Οχυρώσεις της πόλης της Ρόδου

Οι οχυρώσεις της πόλης της Ρόδου έχουν σχήμα αμυντικού μισοφέγγαρου γύρω από τη μεσαιωνική πόλη και αποτελούνται κυρίως από μια σύγχρονη οχύρωση που αποτελείται από ένα τεράστιο τείχος φτιαγμένο από πετρόκτιστο ανάχωμα, εξοπλισμένο με κεκλιμμένα επίπεδα, προμαχώνες, τάφρο, αντίκρημνο και πρανή. Το τμήμα των οχυρώσεων που βλέπουν προς το λιμάνι αποτελείται από ένα στρογγυλό τείχος. Διαθέτει πύργους και αμυντικά οχυρά. Χτίστηκαν από τους Οσπιτάλιους Ιππότες του Αγίου Ιωάννη ενισχύοντας τα υπάρχοντα βυζαντινά τείχη ξεκινώντας από το 1309, το έτος κατά το οποίο κατέλαβαν το νησί μετά από έναν τριετή πόλεμο.Όπως και τα περισσότερα αμυντικά τείχη, χτίστηκαν με μια τεχνική ονομάζεται τοιχοποιία με θραυστούς λίθους, η οποία επιτρέπει μια μεγάλη μάζα ικανή να αντέξει τους βομβαρδισμούς με λείες εξωτερικές πέτρινες όψεις για να αποφύγει την αναρρίχηση. Η υπεράσπιση διαφορετικών τμημάτων οχυρώσεων ανατέθηκε σε διαφορετικές Γλώσσες των Ιπποτών. Η βόρεια όψη ήταν υπό την κυριαρχία του Μεγάλου Μαγίστρου, στη συνέχεια προς τα δυτικά και νότια, οι θέσεις κατέχονταν από τη γλώσσα της Γαλλίας και της Αλβέρνια, τη γλώσσα της Ισπανίας ( Ισπανικά και Πορτογαλικά ), τη γλώσσα της Γερμανίας (Αγγλικά και Γερμανικά) και η γλώσσα της Ιταλίας. Οι προμαχώνες εξακολουθούν να έχουν το όνομα της γλώσσας που τους είχε αναλάβει (πχ. Προμαχώνας της Ιταλίας).

 Λόγω της γεωγραφικής της θέσης ως πύλης στο Αιγαίο Πέλαγος, η Ρόδος ανέκαθεν είχε στρατηγική θέση στις εμπορικές οδούς μεταξύ Δύσης και Ανατολής και υπήρξε σημαντικός σταθμός χάρη στα καλά προστατευμένα λιμάνια της. Κατά την ελληνιστική περίοδο στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., η πόλη της Ρόδου ήταν ήδη περιτειχισμένη από αμυντικά τείχη, τα οποία άντεξαν στην πολιορκία του Δημήτριου Πολιορκητή, βασιλιά της Μακεδονίας, το 305 π.Χ. Ο περίφημος Κολοσσός της Ρόδου χτίστηκε για να ευχαριστήσει τους θεούς για τη νίκη εναντίον του Δημητρίου.Ο Φίλων ο Βυζάντιος συγγραφέας της πραγματείας «Παρασκευαστικά» για αμυντικά έργα, έμεινε στη Ρόδο τον 3ο αιώνα π.Χ. και εξέφρασε τον θαυμασμό του για τα τείχη της. Ο σεισμός του 226 π.Χ. προκάλεσε σοβαρές ζημιές στις οχυρώσεις, αλλά σύντομα ξαναχτίστηκαν. Οι Βυζαντινοί έχτισαν ένα φρούριο στο ψηλότερο τμήμα της πόλης. Όταν οι Οσπιταλιέροι Ιππότες κατέκτησαν το νησί, η πόλη ήταν ακόμα πλούσια αλλά σε παρακμή. Η Ρόδος γνώρισε οικονομική ανάπτυξη χάρη στον πλούτο που έφεραν οι ιππότες από τους Αγίους Τόπους και στην κληρονομιά των περιουσιακών στοιχείων των Ναϊτών που δόθηκαν στους Οσπιταλιέρους μετά την καταστολή του τάγματος των Ναϊτών το 1312 με διάταγμα του βασιλιά της Γαλλίας Φιλίππου Δ΄. Ο πλούτος του νησιού προσέλκυσε τους Οθωμανούς από την κοντινή ακτή (η Τουρκία απέχει μόλις 18 χιλιόμετρα και φαίνεται εύκολα από τη Ρόδο). Οι ιππότες ξεκίνησαν συνεχόμενες εργασίες για τις οχυρώσεις, τόσο για να συμπεριλάβουν τα νέα χωριά στα νότια της ιστορικής βυζαντινής πόλης όσο και για να εκσυγχρονίσουν την οχύρωση με βάση τις νέες στρατιωτικές αμυντικές τεχνικές αφού το πυροβολικό είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται ως πολιορκητικό μέσο. Οι Ιππότες του Αγίου Ιωάννη είχαν μεγάλη εμπειρία στην οικοδόμηση φρουρίων και οχυρώσεων κατά τη διάρκεια των σχεδόν τριών αιώνων παραμονής τους στους Αγίους Τόπους, ωστόσο το πρότυπο αναφοράς για την κατασκευή της οχύρωσης ήταν τα Θεοδοσιανά τείχη της Κωνσταντινούπολης, τα οποία, κατά τη διάρκεια των αιώνων, είχαν δείξει ότι αντιστέκονται στις πολιορκίες. Την επέκταση των τειχών ανέλαβε ο Μεγάλος Μαγίστρος Αντόνιο Φλούβιαν ντε Ριβιέρε ο οποίος επέτρεψε στην (μεσαιωνική) πόλη της Ρόδου να φτάσει στην σημερινή έκταση περίπου 42 εκταρίων. Η τοιχοποιία ολοκληρώθηκε μεταξύ 1457 και 1465. Οι βυζαντινές οχυρώσεις κατεδαφίστηκαν αφήνοντας μόνο ένα μέρος του παλιού οχυρού που ήταν γνωστό την εποχή των Ιπποτών ως Κολλάκιον. Το 1440 ο Μαμελούκος σουλτάνος της Αιγύπτου προσπάθησε χωρίς επιτυχία να κατακτήσει την πόλη, πολιορκώντας την για 40 ημέρες.Το 1480 η Ρόδος πολιορκήθηκε από τα στρατεύματα του Μωάμεθ Β΄ αλλά ο ισχυρός στρατός του πορθητή της Κωνσταντινούπολης με 100.000 στρατιώτες και 170 πλοία απωθήθηκε από το θάρρος των Ιπποτών και τις ισχυρές οχυρώσεις, παρά τους υπεράριθμους επιτιθέμενους. Το 1481 ένας καταστροφικός σεισμός έπληξε το νησί προκαλώντας σοβαρές ζημιές στα σπίτια και την οχύρωση και περίπου 30.000 θύματα. Μια νέα οθωμανική πολιορκία δεν μπορούσε να απωθηθεί, έτσι οι Ιππότες χρησιμοποίησαν τους μεγάλους οικονομικούς πόρους τους και σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα τα σημαντικότερα παλάτια της πόλης και οι οχυρώσεις ξαναχτίστηκαν. Τα επόμενα χρόνια οι Μεγάλοι Μαγίστροι Πιερ ντ' Ομπισόν, Εμερί ντ' Αμπουάζ, Φαμπρίτσιο ντελ Καρρέτο και Φιλίπ ντε Βιλιέ ντε λ' Ιλ-Αντάμ διέταξαν να ξαναχτιστούν οι οχυρώσεις για να αντέχουν στα κανόνια. Για το σκοπό αυτό κάλεσαν στη Ρόδο τους καλύτερους Ιταλούς στρατιωτικούς αρχιτέκτονες. Ανάμεσά τους οι Ματέο Γκιοένι, Μπαζίλιο ντέλα Σκουόλα, Τζερόλαμο Μπαρτολούτσι και Γκαμπριέλε Ταντίνα ντα Μαρτινέγκο. Οι δύο τελευταίοι ήταν παρόντες στη Ρόδο κατά την τελική πολιορκία το 1522.Οι οχυρώσεις της Ρόδου σταμάτησαν να αλλάζουν στο 1522, και έτσι η Ρόδος διαθέτει μια από τις λίγες οχυρώσεις πόλεις που εξακολουθούν να εμφανίζουν τη μετάβαση από την κλασική μεσαιωνική οχύρωση και σε σύγχρονη. Οι οχυρώσεις που εξακολουθούν να αποτελούν σήμερα μια ζώνη γύρω από τη μεσαιωνική πόλη, έτσι ώστε να είναι ξεχωριστή γειτονιά από τη νέα πόλη, αποκαταστάθηκαν κατά την ιταλική διοίκηση του νησιού και, προς το παρόν (2011), μελετώνται, αποκαθίστανται και συντηρούνται.