Ηθικά (Πλουτάρχου)

Τα Ηθικά (λατ. Moralia) είναι μια συλλογή κειμένων, που σώζονται σε χειρόγραφα χρονολογούμενα από τον 10ο έως τον 13ο αιώνα και η πατρότητά τους αποδίδεται στον Έλληνα ιστορικό, βιογράφο, φιλόσοφο και δοκιμιογράφο του 1ου αιώνα μ.Χ. Πλούταρχο. Η συλλογή αρχικώς περιείχε 183 κείμενα (σύντομες πραγματείες-δοκίμια και καταγραμμένους λόγους), από τα οποία σώζονται οι 78. Τα Ηθικά παρέχουν στοιχεία για τον βίο των αρχαίων Ρωμαίων και Ελλήνων, αλλά αρκετά περιέχουν και διαχρονικές αποφάνσεις για τον ανθρώπινο βίο. Θεωρείται ότι ο Πλούταρχος τα έγραψε πριν από το γνωστότερο έργο του, τους Βίους παραλλήλους, οι οποίοι τον απασχόλησαν σε μεγάλο μέρος από τις δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής του. Πολλές γενεές Ευρωπαίων έχουν διαβάσει, ή και μιμηθεί, τα Ηθικά, όπως ο συγγραφέας Μισέλ ντε Μονταίν, οι ουμανιστές της Αναγεννήσεως και φιλόσοφοι του Διαφωτισμού.

 Τα Ηθικά περιλαμβάνουν το ιστορικό δοκίμιοΠερὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς, μια σημαντική προσθήκη στη βιογράφηση του μεγάλου στρατηλάτη που δίνει ο Πλούταρχος στους Βίους παραλλήλους. Από την άλλη, το Περί Ίσιδος και Οσίριδος συνιστά σημαντική πηγή πληροφοριών για τα αιγυπτιακά λατρευτικά τελετουργικά τυπικά και τον συγκερασμό τους με τις ελληνικές λατρείες, ενώ στο Περί της Ηροδότου κακοηθείας (πιθανώς μία ρητορική άσκηση) ο Πλούταρχος επικρίνει αυτό που θεωρεί συστηματική μεροληψία στις Ιστορίες του Ηροδότου.. Υπάρχουν και μάλλον φιλοσοφικές πραγματείες στα Ηθικά, όπως οι Περὶ τῶν ἐκλελοιπότων χρηστηρίων, Περὶ τῶν ὑπὸ τοῦ θείου βραδέως τιμωρουμένων, Περὶ εὐθυμίας. Από την άλλη υπάρχουν και πιο ελαφρά αναγνώσματα, όπως το Περὶ τοῦ τὰ ἄλογα λόγῳ χρῆσθαι (αποδιδόμενο σε μετάφραση και ως «Οδυσσέας και Γρύλος»), ένας διάλογος ανάμεσα στον θρυλικό Οδυσσέα και έναν από τους συντρόφους του που έχει μεταμορφωθεί σε γουρούνι από τα μάγια της Κίρκης. Μερικές εκδόσεις των Ηθικών περιέχουν και αρκετά κείμενα που είναι γνωστό σήμερα ότι δεν γράφηκαν από τον Πλούταρχο (ψευδεπίγραφα), π.χ. το Βίοι δέκα ρητόρων (βιογραφίες των Αττικών ρητόρων), το Περί ποταμῶν, το Στρωματεῖς, το Περὶ τῶν ἀρεσκόντων φιλοσόφοις φυσικῶν δογμάτων, το Περὶ εἰμαρμένης και το Περὶ μουσικῆς. Αυτά αποδίδονται σε κάποιον άγνωστο συγγραφέα, που συμβατικά ονομάζεται «Ψευδοπλούταρχος», μπορεί όμως να ανήκουν και σε περισσότερους του ενός συγγραφείς. Αν και οι σκέψεις και γνώμες που παρουσιάζονται δεν είναι του Πλουτάρχου και αναφέρονται σε μία λίγο μεταγενέστερη εποχή, θεωρούνται κλασικές και έχουν αξία για τους ιστορικούς μελετητές. Από την έκδοση του Ερρίκου Στεφάνου του 1572 και μετά, τα Ηθικά κατανέμονται παραδοσιακά σε 14 βιβλία και έτσι παρουσιάζονται στον κατάλογο που ακολουθεί και περιέχει τον πρωτότυπο ελληνικό τίτλο, τον λατινικό τίτλο και απόδοση στη νέα ελληνική όπου αυτή δεν διαφαίνεται από το πρωτότυπο: Το παλαιότερο σωζόμενο χειρόγραφο των Ηθικών είναι ο «Παρισινός Κώδικας» (Parisinus gr. 1678, πολύ φθαρμένος στα φύλλα που περιέχουν τον κατάλογο των πραγματειών), αντίγραφο από τον 10ο αιώνα, επί του οποίου ένα δεύτερο χέρι παρενέβη τον 12ο αιώνα προσθέτοντας τον κατάλογο των πραγματειών Το μοναδικό σωζόμενο χειρόγραφο που περιέχει όλες τις (σωζόμενες) πραγματείες (78) χρονολογείται σε έτος λίγο μετά το 1302 μ.