Φρειδερίκη της Ελλάδας

Η Φρειδερίκη του Αννοβέρου (18 Απριλίου 1917 - 6 Φεβρουαρίου 1981) ήταν βασιλική σύζυγος του Παύλου Α΄ της Ελλάδας, και μετέπειτα βασιλομήτωρ του βασιλιά Κωνσταντίνου Β΄ των Ελλήνων Γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Μπλάνκενμπουργκ της Γερμανικής Αυτοκρατορίας ως πριγκίπισσα του Αννόβερου. Έζησε στην Ελλάδα ως πριγκίπισσα της Ελλάδας από το 1938 έως το 1941, οπότε διέφυγε με τη βασιλική οικογένεια από τη χώρα καταλήγοντας στη Νότια Αφρική. Επανήλθε το 1946 στην Ελλάδα και έφερε τον τίτλο της βασίλισσας ως βασιλική σύζυγος (1947-1964) και ακολούθως της βασιλομήτορος (1964-1981). Το 1967 έφυγε από την Ελλάδα μαζί με τη βασιλική οικογένεια και έμεινε στην Ιταλία. Πέθανε στη Μαδρίτη της Ισπανίας το 1981 και ετάφη στην Ελλάδα, στο Βασιλικό Κοιμητήριο στο Τατόι.

 Γεννήθηκε στις 18 Απριλίου 1917, στο Μπλάνκενμπουργκ, του τότε Δουκάτου του Μπράουνσβαϊγκ της Γερμανικής Αυτοκρατορίας, σήμερα στη Γερμανία. Γονείς της ήταν ο Ερνέστος Αύγουστος του Αννόβερου του Μπράουνσβαϊγκ και η Βικτωρία Λουίζα της Πρωσίας, κόρη του Γερμανού αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄. Βαπτίστηκε σύμφωνα με το προτεσταντικό δόγμα και έλαβε τα ονόματα Φρειδερίκη Λουίζα Θύρα Βικτώρια Μαργαρίτα Σοφία Όλγα Καικιλία Ισαβέλλα Χρίστα, σύμφωνα με το προτεσταντικό δόγμα. Με τη γέννησή της έφερε τους τίτλους της Πριγκίπισσας του Αννοβέρου, της Δούκισσας του Μπράουνσβιγκ-Λύνεμπουργκ, ενώ, ως τρισέγγονη της Βικτωρίας του Ηνωμένου Βασιλείου και κατέχοντας την 34η θέση στη γραμμή διαδοχής του βρετανικού θρόνου, έφερε τον τίτλο της Πριγκίπισσας της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας. Η Φρειδερίκη ευρισκόμενη στην παιδική ακόμη ηλικία έγινε μέλος της γερμανικής ναζιστικής νεολαίας, ενώ, σύμφωνα με μερικούς, ανεδείχθη σε αρχηγό της ομάδας κοριτσιών της περιοχής της. Στην εφημερίδα The New York Times, αλλά και σε άλλες πηγές, αναφέρεται ότι συμπαθούσε τις δυνάμεις του Άξονα. Η Φρειδερίκη έγινε μέλος πριν καταστεί υποχρεωτική η κατάταξη στη χιτλερική νεολαία κορασίδων, το 1936, ίσως ύστερα από υπαγόρευση της οικογένειάς της. Σε αναμνηστική καρτ-ποστάλ εικονίζεται με στολή της Γιουνγκμάντελμπουντ, της ναζιστικής οργάνωσης για κορίτσια ηλικίας 10-14 ετών, μαζί με τους αδερφούς της Γουέλφο Ερρίκο και Χριστιανό Όσκαρ, οι οποίοι είχαν στρατευθεί στη Βέρμαχτ. Η Ίσις Φάχμι, η οποία γνώριζε τη Φρειδερίκη προσωπικά, αναφέρει ότι η ένταξή της στη Χιτλερική Νεολαία ήταν αναγκαστική. Η ίδια η Φρειδερίκη φέρεται να έλεγε ότι, επειδή ήταν πολύ μοναχικό παιδί που έπαιζε μόνο με παιδιά υπηρετών, όταν είδε τα άλλα παιδιά με στολή, ζήτησε να έχει και αυτή και άρχισε να παρακολουθεί τις συγκεντρώσεις τους για 6 ή 8 μήνες. Το 1934, στα δεκαεπτά της χρόνια, στάλθηκε στην Αγγλία για να φοιτήσει στο οικοτροφείο