Παλαιό Λουτρό Μεσσηνίας

Το Παλαιό Λουτρό, αναφερόμενο επίσημα ως το Παλαιόν Λουτρόν και παλαιότερα ως το Αλικοντούζι ή το Αληκοντούζι, είναι ορεινός οικισμός, κοντά στην Χώρα και υπάγεται διοικητικά στον Δήμο Πύλου - Νέστορος, του Νομού Μεσσηνίας.

 Το Παλαιό Λουτρό βρίσκεται περίπου 17 χιλιόμετρα προς τα βορειοανατολικά της Χώρας. Έχει υψόμετρο 566 μέτρα και απέχει 23 περίπου χιλιόμετρα από τις ακτές του Ιονίου Πελάγους. Κοντά στο Παλαιό Λουτρό βρίσκονται προς τα νοτιοδυτικά του η Φλεσιάδα σε απόσταση 2 περίπου χιλιομέτρων, προς τα νοτιοανατολικά του ο Παπαφλέσσας, σε απόσταση 4,5 περίπου χιλιομέτρων, προς τα βορειοδυτικά του η Ποταμιά σε απόσταση 3 περίπου χιλιομέτρων και προς τα βορειοανατολικά του η Κάτω Βούταινα σε απόσταση 3 περίπου χιλιομέτρων αντίστοιχα. Το χωριό, έχει μακρόχρονη ιστορία που ακολουθεί την ιστορία της Μεσσηνίας και της ευρύτερης περιοχής τόσο της Πυλίας, όσο και της Τριφυλίας. Η περιοχή του οικισμού, κατά την αρχαιότητα, ήταν τμήμα του βασιλείου του Νέστορα, της Αρχαίας Πύλου. Βρίσκεται πολύ κοντά στη Χώρα και στο Ανάκτορο του Νέστορα. Το χωριό παλαιότερα ονομαζόταν Αλικοντούζι. Είναι ένας αρχαίος οικισμός, που η κατοίκησή του ξεκινά περίπου από το 5000 π.Χ. και συνεχίζει αδιάκοπα ως σήμερα. Την εποχή της Β΄ Ενετοκρατίας αναφερόταν ως Αλικοντούζι ή Αληκοντούζι (Alicondouzi). Ο οικισμός αναφέρεται επίσης, τουλάχιστον σε μια, από τις διάφορες απογραφές των Βενετών Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, οι οποίες έγιναν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο, μέσω της κτήσης τους (Stato da Mar), η οποία είναι γνωστή και ως Βασίλειο του Μορέως (1688-1715). Το χωριό Αλικοντούζι, ανήκε, το 1704, στην επαρχία της Αρκαδίας ή Αρκαδιάς (Territorio di Arcaadia), η οποία ήταν μια από τις 4 επαρχίες, στις οποίες χωριζόταν τότε το διαμέρισμα της Μεθώνης (επαρχία Φαναριού, επαρχία Αρκαδιάς, επαρχία Ναβαρίνου και επαρχία Μεθώνης). Το χωριό, αναφερόταν ως Αλικοντούζι (Alicondouzi) στην απογραφή Pacifico/Alberghetti του 1704. Επίσης το χωριό αναφερόταν τον 19ο αιώνα ως Αλικοντούρι (Alicondouri) σύμφωνα με τον Pouqueville το 1815 και Αλικοντούσι (Alikondousi) σύμφωνα με την απογραφή του 1829, που έγινε από την «επιστημονική αποστολή του Μοριά» (Mission scientifique de Morée), τμήμα της γαλλικής αποστολής με την ονομασία Εκστρατεία του Μοριά (Expédition de Morée), η οποία ήταν αποστολή εκστρατευτικού σώματος 13.000-15.000 ανδρών, υπό την αρχηγία του Νικολάου - Ιωσήφ Μαιζώνος στην Πελοπόννησο, μεταξύ των ετών 1828 και 1833. Το Αληκοντούζι ή Αλικοντούζι προσαρτήθηκε, το 1835, στον παλαιό Δήμο Φλεσιάδος ή Φλεσσιάδος με έδρα αρχικά τον οικισμό Παιδεμένον (σήμερα η Φλεσιάδα) και λίγο αργότερα, από το 1840, τον οικισμό Λιγούδιστα (σήμερα η Χώρα), όπου και παρέμεινε ως το 1912 που ο δήμος αυτός καταργήθηκε. Το χωριό αναφέρεται, το 