Χ.. Moralia, 16 τόμοι (ο τόμ. 13 σε 2 μέρη, ο τόμ. 16 είναι ευρετήριο), μετάφραση Frank Cole Babbitt (τόμ. 1 έως 5) και άλλοι, σειρά «Κλασική Βιβλιοθήκη Loeb» (LCL, τόμοι σειράς: 197-499), Harvard University Press κ.ά., 1927-2004 Στην πραγματεία Συμποσιακά ο Πλούταρχος γράφει για το περίφημο πρόβλημα του αν «η κότα έκανε το αυγό ή το αυγό την κότα». Παρά το ότι δεν ήταν ο πρώτος που το επεσήμανε, καθώς ο Αριστοτέλης το είχε παρουσιάσει σε μια θεωρητική μορφή αιώνες πριν από τον Πλούταρχο, ωστόσο στα Ηθικά το ζήτημα διατυπώνεται για πρώτη φορά με τη σημερινή του διατύπωση. Στο νο. 48 των Ηθικών βρίσκουμε έναν λόγο ή επιστολή που απευθύνεται από τον Πλούταρχο προς τη σύζυγό του, όπου την καλεί να μην υποκύπτει στο υπερβολικό πένθος εξαιτίας του θανάτου της δίχρονης κόρης τους, η οποία ονομαζόταν Τιμοξένη όπως και η μητέρα της. Ο Πλούταρχος εκφράζει την πίστη του στη μετενσάρκωση με τα παρακάτω λόγια: Πρότυπο:Blockquote Ο «νους» είναι ένας αρχαιοελληνικός φιλοσοφικός όρος για τις διανοητικές-λογικές λειτουργίες του ανθρώπου. Στα Ηθικά ο Πλούταρχος συμφωνεί με τον Plato ότι η ψυχή είναι πιο «θεϊκή» από ό,τι το σώμα, ενώ ο νους είναι πιο «θεΐκός» από ό,τι η ψυχή. Η «μίξη» ψυχής και σώματος δημιουργεί την ηδονή και τον πόνο, ενώ η σύζευξη νου και ψυχής δημιουργεί τον λόγο (λογική), ο οποίος είναι το αίτιο ή η πηγή της αρετής και της κακίας. Aalders, Gerhard J.D.: Plutarch’s Political Thought, εκδ. «North Holland», Amsterdam 1982 Chapman, Ann: The Female Principle in Plutarch’s Moralia, Univ. of Dublin Press, Δουβλίνο 2011 Jones, Christopher P.: «Towards a Chronology of Plutarch’s Works», Journal of Roman Studies, τόμ. 56, σσ. 61-74 (1966) Opsomer, Jan: «The Place of Plutarch in the History of Platonism», στο έργο Plutarco e la Cultura della sua Età, επιμ. Paola Volpe Cacciatore & Franco Ferrari, εκδ. D’Auria, Νάπολη 2007, σσ. 283-309 Russell, Donald A.: Plutarch, εκδ. Duckworth, Λονδίνο 1973 Titchener, Frances B. (1995): «Plutarch's Use of Thucydides in the Moralia», Phoenix, τόμ. 49.3, σσ. 189–200 Van der Stockt, Luc: «A Plutarchan Hypomnema on Self-Love», American Journal of Philology, τόμ. 120, σσ. 575-599 (1999) Van Hoof, Lieve: Plutarch’s Practical Ethics: The Social Dynamics of Philosophy, Oxford Univ. Press, Οξφορδη 2010 Κατάλογος μεταφράσεων από το Attalus.org (επιλεγμένες μεταφράσεις) Το Περὶ τῶν ἀρεσκόντων φιλοσόφοις φυσικῶν δογμάτων... από το ebooks@adelaide.edu.au Τα Ηθικά στο Project Gutenberg Ο Τόμος I και ο Τόμος II της ελληνολατινικής εκδόσεως του 1841 από το Google Books