Συνταγματική κρίση στη Ρωσία (1993)

Η συνταγματική κρίση του 1993, γνωστή και ως πραξικόπημα του Οκτώβρη του 1993, ή βομβαρδισμός του Λευκού Οίκου, ήταν μια πολιτική αντιπαράθεση και μια συνταγματική κρίση μεταξύ του Ρώσου προέδρου Μπορίς Γέλτσιν και του Ανώτατου Σοβιέτ της Ρωσίας που κατέληξε σε μια αιματηρή σφαγή φιλοκοινοβουλευτικών διαδηλωτών όταν ο Γέλτσιν διέταξε τη χρήση στρατιωτικής βίας. Οι σχέσεις του προέδρου με το κοινοβούλιο είχαν επιδεινωθεί εδώ και καιρό. Η μάχη για την εξουσία έφτασε στην κρίση της στις 21 Σεπτεμβρίου 1993, όταν ο Γέλτσιν σκόπευε να διαλύσει το ανώτατο όργανο της χώρας (Κογκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων) και το κοινοβούλιο (Ανώτατο Σοβιέτ), αν και το σύνταγμα δεν έδινε στον πρόεδρο την εξουσία να το κάνει. Ο Γέλτσιν δικαιολόγησε τις εντολές του με τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος του Απριλίου 1993, αν και πολλοί στη Ρωσία τόσο τότε όσο και τώρα ισχυρίζονται ότι το δημοψήφισμα δεν ήταν δίκαιο. Σε απάντηση, το κοινοβούλιο ακύρωσε την απόφαση του προέδρου και ανακήρυξε τον αντιπρόεδρο Αλεξάντρ Ρούτσκοϊ ως αναπληρωτή πρόεδρο. Στις 3 Οκτωβρίου, διαδηλωτές αφαίρεσαν τους κλοιούς της πολιτοφυλακής γύρω από το κοινοβούλιο και, με την προτροπή των αρχηγών τους, κατέλαβαν τα γραφεία του Δημάρχου και προσπάθησαν να εισβάλουν στο τηλεοπτικό κέντρο του Ostankino. Ο στρατός, ο οποίος αρχικά είχε δηλώσει την ουδετερότητά του, εισέβαλε στο κτίριο του Ανώτατου Σοβιέτ τις πρώτες πρωινές ώρες της 4ης Οκτωβρίου με εντολή του Γέλτσιν και συνέλαβε τους ηγέτες της αντίστασης. Στο αποκορύφωμα της κρίσης, ορισμένοι θεωρούσαν ότι η Ρωσία ήταν στο χείλος του εμφυλίου πολέμου. Η δεκαήμερη σύγκρουση έγινε το πιο θανατηφόρο γεγονός οδομαχιών στην ιστορία της Μόσχας από την εποχή της Οκτωβριανής Επανάστασης. Σύμφωνα με τη Γενική Εισαγγελία, 147 άνθρωποι σκοτώθηκαν και 437 τραυματίστηκαν.

 Η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε στις 26 Δεκεμβρίου 1991. Στη Ρωσία, το πρόγραμμα οικονομικής μεταρρύθμισης του Γέλτσιν τέθηκε σε ισχύ στις 2 Ιανουαρίου 1992. Αμέσως μετά, οι τιμές εκτοξεύτηκαν στα ύψη, οι κρατικές δαπάνες μειώθηκαν και τέθηκαν σε ισχύ δυσβάσταχτοι νέοι φόροι. Μια βαθιά πιστωτική κρίση έκλεισε πολλές βιομηχανίες και οδήγησε σε παρατεταμένη ύφεση. Ως αποτέλεσμα, η ανεργία έφτασε σε επίπεδα ρεκόρ. Το πρόγραμμα άρχισε να χάνει την υποστήριξη και η επακόλουθη πολιτική αντιπαράθεση μεταξύ του Γέλτσιν από τη μια πλευρά και της αντίθεσης στη ριζοσπαστική οικονομική μεταρρύθμιση από την άλλη, επικεντρώθηκε ολοένα και περισσότερο στους δύο κλάδους της κυβέρνησης. Καθ' όλη τη διάρκεια του 1992, η αντίθεση στις μεταρρυθμιστικές πολιτικές του Γέλτσιν έγινε ισχυρότερη και πιο δυσεπίλυτη μεταξύ των γραφειοκρατών που ανησυχούσαν για την κατάσταση της ρωσικής βιομηχανίας και μεταξύ των περιφερειακών ηγετών που ήθελαν περισσότερη ανεξαρτησία από τη Μόσχα. Ο αντιπρόεδρος της Ρωσίας, Aleksandr Rutskoy, κατήγγειλε το πρόγραμμα Γέλτσιν ως «οικονομική γενοκτονία». Από το 1991 έως το 1998 τα πρώτα επτά χρόνια της εξουσίας του Γέλτσιν, το ρωσικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (μετρούμενο σε ισοτιμία αγοραστικής δύναμης) μειώθηκε από πάνω από δύο τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ ετησίως σε λιγότερο από 1, 4 τρισεκατομμύριο ΗΠΑ ετησίως. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν περίπου 2,58 δισεκατομμύρια δολάρια επίσημης βοήθειας στη Ρωσία κατά τα οκτώ χρόνια της προεδρίας του Κλίντον, για να οικοδομηθεί ένα νέο οικονομικό σύστημα και ενθάρρυνε τις αμερικανικές επιχειρήσεις να επενδύσουν. Οι ηγέτες πλούσιων σε πετρέλαιο δημοκρατιών όπως το Ταταρστάν και η Μπασκιρία ζήτησαν πλήρη ανεξαρτησία από τη Ρωσία. Επίσης καθ' όλη τη διάρκεια του 1992, ο Γέλτσιν συγκρούστηκε με το Ανώτατο Σοβιέτ (το μόνιμο νομοθετικό σώμα) και το Ρωσικό Κογκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων (το ανώτατο