουρτσάκης, εκδ. «Πόλις», Αθήνα 1994, 295 σελ., ISBN 978-960-7478-05-4 Ο εκπατρισμένος, μετάφ. Οντέτ Βαρών-Βασάρ, εκδ. «Πόλις», Αθήνα 1999, 297 σελ., ISBN 978-960-7478-86-3 Απέναντι στο ακραίο, μετάφ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. «Νησίδες», Θεσσαλονίκη 2002, 270 σελ., ISBN 978-960-8480-78-0 Μνήμη του κακού, πειρασμός του καλού: Στοχασμοί για τον αιώνα που έφυγε, μετάφ. Κώστας Κατσουλάρης, επιμέλεια Στρατής Μπουρνάζος, εκδ. «Βιβλιοπωλείον της Εστίας», Αθήνα 2003, 494 σελ., ISBN 978-960-05-1086-7 Η κατάκτηση της Αμερικής: Το πρόβλημα του άλλου, μετάφ. Κική Καψαμπέλη, εκδ. «Νήσος», Αθήνα 2004, 414 σελ., ISBN 978-960-8392-06-9 Η νέα διεθνής αταξία: Στοχασμοί ενός Ευρωπαίου, μετάφ. Μιχάλης Πάγκαλος, εκδ. «Βιβλιοπωλείον της Εστίας», Αθήνα 2004, 119 σελ., ISBN 978-960-05-1125-3 Ο φόβος των βαρβάρων: Πέρα από τη σύγκρουση των πολιτισμών, μετάφ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. «Πόλις», Αθήνα 2009, 354 σελ., ISBN 978-960-435-231-9 Προς υπεράσπιση του διαφωτισμού, μετάφ. Κική Καψαμπέλη, επιμέλ. Γιάννης Αβραμίδης, εκδ. «Θύραθεν», Θεσσαλονίκη 2011, 154 σελ., ISBN 978-960-8097-87-2 Οι εσωτερικοί εχθροί της δημοκρατίας, μετάφ. Σώτη Τριανταφύλλου, Μαριάννα Κουτάλου, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2013, 275 σελ., ISBN 978-960-16-4637-4 Η λογοτεχνία σε κίνδυνο, μετάφ. Χρύσα Βαγενά, εκδ. «Πόλις», Αθήνα 2013, 108 σελ., ISBN 978-960-435-389-7 «Ο Τσ. Τοντόροφ για τον Διαφωτισμό σήμερα», συνέντευξη 19 λεπτών στο Philosophy Bites The Tzvetan Todorov Book Interview