Κυθρέα

Η Κυθρέα (αναφέρεται και ως Κυθραία ή Τζυρκά) είναι κωμόπολη και δήμος της επαρχίας Λευκωσίας στην Κύπρο. Αποτελεί ένα από τους δώδεκα δήμους της συγκεκριμένης επαρχίας. Κατά την τουρκική εισβολή του 1974, η διοικητική έκταση του Δήμου Κυθρέας κατελήφθη από τα τουρκικά στρατεύματα και έκτοτε δεν ελέγχεται από την Κυπριακή Δημοκρατία. Τα εδάφη αυτά ανήκουν εκ του νόμου (de jure) στην Κυπριακή Δημοκρατία και εκ των πραγμάτων (de facto) στο ψευδοκράτος της Τουρκικής Δημοκρατίας της Βόρειας Κύπρου, με την ομομασία Ντεγιρμενλίκ.

 Ο Δήμος Κυθρέας βρίσκεται 12 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Λευκωσίας. Η κωμόπολη είναι κτισμένη σε υψόμετρο 160 μέτρων στους πρόποδες του όρους Πενταδάκτυλος. Στα νοτιοδυτικά συνορεύει με το Νέο Χωριό, στα νότια με τη Βώνη, στα νοτιοανατολικά με το Μπέικιοϊ, στα ανατολικά με τα Καλυβάκια, στα βορειοανατολικά με τη Χάρτζια, στα βόρεια με την Κλεπίνη και στα δυτικά με τον Κουτσοβέντη. Σημαντικός παράγοντας για την ευημερία της περιοχής ήταν η πηγή του Κεφαλόβρυσου που πηγάζει από τον Πενταδάκτυλο και παλιότερα παρείχε νερό για ύδρευση και άρδευση όχι μόνο στην Κυθρέα αλλά και στα υπόλοιπα χωριά της Μεσαορίας. Η περιοχή της Κυθρέας κατοικείτο από το 4000 π.Χ. Στην περιοχή υπήρχε η αρχαία πόλη-βασίλειο Χύτροι. Η πόλη αυτή άκμασε κατά την ελληνιστική και την ρωμαϊκή περίοδο. Την βυζαντινή περίοδο οι Χύτροι έγιναν επισκοπική έδρα (Επισκοπή Χύτρων). Κατά την περίοδο των αραβικών επιδρομών και έπειτα από τις καταστροφές που υπέστησαν οι Χύτροι, άρχισε να αναπτύσσεται σταδιακά η Κυθρέα. Κατά τον 9ο αιώνα αναφέρεται από έγγραφο του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως ως Κύθροι, ενώ κατά τον επόμενο αιώνα ο Κωνσταντίνος Ζ' ο Πορφυρογέννητος κάνει μνεία στην πόλη αναφέροντάς την ως Κυθαίρεια. Το 1833 ανασκαφές έφεραν στο φως τον αρχαίο ναό της Παφίας Αφροδίτης, ενώ στη θέση Άγιος Δημητριανός ανακαλύφθηκαν τάφοι, αγγεία, επιγραφή καθώς και ορειχάλκινο άγαλμα του Σεπτιμίου Σεβήρου που βρέθηκε το 1928. Στην ανατολική πλευρά της Κυθραίας, βρέθηκε νεκρόπολη της Νεότερης και Μέσης Χάλκινης Εποχής, ενώ έτερη νεκρόπολη ανακαλύφθηκε και στη θέση Χαλήπαση. Το 1680 κατέλυσαν στην Κυθρέα σουλτανικά στρατεύματα που είχαν κινηθεί εναντίον του αποστάτη Μεχμέτ Αγά Μπογιατζίογλου που είχε καταλάβει τη Λευκωσία, αλλά τελικά αναγκάστηκε να παραδοθεί καθώς τα σουλτανικά στρατεύματα με την κατάληψη