Λιπκάνοι Τάταροι

Οι Λιπκάνοι Τάταροι, επίσης γνωστοί ως Πολωνοί-Λιθουανοί Τάταροι (Lipkowie, Lipcani ή Muślimi), είναι ομάδα Τάταρων που αρχικά εγκαταστάθηκαν στο Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας, στις αρχές του 14ου αιώνα. Οι πρώτοι άποικοι προσπάθησαν να διατηρήσουν τη σαμανιστική θρησκεία τους και ζήτησαν άσυλο μεταξύ των μη χριστιανών Λιθουανών. Προς το τέλος του 14ου αιώνα, ένα άλλο κύμα Τάταρων - αυτή τη φορά Μουσουλμάνοι, προσκλήθηκαν στο Μεγάλο Δουκάτο από τον Βυτάουτας το Μέγα. Αυτοί οι Τάταροι εγκαταστάθηκαν για πρώτη φορά στη Λιθουανία γύρω από το Βίλνιους, το Τράκαϊ, το Γκρόντνο και το Κάουνας, και αργότερα εξαπλώθηκαν σε άλλα μέρη του Μεγάλου Δουκάτου που αργότερα έγιναν μέρος της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Οι περιοχές αυτές περιλαμβάνουν τμήματα της σημερινής Λιθουανίας, της Λευκορωσίας και της Πολωνίας. Από την αρχή του οικισμού τους στη Λιθουανία ήταν γνωστοί ως οι Λιπκάνοι Τάταροι. Διατηρώντας τη θρησκεία τους, ένωσαν τη μοίρα τους με εκείνη της κυρίως χριστιανικής Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Από τη Μάχη του Γκρούνβαλντ και μετά, τα συντάγματα ελαφριού ιππικού των Λιπκάνων Τάταρων συμμετείχαν σε κάθε σημαντική στρατιωτική εκστρατεία της Λιθουανίας και της Πολωνίας. Η προέλευση των Λιπκάνων Τάταρων μπορεί να εντοπιστεί στις καταγωγικές πολιτείες της Χρυσής Ορδής, του Χανάτου της Κριμαίας και του Χανάτου του Καζάν. Αρχικά χρησίμευαν ως ευγενής στρατιωτική κάστα, αλλά αργότερα έγιναν αστικοί κάτοικοι γνωστοί για τις χειροτεχνίες, τα άλογα και τις δεξιότητές τους στην κηπουρική. Κατά τη διάρκεια των αιώνων αντιστάθηκαν στην αφομοίωση και διατήρησαν τον παραδοσιακό τρόπο ζωής τους. Ενώ παρέμειναν πολύ προσκολλημένοι στη θρησκεία τους, με την πάροδο του χρόνου, έχασαν την αρχική τους ταταρική γλώσσα, από την ομάδα Κίπτσακ των τουρκικών γλωσσών και ως επί το πλείστον υιοθετήθηκαν τα λευκορωσικά, τα λιθουανικά και τα πολωνικά. Υπάρχουν ακόμα μικρές ομάδες Λιπκάνων Τάταρων που ζουν στη σημερινή Λευκορωσία, Λιθουανία και Πολωνία, καθώς και στις κοινότητες τους στις Ηνωμένες Πολιτείες.