Μετά την αποβολή τους από τη Ρόδο, οι Οσπιταλιέροι εγκαταστάθηκαν στο νησί της Μάλτας στην κεντρική Μεσόγειο το 1530. Εγκαταστάθηκαν στην πόλη Μπίργκου και οι πρώτες οχυρώσεις που έχτισαν εντός της πόλης ήταν σε παρόμοιο στυλ με τις οχυρώσεις της Ρόδου. Υπάρχουν 11 πύλες για πρόσβαση στην παλιά πόλη. Μερικές από αυτές είναι αρχαίες, άλλα είναι πιο σύγχρονες. Η αρχαία πύλη του Αγίου Γεωργίου έκλεισε από τον Μεγάλο Μαγίστρο ντ'Ωμπισόν μετά την πολιορκία του 1480 και μετατράπηκε σε προμαχώνα. Ξεκινώντας από το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου που είναι από Βορειοδυτικά προς Νότια είναι: Η Πύλη ντ' Αμπουάζ είναι μια μεγάλη πύλη ακριβώς κάτω από το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Διαθέτει τριπλή αμυντική ζώνη με παραπέτασμα, επάλξεις, δύο στρογγυλούς πύργους και σκεπαστή είσοδο. Τα κατάλοιπα των αρχαίων ξύλινων θυρών είναι ακόμα ορατά. Ο προμαχώνας του Αγίου Γεωργίου, με πεντάγωνο σχήμα, κάλυπτε με τα κανόνια του την πρόσβαση μέσω της πύλης. Η Πύλη του Αγίου Αθανασίου χτίστηκε μεταξύ 1441 και 1442. Είναι επίσης γνωστή ως Πύλη του Αγίου Φραγκίσκου, καθώς η εκκλησία του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, που χτίστηκε από τους Ιταλούς, βρίσκεται ακριβώς έξω από την πύλη. Ο στρογγυλός πύργος της Παναγίας που έλεγχε την είσοδο στην πύλη χτίστηκε το 1441 από τον Μεγάλο Μαγίστρο Ζαν ντε Λαστίκ. Σύμφωνα με την τουρκική παράδοση, τα στρατεύματα του κατακτητή Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς μπήκαν στη Ρόδο από αυτήν την πύλη. Η πύλη σφραγίστηκε από τον σουλτάνο που ήθελε να αποφύγει ότι να περάσει οποιοσδήποτε άλλος κατακτητής μετά από αυτόν. Πιθανώς η πόρτα έκλεισε από τους Οσπιταλιέρους για λόγους ασφαλείας. Άνοιξε ξανά από τους Ιταλούς το 1922 κατά την 400η επέτειο από την κατάκτηση της Ρόδου από τους Οθωμανούς. Η Πύλη Αγίου Ιωάννου, κοινώς γνωστή ως Πόρτα Κόκκινη. Σύμφωνα με την παράδοση κατά την πολιορκία του 1522, υπήρχαν τόσοι πολλοί πεσμένοι άνδρες μπροστά από αυτήν την πύλη, ώστε οι πέτρες βάφτηκαν κόκκινες. Η εξωτερική οχύρωση της Πύλης του Αγίου Ιωάννη χτίστηκε από τον Μεγάλο Μαγίστρο ντ'Ωμπισόν για την προστασία των προηγούμενων οχυρώσεων που κατασκευάστηκαν από τους Μεγάλους Μαγίστρους Φλουβιάν, Ζακ ντε Μιγί και Πέδρο Ραϊμούνδο Θακόστα. Η Πύλη Ακαντιάς άνοιξε από την ιταλική διοίκηση το 1935 στο τμήμα των οχυρώσεων στα Βορειοανατολικά του προμαχώνα ντελ Καρέτο για να συνδέσει το εμπορικό λιμάνι με τη νοτιοανατολική ζώνη της