Νορθ Φόρλαντ Λοτζ. Οι προτάσεις της για αλλαγές του τρόπου ψυχαγωγίας των κοριτσιών γίνονται αποδεκτές από τη διεύθυνση του ιδρύματος. Το ίδιο έτος θα συναντήσει τον Παύλο της Ελλάδας στο γάμο του Γεωργίου του Ηνωμένου Βασιλείου με τη Μαρίνα της Ελλάδας. Από το επόμενο έτος, όταν η Φρειδερίκη μετέβη στη Φλωρεντία της Ιταλίας για να σπουδάσει πολιτικοκοινωνικές επιστήμες στην Αμερικανική Σχολή της πόλης, οι επαφές μεταξύ τους ήταν πιο συχνές. Η σχολή όπου φοιτούσε βρισκόταν κοντά στη Βίλλα Σπάρτα στο Φιέζολε της Φλωρεντίας, όπου βρίσκονταν οι αδελφές του Παύλου, Ελένη, Ειρήνη και Αικατερίνη, τις οποίες επισκεπτόταν συχνά. Πριν από την οριστικοποίηση του δεσμού της με τον Πρίγκιπα Παύλο, η Φρειδερίκη φέρεται να απορρίφθηκε από πιθανή μνηστή του Πέτρου της Ελλάδας, γιου του Πρίγκιπα Γεωργίου και της Μαρίας Βοναπάρτη. Η μετέπειτα αντιπάθεια ανάμεσα στον Πέτρο και τη Φρειδερίκη φαίνεται να κράτησε για όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Τον Νοέμβριο του 1935 η βασιλική οικογένεια της Ελλάδας επιστρέφει στη χώρα και ο Γεώργιος Β΄ επανακτά τον θρόνο έπειτα από δημοψήφισμα. Ο Παύλος γίνεται πλέον διάδοχος του θρόνου, καθώς ο αδελφός του Γεώργιος δεν είχε αποκτήσει απογόνους. Κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του Βερολίνου, το 1936, στους οποίους ο Παύλος ήταν επικεφαλής της ελληνικής αποστολής, γίνεται γνωστή η είδηση της σχέσης του με τη Φρειδερίκη. Μετά την αναγγελία των αρραβώνων, η βρετανική κυβέρνηση, μέσω του πρέσβη της στην Αθήνα, Σίντνεϋ Ουότερλοου, εξέφρασε τη δυσαρέσκειά της στο βασιλιά Γεώργιο Β΄ για τον επικείμενο γάμο και τον ενημέρωσε για τις σχέσεις της οικογένειας της Φρειδερίκης με το καθεστώς του Χίτλερ. Έτσι, προκειμένου να μειωθούν οι αντιδράσεις, ο πατέρας της Φρειδερίκης ζήτησε και πήρε άδεια για την τέλεση του γάμου από το Γεώργιο ΣΤ΄ του Ηνωμένου Βασιλείου, καθώς η Φρειδερίκη βρισκόταν στη γραμμή για τη διαδοχή του βρετανικού θρόνου. Για την τέλεση των γάμων της Φρειδερίκης και του Παύλου ταξίδεψε στην Αθήνα ολόκληρη η βασιλική οικογένεια του Αννοβέρου σιδηροδρομικώς από τη Γερμανία στην Αθήνα μαζί με δύο Έλληνες υπουργούς, που είχαν οριστεί ως συνοδοί στο ταξίδι. Το τραίνο καθυστέρησε επτά ώρες στη Γιουγκοσλαβία, εξαιτίας των πάγων και του χιονιού. Στα σύνορα με την Ελλάδα επιβιβάστηκε σε αυτό και ο Πρίγκιπας Παύλος. Η τελετή των γάμων έγινε στις 9 Ιανουαρίου 1938 στη Μητρόπολη Αθηνών παρουσία πλήθους προσκεκλημένων από όλη την Ευρώπη. Ως Διάδοχοι κατοικούσαν στην έπαυλη του Παλαιού Ψυχικού. Ο Παύλος και η Φρειδερίκη μιλούσαν μεταξύ τους γερμανικά, αγγλικά και ελληνικά. Τα αγγλικά ήταν η γλώσσα επικοινωνίας τους στο τηλέφωνο και στην αλληλογραφία. Με τα παιδιά τους μιλούσαν ελληνικά και αγγλικά. Απέκτησαν τρία παιδιά: τη Σοφία (1938, Παλαιό Ψυχικό), τον Κωνσταντίνο (1940, Παλαιό Ψυχικό) και την Ειρήνη της Ελλάδας (1942, Κέιπ Τάουν). Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940-1941, η Φρειδερίκη ανέλαβε την επίτιμη προεδρία της εθελοντικής οργάνωσης Φανέλα του Στρατιώτη, που είχε ιδρυθεί το 1939 από μία ομάδα Αθηναίων γυναικών. Σκοπός και έργο της οργάνωσης ήταν η συγκέντρωση ρούχων, φαρμάκων και άλλων χρήσιμων προς τους Έλληνες στρατιώτες υλικών. Θεωρείται ότι τουλάχιστον 270.000 δέματα απεστάλησαν στο μέτωπο. Κατά τη διάρκεια των μαχών βρέθηκε εθιμοτυπικά για τη λήψη φωτογραφιών, μαζί με την πριγκίπισσα Αικατερίνη, σε νοσοκομεία όπου επισκέφθηκε τραυματισμένους στρατιώτες. Στις 26 Μαρτίου 1941 αποστέλλει μια επιστολή προς τους γονείς της, μέσω της οποίας εξηγεί την τότε κατάσταση στην Ελλάδα και αναφέρεται στη σχεδιαζόμενη επίθεση της Γερμανίας εναντίον της. Σε απόσπασμα της συγκεκριμένης επιστολής αναφέρει: «Εδώ όλοι είναι πεπεισμένοι ότι οι Γερμανοί θα μας επιτεθούν σε μια-δυο μέρες. Και γιατί όλα αυτά; Για να βοηθηθούν οι φασίστες; Η βοήθειά τους είναι άχρηστη: έχουν ξοφλήσει για πάντα. Αν όμως, παρά ταύτα, η Γερμανία επετίθετο εναντίον της Ελλάδος, τότε αυτό θα ήταν για την Ελλάδα η μεγαλύτερη δόξα που θα μπορούσε να διανοηθή. Δύο Μεγάλες Δυνάμεις εναντίον της Ελλάδος!». Τον Απρίλιο του 1941 οι γερμανικές ναζιστικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ελλάδα και η βασιλική οικογένεια έφυγε στην Κρήτη. Μετά τη Μάχη της Κρήτης κατέφυγαν στην Αίγυπτο. Για μεγαλύτερη ασφάλεια, το ζεύγος εγκαταστάθηκε τελικώς στη Νότια Αφρική. Εκεί η Φρειδερίκη γέννησε το τρίτο παιδί της, την Ειρήνη, ανάδοχος της οποίας ήταν ο αρχηγός της Νοτιοαφρικανικής Ένωσης, στρατηγός Γιαν Σματς. Τον Φεβρουάριο του 1944, το ζεύγος γύρισε πάλι στην Αίγυπτο και τον Σεπτέμβριο του 1946 επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα, μετά από το Δημοψήφισμα του 1946. Την 1η Απριλίου 1947, μετά τον αιφνίδιο θάνατο του Γεωργίου Β΄, ο Παύλος έγινε βασιλιάς και η Φρειδερίκη βασίλισσα. Το 1962, η κόρη της, Σοφία, παντρεύτηκε τον Πρίγκιπα Χουάν Κάρλος δε Μπορμπόν, αργότερα Βασιλιά της Ισπανίας. Έτσι η Φρειδερίκη απέκτησε απογόνους και στην ισπανική βασιλική οικογένεια. Μετά τον θάνατο του συζύγου της, Παύλου Α΄, στις 6 Μαρτίου 1964, η Φρειδερίκη πήρε τον τίτλο της Βασίλισσας Μητέρας (Βασιλομήτορος). Μετά τον γάμο του βασιλιά Κωνσταντίνου, η ίδια αποσύρθηκε από αρκετά βασιλικά καθήκοντα υπέρ της νύφης της, παραμένοντας όμως ενεργό και δραστήριο μέλος της βασιλικής οικογένειας. Έφυγε από την Ελλάδα με την υπόλοιπη βασιλική οικογένεια μετά το αποτυχημένο Αντικίνημα του Βασιλιά Κωνσταντίνου, στις 13 Δεκεμβρίου του 1967, και εγκαταστάθηκε στην Ιταλία. Ενώ αρχικώς υπήρξε ιδιαίτερα λαοφιλής και αγαπητή, το ταραγμένο πολιτικό σκηνικό της δεκαετίας του '60 οδήγησε στην