Μαρία του Μανγκούπ

Η Μαρία Ασανίνα Παλαιολογίνα (απεβ. 19 Δεκεμβρίου 1477), περισσότερο γνωστή ως Μαρία του Μανγκούπ ή Μαρία του Δώρου, (Mangup: μετέπειτα ονομασία της πόλης Δώρου, στο πριγκιπάτο του Θεοδώρου) ήταν η δεύτερη σύζυγος του πρίγκιπα Στεφάνου Γ΄ του Μεγάλου (βασ. 1457–1504) και έτσι πριγκιπική σύζυγος της Μολδαβίας από τον Σεπτέμβριο του 1472 έως το 1475 ή το 1477. Με αβέβαιη καταγωγή, αλλά πιθανότατα απόγονος αυτοκρατορικών βουλγαρικών και Βυζαντινών δυναστειών, ανήκε στην άρχουσα τάξη του μικρού Κριμαϊκού πριγκιπάτου του Θεοδώρου. Στους στενούς της συγγενείς περιλαμβάνονταν και οι δύο αντιμαχόμενοι πρίγκιπες της Θεοδωρούς, ο Αλέξιος Β΄ και ο Ισαάκιος, καθώς και ο Ζουάν Τζαμπλάκων, διπλωμάτης και αρχηγός των μισθοφόρων (stratioti). Με την άφιξή της στη Μολδαβία, η Μαρία υπογράμμισε τη σχετική επίδραση της Bυζαντινής πολιτικής και πολιτισμού στην Aυλή του Στέφανου. Αποδέχτηκε επίσης τη Bυζαντινή κοινωνία με τους Καθολικούς, ενεργώντας ως πράκτορας της Καθολικής επιρροής, πριν επιστρέψει στην Ανατολική Ορθοδοξία. Ο Στέφανος πιθανότατα τη νυμφεύτηκε για πολιτικούς λόγους, ελπίζοντας να προσαρτήσει το πριγκιπάτο του Θεοδώρου, αλλά και έχασε το ενδιαφέρον του για εκείνη, όταν αυτό αποδείχθηκε αδύνατο. Σύμφωνα με αντικρουόμενες ενδείξεις ο πρίγκιπας τη χώρισε είτε για να νυμφευτεί την από τη Βλαχία Μαρία Βοϊχίτσα (που οπωσδήποτε θα γινόταν ο διάδοχός της), ή έζησε αποξενωμένη από τον Στέφανο, χωρίς επίσημο διαζύγιο. Το πορτρέτο της απουσιάζει μυστηριωδώς από μία μικρογραφία του Ευαγγελίου της μονής Χούμορ και πιθανώς αφαιρέθηκε από τον σύζυγό της. Διάφορες όψιμες καταγραφές τοποθετούν τη Μαρία Ασανίνα στην Ανατολική Μολδαβία ή στο Άγιο Όρος. Από τον γάμο της με τον Στέφανο Γ΄ είχε αποκτήσει έως και πέντε παιδιά, από τα οποία μόνο μία κόρη, η Άννα, πιστεύεται ότι επέζησε μέχρι την ενηλικίωση. Το περίτεχνο ταφικό ύφασμα της Μαρίας, με το πορτρέτο της και τα εμβλήματα των Παλαιολόγων, σώζεται στη μονή Πούτνα, όπου και τάφηκε. Το ύφασμα είναι ένα σημαντικό ορόσημο στη μεσαιωνική Ρουμανική τέχνη, συνθέτοντας δυτικές και ανατολικές χειροτεχνίες. Ο γάμος της Μαρίας έγινε μυθιστόρημα από τον Μιχαήλ Σαντοβεάνου στο Αδελφοί Γιντέρι. Αυτή η με φαντασία διήγηση του 1935 έγινε η βάση για μία ταινία μεγάλου μήκους του 1974, στην οποία η Βιολέτα Αντρέι υποδύθηκε τη Μαρία.

 Ήταν κόρη του ηγεμόνα του πριγκιπάτου του Θεοδώρου (ή Γοτθίας) στην Κριμαία, ενώ από την πλευρά της μητέρας της ήταν πιθανή απόγονος δύο αυτοκρατορικών οίκων, της δυναστείας των Παλαιολόγων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της δυναστείας των Ασάν της Β΄ Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας. Μελετητές όπως ο Ιβάν Μποτζίλοφ υποστηρίζουν, ότι από την πλευρά του πατέρα της η Μαρία καταγόταν επίσης από την αριστοκρατική οικογένεια Γαβρά του Βυζαντίου. Αυτό απορρίπτεται ως «αβάσιμο» από έναν άλλο ιστορικό, τον Στέφαν Σ. Γκοροβέι, ο οποίος σημειώνει, ότι οι δεσμοί αίματος της Μαρίας με τους Παλαιολόγους και τον Βυζαντινό κλάδο των Ασάνων ήταν πιθανώς ισχυροί. Αναφέρεται στο Χρονικό Γκουστινσκάγια ως εξαδέλφη ("ότι ήταν δεύτερες αδελφές") με τη Σοφία Παλαιολογίνα της Μοσχοβίας. Μέσω αυτής της σύνδεσης, ήταν πιθανώς ανιψιά του βασιλεύοντος ζεύγους της Τραπεζούντας, του αυτοκράτορα Δαυίδ και της αυτοκράτειρας Μαρίας της Γοτθίας. Ιστορικοί όπως ο A. Δ. Ξενοπόλ, Ορέστ Ταφράλι, και Κονταντίν Γκάνε πίστευαν επίσης, ότι η Μαρία ήταν μία των Κομνηνών. Η ιδέα διατηρήθηκε στον μεταγενέστερο ακαδημαϊκό χώρο από τον Ραζβάν Τεοντορέσκου, ο οποίος θεωρεί ότι η Μαρία είχε «το αίμα Ελλήνων βασιλέων, Κομνηνών και Παλαιολόγων». Σύμφωνα με τον Οκταβεάν-Ραντου Ιβάν, «είχε στενούς δεσμούς» με τους Κομνηνούς μέσω της δυναστείας της Τραπεζούντας. Πέρα από το ότι ήταν πρίγκιπας του Θεοδώρου, η ακριβής ταυτότητα του πατέρα της αμφισβητείται μεταξύ των ιστορικών. Σύμφωνα με τον Aυρέλιαν Σακερντοτεάνου, τέτοιες αναφορές αναφέρονται στον Ολούμπεϊ, γιο του Aλεξίου Α΄. Ο Μποζίλοβ περιγράφει τη Μαρία ως κόρη είτε του Oλούμπεϊ, είτε του άμεσου προκατόχου του Ιωάννη, ο οποίος ήταν νυμφευμένος με μία Mαρία Τζαμπλάκαινα Παλαιολογίνα Ασανίνα. Ομοίως, ο γενεαλόγος Mαρσέλ Ρομανέσκου την αναφέρει ως κόρη του «Ιωάννη Ολούμπεϊ» και της «Mαρίας Ασανίνας Παλαιολογίνας» και ο Ξενοπόλ απλώς ως κόρη του Oλούμπεϊ. Ο Γκάνε αναφέρεται στον «πατέρα της Μαρίας, Oλόμπεϊ Κομνέν». Ο Αλεξάντρ Βασίλιεφ τη βλέπει ως αδελφή του Ισαακίου, που πιθανότατα ήταν γιος του Oλούμπεϊ, και του Αλέξιου Β΄. Μία πιο σκεπτικιστική άποψη αναφέρθηκε το 1981 από τον ιστορικό Ντ. Nαστάσε, ο οποίος πίστευε ότι η Μαρία ήταν κόρη ενός λιγότερο Βυζαντινού πρόσφυγα στη Δημοκρατία της Βενετίας, του Ζουάν Τσαμπλάκωνα «Παλαιολόγου». Η «αυτοκρατορική της υπεροχή, πραγματική ή ψεύτικη, ήταν ωστόσο Βυζαντινή». Σύμφωνα με τον Γκοροβέι, ο Τζαμπλάκων ήταν στην πραγματικότητα ένας από τους θείους της Μαρίας και ο ίδιος δεν ήταν πλήρες μέλος της οικογένειας των Παλαιολόγων. Οι γονείς της Μαρίας του Μανγκούπ έφυγαν για την Τραπεζούντα το 1446 ή το 1447, γεγονός που αφήνει ανεξήγητη την εμφανή παρουσία της στο Μανγκούπ μέχρι τη μετακίνησή της στη Σουτσεάβα και τον γάμο της. Το Γερμανικό Χρονικό της Μολδαβίας, που συντάχθηκε αργά κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Στεφάνου Γ΄, συνδέει τη Μαρία με τον Καύκασο, περιγράφοντάς την ως «Κιρκάσια». Αυτή η παρατήρηση, σημειώνει ο Βασίλιεφ, είναι «εντελώς σκοτεινή», χωρίς κανένα άλλο αρχείο που να τεκμηριώνει τον «κιρκάσιο» ισχυρισμό. Προτείνει ότι μία τέτοια σύγχυση στο κείμενο μπορεί να συνδέεται με την «όχι πολύ αξιόπιστη» ιστορία, σύμφωνα με την οποία ορισμένοι πρίγκιπες της Γοτθίας είχαν εγκατασταθεί στη Φαναγορία. Το 1999, ο γενεαλόγος Σορίν Ιφτίμι σημείωσε, ότι η δήλωση στο Γερμανικό Χρονικό δεν είχε ακόμη διευκρινιστεί από τους ιστορικούς. Όπως αφηγείται ο Βασίλιεφ, η Μαρία έφτασε στη Μολδαβία στις 4 Σεπτεμβρίου 1472. Ωστόσο άλλοι μελετητές τοποθετούν το γεγονός σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο πριν από αυτό, στις 14 Σεπτεμβρίου 1471. Ο γάμος, που πραγματοποιήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 1472, πιθανότατα συνήφθη για πολιτικούς λόγους. Όπως σημειώνει ο ιστορικός Κονσταντίν Ιορντάχι, η παρουσία της στη Μολδαβία αποτελούσε μέρος μίας «πολύπλευρης επιρροής» των μεταβυζαντινών πολιτικών, η οποία σε εκείνη τη φάση ήταν ακόμη «άμεση». Η δυναστική ένωση είχε επίσης πλεονεκτήματα για τη Μολδαβική