 Το όνομα Λίπκα προέρχεται από το παλαιό κριμαϊκό ταταρικό όνομα της Λιθουανίας. Η καταγραφή του ονόματος Λίπκα σε ανατολικές πηγές μας επιτρέπει να συναγάγουμε ένα πρωτότυπο Libķa/Lipķa, από το οποίο δημιουργήθηκε το πολωνικό παράγωγο Lipka, με πιθανό δάνειο από την επαφή με το πολωνικό lipka «μικρή μοσχολεμονιά». Αυτή η ετυμολογία προτάθηκε από τον Τάταρο συγγραφέα Σ. Τούχαν-Μπαρανόφσκι. Μια λιγότερο συχνή πολωνική μορφή, Łubka, επιβεβαιώνεται στο Łubka/Łupka, το κριμαϊκό ταταρικό όνομα των Λιπκάνων μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα. Ο όρος Lipka Tatarłar που σημαίνει Λιθουανοί Τάταροι, αργότερα άρχισε να χρησιμοποιείται από τους Πολωνούς-Λιθουανικούς Τάταρους για να περιγράψουν τον εαυτό τους. Όσον αφορά τη θρησκεία και τον πολιτισμό, οι Λιπκάνοι Τάταροι διέφεραν από τις περισσότερες άλλες ισλαμικές κοινότητες όσον αφορά τη μεταχείριση των γυναικών τους, οι οποίες απολάμβαναν πάντα μεγάλο βαθμό ελευθερίας, ακόμη και κατά τα χρόνια που οι Λιπκάνοι ήταν στην υπηρεσία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η συν-εκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών ήταν ο κανόνας, και οι Λιπκάνες γυναίκες δεν φορούσαν το πέπλο - εκτός από την τελετή του γάμου. Αν και παραδοσιακά ισλαμικά, τα έθιμα και οι θρησκευτικές πρακτικές των Λιπκάνων Τάταρων φιλοξένησαν επίσης πολλά χριστιανικά στοιχεία που υιοθετήθηκαν κατά τη διάρκεια της παραμονής των 600 ετών στη Λευκορωσία, την Πολωνία, την Ουκρανία και τη Λιθουανία, διατηρώντας παράλληλα τις παραδόσεις και τις δεισιδαιμονίες από το νομαδικό μογγολικό παρελθόν τους. Με την πάροδο του χρόνου, οι κατώτεροι και μεσαίοι ευγενείς των Λιπκάνων Τάταρων υιοθέτησαν τη ρουθηνική γλώσσα και αργότερα τη λευκορωσική γλώσσα ως μητρική τους γλώσσα. Ωστόσο, χρησιμοποιούσαν το αραβικό αλφάβητο για να γράψουν στα λευκορωσικά μέχρι το 1930. Η ανώτερη αριστοκρατία των Λιπκάνων Τάταρων μιλούσε πολωνικά. Η διπλωματική αλληλογραφία μεταξύ του Χανάτου της Κριμαίας και της Πολωνίας από τις αρχές του 16ου αιώνα αναφέρεται στην Πολωνία και τη Λιθουανία ως «γη των Πολωνών και των Λιπκάνων». Μέχρι τον 17ο αιώνα, ο όρος Λιπκάνοι Τάταροι άρχισε να εμφανίζεται στα επίσημα έγγραφα της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Η μετανάστευση των Τάταρων στα εδάφη της Λιθουανίας και της Πολωνίας από τη Χρυσή Ορδή ξεκίνησε τον 14ο αιώνα και διήρκεσε μέχρι το τέλος του 17ου αιώνα. Υπήρξε ένα μεταγενέστερο κύμα Τάταρων μεταναστών από τη Ρωσία μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, αν και αποτελούσαν κυρίως πολιτικούς και εθνικούς ακτιβιστές.Σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις, μέχρι το 1590-1591 υπήρχαν περίπου 200.000 Λιπκάνοι Τάταροι που ζούσαν στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία και περίπου 400 τζαμιά τους εξυπηρετούσαν. Σύμφωνα με το Risāle-yi Tatar-i Leh (Μήνυμα σχετικά με τους Τάταρους της Πολωνίας, μια περιγραφή των Λιπκάνων Τάταρων που γράφτηκε για τον Σουλεϊμάν Α΄ τον Μεγαλοπρεπή από έναν ανώνυμο Πολωνό Μουσουλμάνο κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Κωνσταντινούπολη το 1557-1558 στο δρόμο του προς τη Μέκκα) υπήρχαν 100 οικισμοί των Λιπκάνων Τάταρων με τζαμιά στην Πολωνία. Οι μεγαλύτερες κοινότητες υπήρχαν στις πόλεις Λίντα, Ναβαγκρούντοκ και Ίβιε. Υπήρχε ένας οικισμός Λιπκάνων Τάταρων στο Βίλνιους, γνωστός ως Τοτόριου Λουκίσκες και συνοικία Τάταρων στο Τράκαϊ και στο Μινσκ, σημερινή πρωτεύουσα της Λευκορωσίας, γνωστός ως Τατάρσκαγια Σλαμπάντα. Το έτος 1672, οι Τάταροι ξεσηκώθηκαν σε ανοιχτή εξέγερση εναντίον της Κοινοπολιτείας. Αυτή ήταν η ευρέως μνημονευμένη Εξέγερση των Λιπκάνων. Χάρη στις προσπάθειες του Βασιλιά Γιαν Γ΄ Σομπιέσκι, που ήτα σε μεγάλη εκτίμηση από τους Τάταρους στρατιώτες, πολλοί από τους Λιπκάνους που είχαν ζητήσει άσυλο και υπηρεσία στον Οθωμανικό Στρατό επέστρεψαν στις προσταγές του και συμμετείχαν στις μάχες εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέχρι τη Συνθήκη του Κάρλοβιτς το 1699, συμπεριλαμβανομένης της Μάχης της Βιέννης (1683), η οποία ανάστρεψε το κλίμα της ισλαμικής επέκτασης στην Ευρώπη και σηματοδότησε την αρχή του τέλους για την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ξεκινώντας στα τέλη του 18ου και καθ΄ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, οι Λιπκάνοι έγιναν διαδοχικά όλο και πιο πολωνοποιημένοι. Οι ανώτερες και μεσαίες τάξεις ειδικά υιοθέτησαν την πολωνική γλώσσα και τα έθιμα (αν και διατηρούσαν το Ισλάμ ως θρησκεία τους), ενώ οι κατώτερες τάξεις έγιναν ρουθηνιοποιημένοι. Την ίδια στιγμή, οι Τάταροι είχαν τον Λιθουανικό Μεγάλου Δούκα Βυτάουτας (Wattad στα ταταρικά, ή «υπερασπιστής των μουσουλμάνων σε μη μουσουλμανικά εδάφη»), ο οποίος ενθάρρυνε και υποστήριξε την εγκατάστασή τους στα τέλη του 14ου και στις αρχές του 15ου αιώνα, σε μεγάλη εκτίμηση, όπου τον συμπεριέλαβαν σε πολλούς θρύλους, προσευχές και λαογραφία τους. Καθ΄ όλη τη διάρκεια του 20ου και από τον 21ο αιώνα, οι περισσότεροι Τάταροι δεν βλέπουν πλέον τη θρησκευτική ταυτότητα τόσο σημαντική όσο ήταν κάποτε, και οι θρησκευτικές και γλωσσικές υποομάδες έχουν αναμειχθεί σημαντικά. Για παράδειγμα, οι γυναίκες Τάταρες στην Πολωνία δεν φορούν το πέπλο (μαντίλα/χιτζάμπ) ή το θεωρούν ως υποχρεωτική θρησκευτική υποχρέωση, αλλά μάλλον επιρροή του αραβικού πολιτισμού στα ισλαμικά έθιμα. Πολλά Πολωνοί Τάταροι, ειδικά και κυρίως οι νέοι, πίνουν επίσης αλκοόλ. Σήμερα υπάρχουν περίπου 10.000-15.000 Λιπκάνοι Τατάροι στις πρώην περιοχές της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Η πλειοψηφία των απογόνων των ταταρικών οικογενειών στην Πολωνία μπορεί να εντοπίσει την καταγωγή τους από τους ευγενείς της πρώιμης Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Οι Λιπκάνοι Τάταροι είχαν οικισμούς στη βορειοανατολική Πολωνία, τη Λευκορωσία, τη Λιθουανία, τη νοτιοανατολική Λετονία και την Ουκρανία. Σήμερα οι περισσότεροι κατοικούν στην Πολωνία, τη Λιθουανία και τη