νομοθετικό σώμα της χώρας, από το οποίο προέρχονται τα μέλη του Ανώτατου Σοβιέτ) για έλεγχο της κυβέρνησης και της κυβερνητικής πολιτικής. Το 1992, ο πρόεδρος του Ανώτατου Σοβιέτ της Ρωσίας, Ρουσλάν Χασμπουλάτοφ, αντιτάχθηκε στις μεταρρυθμίσεις, παρόλο που ισχυρίστηκε ότι υποστήριξε τους γενικούς στόχους του Γέλτσιν. Ο πρόεδρος ανησυχούσε για τους όρους των συνταγματικών τροποποιήσεων που εγκρίθηκαν στα τέλη του 1991, πράγμα που σήμαινε ότι οι ειδικές του εξουσίες επρόκειτο να λήξουν μέχρι τα τέλη του 1992 (ο Γιέλτσιν επέκτεινε τις εξουσίες της προεδρίας πέρα από τα κανονικά συνταγματικά όρια για την πραγματοποίηση της μεταρρύθμισης). Ο Γέλτσιν, εν αναμονή της εφαρμογής του προγράμματος ιδιωτικοποιήσεών του, ζήτησε από το κοινοβούλιο να αποκαταστήσει τις εξουσίες του για τα διατάγματα (μόνο το κοινοβούλιο είχε την εξουσία να αντικαταστήσει ή να τροποποιήσει το σύνταγμα). Αλλά στο Ρωσικό Κογκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων και στο Ανώτατο Σοβιέτ, οι βουλευτές αρνήθηκαν να υιοθετήσουν ένα νέο σύνταγμα που θα κατοχύρωνε το εύρος των προεδρικών εξουσιών που απαιτούσε ο Γέλτσιν. Μια άλλη αιτία σύγκρουσης ονομάζεται επίσης η επανειλημμένη άρνηση του Κογκρέσου των Λαϊκών Αντιπροσώπων να επικυρώσει τις Συμφωνίες του Μπελάβεζ για τον τερματισμό της ύπαρξης της ΕΣΣΔ και να εξαιρέσει από το κείμενο του Συντάγματος του 1978 αναφορές στο Σύνταγμα και τους νόμους της ΕΣΣΔ. Έβδομο Συνέδριο των Λαϊκών Βουλευτών Κατά τη σύνοδό του τον Δεκέμβριο, το κοινοβούλιο συγκρούστηκε με τον Γέλτσιν σε μια σειρά ζητημάτων και η σύγκρουση έφτασε στο ανώτατο σημείο στις 9 Δεκεμβρίου όταν το κοινοβούλιο αρνήθηκε να επικυρώσει τον διορισμό του Γέγκορ Γκαιντάρ ως υπουργό, τον ευρέως αντιδημοφιλή αρχιτέκτονα της ρωσικής απελευθέρωσης της αγοράς "θεραπείας σοκ". Το κοινοβούλιο αρνήθηκε να διορίσει τον Γκαϊντάρ, απαιτώντας τροποποιήσεις του οικονομικού προγράμματος και έδωσε εντολή στην Κεντρική Τράπεζα, η οποία βρισκόταν υπό τον έλεγχο του κοινοβουλίου, να συνεχίσει να εκδίδει πιστώσεις σε επιχειρήσεις για να τις εμποδίσει να κλείσουν. Σε μια οργισμένη ομιλία την επόμενη μέρα στις 10 Δεκεμβρίου, ο Γέλτσιν κατηγόρησε το Κογκρέσο ότι εμπόδισε τις μεταρρυθμίσεις της κυβέρνησης και πρότεινε στον λαό να αποφασίσει για δημοψήφισμα, ποια πορεία θα υποστηρίξουν οι πολίτες της Ρωσίας; Την πορεία του Προέδρου, μια πορεία μετασχηματισμών ή η πορεία του Κογκρέσου, του Ανωτάτου Σοβιέτ και του Προέδρου του, μια πορεία προς την αναδίπλωση των μεταρρυθμίσεων και τελικά προς την εμβάθυνση της κρίσης. Το Κοινοβούλιο απάντησε ψηφίζοντας υπέρ του ελέγχου του στρατού. Στις 12 Δεκεμβρίου, ο Γέλτσιν και ο πρόεδρος του κοινοβουλίου Χασμπουλάτοφ συμφώνησαν σε έναν συμβιβασμό που περιελάμβανε τις ακόλουθες διατάξεις: (Α) ένα εθνικό δημοψήφισμα για τη διαμόρφωση ενός νέου ρωσικού συντάγματος που θα διεξαχθεί τον Απρίλιο του 1993. (Β) οι περισσότερες εξουσίες έκτακτης ανάγκης του Γέλτσιν παραταθούν μέχρι το δημοψήφισμα. (Γ) το κοινοβούλιο διεκδίκησε το δικαίωμά του να προτείνει και να ψηφίσει τις δικές του επιλογές για πρωθυπουργό και (Δ) το κοινοβούλιο διεκδίκησε το δικαίωμά του να απορρίψει τις επιλογές του προέδρου να ηγηθεί των υπουργείων Άμυνας, Εξωτερικών, Εσωτερικών και Ασφαλείας. Ο Γέλτσιν όρισε τον Βίκτορ Τσερνομιρντίν για πρωθυπουργό στις 14 Δεκεμβρίου και το κοινοβούλιο τον επικύρωσε. Ο συμβιβασμός του Γέλτσιν τον Δεκέμβριο του 1992 με το έβδομο Συνέδριο των Λαϊκών Βουλευτών απέτυχε προσωρινά. Στις αρχές του 1993 παρατηρήθηκε μία αυξανόμενη ένταση μεταξύ του Γέλτσιν και του κοινοβουλίου σχετικά με τη γλώσσα του δημοψηφίσματος και την κατανομή της εξουσίας. Σε μια σειρά από συγκρούσεις σχετικά με την πολιτική, το Κογκρέσο περιόρισε τις έκτακτες εξουσίες του προέδρου, τις οποίες του είχε παραχωρήσει στα τέλη του 1991. Το νομοθετικό σώμα, που συγκροτήθηκε από τον Πρόεδρο Χασμπουλάτοφ, άρχισε να αισθάνεται ότι θα μπορούσε να εμποδίσει ή ακόμη