πλευρά: σύμφωνα με τον Γκέιν, ο Στέφανος «έκανε σπουδαία επιλογή». Ένας άλλος ερευνητής, ο Aλεξάντρου Σίμων, σημειώνει ότι η γαμήλια συμφωνία «είχε [...] ενισχύσει τη θέση και τα συμφέροντα [του Στεφάνου] στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας», ενώ επίσης ακύρωσε μία προηγούμενη υποταγή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μία επιστημονική θεωρία, που ασπάστηκε τόσο ο Βασίλιεφ, όσο και ο Ταφράλι, προτείνει ότι ο Στέφανος, ισχυρός ηγεμόνας και «υπέρμαχος του Χριστού», νυμφεύτηκε τη Μαρία για να μπορέσει να διεκδικήσει τον θρόνο του Βυζαντίου, εάν η Κωνσταντινούπολη ανακτηθεί από την Οθωμανική κατοχή. Αυτή η ερμηνεία απορρίφθηκε από διάφορους άλλους μελετητές. Η πριγκίπισσα συμμετείχε επίσης στη σύγκρουση επιρροής για τον Στέφανο και τη μητρόπολη της Μολδαβίας. Μέχρι τη στιγμή της μετακόμισής της στη Μολδαβία, η Μαρία και οι από το πριγκιπάτο του Θεοδώρου συγγενείς της υποστήριζαν την επιχειρούμενη Καθολική-Ορθόδοξη ένωση και το Λατινικό πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, όντας ιδιαίτερα κοντά στον Βασίλειο Βησσαρίωνα. Στο έργο συμμετείχε επίσης ο Ιωάννης μητροπολίτης Γοτθίας, ο οποίος δικτυώθηκε μεταξύ του πριγκιπάτο του Θεόδωρου, της Μολδαβίας και του βασιλείου της Ουγγαρίας. Ο Ζουάν Τζαμπλάκων, ο οποίος είχε διαπραγματευτεί τον γάμο της Μαρίας με τον Στέφανο, ενήργησε επίσης ως προσωπικός απεσταλμένος του Βησσαρίωνα. Με τη Μαρία, κατάφερε να οδηγήσει τον Στέφανο πιο κοντά στον Καθολικό κόσμο. Όπως σημειώθηκε από τον μελετητή Νταν Ιοάν Μουρεσάν, το έργο του Τζαμπλάκωνα και της Μαρίας μπορεί να έχει εντείνει τη σχέση του Στέφανου με τον Ορθόδοξο Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και την τοπική εκκλησιαστική ιεραρχία, συμπεριλαμβανομένου του επισκόπου Τεοκτίστ. Αυτός, υποστηρίζει, είναι ο λόγος που στη θέση της Μαρίας εμφανίζεται ως κενός χώρος στο Ευαγγέλιο της μονής Χούμορ: «ο μοναχός Νικοδίμ [...] απλώς αρνήθηκε να απεικονίσει τη νέα σύζυγο [του Στέφανου]». Άλλες έρευνες πιστεύουν, ότι η Μαρία ζωγραφίστηκε σε αυτή τη μικρογραφία, αλλά στη συνέχεια διαγράφηκε με εντολή του Στέφανου. Σύμφωνα με τον Γκάνε, ο Στέφανος δεν είχε παιδιά από τη Μαρία. Άλλες πηγές επιβεβαιώνουν ότι το ζεύγος είχε δύο κόρες, η μία από τις οποίες πιθανότατα ονομαζόταν Άνα. Η άλλη παραμένει ανώνυμη, γνωστή μόνο μέσω δύο παραπομπών στο Γερμανικό Χρονικό . Ο Σακερντοτεάνου προτείνει επίσης, ότι η Μαρία ήταν μητέρα δύο γιων, των διδύμων Μπογκντάν (π. 1473–1479) και Ιλίας, και πιθανώς ενός τρίτου, του Πετράσκο, οι οποίοι είναι όλοι θαμμένοι στο μοναστήρι Πούτνα. Ο Γκάνε περιγράφει τον Μπογκντάν και τον Πετράσκο ως γεννημένους από την Ευδοκία του Κιέβου, την προηγούμενη σύζυγο του Στέφανου, και τον Ιλία ως γεννημένο από έναν ακόμη προηγούμενο γάμο. Σύμφωνα με τον Γκοροβέι, η Μαρία ενήργησε ως διδάσκαλος του Αλεξάντρουu "Σαντρίνn", γιου της Eυδοκίας, και μπορεί να ενέπνευσε το ενδιαφέρον της νεαρής κληρονόμου για την οικογενειακή ιστορία των Ασάνων. Ο Στέφανος εξοργίστηκε, όταν οι Βυζαντινοί στο πριγκιπάτο του Θεοδώρου δέχθηκαν τους Οθωμανούς και τους άρχοντες του Χανάτου της Κριμαίας και διαπραγματεύτηκαν μία συμμαχία με τη Δημοκρατία της Γένουας, η οποία κρατούσε