πόλης πέρα από τη μεσαιωνική πόλη. Για την περίσταση, σχεδιάστηκε ένας νέος δρόμος (οδός Del Carretto) για να συνδέσει την Πύλη Ακαντιάς με την Πύλη της Παναγίας. Η Πύλη της Αγίας Αικατερίνης είναι επίσης γνωστή ως η Πύλη των Ανεμόμυλων, καθώς επέτρεψε να φτάσει στους μύλους σιτηρών στο λιμάνι από το εμπορικό τμήμα της πόλης. Η Πύλη της Παρθένου ή Πύλη Παναγίας είναι μια σύγχρονη πύλη, που προβλέπεται στο γενικό σχέδιο της πόλης από την ιταλική διοίκηση για να επιτρέψει την κυκλοφορία οχημάτων, αλλά άνοιξε μόλις το 1955 από την ελληνική διοίκηση. Το όνομά του προέρχεται από την κοντινή εκκλησία της Παναγίας του Βούργου. ΗΠύλη Θαλασσινή ήταν η κύρια είσοδος στην πόλη από το λιμάνι. Οι αμυντικοί πύργοι της έχουν περισσότερο αντιπροσωπευτικό χαρακτήρα παρά αμυντικό λόγω του περιορισμένου χώρου μεταξύ της προκυμαίας και των τειχών, όπου κανένας στρατός δεν θα μπορούσε ποτέ να επιχειρήσει επίθεση Κατά τη διάρκεια του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου οι βομβαρδισμοί των Συμμάχων κατέστρεψαν το πάνω μέρος του Βόρειου Πύργου. Το 1951 η πύλη αποκαταστάθηκε από την ελληνική διοίκηση μαζί με την Πύλη του Αγίου Παύλου. Η Πύλη Αρνάλδου είναι μια μικρή πύλη που παρέχει πρόσβαση στο Νέο Νοσοκομείο του Αγίου Ιωάννη, το οποίο στεγάζει σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο της Ρόδου. Η Πύλη Ταρσανά χτίστηκε τον 14ο αιώνα από τον Μεγάλο Μαγίστρο Χουάν Φερνάντεθ ντε Ερέδια, του οποίου το οικόσημο βρίσκεται πάνω από την πύλη. Το 1908 η οθωμανική διοίκηση γκρέμισε τους πλευρικούς πύργους για να διευρύνει τον δρόμο πρόσβασης στο λιμάνι της Κολώνας. Σήμερα χάρη στην άμεση σύνδεση με την πύλη Ελευθερίας επιτρέπει γρήγορη ροή οχημάτων μεταξύ του λιμανιού της Κολόνας και της νέας πόλης. Η Πύλη Αγίου Παύλου χτίστηκε στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα για να επιτρέψει την πρόσβαση στην οχυρωμένη πόλη και το λιμάνι της Κολώνας. Η Πύλη του Αγίου Παύλου κατεδαφίστηκε σχεδόν εντελώς κατά τη διάρκεια του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου και ανοικοδομήθηκε μαζί με τη Θαλασσινή Πύλη το 1951. Η Πύλη της Ελευθερίας ανοίχθηκε από τους Ιταλούς το 1924, οι οποίοι παρουσιάστηκαν ως απελευθερωτές από την οθωμανική κυριαρχία. Είναι η κύρια πρόσβαση στο λιμάνι της Κολώνας και επιτρέπει τη σύνδεση μεταξύ των λιμανιών Κολώνα και Μανδράκι. Αν και είναι μια σύγχρονη πύλη χτίστηκε με σεβασμό στο αρχιτεκτονικό στυλ των μεσαιωνικών πύλων. Ο δρόμος που τη διασχίζει συνεχίζει μέσω της πύλης Ταρσανά. Έχει πεντάγωνο σχήμα και αποτελεί ένα από τα παραδείγματα μιας πύλης που μετατράπηκε σε προμαχώνα μέσω μεταγενέστερων τροποποιήσεων που έγιναν μέχρι την τελική πολιορκία του 1522. Με την προσθήκη