Λευκορωσία. Οι περισσότεροι από τους Λιπκάνους Τάταρους (80%) αφομοιώθηκαν στις τάξεις των ευγενών στην Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, ενώ μερικοί χαμηλότεροι ευγενείς Τάταροι αφομοιώθηκαν στους λευκορωσικούς, πολωνικούς, ουκρανικούς και της λιθουανικούς αστικούς και αγροτικούς πληθυσμούς. Ένας αριθμός των Πολωνών Τάταρων μετανάστευσαν στις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα και εγκαταστάθηκαν κυρίως στις βορειοανατολικές πολιτείες, αν και υπάρχει επίσης ένας θύλακας στη Φλόριντα. Μια μικρή αλλά ενεργή κοινότητα των Λιπκάνων Τάταρων υπάρχει στη Νέα Υόρκη. Το «Ισλαμικό Κέντρο Πολωνών Τάταρων» χτίστηκε το 1928 στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης και λειτούργησε μέχρι πρόσφατα.Μετά την προσάρτηση της ανατολικής Πολωνίας στη Σοβιετική Ένωση το 1939 και μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Πολωνία έμεινε με μόνο 2 χωριά Τάταρων, το Μποχονίκι και το Κρουσινιάνι. Ένας σημαντικός αριθμός των Τάταρων στα εδάφη που προσαρτήθηκαν από την ΕΣΣΔ επαναπατρίστηκαν στην Πολωνία και συγκεντρώθηκαν σε πόλεις όπως το Γκντανσκ, το Μπιαουίστοκ, η Βαρσοβία και το Γκόζουφ Βιελκοπόλσκι, με συνολικά 3.000 άτομα. Μία από τις γειτονιές του Γκόζουφ Βιελκοπόλσκι όπου μετεγκαταστάθηκαν οικογένειες Τάταρων που έχουν επανεγκατασταθεί, αναφέρεται ως «Λόφος Τάταρων» (πολωνικά: Górki Tatarskie). Το 1925 η 'Ενωση Μουσουλμανικών Θρησκειών (πολωνικά: Muzułmański Związek Religijny) σχηματίστηκε στο Μπιαουίστοκ της Πολωνίας. Το 1992, ο Οργανισμός Τατάρων της Δημοκρατίας της Πολωνίαςς (πολωνικά: Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej) με αυτόνομα παρακλάδια στο Μπιαουίστοκ και το Γκντανσκ, άρχισε να λειτουργεί. Στην Πολωνία, η απογραφή του 2011 έδειξε 1.916 άτομα που δήλωσαν ταταρική εθνικότητα. Τον Νοέμβριο του 2010, αποκαλύφθηκε ένα μνημείο των Πολωνών Τάταρων στο λιμάνι του Γκντανσκ σε τελετή στην οποία παρευρέθηκαν ο Πρόεδρος Μπρονίσλαφ Κομορόφσκι, καθώς και Τάταροι εκπρόσωποι από όλη την Πολωνία και το εξωτερικό. Το μνημείο είναι σύμβολο του σημαντικού ρόλου των Τάταρων στην πολωνική ιστορία. «Οι Τάταροι έχυσαν το αίμα τους σε όλες τις εξεγέρσεις εθνικής ανεξαρτησίας. Το αίμα τους τρέχει στα θεμέλια της αναγεννημένης Δημοκρατίας της Πολωνίας», δήλωσε ο Πρόεδρος Κομορόφσκι κατά την αποκάλυψη. Το μνημείο είναι το πρώτο του είδους του που ανεγέρθηκε στην Ευρώπη. Εξέγερση των Λιπκάνων Κατάλογος πολέμων που περιλαμβάνουν την Πολωνία Ουλάνοι Αλεξάντερ Σουλκιέβιτς Αλεξάντερ Γελιασέβιτς Καλισιανοί Λευκορωσικό αραβικό αλφάβητο Λιθουανοί Τάταροι της Αυτοκρατορικής Φρουράς Ισλάμ στην Πολωνία Μια σύντομη ιστορία των Λιπκάνων Τατάρων των Λευκών Ορδών Γιάκουμπ Μίζα Λίπκα Ταταρική αριστοκρατία στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία Σελίμ Μίζα-Γιουσένσκι - μεταφράστηκε στα αγγλικά από τον Πον ντε Νοβίνα-Κονόπκα Άρθρο των Λιθουανών Τάταρων στο Κόκκινο Βιβλίο των Λαών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας