Ζάζα

Οι Ζάζα (επίσης γνωστοί ως Κιρντ, Κιρμάντζ ή Ντιμιλί) είναι λαοί στην ανατολική Τουρκία, που μιλούν τη ζαζαϊκή γλώσσα. Πατρίδα τους θεωρούνται οι επαρχίες Τούντζελι και Μπινγκιόλ και τμήματα των επαρχιών Έλαζιγ, Ερζινκάν και Ντιγιάρμπακιρ. Οι Ζάζα γενικά θεωρούνται Κούρδοι και συχνά αναφέρονται ως Κούρδοι Ζάζα.

 Ο ακριβής αριθμός των Ζάζα είναι άγνωστος λόγω της απουσίας πρόσφατων και εκτεταμένων απογραφικών δεδομένων. Η τελευταία απογραφή για τη γλώσσα στην Τουρκία πραγματοποιήθηκε το 1965, όπου 150.644 άτομα σημείωσαν τη ζαζαϊκή ως μητρική τους γλώσσα και 112.701 ως δεύτερη γλώσσα. Πιο πρόσφατα στοιχεία από το 2005 υποδηλώνουν ότι ο πληθυσμός, που μιλάει τη ζαζαϊκή γλώσσα, κυμαίνεται περίπου από 2 έως 4 εκατομμύρια. Πολλοί Ζάζα μιλούν μόνο βόρεια κουρδικά (κουρμαντζί), καθώς πιστεύεται ότι η ζαζαϊκή γλώσσα ήταν παρακλάδι της Κουρμαντζί. Σύμφωνα με έρευνα το 2019, περίπου 1,5 εκατομμύριο άνθρωποι αυτοχαρακτηρίστηκαν ως Ζάζα. Μετά το τουρκικό πραξικόπημα του 1980, πολλές πνευματικές μειονότητες, συμπεριλαμβανομένων των Ζάζα, μετανάστευσαν από την Τουρκία προς την Ευρώπη, την Αυστραλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το μεγαλύτερο μέρος της διασποράς βρίσκεται στην Ευρώπη, κυρίως στη Γερμανία. Ενώ οι Ζάζα θεωρούν τους εαυτούς τους ως επί το πλείστον Κούρδους, ορισμένες έρευνες θεωρούν τους Ζάζα εθνοτική ομάδα και τους αντιμετωπίζουν ως τέτοιους στο ακαδημαϊκό τους έργο. Οι Κουρμαντζί Κούρδοι και Ζάζα ζούσαν εδώ και αιώνες στις ίδιες περιοχές της Ανατολίας. Στη δεκαετία του '20 και του '30, οι Ζάζα έπαιξαν βασικό ρόλο στην άνοδο του κουρδικού εθνικισμού με τις εξεγέρσεις τους εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αργότερα της Τουρκικής Δημοκρατίας. Κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του Σέιχ Σαΐντ το 1925, ο Ζάζα Σέιχ Σαΐντ και οι υποστηρικτές του εξεγέρθηκαν εναντίον της νεοσυσταθείσας Τουρκίας και ενάντια στην εθνικιστική και κοσμική ιδεολογία της. Πολλοί Ζάζα εν συνεχεία προσχώρησαν στην κουρδική εθνικιστική Χοϊμπούν, την Κοινωνία για την Άνοδο του Κουρδιστάν και άλλα κινήματα, όπου ανήλθαν στην επιφάνεια. Το 1937, κατά τη διάρκεια της εξέγερσης Ντερσίμ, οι Ζάζα εξεγέρθηκαν και πάλι εναντίον των Τούρκων. Αυτή τη φορά η εξέγερση είχε ως ηγέτη τον Σεγίντ Ριζά και τελείωσε με τη σφαγή χιλιάδων Κούρδων και Ζάζα αμάχων πολιτών, ενώ πολλοί εκτοπίστηκαν εσωτερικά λόγω της σύγκρουσης. Οι Ζάζα συμμετείχαν επίσης στην εξέγερση Κοτσγκίρι το 1920. Η Σακινέ Τζανσίζ, μια Ζάζα από το Τούντζελι, ήταν ιδρυτικό μέλος του Εργατικού Κόμματος τουΚουρδιστάν (PKK). Μαζί με αυτήν, πολλές άλλες Ζάζα εντάχθηκαν στους αντάρτες, συμπεριλαμβανομένης της επιφανούς Μπεσέ Χοζάτ (Χούλια Οράν). Πολλοί Ζάζα πολιτικοί βρίσκονται επίσης σε αδελφικά κουρδικά κόμματα, όπως το Λαϊκό Δημοκρατικό Κόμμα (HDP) και το Κόμμα Δημοκρατικών Περιφερειών (DBP), όπως οι Σελαχατίν Ντεμιρτάς, Αϊσέλ Τουγλούκ, Αϊλά Ακάτ Ατά και Γκιουλτάν Κισανάκ. Από την άλλη πλευρά, ορισμένοι