Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα

Ο Φεδερίκο δελ Σαγράδο Κοραθόν δε Χεσούς Γαρθία Λόρκα (Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca, προφέρεται: [feðeˈɾiko ɣarˈθi.a ˈlorka]) (Φουέντε Βακέρος, 5 Ιουνίου 1898 – Βιθνάρ, 19 Αυγούστου 1936), ήταν Ισπανός ποιητής και δραματουργός που ανήκει στη λεγόμενη «γενιά του ’27», ομάδα συγγραφέων που προσέγγισε την ευρωπαϊκή αβάν-γκαρντ με εξαιρετικά αποτελέσματα, ούτως ώστε το πρώτο μισό του 20ου αιώνα να ορίζεται ως «αργυρή εποχή» (edad de plata) της ισπανικής λογοτεχνίας. Δολοφονήθηκε κατά το ξέσπασμα του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου από αγνώστους, οι οποίοι πολύ πιθανόν συνδέονταν με τον εθνικιστικό φασισμό, επειδή ο ίδιος σχετιζόταν ή υποστήριζε τους Δημοκρατικούς.

 Ο Γκαρθία Λόρκα, του οποίου το πλήρες όνομα είναι Φεδερίκο δελ Σαγράδο Κοραθόν δε Χεσούς Γκαρθία Λόρκα, γεννήθηκε στις 5 Ιουνίου 1898 στο Φουέντε Βακέρος, μικρό χωριό στον νομό Βέγα της περιφέρειας Γρανάδας. Ήταν γιος ενός πλούσιου γαιοκτήμονα, του Φεδερίκο Γκαρθία Ροδρίγες (1859-1945), που στο δεύτερό του γάμο νυμφεύθηκε μια νεαρή και ευαίσθητη δασκάλα, τη Βιθέντα Λόρκα Ρομέρο (1870–1959) γυναίκα με εύθραυστη υγεία, σε βαθμό που να μην θηλάσει η ίδια το γιο της, αλλά μια παραμάνα, η οποία ήταν σύζυγος του επιστάτη του πατέρα του. Παρόλα αυτά, η μητέρα επηρέασε βαθύτατα την καλλιτεχνική εκπαίδευση του γιού της: πράγματι εγκατέλειψε γρήγορα τη διδασκαλία για να αφοσιωθεί στην εκπαίδευση του μικρού Φεδερίκο, στον οποίο μετέδωσε το πάθος της για το πιάνο και τη μουσική.«Σιγοτραγουδούσε τα δημοτικά τραγούδια, ακόμη πριν μάθει να μιλάει και ενθουσιαζόταν στο άκουσμα κιθάρας.» Η μητέρα του του μετέδωσε επίσης τη βαθιά συναίσθηση της κατάστασης των φτωχών και τον σεβασμό για τον πόνο τους, που ο Γκαρθία Λόρκα θα ενσωματώσει στο λογοτεχνικό του έργο. Μέχρι το 1909, Φεδερίκο πέρασε ευτυχισμένη, σε πνευματικό επίπεδο, παιδική ηλικία, αλλά σωματικά δύσκολη λόγω των συχνών ασθενειών, σε ένα περιβάλλον αγροτικό και γαλήνιο στο σπίτι του πατέρα του στο Φουέντε Βακέρος. Η οικογένειά του αυξήθηκε κατά τέσσερα παιδιά: τον Φραγκίσκο, την Κοντσίτα και την Ισαμπέλ, ενώ το τέταρτο, τον Λουίς, τον έχασαν σε ηλικία δύο ετών, από πνευμονία. Το 1909 μετακόμισε με την οικογένειά του στη Γρανάδα της Ανδαλουσίας, όπου σύντομα ενεπλάκη στις δραστηριότητες των τοπικών καλλιτεχνικών ομάδων. Στη Γρανάδα σπουδάζει στο «Colegio del Sagrado Corazón», που διευθύνεται από έναν ξάδερφο της μητέρας του, και το 1914 γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο, φοιτώντας αρχικά στη Νομική σχολή (όχι από δική του φιλοδοξία, αλλά για να ακολουθήσει την επιθυμία του πατέρα του ) για να περάσει μετά στη φιλολογία. Γνωρίζει τις περιοχές των τσιγγάνων (gitani) της πόλης που έγιναν μέρος της ποίησής του όπως αποδεικνύεται από το Romancero του 1928. Το πρώτο του λογοτεχνικό έργο, το «Εντυπώσεις και Τοπία», δημοσιεύεται το 1918, αλλά είχε επιτυχία μόνο σε τοπικό επίπεδο.