την Κάφφα, στην άλλη πλευρά της χερσονήσου. Εξόπλισε επίσης μία αποστολή, που καθαίρεσε τον Ισαάκιο και τον αντικατέστησε με τον αντι-Οθωμανό Αλέξιο Β΄. Ο γάμος του Στεφάνου Γ΄, σημειώνει ο Βασίλιεφ, του επέτρεψε να ασκήσει «εξαιρετική επιρροή στη Γοτθία» και «ίσως [εξεταζόταν] ακόμη και να αποκτήσει την κατοχή» του πριγκιπάτου του Θεόδωρου. Το τελευταίο υποστηρίζεται επίσης από τους Ξενοπόλ και Γκάνε. Τόσο ο Ξενοπόλ, όσο και ο Βασίλιεφ σημειώνουν τον συναγερμό του Στέφανου τον Ιούνιο του 1475, όταν η Καφφα έπεσε στους Οθωμανούς. Συνολικά, ωστόσο, η Μαρία φαίνεται να αγνοήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τον σύζυγό της και έζησε μία δυστυχισμένη οικογενειακή ζωή μέχρι το τέλος της, περίπου δύο χρόνια αργότερα. Ο Ξενοπόλ προτείνει ότι, λίγο μετά τον γάμο τους, ο Στέφανος είχε ερωτευτεί την όμηρό του Μαρία Βόιτσι, κόρη του Ράντου Γ΄ του Ωραίου πρίγκιπα της Βλαχίας. Το ίδιο υποστηρίζει ο Γκάνε, ο οποίος περαιτέρω εικάζει ότι «ένα φρικτό δράμα πρέπει να έλαβε χώρα στην ακρόπολη της Σουτσεάβα και πολλά δάκρυα πρέπει να έχουν χυθεί από την Κυρία στο σπίτι της». Ο Ξενοπόλ και ο Βασίλιεφ υποστηρίζουν, ότι ο Στέφανος έχασε κάθε ενδιαφέρον για τη Μαρία, όταν το πριγκιπάτο του Θεοδώρου κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς τον Δεκέμβριο του 1475 και είχε εγκαταλείψει τις ελπίδες του να καταλάβει το πριγκιπάτο αυτό της Κριμαίας. Ένα Γενουατικό αρχείο υποδηλώνει, ότι τον Μάιο του 1476 ο Στέφανος προσπαθούσε να λάβει αμνηστία για τον Αλέξιο, ο οποίος τελικά εκτελέστηκε από τους Οθωμανούς απαγωγείς του. Η πτώση του πριγκιπάτου του Θεοδώρου ήταν ένα τελευταίο κεφάλαιο, στις προσπάθειες να κάνει τον Στέφανο Γ΄ να ασπαστεί τον Καθολικισμό. Στα τελευταία της χρόνια, όπως σημειώνει ο Mουρεσάν, η Μαρία του Mανγκούπ είχε επιστρέψει στους κόλπους της Οθόδοξης Κωνσταντινούπολης. Η παράδοση θεωρεί ότι δώρισε στη μονή Νεάμτς μία εικόνα της Θεοτόκου (Παναγίας και Βρέφους). Διάφορα αρχεία δείχνουν επίσης, ότι ζούσε στη μοναξιά, μακριά από την Αυλή. Τον Ιούλιο του 1476, καθώς το χανάτο της Κριμαίας εισέβαλε στην ανατολική Μολδαβία, η Μαρία καταγράφηκε μεταξύ των προσφύγων στο Kοτύν ή Κοστέστι. Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, ζούσε στο σπήλαιο Κοστέστι, που σήμερα είναι γνωστό ως Γκρεμός της Κυρίας (Stânca Doamnei). Άλλα αρχεία δείχνουν, ότι επέστρεψε στη Σουτσεάβα μετά την ήττα του Στέφανου στη Βαλέα Άλμπα, εξακολουθώντας να ενεργεί ως πιστή σύζυγός του και να ρωτά για το πού βρίσκεται. Αχρονολόγητη επιγραφή στο καθολικό της μονής Οσίου Γρηγορίου στο Άγιο Όρος αναφέρει, ότι «η ευσεβέστατη Μαρία Ασανίνα Παλαιολογίνα, κυρία της Μολδοβλαχίας» προσευχόταν εκεί κατά την περίοδο που ήταν πριγκίπισσα. Αυτή η προσφορά μπορεί ωστόσο να μην αναφέρεται στη Μαρία του Mανγκούπ, αλλά στη -μετά ο τέλος της- νύφη της από τον Σαντρίν, γνωστή από άλλα αρχεία απλώς ως Φαναριώτισσα αριστοκράτισσα. Εμφανίζεται μία «κυρία Μαρία», που αναφέρεται σε μία αχρονολόγητη επιστολή, που έστειλε ο Ορθόδοξος Πατριάρχης. Ο Mουρεσάν υποστηρίζει, ότι αυτό το φιλικό κείμενο αναφέρεται στον σύζυγό της και όχι σε έναν προηγούμενο πρίγκιπα Στέφανο Β΄, όπως έχει υποστηριχθεί από άλλους ειδικούς, αλλά παραδέχεται