Ζάζα έχουν δηλώσει δημοσίως ότι δεν θεωρούν τους εαυτούς τους Κούρδους, συμπεριλαμβανομένου του Χουσεΐν Αϊγκιούν, ενός πολιτικού του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος από το Τούντζελι. Μια επιστημονική έκθεση το 2005 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι Ζάζα μοιράζονται το ίδιο γενετικό πρότυπο με άλλες "κουρδικές ομάδες" και δεν υποστήριξε την υπόθεση ότι οι Ζάζα προέρχονται από το Βόρειο Ιράν. Η ζαζαϊκή είναι μια βορειοδυτική ιρανική γλώσσα, ομιλούμενη στα ανατολικά της σύγχρονης Τουρκίας, με περίπου 2 έως 3 εκατομμύρια ομιλητές. Υπάρχει διαχωρισμός μεταξύ βόρειας και νότιας, κυρίως στη φωνολογική απογραφή, αλλά στο σύνολό της σχηματίζει μια ενιαία διάλεκτο, χωρίς αναγνωρισμένο πρότυπο.Τα πρώτα γραπτά στη ζαζαϊκή γλώσσα συντάχθηκαν από τον γλωσσολόγο Πίτερ Λερτς το 1850. Δύο άλλα σημαντικά έγγραφα είναι τα θρησκευτικά κείμενα του Εχμεντέ Χασί του 1898 και του Ουσμάν Εφεντίγιο Μπαμπίτς (δημοσιεύθηκε στη Δαμασκό το 1933). Και τα δύο αυτά έργα γράφτηκαν στο αραβικό αλφάβητο. Οι κρατικές εκπομπές του TRT Kurdî προβάλλονται στα ζαζαϊκά.Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '80, η γλώσσα έγινε δημοφιλής μεταξύ της διασποράς. Περίπου το ήμισυ του πληθυσμού ακολουθεί τον Αλεβισμό και ζουν κυρίως γύρω από το Τούντζελι. Το άλλο μισό ακολουθεί το σουνιτικό Ισλάμ, τόσο τους Χανάφι όσο και τους Σάφι, ενώ οι Σαφιστές είναι κυρίως Νακσμπάντ. Ιστορικά, ένας χριστιανικός πληθυσμός Ζάζα υφίστατο στο Αλντούς. Ο ζαζαϊκός εθνικισμός είναι μια ιδεολογία, που υποστηρίζει τη διάσωση των Ζάζα μεταξύ Τούρκων και Κούρδων στην Τουρκία. Σε ορισμένες περιπτώσεις στη διασπορά, οι Ζάζα στράφηκαν σε αυτήν την ιδεολογία λόγω των πιο ορατών διαφορών μεταξύ αυτών και των ομιλητών κουρμαντζί. Η τάση ενισχύθηκε περαιτέρω, όταν η Τουρκία εγκατέλειψε τις αφομοιωτικές πολιτικές της, κάτι που έκανε κάποιους Ζάζα να αρχίσουν να θεωρούν εαυτούς ως ξεχωριστή εθνική ομάδα. Στην διασπορά, ορισμένοι Ζάζα στράφηκαν στον εθνικισμό στο ελεύθερο ευρωπαϊκό πολιτικό κλίμα. Σύμφωνα με τον ερευνητή Αχμέτ Κασίμογλου, ο ζαζαϊκός εθνικισμός είναι μια τουρκική και αρμενική απόπειρα διαίρεσης των Κούρδων. Arakelova, Victoria (1999), «The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region», Iran & the Caucasus 3/4: 397–408, doi:10.1163/157338499X00335 Asatrian, Garnik (1995), «Dimli», Iranica Online, http://www.iranicaonline.org/articles/dimli, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Bozdağ, Cem; Üngör, Uğur (2011), Zazas and zazaki, Zazaki.de, http://zazaki.de/english/index.htm, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Cengiz, Orhan Kemal (2011), «Can Kurds rely on the Turkish state?», Today's Zaman, http://www.weeklyzaman.com/en/newsDetail_getNewsById.action?newsId=4970, ανακτήθηκε στις 27 April 2015 Chantre, Ernest (1881), Maximilien-Étienne-Émile Barry, Mission scientifique de Mr. Ernest Chantre sous-directeur du Muséum de Lyon dans la haute Mésopotamie, le