και να νικήσει τον πρόεδρο. Η τακτική που υιοθέτησε ήταν να διαβρώσει σταδιακά τον προεδρικό έλεγχο στην κυβέρνηση. Σε απάντηση, ο πρόεδρος προκήρυξε δημοψήφισμα για το σύνταγμα για τις 11 Απριλίου. Όγδοο συνέδριο Το όγδοο Συνέδριο των Λαϊκών Αντιπροσώπων άνοιξε στις 10 Μαρτίου 1993 με μια ισχυρή επίθεση στον πρόεδρο Γέλτσιν από τον Χασμπουλάτοφ, ο οποίος κατηγόρησε τον Γέλτσιν ότι ενεργούσε αντισυνταγματικά. Στα μέσα Μαρτίου, μια έκτακτη σύνοδος του Κογκρέσου των Λαϊκών Αντιπροσώπων ψήφισε την τροποποίηση του συντάγματος, την αφαίρεση του Γέλτσιν από πολλές από τις εξουσίες του και την ακύρωση του προγραμματισμένου δημοψηφίσματος του Απριλίου, ανοίγοντας ξανά την πόρτα σε νομοθεσία που θα μετατοπίσει την ισορροπία δυνάμεων μακριά από τον Γέλτσιν. Ο Βλαντιμίρ Σουμέικο, πρώτος αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, δήλωσε ότι το δημοψήφισμα θα διεξαχθεί κανονικά, αλλά στις 25 Απριλίου. Το κοινοβούλιο διεύρυνε σταδιακά την επιρροή του στην κυβέρνηση. Στις 16 Μαρτίου, ο πρόεδρος υπέγραψε ένα διάταγμα που έδινε το αξίωμα του Υπουργικού Συμβουλίου στον Βίκτωρ Γερασένκο, πρόεδρο της κεντρικής τράπεζας, και τρεις άλλους αξιωματούχους. Αυτό ήταν σύμφωνο με την απόφαση του όγδοου συνεδρίου καθώς αυτοί οι αξιωματούχοι έπρεπε να είναι μέλη της κυβέρνησης. Η απόφαση του συνεδρίου, ωστόσο, είχε καταστήσει σαφές ότι ως υπουργοί θα συνεχίσουν να υπάγονται στο κοινοβούλιο. Γενικά, η νομοθετική δραστηριότητα του κοινοβουλίου μειώθηκε το 1993, καθώς η ατζέντα του κυριαρχούσε ολοένα και περισσότερο από τις προσπάθειες για αύξηση των κοινοβουλευτικών εξουσιών και μείωση αυτών του προέδρου. «Ειδικό καθεστώς» Η απάντηση του προέδρου Γέλτσιν ήταν δραματική. Στις 20 Μαρτίου, ο Γέλτσιν απευθύνθηκε με διάγγελμα στο έθνος από την τηλεόραση, δηλώνοντας ότι είχε υπογράψει ένα διάταγμα για ένα "ειδικό καθεστώς" , βάσει του οποίου θα αναλάμβανε την έκτακτη εκτελεστική εξουσία εν αναμονή των αποτελεσμάτων του δημοψήφισμα για το χρονοδιάγραμμα των νέων βουλευτικών εκλογών και για ένα νέο σύνταγμα. Ο Γέλτσιν επιτέθηκε επίσης σφοδρά στο κοινοβούλιο, κατηγορώντας τους βουλευτές ότι προσπάθησαν να αποκαταστήσουν την τάξη της σοβιετικής εποχής. Αμέσως μετά την τηλεοπτική ομιλία του Γέλτσιν, ο Βαλέρι Ζόρκιν (Πρόεδρος του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Ρωσικής Ομοσπονδίας ), ο Γιούρι Βορόνιν (πρώτος αντιπρόεδρος του Ανώτατου Σοβιέτ), ο Αλεξάντερ Ρούτσκοϊ και ο Βαλεντίν Στεπάνκοφ ( Γενικός Εισαγγελέας) έκαναν δημόσια ομιλία καταδικάζοντας το διαγγέλμα του Γέλτσιν ως αντισυνταγματική. Στις 23 Μαρτίου, αν και δεν είχε ακόμη το υπογεγραμμένο έγγραφο, το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε ότι ορισμένα από τα μέτρα που προτάθηκαν στην τηλεοπτική ομιλία του Γέλτσιν ήταν αντισυνταγματικά. Ωστόσο, το ίδιο το διάταγμα, που δημοσιεύτηκε μόλις λίγες μέρες αργότερα, δεν περιείχε αντισυνταγματικά μέτρα. Ένατο συνέδριο Το ένατο συνέδριο, το οποίο άνοιξε στις 26 Μαρτίου, ξεκίνησε με μια έκτακτη σύνοδο του Κογκρέσου των Λαϊκών Αντιπροσώπων που συζητούσε τα έκτακτα μέτρα για την υπεράσπιση του συντάγματος, συμπεριλαμβανομένης της παραπομπής του Προέδρου Γέλτσιν. Ο Γέλτσιν παραδέχτηκε ότι είχε κάνει λάθη και προσέγγισε τους ψηφοφόρους στο κοινοβούλιο. Ο Γέλτσιν επέζησε ελάχιστα από μια ψηφοφορία μομφής στις 28 Μαρτίου καθώς οι ψήφοι υπέρ της παραπομπής υπολείπονταν κατά 72 από τις 689 ψήφους που απαιτούνταν για την πλειοψηφία των 2/3. Η παρόμοια πρόταση για την απόλυση του Ρουσλάν Χασμπουλάτοφ, του προέδρου του Ανώτατου Σοβιέτ απορίφθηκε με μεγαλύτερη διαφορά (339 υπέρ της πρότασης), αν και 614 βουλευτές ήταν αρχικά υπέρ της συμπερίληψης της επανεκλογής του προέδρου στην ημερήσια διάταξη, ένα ενδεικτικό σημάδι της αδυναμίας των θέσεων του ίδιου του Χασμπουλάτοφ (517 ψήφοι υπέρ θα αρκούσαν). Μέχρι το ένατο Συνέδριο, το νομοθετικό σώμα κυριαρχούνταν από το κοινό κομμουνιστικό-εθνικιστικό μπλοκ Ρωσικής Ενότητας, που