1853, σαν Αληκοντούζι στον β΄ τόμο των «Ελληνικών» του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή, ως χωριό του Δήμου Φλεσιάδος της Επαρχίας Τριφυλίας με πληθυσμό 76 κατοίκων, με βάση την απογραφή του 1851. Έδρα του Δήμου Φλεσιάδος τότε, βάση της ίδιας πηγής, ήταν η κωμόπολη Λυγούδιστα. Το χωριό αναφερόταν επίσημα, τουλάχιστον από το 1844 ως το 1889 ως το Αλικοντούζι και από το 1889 ως και το 1896 ως το Αλικοντούζιον. Από το 1896 ως και το 1912 αναφερόταν επίσημα και πάλι ως Αλικοντούζι. Το 1899 το χωριό, όπως και ο Δήμος Φλεσιάδος, μεταφέρεται από το Νομό Μεσσηνίας και υπάγεται στον Νομό Τριφυλίας, για μια περίπου δεκαετία, ως το 1909, που επανέρχεται ξανά στον Νομό Μεσσηνίας, ως οικισμός της Επαρχίας Τριφυλίας. Το 1912 το Αληκοντούζι προσαρτάται αρχικά στην Κοινότητα Παιδεμένου, με έδρα το τον οικισμό Παιδεμένον. Το 1915 η Κοινότητα Παιδεμένου και το Παιδεμένον μετονομάζονται σε Κοινότητα Φλεσιάδος και Φλεσιάδα αντίστοιχα. Το 1927 το Αληκοντούζι μετονομάζεται σε Παλαιόν Λουτρόν. Στη συνέχεια, το 1928, το Παλαιόν Λουτρόν αποσπάται από την Κοινότητα Φλεσιάδος και ορίζεται έδρα της Κοινότητας Παλαιού Λουτρού (σε άλλη πηγή αναφέρεται ως έτος επίσημης δημιουργίας της κοινότητας το 1931). Στην απογραφή του 1928 το χωριό και η κοινότητα αναφέρονται, εντός παρενθέσεως, και με τις ονομασίες Αληκουτούζι και Κοινότητα Αληκουτουζίου. Το Παλαιόν Λουτρόν παρέμεινε ως οικισμός της Κοινότητας Παλαιού Λουτρού, με την αλλαγή των ονομασιών οικισμού & κοινότητας, από το 1928 ως το 1997, όταν τότε, στα πλαίσια των αλλαγών που επήλθαν στη τοπική αυτοδιοίκηση, μέσω του σχεδίου «Καποδίστριας», το Παλαιόν Λουτρόν υπήχθη στον κατηργημένο Δήμο Νέστορος, ως το 2010. Από το 2011, μετά τις νέες αλλαγές του σχεδίου «Καλλικράτης» το Παλαιόν Λουτρόν ανήκει πλέον στον νέο Δήμο Πύλου - Νέστορος. Ο δήμος αυτός, συστάθηκε με το Πρόγραμμα Καλλικράτης με την συνένωση των προϋπαρχόντων δήμων Κορώνης, Μεθώνης, Παπαφλέσσα, Πύλου, Νέστορος και Χιλιοχωρίων. Το Παλαιόν Λουτρόν σήμερα είναι η έδρα και ο μοναδικός οικισμός της Κοινότητας του Παλαιού Λουτρού και ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Νέστορος, του Δήμου Πύλου-Νέστορος. Ο οικισμός, με βάση την απογραφή του 2011, έχει 25 μόνιμους κατοίκους, οι οποίοι απασχολούνται κυρίως σε διάφορες αγροτικές εργασίες. Εκτός από τα παραδοσιακά σπίτια και το παλαιό Δημοτικό Σχολείο, υπάρχει επίσης κοντά στο χωριό το εκκλησάκι της Αγίας Μαρίνας. Από τα σημαντικά αξιοθέατα της περιοχής του χωριού είναι επίσης η Σπηλιά του Κουφιέρου, εντός της οποίας βρίσκεται και το εκκλησάκι των Αγίων Αναργύρων. Οι Άγιοι Ανάργυροι Κοσμάς και Δαμιανός, εορτάζονται την 1η Ιουλίου κάθε έτους και τιμούνται στο χωριό με λαϊκό πανηγύρι. Η γιορτή αρχίζει από το βράδυ της παραμονής, 30 Ιουνίου, με εσπερινό και αρτοκλασία στον χώρο του σπηλαίου και