ότι η "Κυρία Μαρία" μπορεί να μην είναι η Μαρία του Mανγκούπ. Χρονολογεί το κείμενο σε μία γενική περίοδο, που ο Στέφανος Γ΄ είχε επιβεβαιώσει τη Βυζαντινή του Ορθοδοξία. Σύμφωνα με την πλάκα του τάφου της στην Pούτνα, η Μαρία απεβίωσε στις 19 Δεκεμβρίου του έτους 6985 από κτίσεως Κόσμου, δηλ. 1477/76, με μερικούς ιστορικούς να θεωρούν το 1477. Ο μελετητής Πέτρε Σ. Ναστουρέλ εξηγεί, ότι οι προηγούμενες αναγνώσεις ως "1476" βασίστηκαν στην εσφαλμένη υπόθεση ότι το έτος της Μολδαβίας ξεκινά την 1η Σεπτεμβρίου (κατά το Βυζαντινό ημερολόγιο) αντί την 1η Ιανουαρίου. Ομοίως ο Γκάνε καταλήγει στο συμπέρασμα, ότι το γεγονός έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της νηστείας για την παραμονή των Χριστουγέννων του 1477, και περιγράφει το "1476" ως μία εσφαλμένη ανάγνωση. Η κηδεία της πριγκίπισσας τελέστηκε από τον Tεοκτίστ, ο οποίος προφανώς είχε συμφιλιωθεί μαζί της. Ο Στέφανος πήρε για τρίτη σύζυγό του τη Μαρία Βοϊχίτσα, η οποία ήταν συγγενής, πιο μακρινή, με τους Παλαιολόγους. Σύμφωνα με τον Ξενοπόλ, ο χρονικογράφος Γκριγκόρε Ουρέχε έχει δίκιο να υποστηρίζει, ότι ο Στέφανος είχε πάρει τη νέα Μαρία για σύζυγό του ήδη από το 1475, αφού αυτός και η Μαρία του Mανγκούπ είχαν ουσιαστικά χωρίσει μέχρι τότε. Το Γερμανικό Χρονικό καταγράφει αυτόν τον νέο γάμο ως τον Δεκέμβριο του 1477, ο οποίος, αν ήταν αλήθεια, θα είχε σπάσει το διάστημα του πένθους του χήρου. Διάφοροι μελετητές συμφωνούν, ότι το κείμενο πρέπει να είναι από αυτή την άποψη εσφαλμένο. Ο Γκάνε ωθεί επίσης την ημερομηνία για τον νέο γάμο του Στέφανου στο 1480, «είτε επειδή ήθελε να θρηνήσει σωστά, είτε επειδή η [Μαρία Βοϊχίτσα] ήταν ακόμα πολύ νέα». Ο Τζαμπλάκων πιθανότατα είχε φύγει από τη Μολδαβία λίγο πριν ή μετά το τέλος της προστάτιδάς του, και επέστρεψε για να πολεμήσει υπέρ της Βενετίας και οδηγώντας τους stratioti της στον πόλεμο της Φεράρα. Από τα υποτιθέμενα παιδιά της Μαρίας, η Άνα επέζησε τουλάχιστον έως το 1499 και πιστεύεται ότι ενταφιάστηκε στο πλάι του Σαντρίν στη Μονή Μπιστρίτσα. Το περίτεχνο σάβανο της Μαρίας του Mανγκούπ, το οποίο φυλάσσεται στην Πούτνα, που βρίσκεται τώρα στη Ρουμανία, φέρει την ακόλουθη επιγραφή κεντημένη στα Κυριλλικά: "Αυτό είναι το κάλυμμα του τάφου της δούλης του Θεού, της ευσεβούς και φιλοχρίστου κυρίας του Ιωάννη Στεφάνου βοεβόδα της γης της Μολδαβίας, της Μαρίας, η οποία μετέβη στην αιώνια κατοικία [της] το έτος 1476, την 19η [ημέρα] του μήνα Δεκεμβρίου, Παρασκευή, την πέμπτη ώρα της ημέρας". Η ιστορικός μόδας Τζένιφερ Μ. Σκαρς θεωρεί το σάβανο ως το πρώτο δείγμα ενός «μοναδικού» θέματος στη Ρουμανική θρησκευτική χειροτεχνία, με «τη νεκρή ντυμένη με αυλικά ενδύματα». Το κέντημα περιλαμβάνει δύο μονογράμματα, που γράφουν «Ασανίνα» και «Παλαιολογίνα» και δύο δικέφαλους αετούς, σύμβολο του Βυζαντίου, σε κάθε μία από τις τέσσερις γωνίες. Όπως υποστήριξε ο ιστορικός Ούγκο Μπουχτάλ, ο αετός και άλλα στοιχεία των διακριτικών των Παλαιολόγων είναι εκεί, για να υπογραμμίσουν τη Βυζαντινή κληρονομιά και το «αυτοκρατορικό πρόγραμμα» της Μαρίας. Το σάβανο, ραμμένο από κόκκινο μετάξι και κεντημένο με χρυσή κλωστή, απεικονίζει την σύζυγο του πρίγκιπα ξαπλωμένη μέσα σε μία αψίδα στον τάφο της, ντυμένη με ένα