περιλάμβανε εκπροσώπους της ΚΚΡΟ και της παράταξης της Πατρίδας (κομμουνιστές, συνταξιούχοι στρατιωτικοί και άλλοι βουλευτές σοσιαλιστικού προσανατολισμού ), την Αγροτική Ένωση και την φατρία «Ρωσία» με επικεφαλής τον Σεργκέι Μπαμπούριν. Αυτές οι ομάδες, μαζί με πιο «κεντρώες» ομάδες (όπως η «Αλλαγή»), άφησε το αντίπαλο μπλοκ των υποστηρικτών του Γέλτσιν («Δημοκρατική Ρωσία», «Ριζοσπάστες δημοκράτες») σε σαφή μειοψηφία. Εθνικό δημοψήφισμα Το δημοψήφισμα θα πραγματοποιηθεί κανονικά, αλλά επειδή η ψηφοφορία για την παραπομπή απέτυχε, το Κογκρέσο των Λαϊκών Βουλευτών προσπάθησε να θέσει νέους όρους για ένα λαϊκό δημοψήφισμα. Η εκδοχή του νομοθετικού σώματος για το δημοψήφισμα περιείχε το ερώτημα εάν οι πολίτες είχαν εμπιστοσύνη στον Γέλτσιν, ενέκριναν τις μεταρρυθμίσεις του και υποστήριζαν πρόωρες προεδρικές και βουλευτικές εκλογές. Το κοινοβούλιο ψήφισε ότι για να κερδίσει, ο πρόεδρος θα πρέπει να συγκεντρώσει το 50 % του συνόλου του εκλογικού σώματος, αντί του 50 % όσων πραγματικά ψήφισαν, για να αποφευχθούν οι πρόωρες προεδρικές εκλογές. Αυτή τη φορά, το Συνταγματικό Δικαστήριο υποστήριξε τον Γέλτσιν και έκρινε ότι ο πρόεδρος απαιτούσε μόνο απλή πλειοψηφία σε δύο ζητήματα: την εμπιστοσύνη σε αυτόν και την οικονομική και κοινωνική πολιτική. Επίσης θα χρειαζόταν τη στήριξη του μισού εκλογικού σώματος για να προκηρύξει νέες βουλευτικές και προεδρικές εκλογές. Στις 25 Απριλίου, η πλειοψηφία των ψηφοφόρων εξέφρασε εμπιστοσύνη στον πρόεδρο και ζήτησε νέες βουλευτικές εκλογές. Ο Γέλτσιν χαρακτήρισε τα αποτελέσματα ως εντολή για να συνεχίσει στην εξουσία. Πριν από το δημοψήφισμα, ο Γέλτσιν είχε υποσχεθεί να παραιτηθεί, εάν το εκλογικό σώμα δεν εκφράσει εμπιστοσύνη στις πολιτικές του. Αν και αυτό επέτρεψε στον πρόεδρο να δηλώσει ότι ο πληθυσμός τον υποστήριξε και όχι το κοινοβούλιο, ο Γέλτσιν δεν είχε συνταγματικό μηχανισμό για να εφαρμόσει τη νίκη του. Όπως και πριν, ο πρόεδρος έπρεπε να απευθύνει έκκληση στους πολίτες για τους επικεφαλείς του νομοθετικού σώματος. Την 1η Μαΐου, οι αντικυβερνητικές διαδηλώσεις που οργανώθηκαν από τη σκληροπυρηνική αντιπολίτευση έγιναν βίαιες. Στην οργάνωση της διαμαρτυρίας και στην πορεία της συμμετείχαν πολυάριθμοι βουλευτές του Ανώτατου Σοβιέτ. Ένας αστυνομικός της ΟΜΟΝ τραυματίστηκε θανάσιμα κατά τη διάρκεια της ταραχής. Ως αντίδραση, αρκετοί εκπρόσωποι της διανόησης της Αγίας Πετρούπολης έστειλαν αναφορά στον πρόεδρο Γέλτσιν , ζητώντας του «να τεθεί τέλος στην εγκληματικότητα του δρόμου κάτω από πολιτικά συνθήματα». Στις 29 Απριλίου 1993, ο Μπόρις Γέλτσιν δημοσίευσε το κείμενο του συντάγματος που πρότεινε σε μια συνάντηση υπουργών της κυβέρνησης και ηγετών των δημοκρατιών και των περιφερειών, σύμφωνα με το ITAR-TASS. Στις 12 Μαΐου ο Γέλτσιν κάλεσε για μια ειδική συνέλευση του Ομοσπονδιακού Συμβουλίου, η οποία είχε σχηματιστεί στις 17 Ιουλίου 1990 στο γραφείο του Προέδρου του Ανώτατου Σοβιέτ της Ρωσικής SFSR, και άλλους εκπροσώπους, συμπεριλαμβανομένων πολιτικών ηγετών από ένα ευρύ φάσμα κυβερνητικών ιδρυμάτων, περιφερειών, δημόσιων οργανισμών και πολιτικών κομμάτων, για να οριστικοποιήσουν ένα προσχέδιο για ένα νέο σύνταγμα από τις 5 έως τις 10 Ιουνίου και ακολούθησε παρόμοιο διάταγμα στις 21 Μαΐου. Μετά από πολύ δισταγμό, η Συνταγματική Επιτροπή του Κογκρέσου των Λαϊκών Βουλευτών αποφάσισε να συμμετάσχει και να παρουσιάσει το δικό της σχέδιο συντάγματος. Φυσικά, τα δύο βασικά προσχέδια περιείχαν αντίθετες απόψεις για τις νομοθετικές-εκτελεστικές σχέσεις. Περίπου 700 εκπρόσωποι στη διάσκεψη ενέκριναν τελικά ένα σχέδιο συντάγματος στις 12 Ιουλίου που προέβλεπε τη διεξαγωγή νομοθετικού σώματος και τη διάλυση του συνεδρίου. Αλλά επειδή το προσχέδιο του συντάγματος της συνέλευσης θα διέλυε το συνέδριο, υπήρχε μικρή πιθανότητα το συνέδριο να ψηφίσει τον εαυτό του εκτός λειτουργίας. Το Ανώτατο Σοβιέτ απέρριψε αμέσως το σχέδιο και δήλωσε ότι το Κογκρέσο των Λαϊκών Βουλευτών ήταν