της Κυθρέας στέρησαν στον εχθρό τη σημαντικότερη πηγή επισιτισμού. Το 1765, οι αλευρόμυλοι και τα υδραγωγεία της Κυθρέας υπέστησαν εκ νέου φθορές εξαιτίας εξέγερσης μουσουλμάνων κατά του διοικητή της Κύπρου Τζηλ Οσμάν. Στις 13 Ιουλίου του 1821, στο πλαίσιο των σφαγών που πραγματοποιήθηκαν ως αντίποινα για την Ελληνική Επανάσταση, εκτελέστηκαν από τις οθωμανικές αρχές δύο τοπικοί προύχοντες της Κυθρέας. Το 1855 ή το 1865 ιδρύθηκε το πρώτο σχολείο της Κυθρέας, στην περιοχή της Χαρδακιώτισσας και τρία χρόνια μετά, ξεκίνησε τη λειτουργία του και δεύτερο σχολείο στον Άγιο Ανδρόνικο. Αργότερα επί Αγγλοκρατίας, ιδρύθηκαν σταδιακά και άλλα σχολεία, ενώ το 1974 λειτουργούσαν συνολικά τρία δημοτικά σχολεία και ένα γυμνάσιο. Οι δρόμοι της Κυθρέας ασφαλτοστρώθηκαν για πρώτη φορά στα τέλη του 1956, ενώ το 1959 η κωμόπολη απέκτησε ηλεκτρικό ρεύμα. Διοικητικά, η Κυθρέα μετεξελίχθηκε σε δήμο το 1915, με πρώτο δήμαρχο τον Νικόλαο Καττάμη. Μετά την κατάληψη της Κυθρέας από τον τουρκικό στρατό, ο Δήμος Κυθρέας στεγάζεται σε οίκημα στην εντός των τειχών Λευκωσία, κοντά στην Πύλη Αμμοχώστου. Την 14η Αυγούστου 1974, κατά τη διάρκεια της β΄ φάσης της τουρκικής εισβολής, η Κυθρέα κατελήφθη από τα τουρκικά στρατεύματα. Έκτοτε 48 κάτοικοι της κωμόπολης παραμένουν αγνοούμενοι, ενώ σημαντικές καταστροφές υπέστησαν μεταξύ άλλων οι εκκλησίες της Αγίας Μαρίνας (ναός που είχε ανακαινιστεί το 1934) και του Αγίου Ανδρόνικου. Σήμερα στην Κυθρέα εδρεύει η 14η Τεθωρακισμένη Μεραρχία των τουρκικών δυνάμεων κατοχής. Σημαντικά αξιοθέατα της Κυθρέας αποτελούν οι εκκλησίες της Παναγίας Χαρδακιώτισσας, της Αγίας Μαρίνας και του Αγίου Ανδρόνικου (οι δύο τελευταίες έχουν υποστεί αρκετές ζημιές και αλλοιώσεις εξαιτίας της εισβολής του 1974 και της τουρκικής κατοχής), τα αρχοντικά του 19ου αιώνα στον Φραγκομαχαλά και η ονομαστή πηγή του Κεφαλόβρυσου,η μεγαλύτερη στην Κύπρο, τα νερά της οποίας πηγάζουν από τον υδροφορέα του Πενταδακτύλου. Στην Κυθρέα γεννήθηκαν ο αγωνιστής της Ελληνικής Επανάστασης και μετέπειτα αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού Γεώργιος Πετρακίδης, ο αγωνιστής της ΕΟΚΑ Σπύρος Χατζηγιακουμής που πέθανε στις 16 Οκτωβρίου του 1958 μετά από σκληρά βασανιστήρια τα οποία υπέστη κατά τη διάρκεια ανάκρισης, ο πολιτικός και - επίσης - αγωνιστής της ΕΟΚΑ Θάσος Σοφοκλέους, η βραβευμένη τραγουδίστρια Καλλιόπη Σπύρου, ο ποιητής Νίκος Ορφανίδης και οι ζωγράφοι