του ισχυρού προμαχώνα της Ισπανίας, ο Προμαχώνας του Αγίου Γεωργίου είναι το πρότυπο των διαδοχικών σύγχρονων οχυρών. Ο τελικός μετασχηματισμός σχεδιάστηκε από τον Ιταλό αρχιτέκτονα Μπαζίλιο ντέλα Σκουόλα και φέρει το οικόσημο του τελευταίου Μεγάλου Μαγίστρου στη Ρόδο, Φιλίπ Βιγιέρ ντ λΊσλ Αντάμ. Ο προμαχώνας της Ιταλίας ή προμαχώνα ντελ Καρέτο είναι το μέρος όπου τα στρατεύματα του Μωάμεθ Β΄ υπερκέρασαν τα τείχη και στη συνέχεια απωθήθηκαν από τους ιππότες κατά την πολιορκία του 1481. Ο Μεγάλος Μαγίστρος Φαμπρίτσιο ντελ Καρέτο τον είχε ενισχύσει με επάλξεις με θέσεις για πυροβόλα. Χτίστηκε μεταξύ 1396 και 1421 από τον Μεγάλο Δάσκαλο Φιλιμπέρτ ντε Ναιγιάκ πριν από την ανάπτυξη των κανόνων ανατολικά της Πύλης του Αγίου Παύλου που κλείνει το εμπορικό λιμάνι. Είχε τετράγωνο σχήμα όπως πολλοί άλλοι μεσαιωνικοί πύργοι και είχε ύψος 46 μέτρα. Ήταν το τέλος της ζώνης τοίχου στο λιμάνι και χρησιμοποιήθηκε ως πύργος παρακολούθησης. Καταστράφηκε από τους σεισμούς του 19ου αιώνα και κατεδαφίστηκε από την οθωμανική διοίκηση. Είναι γνωστός ως Πύργος της Γαλλίας ή Πύργος του Αγγέλου. Ήταν ένας από τους δύο πύργους που προστατεύουν το Εμπορικό Λιμάνι (Εμπόριον). Χτίστηκε στο φυσικό μώλο ανατολικά του λιμανιού από τον Μεγάλο Μαγίστρο ντ'Ωμπισόν, ο οποίος είχε τοποθετήσει το εθνόσημο της Γαλλίας στον πύργο (εξ ου και ένα από τα ονόματά του). Στον μώλο υπήρχαν αρχικά 13 ανεμόμυλοι. Σήμερα έχει απομείνει μόνο ένας. Το Μανδράκι ήταν το στρατιωτικό λιμάνι και φυλασσόταν από έναν πύργο που χτίστηκε μεταξύ 1464 και 1467 από τον Μεγάλο Μαγίστρο Θακόστα στο τέλος του φυσικού μώλου. Μετά την πολιορκία της Ρόδου το 1480 ο Μεγάλος Μαγίστρος ντ'Ωμπισόν πρόσθεσε έναν προμαχώνα γύρω από τον πύργο μετατρέποντάς τον σε φρούριο στη θάλασσα. Αυτός ο προμαχώνας (ανάχωμα) χτίστηκε στη μέση της τάφρου μαζί με άλλους δύο μετά την πολιορκία του 1480. Εμπόδισε τα κανόνια να βάλουν απευθείας στα τείχη και εάν οι επιτιθέμενοι είχαν εισέλθει στην τάφρο, η τάφρος ήταν προσβάσιμη μέσω υπόγειων διόδων που θα μπορούσαν να ανατιναχθούν γρήγορα σε περίπτωση υποχώρησης. Το 1522, οι Οθωμανοί προσπάθησαν να υπονομεύσουν τους προμαχώνες με σήραγγες κάτω από την τάφρο. Ο προμαχώνας της Ισπανίας βρίσκεται στη νοτιοδυτική πλευρά των τειχών, δίπλα στην Πύλη του Αγίου Αθανασίου, και φυλάσσονταν από τους ιππότες της γλώσσας της Ισπανίας. Τοποθετημένος στη νότια πλευρά των τειχών μεταξύ της Πύλης του Αγίου Αθανασίου και της Πύλης του Αγίου Ιωάννη φυλάσσονταν από τους ιππότες της γλώσσας της Αγγλίας. Το ανάχωμα της Ιταλίας τοποθετήθηκε στο νοτιοανατολικό τμήμα του τείχους ακριβώς βόρεια του Προμαχώνα της Ιταλίας και φυλασσόταν από τους ιππότες της γλώσσας της Ιταλίας. Καταστράφηκε εν