το ανώτατο νομοθετικό όργανο και ως εκ τούτου θα αποφάσιζε για το νέο σύνταγμα. Το κοινοβούλιο ήταν ενεργό τον Ιούλιο–Αύγουστο, ενώ ο πρόεδρος Γέλτσιν βρισκόταν σε διακοπές, και εξέδωσε μια σειρά διαταγμάτων που αναθεώρησαν την οικονομική πολιτική προκειμένου να τερματιστεί η διαίρεση της κοινωνίας. Ξεκίνησε επίσης έρευνες σε βασικούς συμβούλους του προέδρου, κατηγορώντας τους για διαφθορά. Ο Γέλτσιν επέστρεψε τον Αύγουστο και δήλωσε ότι θα χρησιμοποιήσει όλα τα μέσα, συμπεριλαμβανομένης της παράκαμψης του συντάγματος, για να επιτύχει νέες κοινοβουλευτικές εκλογές. Τον Ιούλιο, το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ρωσικής Ομοσπονδίας επιβεβαίωσε την εκλογή του Πιότρ Σουμίν ως επικεφαλής της διοίκησης της περιφέρειας Τσελιάμπινσκ, κάτι που ο Γέλτσιν είχε αρνηθεί να δεχτεί. Ως αποτέλεσμα, υπήρχε μια κατάσταση διπλής εξουσίας στην περιοχή αυτή από τον Ιούλιο έως τον Οκτώβριο του 1993, με δύο κυβερνήσεις να διεκδικούν ταυτόχρονα τη νομιμότητα. Μια άλλη σύγκρουση αφορούσε την απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Ρωσικής Ομοσπονδίας σχετικά με την περιφερειακή προεδρία στη Μορδοβία. Το δικαστήριο ανέθεσε το ζήτημα της νομιμότητας της κατάργησης της θέσης του προέδρου της περιοχής στο Συνταγματικό Δικαστήριο της Μορδοβίας. Ως αποτέλεσμα, ο λαϊκά εκλεγμένος Πρόεδρος Βασίλι Γκουσλιανίκοφ, μέλος του κινήματος υπέρ του Γιέλτσιν για τη Δημοκρατική Ρωσία, έχασε τη θέση του. Στη συνέχεια, το κρατικό πρακτορείο ειδήσεων ITAR-TASS σταμάτησε να δημοσιεύει πληροφορίες για μια σειρά από αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Το Ανώτατο Σοβιέτ προσπάθησε επίσης να προωθήσει εξωτερικές πολιτικές που διέφεραν από τη γραμμή του Γέλτσιν. Έτσι, στις 9 Ιουλίου 1993, εξέδωσε ψηφίσματα για τη Σεβαστούπολη, «επιβεβαιώνοντας το ρωσικό ομοσπονδιακό καθεστώς» της πόλης. Η Ουκρανία είδε την εδαφική της ακεραιότητα να διακυβεύεται και υπέβαλε καταγγελία στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Ο Γέλτσιν καταδίκασε το ψήφισμα του Ανώτατου Σοβιέτ. Τον Αύγουστο του 1993, ένας σχολιαστής ανέφερε την κατάσταση ως εξής: «Ο Πρόεδρος εκδίδει διατάγματα σαν να μην υπήρχε Ανώτατο Σοβιέτ και το Ανώτατο Σοβιέτ αναστέλλει διατάγματα σαν να μην υπήρχε Πρόεδρος». ( Izvestiya, 13 Αυγούστου 1993). Ο πρόεδρος Ο Γέλτσιν ξεκίνησε την επίθεσή του την 1η Σεπτεμβρίου, όταν προσπάθησε να αποπέμπψει τον Αντιπρόεδρο Ρούτσκοϊ, έναν βασικό αντίπαλο του. Ο Ρούτσκοϊ, που εξελέγη με την ίδιο μέθοδο με τον Γέλτσιν το 1991, ήταν ο αυτόματος διάδοχος του προέδρου. Ένας εκπρόσωπος του προέδρου είπε ότι είχε ανασταλεί λόγω εικαζόμενων κατηγοριών διαφθοράς, κάτι που δεν επιβεβαιώθηκε περαιτέρω. Στις 3 Σεπτεμβρίου, το Ανώτατο Σοβιέτ απέρριψε την αποπομπή του Ρούτσκοι από τον Γέλτσιν και παρέπεμψε το ζήτημα στο Συνταγματικό Δικαστήριο. Δύο εβδομάδες αργότερα ο Γέλτσιν δήλωσε ότι θα συμφωνούσε να προκηρύξει πρόωρες προεδρικές εκλογές υπό την προϋπόθεση ότι το κοινοβούλιο προκήρυξε επίσης εκλογές. Το κοινοβούλιο τον αγνόησε. Στις 18 Σεπτεμβρίου, ο Γιέλτσιν διόρισε τον Γκαιντάρ, ο οποίος είχε αναγκαστεί να παραιτηθεί από την κοινοβουλευτική αντιπολίτευση το 1992, αντιπρόεδρο της κυβέρνησης και αναπληρωτή πρωθυπουργό για οικονομικές υποθέσεις. Αυτός ο διορισμός ήταν απαράδεκτος για το Ανώτατο Σοβιέτ. Στις 21 Σεπτεμβρίου, ο Γέλτσιν κήρυξε τη διάλυση του Κογκρέσου των Λαϊκών Βουλευτών και του Ανώτατου Σοβιέτ. Αυτή η πράξη ήταν σε αντίθεση με ορισμένα άρθρα του Συντάγματος του 1978 (όπως τροποποιήθηκε το 1989–1993), όπως το άρθρο 121 6 που όριζε: Την ίδια στιγμή, ο Γέλτσιν επανέλαβε την ανακοίνωσή του για συνταγματικό δημοψήφισμα και νέες βουλευτικές εκλογές για τον Δεκέμβριο. Απέρριψε επίσης το Σύνταγμα του 1978, δηλώνοντας ότι είχε αντικατασταθεί από ένα που του έδινε έκτακτες εκτελεστικές εξουσίες. Σύμφωνα με το νέο σχέδιο, η Κάτω Βουλή θα είχε 450 βουλευτές και θα ονομαζόταν Κρατική Δούμα, το όνομα του ρωσικού νομοθετικού