Χρυστάλλα Δημητρίου και Κώστας Αβρααμίδης. Επίσης από την Κυθρέα καταγόταν ο νομικός και συγγραφέας Αχιλλέας Αιμιλιανίδης. Ο πληθυσμός της Κυθρέας, έως το 1974, αποτελείτο από Ελληνοκύπριους. Οι Τουρκοκύπριοι ήταν ελάχιστοι έως το 1960, ενώ δεν υπήρχε κανένας στην απογραφή του 1973. Κατά την τουρκική εισβολή οι κάτοικοί της διέφυγαν στο νότιο τμήμα της Κύπρου. Στην Κυθρέα εγκαταστάθηκαν Τουρκοκύπριοι πρόσφυγες από το νότια, κυρίως από τα χωριά Αλαμινός, Μαθιάτης, Απλάντα, Κλαυδιά, Λαπηθιού, Κιδάσι, Τέρρα, Κούκλια, Σουσκιού, Κιος, Φοίνικας και Ασπρογιά. Ο πίνακας που ακολουθεί παρουσιάζει τον πληθυσμό του δήμου σύμφωνα με τις απογραφές πληθυσμού που πραγματοποιήθηκαν στην Κύπρο έως το 1973. Μετά την τουρκική εισβολή του 1974 δεν πραγματοποιήθηκε απογραφή στον δήμο από την Κυπριακή Δημοκρατία, αφού το έδαφος του δεν ελέγχεται από αυτήν. Ο Δήμος Κυθρέας, για διοικητικούς σκοπούς, χωρίζεται σε 6 συνοικίες: Αγία Μαρίνα Άγιος Ανδρόνικος Άγιος Γεώργιος Συργανιά Χαρδακιώτισσα Χρυσίδα Δήμαρχοι Δήμου Κυθρέας διετέλεσαν κατά σειρά οι: Ο Δήμος Κυθρέας είναι αδελφοποιημένος με: Δήμο Αιγάλεω, Ελλάδα (1996) Παρόλο που η Κυθρέα δεν ελέγχεται από την Κυπριακή Δημοκρατία, στο ελεύθερο τμήμα της Κύπρου συνεχίζουν να δραστηριοποιούνται σωματεία που είχαν ως έδρα την Κυθρέα. Γνωστότερη είναι η ΑΕΚ Κυθραίας. Άλλα σωματεία είναι ο ΠΑΟΚ Κυθρέας που δραστηριοποιείται στην επιτραπέζια αντισφαίριση, οι Χύτροι Κυθρέας, ο Λαογραφικός Όμιλος Κυθρέας, ο Όμιλος Γυναικών Κυθρέας και η Ελεύθερη Κυθρέα. «Επαρχία Λευκωσίας – Ένωση Δήμων Κύπρου». ucm.org.cy. Ένωση Δήμων Κύπρου. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Σεπτεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 2018. «ΣΥΝΤΟΜΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2018-11-11. https://web.archive.org/web/20181111141148/https://www.kythrea.com/%CF%83%CF%85%CE%BD%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%B7-%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CE%B4%CF%81%CE%BF%CE%BC%CE%B7/. Ανακτήθηκε στις 2018-11-11. Πετάσης, Γιώργος Στ. (1992). Η κωμόπολη της Κυθρέας (ιστορική, αρχαιολογική, πολιτιστική και λαογραφική επισκόπηση) (πρώτη έκδοση). Λευκωσία. Χρηστίδης, Σάββα Π. (2003). Κυθραία - Η πράσινή μας κοιλάδα (πρώτη έκδοση). Λευκωσία. ISBN 9963-8897-0-0. Ορφανίδης, Νίκος (2008). Ο τόπος της Κυθρέας. Αφιερωματικό Λεύκωμα (πρώτη έκδοση). Λευκωσία: Ακτή. Ιστοσελίδα Δήμου