καλλιέργεια μίας πλέον πιο επιφυλακτικής στάσης απέναντι της. Έως σήμερα οι απόψεις των ιστορικών διίστανται, εάν πράγματι η βασίλισσα-μητέρα Φρειδερίκη αναμείχθηκε στα πολιτικά δρώμενα της Ελλάδος, κάτι που σαφώς θα μπορούσε από νομικής πλευράς να χαρακτηριστεί ως εξωθεσμική πρακτική. Ο Ιωάννης Μεταξάς αναφέρει στο ημερολόγιό του ότι η Φρειδερίκη, ως Πριγκίπισσα του θρόνου της Ελλάδος και τιμητικά στη θέση της Γενικής Διοικήτριας των κοριτσιών της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ), το Δεκέμβριο του 1938 μοίραζε σημαίες της οργάνωσης σε παιδιά. Συμμετοχή και προσφορά στην ΕΟΝ είχαν επίσης και άλλα μέλη της Βασιλικής Οικογενείας. Γενικά, η γερμανική της καταγωγή αποτελούσε σημείο αντιπαράθεσης στην Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πόλεμου, το 1947, η Φρειδερίκη ίδρυσε τις «Παιδουπόλεις», ένα δίκτυο 53 ιδρυμάτων στην Ελλάδα. Σκοπός τους, σύμφωνα με την ίδια, ήταν «να σώσουμε τα παιδιά μας των βορείων επαρχιών από την απαγωγή πέρα από τα σύνορα και τη διαπαιδαγώγησή τους σε εχθρούς της πατρίδας». Στις παιδουπόλεις φιλοξενήθηκαν από 18.000 έως 30.000 παιδιά (ανάλογα με την πηγή αλλά και τον αναφερόμενο χρόνο). Η οργάνωση και η διοίκηση των Παιδουπόλεων γινόταν από την Επιτροπή Εράνου «Πρόνοια Βορείων Επαρχιών της Ελλάδος», η οποία το 1955 μετεξελίχθηκε στο Βασιλικό Ίδρυμα Πρόνοιας («Υπό την υψηλή προστασία των Α.Α. Μ.Μ. των Βασιλέων») και το οποίο το 1970 πήρε το όνομα «Εθνικός Οργανισμός Προνοίας». Τον Απρίλιο του 1963 και κατά την διάρκεια ιδιωτικού ταξιδιού της στο Λονδίνο, διαδηλωτές ζητούσαν την απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων στην Ελλάδα. Η Μπέτυ Μπάρτλετ Αμπατιέλου, σύζυγος του τότε πολιτικού κρατούμενου Αντώνη Αμπατιέλου, ως επικεφαλής, περίμενε τη Φρειδερίκη στο ξενοδοχείο «Κλάριτζ», όπου διέμενε, για να της παραδώσει το ψήφισμα που ζητούσε την απελευθέρωση των κρατουμένων. Εκείνη αρνήθηκε ενώ η προσπάθεια των σωματοφυλάκων της βασίλισσας να την εμποδίσουν προκάλεσε ένταση και αψιμαχίες μεταξύ των παρευρισκομένων. Στη συνέχεια, ο βουλευτής της ΕΔΑ Γρηγόρης Λαμπράκης, που βρισκόταν στο Λονδίνο σε διεθνή φιλειρηνική συνάντηση, συνόδευσε την Αμπατιέλου για να ζητήσει ως βουλευτής ακρόαση. Σύμφωνα με τον γραμματέα των Ανακτόρων, Γεράσιμο Τσιγάντε, η Φρειδερίκη ενοχλήθηκε πολύ από την παρέμβαση Λαμπράκη, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Δεν θα με απαλλάξει κανείς από αυτόν;». Το θέμα της επίσκεψης της Φρειδερίκης και των επεισοδίων που δημιουργήθηκαν συζητήθηκε έντονα τόσο στη Βουλή των Ελλήνων όσο και στη Βουλή των Κοινοτήτων. Σύμφωνα με την ιστορικό Εύη Γκοτζαρίδη, «...