σώματος πριν από την επανάσταση των Μπολσεβίκων το 1917. Το Συμβούλιο της Ομοσπονδίας, το οποίο θα συγκεντρώσει εκπροσώπους από τις 89 υποδιαιρέσεις της Ρωσικής Ομοσπονδίας, θα αναλάβει το ρόλο της Άνω Βουλής. Ο Γέλτσιν ισχυρίστηκε ότι διαλύοντας το ρωσικό κοινοβούλιο τον Σεπτέμβριο του 1993 άνοιγε τον δρόμο για μια ταχεία μετάβαση σε μια λειτουργική οικονομία της αγοράς. Με αυτή τη δέσμευση, έλαβε ισχυρή υποστήριξη από τις ηγετικές δυνάμεις της Δύσης. Ο Γέλτσιν απολάμβανε μια ισχυρή σχέση με τις δυτικές δυνάμεις, ιδιαίτερα τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά η σχέση τον έκανε αντιδημοφιλή σε πολλούς Ρώσους. Στη Ρωσία, η πλευρά του Γέλτσιν είχε τον έλεγχο της τηλεόρασης, όπου δεν εκφράστηκαν σχεδόν καθόλου φιλοκοινοβουλευτικές απόψεις κατά τη διάρκεια της κρίσης Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου. Ο Ρούτσκοι χαρακτήρισε την κίνηση του Γέλτσιν ένα βήμα προς ένα πραξικόπημα . Την επόμενη μέρα, το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε ότι ο Γέλτσιν είχε παραβιάσει το σύνταγμα και μπορούσε να αποπεμφθεί. Κατά τη διάρκεια μιας ολονύχτιας συνόδου, υπό την προεδρία του Χασμπούλατοφ, το κοινοβούλιο κήρυξε άκυρο το διάταγμα του προέδρου. Ο Ρούτσκοι ανακηρύχθηκε αναπληρωτής πρόεδρος μέχρι τις νέες εκλογές. Απέλυσε τους βασικούς υπουργούς Πάβελ Γκράτσεφ (άμυνα), Nikolay Golushko (ασφάλεια), και Βίκτωρ Γέριν (εσωτερικών). Η Ρωσία είχε τώρα δύο προέδρους και δύο υπουργούς Άμυνας, Ασφάλειας και Εσωτερικών. Αν και ο Γκενάντι Ζιουγκάνοφ και άλλοι κορυφαίοι ηγέτες του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ρωσικής Ομοσπονδίας δεν συμμετείχαν στις εκδηλώσεις, μεμονωμένα μέλη κομμουνιστικών οργανώσεων υποστήριξαν ενεργά το κοινοβούλιο. Στις 23 Σεπτεμβρίου, συγκλήθηκε το Συνέδριο των Λαϊκών Βουλευτών (η απαρτία ήταν 638). Το Κογκρέσο υποτίθεται ότι πραγματοποιήθηκε για να αποπέμπψει τον Γέλτσιν. Την ίδια μέρα, ο Γέλτσιν ανακοίνωσε προεδρικές εκλογές για τον Ιούνιο του 1994 Στις 24 Σεπτεμβρίου, το Κογκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων ψήφισε τη διεξαγωγή ταυτόχρονων βουλευτικών και προεδρικών εκλογών έως τον Μάρτιο του 1994 Ο Γέλτσιν χλεύασε την πρόταση που υποστηρίχθηκε από το κοινοβούλιο για ταυτόχρονες εκλογές και απάντησε την επόμενη μέρα διακόπτοντας το ρεύμα, την τηλεφωνική υπηρεσία και το ζεστό νερό στο κτήριο του κοινοβουλίου. Ο Γέλτσιν πυροδότησε επίσης την λαϊκή αναταραχή με τη διάλυση ενός Κογκρέσου και του κοινοβουλίου που αντιτίθενται όλο και περισσότερο στις νεοφιλελεύθερες οικονομικές του μεταρρυθμίσεις. Δεκάδες χιλιάδες Ρώσοι παρέλασαν στους δρόμους της Μόσχας προσπαθώντας να ενισχύσουν τον κοινοβουλευτισμό. Οι διαδηλωτές διαμαρτύρονταν για την επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης. Από το 1989, το ΑΕΠ μειώνονταν, η διαφθορά ήταν ανεξέλεγκτη, το βίαιο έγκλημα εκτοξεύτηκε στα ύψη, οι ιατρικές υπηρεσίες κατέρρεαν και το προσδόκιμο ζωής μειώθηκε. Ο Γέλτσιν έπαιρνε επίσης όλο και περισσότερο την ευθύνη. Εξακολουθεί να συζητείται έντονα μεταξύ των δυτικών οικονομολόγων, κοινωνικών επιστημόνων και υπευθύνων χάραξης πολιτικής σχετικά με το εάν το ΔΝΤ, η Παγκόσμια Τράπεζα και οι μεταρρυθμιστικές πολιτικές που υιοθέτησαν στη Ρωσία, οι οποίες υποστηρίζονται από το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ, που συχνά αποκαλούνται «θεραπεία σοκ», ήταν ή όχι υπεύθυνες για τη Ρωσία, με το φτωχό ιστορικό των οικονομικών επιδόσεων τη δεκαετία του 1990, ή μάλλον, ή ότι ο Γέλτσιν δεν είχε προχωρήσει αρκετά. Σύμφωνα με το υποστηριζόμενο από τη Δύση οικονομικό πρόγραμμα που υιοθέτησε ο Γέλτσιν, η ρωσική κυβέρνηση έλαβε ταυτόχρονα πολλά ριζικά μέτρα που υποτίθεται ότι θα σταθεροποιούσαν την οικονομία εξισορροπώντας τις κρατικές δαπάνες και τα έσοδα και αφήνοντας τη ζήτηση της αγοράς να καθορίσει τις τιμές και την προσφορά των αγαθών. Στο πλαίσιο των μεταρρυθμίσεων, η κυβέρνηση άφησε τις περισσότερες τιμές να