μέρει και χωρίστηκε σε τρία τμήματα από την ιταλική διοίκηση για να διανοίξει την Πύλη Ακαντιάς. Μέσα στις οχυρώσεις της Ρόδου είναι η μεγαλύτερη ενεργή μεσαιωνική πόλη στην Ευρώπη, με πάνω από 6.000 κατοίκους. Η μεσαιωνική πόλη, πέρα από μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO, είναι επίσης σημαντικό τουριστικό αξιοθέατο. Η μεσαιωνική πόλη (Παλαιά Πόλη) περιέχει διάφορα αξιοθέατα, συμπεριλαμβανομένων του πύργου του ρολογιού, της πλατείας Σωκράτη, της πλατείας Εβραίων, το παλιό χαμάμ, το Σουλεϊμάν Τζαμί, την οδό των ιπποτών και το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Η μεσαιωνική πόλη περιέχει έναν αριθμό διαφορετικών αρχιτεκτονικών ρυθμών, λόγω της ιστορίας της. Η πόλη αναπτύχθηκε ως επί το πλείστον από τους Ιππότες του Αγίου Ιωάννη, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν την κυρίως γοτθική αρχιτεκτονική της. Ωστόσο, μετά τη δεύτερη Πολιορκία της Ρόδου, η μεσαιωνική πόλη αναπτύχθηκε επίσης στην οθωμανική εποχή. Κατασκευάστηκαν νέα κτίρια που περιλαμβάνουν τζαμιά, δημόσια λουτρά και αρχοντικά για τους νέους κατοίκους. Η αρχιτεκτονική σημασία της Ρόδου, συνοψίζεται από την UNESCO όταν αναφέρει: «με τα φράγκικα και τα οθωμανικά κτίριά της, η παλιά πόλη της Ρόδου είναι ένα σημαντικό σύνολο παραδοσιακών ανθρώπινων οικισμών, που χαρακτηρίζονται από διαδοχικά και σύνθετα φαινόμενα αφομοίωσης. Η επαφή με τις παραδόσεις των Δωδεκανήσων άλλαξε τις μορφές της γοτθικής αρχιτεκτονικής και η οικοδόμηση μετά το 1523 συνδύασε δημοτικές μορφές που προέκυψαν από τη συνάντηση δύο κόσμων με διακοσμητικά στοιχεία οθωμανικής προέλευσης. Όλα τα δομημένα στοιχεία που χρονολογούνται πριν από το 1912 έχουν γίνει ευάλωτα λόγω της εξέλιξης των συνθηκών διαβίωσης και πρέπει να προστατεύονται όσο τα μεγάλα θρησκευτικά, πολιτικά και στρατιωτικά μνημεία, οι εκκλησίες, τα μοναστήρια, τα τζαμιά, τα λουτρά, τα παλάτια, τα φρούρια, οι πύλες και επάλξεις.»Η μεσαιωνική πόλη της Ρόδου ήταν το σκηνικό μιας σειράς ταινιών, συμπεριλαμβανομένων της Τα Κανόνια του Ναβαρόνε. David Nicolle "Ιππότες της Ιερουσαλήμ: η σταυροφορική διάταξη των Hospitallers 1100-1565"-Osprey Publishing, 2008 Gino Manicone "Rodi sposa del sole", Casamari, La Monastica, 1992. Υπουργείο Πολιτισμού - Επιτροπή εποπτείας έργων για τα μνημεία της μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου "Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου - Έργα Αναστήλωσης (1985-2000) - Μέρος Πρώτο" Ρόδος, 2001 Υπουργείο Πολιτισμού - Επιτροπή εποπτείας έργων για τα μνημεία της μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου "Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου - Έργα Αναστήλωσης (1985-2000) - Δεύτερο Μέρος" Ρόδος, 2001