τους χώρους έξω από αυτό, όπου συγκεντρώνεται πλήθος πιστών, από το χωριό και τις γειτονικές περιοχές, για να παρακολουθήσουν τον εσπερινό και να συμμετάσχουν στους εορτασμούς, ενώ στην συνέχεια, ανήμερα της γιορτής, μετά τη θεία λειτουργία ακολουθεί μεγάλο γλέντι. Απέναντι από το χωριό βρίσκεται το όρος Κουφιέρος και η ομώνυμη σπηλιά. Η ονομασία προέρχεται πιθανώς από τις λέξεις «κρυφό» και «ιερό». Η Σπηλιά του Κουφιέρου ή Σπήλαιο Κουφιέρου ή Σπήλαιο των Αγίων Αναργύρων υπήρξε τόπος κατοίκησης από την 5η προ Χριστού χιλιετία, αλλά και καταφύγιο των κατοίκων της περιοχής ως και την Επανάσταση του 1821. Κατοικήθηκε από την νεολιθική εποχή, τουλάχιστον από το 4500 π.Χ., ενώ ήταν σε αδιάλειπτη χρήση από την μυκηναϊκή εποχή έως και την βυζαντινή εποχή. Στο σπήλαιο αυτό κατέφευγαν από το 1610 σε κάθε επιδρομή Τούρκων ή Αλβανών οι κάτοικοι από τα χωριά Πάνω και Κάτω Κοντογόνι, Αληκοντούζι, Παιδεμένου, Μαργέλι, Βούταινα, Ζαπάντι κ.ά. Εκεί κατέφυγαν επίσης το 1770, στα Ορλωφικά. Κατά την περίοδο αυτή της Τουρκοκρατίας βρήκαν μέσα σε αυτό μαρτυρικό θάνατο πολλοί Έλληνες χριστιανοί, οι οποίοι κρύβονταν εκεί για να προστατευθούν, καθώς οι διώκτες τους, τους έκαψαν ζωντανούς. Μέχρι σήμερα οι τοίχοι του σπηλαίου παραμένουν μαύροι από τη φωτιά. Οι αγιογραφίες που υπήρχαν εντός του σπηλαίου καταστράφηκαν. Μόνο στην κορυφή, διακρίνονται οι μορφές των Αγίων Αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού. Γι' αυτό και έκτοτε η σπηλιά πήρε την ονομασία «Σπήλαιο Αγίων Αναργύρων». Ο ερευνητής Πάνος Κοσμόπουλος, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στην περιοχή, γράφει στο έργο του «Περασμένα και τωρινά», σχετικά με τις αγιογραφίες του σπηλαίου, τις οποίες η φωτιά στη μεγάλη θυσία κατέστρεψε, τα εξής: «...ανώνυμοι αγιογράφοι έκαναν τους Άγιους προστάτες τους, στην οροφή της πελώριας Σπηλιάς. Πιάνεται η ανάσα του ανθρώπου σαν κοιτάζει προς τα πάνω και τον πιάνει ίλιγγος στη σκέψη, πως στάθηκαν ζωγράφοι δεμένοι και αιωρούμενοι στο χάος και ετελείωσαν αυτά τα αριστουργήματα πάνω στους βράχους. Κάποια πυρκαγιά αργότερα από Τούρκους επιδρομείς, που στοίχισε τη ζωή εκατοντάδων αθώων υπάρξεων, έκαψε και μαύρισε ό,τι υπήρχε εκεί εκτός από τις μορφές των δύο Αγίων Κοσμά και Δαμιανού στο ψηλότερο μέρος της Σπηλιάς και αγνάντια προς το ρέμμα που γοργοκυλάει θυμωμένο το νερό στο βάθος του βαράθρου». Το 1923 εγκαινιάστηκε το εκκλησάκι, αφιερωμένο στους Αγίους Αναργύρους, Κοσμά και Δαμιανό, που εορτάζει δύο φορές το χρόνο: Την 1η Ιουλίου και την 1η Νοεμβρίου και μέχρι το έτος 1936 λειτουργούσε σε αυτό ο εκάστοτε εφημέριος της κοινότητας Παπαφλέσσα, ενώ στη συνέχεια παραχωρήθηκαν τα δικαιώματα στον εφημέριο του Παλαιού Λουτρού, με αντάλλαγμα εκκλησιαστικά χωράφια. Επίσης, για το σπήλαιο και την περιοχή του, υπάρχουν διάφορες λαϊκές δοξασίες και παραδοσιακοί μύθοι