η στοχοποίησή του (Γρηγόρη Λαμπράκη) ως ηθικού αυτουργού του διεθνούς διασυρμού της βασίλισσας από τον δεξιό Τύπο θα «νομιμοποιήσει» ηθικά την εξόντωσή του στα μάτια των μελλοντικών δολοφόνων του». Τον Αύγουστο του 1954 η Φρειδερίκη πραγματοποίησε μία 10ήμερη κρουαζιέρα στο Αιγαίο με προσκεκλημένους διεθνείς προσωπικότητες και μέλη νυν και τέως βασιλικών οικογενειών. Χρησιμοποιήθηκε το νεότατο τότε πλοίο «Αγαμέμνων», το οποίο είχε ήδη χρησιμοποιηθεί και από τη κυβέρνηση για έναν περίπλου στις Κυκλάδες κατά την επίσκεψη του Καγκελάριου Κόνραντ Αντενάουερ της Δυτικής Γερμανίας. Η κρουαζιέρα είχε πάρει μεγάλη δημοσιότητα στο εξωτερικό, με αποτέλεσμα να προβληθεί η Ελλάδα ως τουριστικός προορισμός παγκοσμίως. Σε εγχώριο επίπεδο ειπώθηκαν και αρνητικά σχόλια, κυρίως από αντιμοναρχικούς κύκλους, παραβλέποντας τη διεθνή διαφήμιση που εχάρη η Ελλάδα από τη διοργάνωση του ταξιδιού. Το Δεκέμβριο του 1958 η Φρειδερίκη επισκέφτηκε τις ΗΠΑ σε ένα ταξίδι 6 εβδομάδων, με σκοπό να πληροφορηθεί μεταξύ άλλων, και τις ειρηνικές μεθόδους χρήσης της ατομικής ενέργειας. Η έντονη ενασχόλησή της με τα δρώμενα της ελληνικής πολιτικής σκηνής είναι αυτό που διαμόρφωσε την εικόνα της, ενώ η προνοιακή μέριμνα, όπως η σύσταση και λειτουργία του Γραφείου Εισαγωγής Απόρων Ασθενών, που μεσολαβούσε για την εισαγωγή οικονομικά και κοινωνικά δυσπραγούντων Ελλήνων σε νοσηλευτικά ιδρύματα, κατόπιν ανάλογων αιτημάτων από όλη την Ελλάδα και η ίδρυση κοινωνικών δομών, απορρόφησε σημαντικό μέρος των δραστηριοτήτων της. Για κάποιους δε, π.χ. γιατρούς, η αποστολή παιδιών στις παιδουπόλεις ήταν ένας τρόπος να αποδείξουν την υποστήριξή τους στην βασίλισσα και την κρατική ιδεολογία. Διοργανώθηκε έρανος υπό την εποπτεία της και ταυτόχρονα απαγορεύθηκαν όλοι οι άλλοι έρανοι και ακυρώθηκαν οι υφιστάμενοι. Άλλες ήταν τα συσσίτια. Οι παραπάνω δραστηριότητες ή πτυχές αυτών, ενώ εκθειάζονται από κάποιους, έχουν δεχτεί αρνητική κριτική από άλλους. Η προικοδότηση των 9 εκατομμυρίων δραχμών ήταν η αφορμή για να ψυχρανθούν ακόμα περισσότερο οι σχέσεις των Ανακτόρων με τον πολιτικό κόσμο και τους πολίτες. Το σύνθημα «Προίκα στην Παιδεία, όχι στη Σοφία» ακουγόταν στις φοιτητικές κινητοποιήσεις, την εποχή που η κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή προίκιζε τη Σοφία με 30.000 χρυσές λίρες (9 εκατομμύρια δραχμές την εποχή εκείνη), ενώ ταυτόχρονα αρνιόταν πεισματικά κάθε αύξηση των δαπανών για την παιδεία. Οι πολυδάπανοι γάμοι και η προίκα της πριγκίπισσας Σοφίας ενόψει του γάμου της με τον Χουάν Κάρλος της Ισπανίας υπήρξε πεδίο αντιπαράθεσης και δυσαρέσκειας μεταξύ των Ανακτόρων, του πολιτικού κόσμου και των πολιτών. Ο Υπουργός Οικονομικών Σπύρος Θεοτόκης, ύστερα από πρωτοβουλία του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή, που φέρεται να ενέδωσε στις πιέσεις της βασιλικής Αυλής, έφερε προς συζήτηση στη Βουλή νομοσχέδιο σύμφωνα με το οποίο το Ελληνικό κράτος αναλάμβανε την προικοδότηση της πριγκίπισσας. Σύσσωμη