κυμαίνονται, αύξησε τους φόρους και μείωσε δραστικά τις δαπάνες στη βιομηχανία και τις κατασκευές. Αυτές οι πολιτικές προκάλεσαν εκτεταμένες δυσκολίες καθώς πολλές κρατικές επιχειρήσεις βρέθηκαν χωρίς παραγγελίες ή χρηματοδότηση. Το σκεπτικό του προγράμματος ήταν να συμπιέσει την ενσωματωμένη πληθωριστική πίεση έξω από την οικονομία, έτσι ώστε οι πρόσφατα ιδιωτικοποιημένοι παραγωγοί να αρχίσουν να παίρνουν λογικές αποφάσεις σχετικά με την παραγωγή, τις τιμές και τις επενδύσεις αντί για χρόνια υπερβολική χρήση πόρων, όπως στη σοβιετική εποχή . Αφήνοντας την αγορά και όχι τον κεντρικό σχεδιασμό να καθορίζουν τις τιμές, τα μείγματα προϊόντων, τα επίπεδα παραγωγής και τα παρόμοια, οι μεταρρυθμιστές σκόπευαν να δημιουργήσουν μια δομή κινήτρων στην οικονομία όπου η αποτελεσματικότητα και ο κίνδυνος θα ανταμείβονταν και η σπατάλη και η απροσεξία θα τιμωρούνταν. Η άρση των αιτιών του χρόνιου πληθωρισμού, υποστήριξαν οι αρχιτέκτονες της μεταρρύθμισης, ήταν προϋπόθεση για όλες τις άλλες μεταρρυθμίσεις. Ο υπερπληθωρισμός θα κατέστρεφε τόσο τη δημοκρατία όσο και την οικονομική πρόοδο και μόνο με τη σταθεροποίηση του κρατικού προϋπολογισμού θα μπορούσε η κυβέρνηση να προχωρήσει στην αναδιάρθρωση της οικονομίας. Ένα παρόμοιο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων είχε εγκριθεί στην Πολωνία τον Ιανουάριο του 1990, με γενικά ευνοϊκά αποτελέσματα. Ωστόσο, οι δυτικοί επικριτές της μεταρρύθμισης του Γέλτσιν, κυρίως ο Τζόζεφ Στίγκλιτς και ο Μάρσαλ Γκόλντμαν (οι οποίοι θα ευνοούσαν μια πιο «σταδιακή» μετάβαση στον καπιταλισμό της αγοράς) θεωρούν τις πολιτικές που υιοθετήθηκαν στην Πολωνία ακατάλληλες για τη Ρωσία, δεδομένου ότι ο αντίκτυπος του κομμουνισμού στην Πολωνία στην οικονομία και πολιτική κουλτούρα ήταν πολύ λιγότερο ανεξίτηλες. Έξω από τη Μόσχα, οι ρωσικές μάζες συνολικά ήταν μπερδεμένες και αποδιοργανωμένες. Ωστόσο, ορισμένοι από αυτούς προσπάθησαν επίσης να εκφράσουν τη διαμαρτυρία τους και σποραδικές απεργίες πραγματοποιήθηκαν σε ολόκληρη τη Ρωσία. Οι διαδηλωτές περιλάμβαναν υποστηρικτές διαφόρων κομμουνιστικών (Εργατική Ρωσία) και εθνικιστικών οργανώσεων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που ανήκαν στο Εθνικό Μέτωπο Σωτηρίας. Ορισμένοι ένοπλοι μαχητές της Ρωσικής Εθνικής Ενότητας συμμετείχαν στην υπεράσπιση του Ρωσικού Λευκού Οίκου, όπως φέρεται να συμμετείχαν βετεράνοι της Τιράσπολ και της Ρίγας. Η παρουσία των δυνάμεων της Υπερδνειστερίας, συμπεριλαμβανομένου του αποσπάσματος «Δνείστερου» της KGB, ξεσήκωσε τον στρατηγό Αλεξάντρ Λέμπεντ να διαμαρτυρηθεί για την παρέμβαση της Υπερδνειστερίας στις εσωτερικές υποθέσεις της Ρωσίας. Στις 28 Σεπτεμβρίου, η Μόσχα είδε τις πρώτες αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ της ειδικής αστυνομίας και των διαδηλωτών κατά του Γιέλτσιν. Επίσης την ίδια μέρα, το ρωσικό υπουργείο Εσωτερικών κινήθηκε για να σφραγίσει το κτίριο του κοινοβουλίου. Γύρω από το κτίριο τοποθετήθηκαν οδοφράγματα και συρματοπλέγματα. Την 1η Οκτωβρίου, το υπουργείο Εσωτερικών υπολόγισε ότι 600 μαχητές με μεγάλη όγκο όπλων είχαν ενωθεί με τους πολιτικούς αντιπάλους του Γέλτσιν στο κτίριο του κοινοβουλίου. Το Κογκρέσο των Λαϊκών Βουλευτών εξακολουθεί να μην προεξοφλεί την προοπτική ενός συμβιβασμού με τον Γέλτσιν. Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία λειτούργησε ως οικοδεσπότης σε απαράδεκτες συζητήσεις μεταξύ εκπροσώπων του Κογκρέσου και του προέδρου. Οι διαπραγματεύσεις με τον Ρώσο Ορθόδοξο Πατριάρχη Αλέξιο Β' ως μεσολαβητή συνεχίστηκαν μέχρι τις 2 Οκτωβρίου. Το απόγευμα της 3ης Οκτωβρίου, η δημοτική πολιτοφυλακή της Μόσχας απέτυχε να ελέγξει μια διαδήλωση κοντά στον Λευκό Οίκο και το πολιτικό αδιέξοδο εξελίχθηκε σε ένοπλη σύγκρουση. Ο Γέλτσιν διέταξε στις 12 Οκτωβρίου ότι και τα δύο σώματα του κοινοβουλίου να εκλεγούν τον Δεκέμβριο. Στις 15 Οκτωβρίου, διέταξε τη διεξαγωγή λαϊκού δημοψηφίσματος τον Δεκέμβριο για ένα νέο σύνταγμα. Ο Ρούτσκοι