της περιοχής, που μιλούν για «υπερφυσικά φαινόμενα» στην πηγή της Μαργέλαινας. Κατά καιρούς γίνεται λόγος για «γλέντια, όπου συμμετέχουν νεράιδες και ξωτικά». Σήμερα η ευρύτερη περιοχή του Σπηλαίου Κουφιέρου έχει αναγνωριστεί από το κράτος ως αρχαίο μνημείο. Χώρα Δήμος Πύλου - Νέστορος Διοικητική διαίρεση Περιφερειακής Ενότητας Μεσσηνίας Διοικητική διαίρεση νομού Μεσσηνίας πρώην Δήμος Νέστορος Οι απογραφές των Προνοητών της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, Corner (1689), Grimani (1700) Angelo Emo (ίσως το 1708), η αχρονολόγητη απογραφή που αναφέρεται στο χειρόγραφο Querini-Stampalia (ίσως το 1711), είναι τέσσερις από τις διάφορες βενετσιάνικες απογραφές, οι οποίες επιχειρήθηκαν στο χρονικό διάστημα της τριακονταετίας (1683/84-1715), κατά την οποία οι Βενετοί κατείχαν την Πελοπόννησο. Μέχρι σήμερα πλήρως έχει δημοσιευθεί μόνο η απογραφή Grimani, από τον ιστορικό και ομότιμο διευθυντή ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ) Βασίλη Παναγιωτόπουλο, στο έργο του "Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος - 18ος αιώνας", (1985). Βασίλης Παναγιωτόπουλος, "Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου. 13ος - 18ος αιώνας", Σειρά: Μελέτες Νεοελληνικής Ιστορίας, μετάφραση: Χριστίνα Αγριαντώνη, επιμέλεια: Αγγελική Κόκκου, έκδοση: Εμπορική Τράπεζα Ελλάδος - Ιστορικό Αρχείο, Αθήνα 1985, 2η έκδοση: 1987. Κωνσταντίνος Ντόκος, "BREVE DESCRITTONE DEL REGNO DI MOREA. Αφηγηματική ιστορική πηγή ή επίσημο βενετικό έγγραφο της Β' Βενετοκρατίας στην Πελοπόννησο;", "ΕΩΑ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΑ", Vol 1, DOI: http://dx.doi.org/10.12681/eoaesperia.24 Αθήνα 1993. Σπυρίδων Λάμπρος, «Απογραφή Νομού Μεθώνης επί Βενετών», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τόμος 2ος, Εκ του Τυπογραφείου Αδελφών Περρή, Εν Αθήναις 1883, σελ. 686-710. Από την Ψηφιακή Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Πάνος Κοσμόπουλος, «Περασμένα και τωρινά», κεφάλαιο: «Οι Άγιοι Ανάργυροι του Κουφιέρου», Καλαμάτα 1992, σελ. 128-129 και άρθρο του ιδίου στην εφημερίδα «Σημαία», 11/07/1976. Περιοδικό «Φλας της Μεσσηνίας», τεύχος 59ο, Ιούνιος 1996, σελ. 49. Δήμος Πύλου - Νέστορος, από την ιστοσελίδα: www.pylos-nestor.gr του Δήμου Πύλου - Νέστορος. Σπήλαιο Κουφιέρου, Τριφυλία, 10/02/2014, από την ιστοσελίδα του τοπικού ΜΜΕ "Αριστομένης ο Μεσσήνιος". Το σπήλαιο του Κουφιέρου και η μεγάλη θυσία του 1770, από την ιστοσελίδα του Συλλόγου Απανταχού Βλασαίων «Το Βλάση», (επιμέλεια: Βασίλης Φουρτούνης, εκπαιδευτικός). Π. Κοσμόπουλος, "Σπήλαιο Κουφιέρου -Το Αρκάδι της Μεσσηνίας !!!", 18/04/2012, από το τοπικό ΜΜΕ, με νέα, ειδήσεις και σχόλια από την Μεταμόρφωση Μεσσηνίας (υπεύθυνος: Βασίλης Μανιάτης) και Σπήλαιο Κουφιέρου -Το Αρκάδι της Μεσσηνίας !!!, 24/06/2014, από την ιστοσελίδα του τοπικού ΜΜΕ moriasnews.gr