η Αντιπολίτευση αντιτάσσεται στο νομοσχέδιο. Το ζήτημα παίρνει διαστάσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Παρόλα αυτά, στις 15 Μαρτίου 1962, το νομοσχέδιο υπερψηφίζεται από την κυβερνητική πλειοψηφία, ενώ η Αντιπολίτευση απέχει. Πέθανε στις 7 Φεβρουαρίου 1981 από έμφραγμα, που εκδηλώθηκε μετά από εγχείρηση καταρράκτη στην οποία είχε υποβληθεί, στα ισπανικά ανάκτορα της Θαρθουέλα. Η κηδεία έγινε στην Ελλάδα, στο βασιλικό κοιμητήριο στο Τατόι, ύστερα από ειδική άδεια που δόθηκε από την κυβέρνηση του Γεωργίου Ράλλη. Στην αρχή ο Κωνσταντίνος πρότεινε στον πρωθυπουργό να μεταφερθεί η σορός στις 11 Φεβρουαρίου στην Ελλάδα και την επόμενη μέρα να τελεστεί η νεκρώσιμη ακολουθία στη Μητρόπολη Αθηνών και ο ενταφιασμός στο Τατόι. Ο Ράλλης δήλωσε ότι όλα έπρεπε να γίνουν στο Τατόι την ίδια μέρα, γιατί στη Μητρόπολη ήταν πολύ πιθανό να γίνουν ταραχές. Σύμφωνα με την κυβέρνηση Ράλλη, το πρόβλημα δεν ήταν αν θα επιτρεπόταν η κηδεία, γιατί δεν υπήρχε ανάγκη τέτοιας άδειας. Θα έπρεπε να εκδοθεί απόφαση απαγορεύσεως της κηδείας. Αυτή η απαγόρευση θα εξέθετε τη χώρα στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Τέλος, μετά την αλλαγή του πολιτεύματος, το 1974, τα μέλη της πρώην βασιλικής οικογένειας διατηρούσαν την ελληνική ιθαγένεια και τυπικά μπορούσαν να έρθουν στην Ελλάδα χωρίς κανένα περιορισμό. Ο Κωνσταντίνος πιεζόταν να κάνει δηλώσεις και στην αρχή αρνήθηκε. Την παραμονή της κηδείας το γραφείο του έδωσε στη δημοσιότητα δήλωσή του, με την οποία εξέφραζε τη λύπη του για την πολιτικοποίηση της κηδείας, ενώ ο ίδιος ερχόταν στην Ελλάδα, για να εκτελέσει ένα οδυνηρό προσωπικό καθήκον και ότι οι περιορισμοί που επεβλήθησαν στην απλή τελετή κηδείας της μητέρας του, προσδίδουν σ΄ αυτόν πικρία στην οδύνη. Τελικώς, την Πέμπτη 12 Φεβρουαρίου κηδεία και ταφή έγιναν αυθημερόν στο Τατόι. 18 Απριλίου 1917 – 9 Ιανουαρίου 1938: 'Η Αυτής Βασιλική Υψηλότητα Η Πριγκίπισσα Φρειδερίκη του Αννοβέρου, της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας, Δούκισσα στο Μπράουνσβαϊγκ-Λύνεμπουργκ 9 Ιανουαρίου 1938 – 1 Απριλίου 1947: Η Αυτής Βασιλική Υψηλότητα Η Πριγκίπισσα Διαδόχου Φρειδερίκη της Ελλάδας και της Δανίας, του Αννοβέρου, της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας, Δούκισσα στο Μπράουνσβαϊγκ-Λύνεμπουργκ 1 Απριλίου 1947 – 6 Μαρτίου 1964: Η Μεγαλειότητα της Η Βασίλισσα των Ελλήνων Φρειδερίκη, Πριγκίπισσα της Δανίας, του Αννοβέρου, της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας, Δούκισσα στο Μπράουνσβαϊγκ-Λύνεμπουργκ 6 Μαρτίου 1964 – 8 Δεκεμβρίου 1974: Η Μεγαλειότητα της Η Βασιλομήτωρ Φρειδερίκη 9 Δεκεμβρίου 1974 – 6 Φεβρουαρίου 1981: Πριγκίπισσα της Δανίας, του Αννοβέρου, της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας, Δούκισσα στο Μπράουνσβαϊγκ-Λύνεμπουργκ Κωνσταντίνος Τσάτσος, Λογοδοσία μιας ζωής τομ. 2ος, εκδ.Οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα, 2000 Φρειδερίκη, Βασίλισσα (1971). Μέτρον Κατανοήσεως. μετάφραση Θεόδωρος Καρζής. Αθήνα: Βιβλιομεταφραστική. Στεφανοπούλου, Αλεξάνδρα (2015). Φρειδερίκη - Η αμφιλεγόμενη βασίλισσα (2η έκδοση εμπλουτισμένη έκδοση). Αθήνα: Εκδόσεις Φερενίκη. ISBN 9789609513463. Φύλλας, Μιχάλης (2020α). «Επιστολές Τρικαλινών στη βασίλισσα Φρειδερίκη «Στηρίζω εις σας μεγαλειοτάτη όλας μου τας ελπίδας…»». Θεσσαλικό Ημερολόγιο 77: 282-286. https://www.academia.edu/44746561/_%CE%95%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BB%CE%AD%CF%82_%CE%A4%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%B9%CE%BD%CF%8E%CE%BD_%CF%83%CF%84%CE%B7_%CE%B2%CE%B1%CF%83%CE%AF%CE%BB%CE%B9%CF%83%CF%83%CE%B1_%CE%A6%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%B4%CE%B5%CF%81%CE%AF%CE%BA%CE%B7_%CE%A3%CF%84%CE%B7%CF%81%CE%AF%CE%B6%CF%89_%CE%B5%CE%B9%CF%82_%CF%83%CE%B1%CF%82_%CE%BC%CE%B5%CE%B3%CE%B1%CE%BB%CE%B5%CE%B9%CE%BF%CF%84%CE%AC%CF%84%CE%B7_%CF%8C%CE%BB%CE%B1%CF%82_%CE%BC%CE%BF%CF%85_%CF%84%CE%B1%CF%82_%CE%B5%CE%BB%CF%80%CE%AF%CE%B4%CE%B1%CF%82_%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CF%8C_%CE%97%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%BF%CE%BB%CF%8C%CE%B3%CE%B9%CE%BF_%CF%84%CE%BF%CE%BC_77_2020_%CF%83%CE%B5%CE%BB_282_286. Ανακτήθηκε στις 23 Ιανουαρίου 2023. Φύλλας, Μιχάλης (2020β). ««Επίκειται ο εξ ασιτείας θάνατός μου…». Όψεις της σαμιακής κοινωνίας στις αρχές της δεκαετίας του ’60»». Απόπλους (83): 330-336. https://www.academia.edu/45440655/_%CE%95%CF%80%CE%AF%CE%BA%CE%B5%CE%B9%CF%84%CE%B1%CE%B9_%CE%BF_%CE%B5%CE%BE_%CE%B1%CF%83%CE%B9%CF%84%CE%B5%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CE%B8%CE%AC%CE%BD%CE%B1%CF%84%CF%8C%CF%82_%CE%BC%CE%BF%CF%85_%CE%8C%CF%88%CE%B5%CE%B9%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CF%83%CE%B1%CE%BC%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%AE%CF%82_%CE%BA%CE%BF%CE%B9%CE%BD%CF%89%CE%BD%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CF%83%CF%84%CE%B9%CF%82_%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%AD%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%B4%CE%B5%CE%BA%CE%B1%CE%B5%CF%84%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CF%84%CE%BF%CF%85_60_%CE%91%CF%80%CF%8C%CF%80%CE%BB%CE%BF%CF%85%CF%82_%CF%84%CF%87_83_%CE%86%CE%BD%CE%BF%CE%B9%CE%BE%CE%B7_2020_%CF%83%CE%B5%CE%BB_330_336. Measure of Understanding(Μέτρον Κατανοήσεως), Queen Frederica of the Hellenes, Εκδόσεις Macmillan (27 May 1971), ISBN 978-0-333-12454-3 Πολιτικές Εκμυστηρεύσεις, Γεώργιος Ι. Ράλλης, Εκδόσεις Προσκήνιο, Αθήνα 1990, ISBN 960-7057-00-7 " Το κορίτσι που θα γινόταν βασίλισσα", Νέλλη Ξενάκη, Εκδόσεις Τετράγωνο, Αθήνα 2014 ISBN 978-960-9505-45-1