Συναντάει για πρώτη φορά αυτή την περίοδο τον λόγιο Μελτσόρ Φερνάνδεθ Αλμάγρο και τον νομικό Φερνάνδο Δε Λος Ρίος, μέλλοντα Υπουργό Παιδείας κατά τη διάρκεια της περιόδου με την ονομασία «Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία»: και οι δύο (ιδιαίτερα ο Φερνάνδο Δε Λος Ρίος) βοηθούν με καθοριστικό τρόπο την καριέρα του νεαρού Φεδερίκο. Ξεκινά στο μεταξύ τις σπουδές στο πιάνο υπό την καθοδήγηση του μαέστρου Αντόνιο Σεγούρα, και γίνεται ένας επιδέξιος βιρτουόζος του κλασικού ρεπερτορίου, αλλά και του λαϊκού της Ανδαλουσίας. Με τον Γραναδό μουσικό Μανουέλ Δε Φάγια, με τον οποίο διατήρησε μια δυνατή φιλία, συνεργάζεται στην οργάνωση της πρώτης τσιγγάνικης λαϊκής γιορτής τραγουδιού της Ανδαλουσίας (13-14 Ιουνίου 1922).Τα ενδιαφέροντα που σηματοδοτούν την πνευματική περίοδο του ποιητή είναι η λογοτεχνία, η μουσική και η τέχνη, που μαθαίνει από τον καθηγητή Μαρτίν Δομίνγκεθ Μπερουέτα, τον συνοδοιπόρο του στο ταξίδι σπουδών στην Καστίλλη, από την οποία θα δημιουργηθεί η συλλογή της πεζογραφίας Impresiones y paisajes (Εντυπώσεις και Τοπία). Η εισαγωγή στη φοιτητική εστία Residencia de Estudiantes Το 1919 φτάνει στη Μαδρίτη για να συνεχίσει τις σπουδές του, κατοικώντας κοντά στην περίφημη Residencia de Estudiantes. Στο πανεπιστήμιο συνάπτει φιλία με τον Λουίς Μπουνιουέλ και τον Σαλβαδόρ Νταλί, όπως και με άλλες σημαντικές προσωπικότητες της ισπανικής ιστορίας. Μεταξύ αυτών και ο Γκρεγόριο Μαρτίνεθ Σιέρρα, ο διευθυντής τού Teatro Eslava, μετά από πρόσκλησή του οποίου ο Λόρκα γράφει και σκηνοθετεί το 1919-20, το πρώτο του έργο, Τα μάγια της πεταλούδας, το οποίο όμως δεν είχε θετική αποδοχή. Στο ίδρυμα Residencia ο Γκαρθία Λόρκα παραμένει εννιά χρόνια (μέχρι το 1928), εξαιρώντας τη διαμονή του κάθε καλοκαίρι στη Ουέρτα Δε Σαν Βιθέντε, το εξοχικό του, και μερικά ταξίδια στη Βαρκελώνη και στην περιοχή Καδακές ως φιλοξενούμενος του Σαλβαδόρ Νταλί, με τον οποίο τον δένει σχέση εκτίμησης και φιλίας. Η σχέση αυτή έλαβε, από την πλευρά του Λόρκα, ερωτικό χαρακτήρα. Οι πρώτες δημοσιεύσεις Ανήκει σε εκείνη την περίοδο η δημοσίευση του Libro de poemas, η προετοιμασία των συλλογών Canciones και Poema del Cante jondo (Το Ποίημα για το τραγούδι του βαθύ καημού), την οποία ακολούθησε το θεατρικό δράμα El maleficio de la maríposa (Τα μάγια της πεταλούδας), το οποίο ήταν μία αποτυχία: ανέβηκε μόνο μία φορά, και ως επακόλουθο της αποτυχίας ο Γκαρθία Λόρκα αποφάσισε να μην το δημοσιεύσει ) το 1920 και το 1927 το ιστορικό δράμα Μαριάνα Πινέδα για το οποίο ο Σαλβαδόρ Νταλί σχεδίασε τα σκηνικά. Θα ακολουθήσουν οι πρόζες με σουρεαλιστικό χαρακτήρα Santa Lucía y san Lázaro, Nadadora sumeringa (Η βυθισμένη κολυμβήτρια) και Suicidio en Alejandría (Αυτοκτονία στην Αλεξάνδρεια), οι θεατρικές πράξεις El paseo de Buster Keaton (Ο Περίπατος του Buster Keaton) και La doncella, el marinero y el estudiante (Η παρθένα, ο Ναύτης και ο Σπουδαστής), πέρα από τις ποιητικές διηγήσεις Primer romancero Gitano (Gypsy Ballads - Τσιγγάνικο Τραγουδιστάρι), Ωδή στον Σαλβαδόρ Νταλί και ένας μεγάλος αριθμός άρθρων, συνθέσεων, διάφορων δημοσιεύσεων, χωρίς να συμπεριληφθούν οι αναγνώσεις στα σπίτια φίλων, τα συνέδρια και η προετοιμασία του περιοδικού της Γρανάδας, Gallo (Γκάγιο), και η έκθεση των σχεδίων στη Βαρκελώνη. Οι κορυφαίες δημιουργίες του Προς τα τέλη του 1929 ο Γκαρθία Λόρκα πέφτει θύμα μιας ολοένα και βαθύτερης κατάθλιψης, και αισθάνεται ενοχές για την ομοφυλοφιλία του, που καταφέρνει, όλο και λιγότερο, να κρύψει από φίλους και συγγενείς, ενώ αντίθετα η φήμη του για το Τσιγγάνικο τραγουδιστάρι εξαπλώνεται ολοένα και πιο πολύ. Η οικογένειά, του βλέποντας την επιδείνωση της ψυχολογικής του κατάστασης, οργανώνει για αυτόν ένα ταξίδι στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής με τη μυστική βοήθεια του Φερνάνδο Δε Λος Ριος, φίλου μέσω του οποίου κατάφερε να κερδίσει υποτροφία.