και ο Χασμπουλάτοφ κατηγορήθηκαν στις 15 Οκτωβρίου για «οργάνωση μαζικών ταραχών» και φυλακίστηκαν. Στις 23 Φεβρουαρίου 1994, η Κρατική Δούμα χορήγησε αμνηστία σε όλα τα άτομα που συμμετείχαν στα γεγονότα του Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου 1993. Αργότερα αφέθηκαν ελεύθεροι το 1994 όταν η θέση του Γέλτσιν ήταν αρκετά ασφαλής. Στις αρχές του 1995, η ποινική διαδικασία διακόπηκε και τελικά μπήκε στο αρχείο. «Η Ρωσία χρειάζεται τάξη», δήλωσε ο Γέλτσιν στον ρωσικό λαό σε τηλεοπτική μετάδοση τον Νοέμβριο παρουσιάζοντας το νέο του σχέδιο συντάγματος, το οποίο επρόκειτο να τεθεί σε δημοψήφισμα στις 12 Δεκεμβρίου. Ο νέος βασικός νόμος θα συγκεντρώνει σαρωτικές εξουσίες στα χέρια του προέδρου. Το νομοθετικό σώμα με δύο σώματα, για δύο μόνο χρόνια, περιορίστηκε σε κρίσιμους τομείς. Ο πρόεδρος μπορούσε να επιλέξει τον πρωθυπουργό ακόμη και αν το κοινοβούλιο είχε αντίρρηση και μπορούσε να διορίσει τη στρατιωτική ηγεσία χωρίς κοινοβουλευτική έγκριση. Θα ήταν επικεφαλής και θα διόριζε τα μέλη ενός νέου, πιο ισχυρού συμβουλίου ασφαλείας. Εάν εγκρινόταν η ψήφος δυσπιστίας στην κυβέρνηση, ο πρόεδρος θα είχε τη δυνατότητα να την διατηρήσει στην εξουσία για τρεις μήνες και θα μπορούσε να διαλύσει το κοινοβούλιο εάν επαναλάμβανε την ψηφοφορία. Ο πρόεδρος θα μπορούσε να ασκήσει βέτο σε οποιοδήποτε νομοσχέδιο που θα ψηφιστεί με απλή πλειοψηφία στην κάτω βουλή, μετά την οποία θα απαιτούνταν πλειοψηφία δύο τρίτων για την ψήφιση του νόμου. Ο πρόεδρος δεν μπορούσε να παραπεμφθεί για παράβαση του συντάγματος. Η κεντρική τράπεζα θα γινόταν ανεξάρτητη, αλλά ο πρόεδρος θα χρειαζόταν την έγκριση της Κρατικής Δούμας για να διορίσει τον διοικητή της τράπεζας, ο οποίος στη συνέχεια θα ήταν ανεξάρτητος από το κοινοβούλιο. Εκείνη την εποχή, οι περισσότεροι πολιτικοί παρατηρητές θεώρησαν το σχέδιο συντάγματος ως διαμορφωμένο από τον Γέλτσιν και ίσως απίθανο να επιβιώσει. Στις 12 Δεκεμβρίου, ο Γέλτσιν κατάφερε να προωθήσει το νέο του σύνταγμα, δημιουργώντας μια ισχυρή προεδρία και δίνοντας στον πρόεδρο σαρωτικές εξουσίες για να εκδίδει διατάγματα. Ωστόσο, το κοινοβούλιο που εξελέγη την ίδια μέρα (με ποσοστό συμμετοχής περίπου 53%) έδωσε μια εκπληκτική επίπληξη στο νεοφιλελεύθερο οικονομικό του πρόγραμμα. Οι υποψήφιοι που ταυτίστηκαν με τις οικονομικές πολιτικές του Γέλτσιν κατακλύζονταν από μια τεράστια ψήφο διαμαρτυρίας, το μεγαλύτερο μέρος της οποίας μοιράστηκε μεταξύ των κομμουνιστών (που άντλησαν την υποστήριξή τους κυρίως από βιομηχανικούς εργάτες, άνεργους γραφειοκράτες, ορισμένους επαγγελματίες και συνταξιούχους) και τους υπερ- εθνικιστές (που άντλησαν την υποστήριξή τους από δυσαρεστημένα στοιχεία των κατώτερων μεσαίων τάξεων). Απροσδόκητα, η πιο εκπληκτική ομάδα ανταρτών αποδείχθηκε ότι ήταν το υπερεθνικιστικό Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα με επικεφαλής τον Βλαντίμιρ Ζιρινόφσκι. Κέρδισε το 23% των ψήφων, ενώ η επιλογή της Ρωσίας υπό την ηγεσία του Γκάινταρ έλαβε 15,5% και το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας, 12,4%. Ο Ζιρινόφσκι ανησύχησε πολλούς παρατηρητές στο εξωτερικό με τις νεοφασιστικές και σοβινιστικές του διακηρύξεις. Ωστόσο, το δημοψήφισμα σηματοδότησε το τέλος της συνταγματικής περιόδου που ορίστηκε από το σύνταγμα που ενέκρινε η Ρωσική SFSR το 1978, το οποίο τροποποιήθηκε πολλές φορές ενώ η Ρωσία ήταν μέρος της Σοβιετικής Ένωσης του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Αν και η Ρωσία θα εμφανιζόταν ως ένα διπλό προεδρικό-κοινοβουλευτικό σύστημα θεωρητικά, η ουσιαστική εξουσία θα βρισκόταν στα χέρια του προέδρου. Η Ρωσία έχει τώρα έναν πρωθυπουργό που ηγείται του υπουργικού συμβουλίου και διευθύνει τη κυβέρνηση, αλλά παρά το γεγονός ότι ακολουθεί επίσημα ένα ημιπροεδρικό συνταγματικό μοντέλο, το σύστημα είναι ουσιαστικά παράδειγμα κοινοβουλευτικού προεδρισμού, επειδή ο πρωθυπουργός διορίζεται και ουσιαστικά απολύεται ελεύθερα, από τον πρόεδρο.