μπλε-γκρι τελετουργικό ένδυμα διακοσμημένο με στυλιζαρισμένα λουλούδια και ένα υψηλό στέμμα και μετάλλια στο κεφάλι της. Ο Ναστούρελ περιγράφει την κεντρική στυλιζαρισμένη εικόνα ως «διακριτική υπενθύμιση του παρελθόντος, αν και επώδυνου». Ο ιστορικός τέχνης Eρνστ Ντητς θεωρεί, ότι αυτό είναι το αρχαιότερο πορτρέτο ταφικής σινδόνης, που ανακαλύφθηκε σε Ρουμανικό μοναστήρι καθώς και «αρμονικό» και «το πιο όμορφο από τα άλλα στην ομάδα» που ανέλυσε. Το σάβανο έχει διαστάσεις 1,88 Χ 1,02 μ. Στυλιστικά, ανήκει στη Βυζαντινή τέχνη, αν και με κάποιες δυτικές επιρροές, συνδυάζοντας απόηχους της γοτθικής τέχνης και των ισλαμικών γεωμετρικών μοτίβων. Η Σκαρς σημειώνει επίσης, ότι η φορεσιά που φορούσε η Μαρία είναι ένα δείγμα Οθωμανικής ενδυμασίας, το καφτάνι (zerbaft), "πιθανώς η παλαιότερη" τέτοια απεικόνιση στη Ρουμανική τέχνη. Επιπλέον, οι ιστορικοί τέχνης Λίλια Ντεργκασίοβα και Σβετλάνα Ρεάμπτεβα συζητούν την επιρροή των μογγολικών χειροτεχνιών στα κοσμήματά της, προτείνοντας ότι η Μαρία μπορεί να διέταξε Μολδαβούς τεχνίτες να μάθουν τεχνικές της Κριμαίας. Η ερευνήτρια Άνκα Παουνέσκου επαινεί αυτό το «μοναδικό έργο» και «αριστούργημα» «ευρείας ανθρωπιστικής έμπνευσης». Το σάβανο, σημειώνει, πιστοποιεί «τη μεγαλύτερη φάση μεγαλοπρέπειας στο κέντημα Μολδαβικού τύπου» και μέσω αυτής την πολιτική και πολιτιστική σταθερότητα, που επιβάλλει ο Στέφανος. Σύμφωνα με τον Ναστούρελ, η ίδια η ύπαρξη του σάβανου δείχνει, ότι ένας «εκλεπτυσμένος πολιτισμός [...] του Βυζαντινού κόσμου είχε έρθει να ανθίσει στην Αυλή του Στεφάνου». Ομοίως, ο Τεοντορέσκου βλέπει το αντικείμενο ως απόδειξη ενός «πολυπολιτισμικού Ρουμανικού κόσμου», μίας «αισθητικής μετάλλαξης» που εξυπηρετεί τη «γεωπολιτική» του Στέφανου. Η απεικόνιση των δικέφαλων αετών και μίας «πριγκιπική συνοδείας» επάνω σε μία στόφα (χονδρό ύφασμα) εποχής από το Βασλούι οδήγησε ορισμένες έρευνες να δηλώσουν, ότι η αυτοκρατορική καταγωγή της Μαρίας είχε επίσης εισχωρήσει στη λαϊκή τέχνη. Η υπόθεσή τους παραμένει αμφιλεγόμενη. Μία άλλη διαφωνία περιβάλλει την παρουσία ενός εραλδικού ήλιου σε μερικούς από τους πριγκιπικούς θυρεούς του Στεφάνου. Ο εραλδιστής Γκριγκόρε Γιτάρου προτείνει, ότι αντιπροσωπεύει τον γάμο στο πριγκιπάτο του Θεοδώρου, αλλά η υπόθεσή του απορρίφθηκε από έναν άλλο μελετητή, τον Tούντορ-Ραντου Τίρον. Η Μαρία είναι επίσης το θέμα πολλών απεικονίσεων στη Ρουμανική λογοτεχνία και στα σχετικά μέσα. Ο γάμος της με τον Στέφανο Γ΄ αποτελεί ένα σημαντικό επεισόδιο στο μυθιστόρημα του Μιχαήλ Σαντοβεάνου του 1935, Αδελφοί Γιντέρι (Frații Jderi). Το καλωσόρισμά της στη Μολδαβία έχει σκοπό να τονίσει τον πατριωτισμό του Στέφανου Γ΄ και τις εγγυήσεις για ηρεμία: η φανταστική Μαρία κατακλύζεται από αισθήματα «γαλήνης και αναψυχής», όταν τον συναντά για πρώτη φορά. Απεικονίζεται ως πολιτική πράξη από τον Σαντοβεάνου· η γαμήλια τελετή συμπίπτει επίσης με το κυνηγετικό ταξίδι του Στεφάνου και τη μύηση από έναν ερημίτη. Το μυθιστόρημα έχει εμπνεύσει μία ταινία του 1974, στην οποία τη Μαρία υποδύεται η Βιολέτα Αντρέι, με τον Γκεόργκε Κοζορίτσι ως Στέφανο Γ΄. Μία άλλη συγγραφέας του Μεσοπολέμου, η Άνα Μπουκούρ, συνέβαλε επίσης σε ένα ιστορικό έργο, που επικεντρώνεται εξ ολοκλήρου στη ζωή της Μαρίας στη Μολδαβία. Το 2013 η βιογραφία της πριγκίπισσας ενέπνευσε ένα τραγούδι της Μαρία Γκεόργκιου. Αυτό συμπεριλήφθηκε αργότερα στο μιούζικαλ Κάτω από το σημάδι της Μαρίας (Sub zodia Mariei), το οποίο περιλάμβανε επίσης τα αφιερώματα της Γκεορκίου στη Μαρία της Ρουμανίας και τη Μαρία Τανάσε. Bădulescu, Marina; Simionescu, Mihai (2015-10-31). «Spectacolul Sub zodia Mariei, în premieră, într-un nou concept, cu Maria Gheorghiu». Agerpres. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2017-09-12. https://web.archive.org/web/20170912131646/https://www.agerpres.ro/cultura/2015/10/31/spectacolul-sub-zodia-mariei-in-premiera-intr-un-nou-concept-cu-maria-gheorghiu-13-23-25?keepThis=true&TB_iframe=true&height=400&width=246&caption=AGERPRES. Batariuc, Paraschiva-Victoria (2013). «Arme, armuri, piese de harnașament ilustrate pe cahle descoperite în Moldova. Secolele XV–XVII». Arheologia Moldovei XXIX: 125–151. ISSN 0066-7358. Bozhilov, Ivan (1994). Фамилията на Асеневци (1186–1460). Генеалогия и просопография. Publishing House of the Bulgarian Academy of Sciences. ISBN 954-430-264-6. Călușer, Iudita (2010). «Donația familiei Ștefănică din Beiuș». Revista Crisia 40: 343–351. ISSN 1016-2798. Cazacu, Matei (1996). «Stratégies matrimoniales et politiques des Cantacuzène sous la Turcocratie (XVe–XVIe s.)». Revue des Études Roumaines XIX–XX: 157–181. ISSN 0556-7637. Dergaciova, Lilia; Reabțeva, Svetlana (2016). «Aplice în formă de 'floare arabă' în vestimentația de gală din sec. XIV-XVI». Revista Arheologică XII (1–2): 216–228. ISSN 1857-016X. Diez, Ernst (1928). «Moldavian Portrait Textiles». The Art Bulletin 10 (4): 377–385. https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1928-06_10_4/page/377. Epure, Adrian (2017-03-12). «"Din culisele cinematografiei". Cum au fost recreate războaiele lui Ștefan cel Mare pe marele ecran: "Frații Jderi m-a scăpat de armată!"». Adevărul. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2017-04-20. https://web.archive.org/web/20170420110733/http://adevarul.ro/entertainment/film/din-culisele-cinematografiei-fost-recreate-razboaiele-Stefan-mare-marele-ecran-fratii-jderi-m-a-scapat-armata-1_58c42b3d5ab6550cb83b3a32/index.html. Eșanu, Diana-Maria (2012). «Daniile și ctitoriile femeilor din familiile domnești în Moldova medievală. O încercare de tipologizare». Buletinul Cercurilor Științifice Studențești (17–18): 49–69. ISSN 1454-8097. Găină, Radu (2007). «Uniunea ratată». Magazin Istoric XLI (4): 87–90. ISSN 0541-881X. Gane, Constantin (1932). Trecute vieți de doamne și domnițe. Vol. I. Luceafărul S. A. Golubițchi, Silvia (2006). «Perpetuarea valorilor naționale ca principiu al educației populare în romanul Frații Jderi». Didactica Pro…, Revistă de Teorie și Practică Educaţională (5–6): 55–58. ISSN 1810-6455. Gorovei, Ștefan S. (1974). «Puncte de vedere. O biografie nescrisă: Alexandru Voievod». Magazin Istoric VIII (2): 14–17. ISSN 0541-881X. Gorovei, Ștefan S. (2006). «Maria Asanina Paleologhina, doamna Moldovlahiei (II)». Studii și Materiale de Istorie Medie XIV: 55–80. ISSN 1222-4766. Iftimi, Sorin (1999). «Domni români și soțiile lor din