Kurdistan et le Caucase: 2018.R.23-38 Kurdes Zazas, Diarbékir (Kurdistan), Online Archive of California, https://oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/c8vm4k6q/entire_text/, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Dündar, Fuat (2000), Türkiye Nüfus Sayımlarında Azınlıklar, Chiviyazıları Yayınevi, ISBN 9758086774 Endangered Language Alliance, «Zaza», elalliance.org, https://elalliance.org/languages/iranic/zaza/, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Gippert, Jost (1999), Iranische Sprachen / Iranian Languages, Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien (TITUS), http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/karteng/iran/irann.htm, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Haber Türk (2013), Meclis'e sıçrayan polemi, http://www.haberturk.com/gundem/haber/848731-meclise-sicrayan-polemik, ανακτήθηκε στις 19 February 2016 Haber Vaktim (2011), Kürt değilim Türkmenim, http://www.habervaktim.com/haber/213505/kurt-degilim-turkmenim.html, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Hürriyet (2013), Bese Hozat'ın annesi: Kızım gelirse 7 kurban keseceğim, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/bese-hozatin-annesi-kizim-gelirse-7-kurban-kesecegim-23711145, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Kalafat, Yaşar (1996) (στα tr). Anadolu Türk Halk Sufizmi: Zazalar. Ankara: Dinler Tarihi Derneği Yayınları. http://isamveri.org/pdfdrg/D061203/1998/1998_KALAFATY.pdf. Ανακτήθηκε στις 7 June 2020. Kasımoğlu, Ahmet (2012), «Xoybûn de cayê Kirdan», II. Uluslararası Zaza Tarihi Ve Kültürü Sempozyumu (Bingöl Üniversitesi Yayınları): 654–676, http://www.bingol.edu.tr/documents/Zaza%20Tarihi%20ve%20Ku%CC%88ltu%CC%88ru%CC%88%20Sempozyumu.pdf Kaya, Mehmed S. (2009), The Zaza Kurds of Turkey : a Middle Eastern minority in a globalised society, London: Tauris Academic Studies, ISBN 9781845118754 Kausen, Ernst (2006), Zaza, http://zazaki.de/deutsch/aufsaezte/kausen-Zaza.pdf, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Kehl-Bodrogi; Otter-Beaujean; Kellner-Heikele (1997), Syncretistic religious communities in the Near East : collected papers of the international symposium "Alevism in Turkey and comparable syncretistic religious communities in the Near East in the past and present", Berlin, 14-17 April 1995, Leiden: Brill Publishing, ISBN 9789004108615 Kehl-Bodrogi, Krisztina (October 1999), «Kurds, Turks, or a People in their own Right? Competing Collective Identities Among the Zazas», The Muslim World 89 (3–4): 439–454, doi:10.1111/j.1478-1913.1999.tb02757.x Keskin, Mesut (2015), Zaza Dili (Zaza Language), 1, Bingöl: Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, http://static.dergipark.org.tr/article-download/imported/5000099061/5000092464.pdf?, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Köhler, herausgegeben von Bärbel (1998), Religion und Wahrheit : religionsgeschichtliche