Caucaz». Magazin Istoric XXXIII (7): 78–81. ISSN 0541-881X. Iordachi, Constantin (2013). «From Imperial Entanglements to National Disentanglement: the 'Greek Question' in Moldavia and Wallachia, 1611–1863». Στο: Roumen Daskalov, Tchavdar Marinov. Entangled Histories of the Balkans. Volume One: National Ideologies and Language Policies. BRILL. σελίδες 67–148. ISBN 9789004250765. Ivan, Octavean-Radu (2007). «I valacchi ed il Concilio di Ferrara—Firenze (1438-1439)». Caiete Critice (8): 65–74. ISSN 1220-6350. Mănicuță, Cornelia (2004). «Ștefan cel Mare. Evocare istorică și mit romantic». Codrul Cosminului (10): 79–91. ISSN 1224-032X. Mureșan, Dan Ioan (2008). «Patriarhia de Constantinopol și Ștefan cel Mare. Drumul sinuos de la surse la interpretare». Στο: Muntean, V. V. In memoriam Alexandru Elian. Omagiere postumă a reputatului istoric și teolog, la zece ani de la trecerea sa în veșnicie (8 ianuarie 1998). Timișoara Archbishopric. σελίδες 87–179. ISBN 9738970083. Năstase, D. (1981). «L'idée impériale dans les pays Roumains et le "crypto-empire chrétien" sous la domination ottomane. État et importance du problème». Byzantina Symmeikta IV: 201–250. ISSN 1105-1639. Năsturel, Petre Ș. (1960). «Date noi asupra unor odoare de la mănăstirea Putna. II». Romanoslavica IV: 267–288. ISSN 0557-272X. Păunescu, Anca (2004). «29. Epitaphios with Maria of Mangop». Στο: Helen C. Evans. Byzantium: Faith and Power (1261–1557). Metropolitan Museum of Art. σελ. 59. ISBN 978-0-30010-278-9. Popovici, Rodica (2013). «Carreaux de poêle à aigles bicéphales dans la Moldavie médiévale (XVe-XVIIe siècles)». Cercetări Istorice XXXII: 131–163. ISSN 1453-3960. Pungă, Gheorghe (2002). «Noi informații documentare privitoare la biserica Cuvioasa Paraschiva din Ștefănești – Botoșani». Monumentul. Lucrările Simpozionului Național Monumentul – Tradiție și Viitor IV: 142–149. ISSN 1844-9042. Rosetti, Radu (1927). «Une supposition erronée sur la politique d'Étienne le Grand». Revue Historique du Sud-est Européen IV (10–12): 320–325. Sacerdoțeanu, Aurelian (1969). «Descălecători de țară, dătători de legi și datini (II)». Magazin Istoric III (I): 37–47. ISSN 0541-881X. Scarce, Jennifer M. (2003). Women's Costume of the Near and Middle East. Routledge. ISBN 0-7007-1560-6. Simon, Alexandru (2007). «Anti-Ottoman Warfare and Italian Propaganda: The Crusader Background of the Ottoman Raid on Oradea in 1474». Revista Crisia 37: 113–139. ISSN 1016-2798. Stoleriu, Irina-Andreea (2010). «The Relationship between the Illumination Votive Portrait and Mural Portrait [sic] in Moldavian Art during 15th and 16th Centuries». European Journal of Science and Theology 7 (1): 47–57. ISSN 1842-8517. Theodorescu, Răzvan (2004). «Această poartă a creștinătății». Revista Muzeelor (3): 5–12. ISSN 1220-1723. Tiron, Tudor-Radu (2009). «Despre 'soarele de amiază' din stema lui Ștefan cel Mare». Analele Putnei 5 (1): 51–74. ISSN 1841-625X. Vasiliev, Alexander A. (1936). The Goths in the Crimea. The Mediaeval Academy of America. OCLC 248883400. Xenopol, A. D. (1927). Istoria românilor din Dacia Traiană. Vol. 4. Epoca lui Ștefan cel Mare: 1457—1546. Cartea Românească. OCLC 759746432.