Studien : Festschrift für Gernot Wiessner zum 65. Geburtstag, Wiesbaden: Harrassowitz, σελ. 385–399, ISBN 978-3447039758 Lezgîn, Roşan (2010), «Among Social Kurdish Groups – General Glance at Zazas», Zazaki.net, http://www.zazaki.net/haber/among-social-kurdish-groups-general-glance-at-zazas-503.htm, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Malmîsanij, Mehemed (1996), Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri, Deng, σελ. 1–43, https://ia601701.us.archive.org/14/items/Kird-Kirmanc-Dimili-Zaza-Kurtleri/Malmsanij-KirdKirmancDimilVeyaZazaKrtler.pdf, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Milliyet (2013), Sakine Cansız Zazaca ağıtlarla toprağa verildi, https://www.milliyet.com.tr/gundem/sakine-cansiz-zazaca-agitlarla-topraga-verildi-1657194, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Mosaki, Nodar (14 March 2012), The Zazas: a kurdish sub-ethnic group or separate people?, http://www.zazaki.net/haber/the-zazas-a-kurdish-sub-ethnic-group-or-separate-people-1131.htm, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Nasidze, Ivan; Quinque, Dominique; Ozturk, Murat; Bendukidze, Nina; Stoneking, Mark (2005), «MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups», Annals of Human Genetics 69 (4): 401–412, doi:10.1046/j.1529-8817.2005.00174.x, ISSN 0003-4800, PMID 15996169 Özoğlu, Hakan (2004), Kurdish notables and the Ottoman state : evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries, Albany: State University of New York Press, ISBN 978-0-7914-5993-5 Postgate (2007), Languages of Iraq, ancient and modern., Cambridge: British School of Archaeology in Iraq, ISBN 978-0-903472-21-0, http://www.bisi.ac.uk/sites/bisi.localhost/files/languages_of_iraq.pdf, ανακτήθηκε στις 20 May 2019 Sputnik (2019), KONDA'nın anketine göre Türkiye'de kimliğini 'Kürt' olarak açıklayanların oranı yüzde 16, https://tr.sputniknews.com/turkiye/201911191040656801-kondanin-anketine-gore-turkiyede-kimligini-kurt-olarak-aciklayanlarin-orani-yuzde-16/, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Taylor, J. G. (1865), «Travels in Kurdistan, with Notices of the Sources of the Eastern and Western Tigris, and Ancient Ruins in Their Neighbourhood», Journal of the Royal Geographical Society of London 35: 21–58, doi:10.2307/3698077 van Bruinessen, Martin (1989), The Ethnic Identity of the Kurds in Turkey Werner, Eberhard (2012), «Considerations about the religions of the Zaza people», II. Uluslararası Zaza Tarihi Ve Kültürü Sempozyumu (Bingöl Üniversitesi Yayınları), http://www.bingol.edu.tr/documents/Zaza%20Tarihi%20ve%20Ku%CC%88ltu%CC%88ru%CC%88%20Sempozyumu.pdf, ανακτήθηκε στις 7 June 2020 Ziflioğlu, Vercihan (23 May 2011), Turkey's Zaza gearing up efforts for recognition of rights, Istanbul, http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=turkey8217s-zaza-community-gearing-up-efforts-for-recognition-of-rights-2011-05-23, ανακτήθηκε στις 7 June 2020