Αυτό το ταξίδι, και συγκεκριμένα η παραμονή του στη Νέα Υόρκη, όπου ο Φεδερίκο είναι φοιτητής για σύντομο χρονικό διάστημα στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, κατέχει μεγάλη σημασία στην ποιητική δραστηριότητα του Γκαρθία Λόρκα. Αυτό που πολλοί θεωρούν αριστούργημά του, δηλαδή το έργο Ποιητής στη Νέα Υόρκη επικεντρώνεται στην αλλοτρίωση του ανθρώπου όπως τη συναντάμε στη σύγχρονη κοινωνία και τους μηχανισμούς που επιτρέπουν σε λίγους να κυριαρχούν επί των πολλών. Ένα πρωτοποριακό έργο για τα δεδομένα του καλλιτεχνικού πανοράματος σε σύγκριση με τα υπόλοιπα της εποχής, όπως οι θεατρικές πράξεις που πραγματοποιεί αυτή την περίοδο, για παράδειγμα το Έτσι πέρασαν πέντε χρόνια και Το κοινό, μόνο που αυτό θα δημοσιευθεί στα τέλη του δεκαετίας του 1970, αλλά ποτέ ολοκληρωμένο. Μετά από μια σύντομη αλλά γεμάτη ένταση παραμονή στην Κούβα, η επιστροφή του στην Ισπανία του 1930, συμπίπτει με την πτώση της δικτατορίας του Πρίμο ντε Ριβέρα και την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Το 1931 συνέθεσε το Ντιβάνι Της Ταμαρίτ, ενώ παράλληλα δούλεψε και πάνω σε έργα για το κουκλοθέατρο. Το 1931 ο Γκαρθία Λόρκα διορίζεται διευθυντής της εταιρείας Teatro Universitario la Barraca. Αυτή η εταιρεία, που ιδρύθηκε από τον Υπουργό Παιδείας, ανέλαβε την ευθύνη να διαδόσει τις θεατρικές παραγωγές τις στις πιο απομακρυσμένες αγροτικές περιοχές της χώρας. Ο Γκαρθία Λόρκα δεν περιορίζεται στο να διευθύνει, αλλά είναι και ηθοποιός. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιοδείας με το «La Barraca» συγγράφει τα πιο γνωστά του θεατρικά έργα, επονομαζόμενα ως «αγροτική τριλογία», «Ματωμένος γάμος», η «Γέρμα» και «το Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα», τραγωδίες με θέμα τη κοινωνική καταπίεση κι έκδηλο το ανθρώπινο στοιχείο. Αντίστοιχο θέμα έχει και το ποίημα Θρήνος Για Τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας, το οποιο τελείωσε εκείνη την εποχή. Το 1936 υποδέχθηκε τον Αλμπέρτι, καθώς επέστρεψε από τη Μόσχα. Συνέταξε μια διακήρυξη συγγραφέων κατά του φασισμού και ξεκίνησε να γράφει σειρά θεατρικών σκηνών με μορφή επιθεώρησης, ωστόσο, τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς, ξέσπασε ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος. Το τραγικό τέλος Οταν ξέσπασε ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος, ο Γκαρθία Λόρκα αναχώρησε από τη Μαδρίτη για τη Γρανάδα με σκοπό να αποχαιρετίσει τον πατέρα του. Ωστόσο, ο Γκαρθία Λόρκα και ο κουνιάδος του, που ήταν και σοσιαλιστής δήμαρχος της Γρανάδας, συνελήφθησαν ενώ βρίσκονταν στο σπίτι των Ροσάλες, φαλαγγιτών φίλων τους. Το ξημέρωμα της 19ης Αυγούστου 1936, παραστρατιωτικοί του πολιτικού κινήματος CEDA πυροβόλησαν τον Γκαρθία Λόρκα, λόγω των αριστερών φρονημάτων του και τον έριξαν σε ανώνυμο τάφο στην περιοχή Φουεντεγράνδε δε Αλφακάρ στα περίχωρα του Βιθνάρ, κοντά στη Γρανάδα. Το εκτελεστικό απόσπασμα αριθμούσε 12 άτομα, αποτελούμενο από αστυνομικούς, εθελοντές αλλά και κρατούμενους, τους οποίους υποχρέωσαν να διαπράξουν τη δολοφονία του Λόρκα υπό την απειλή της εκτέλεσης. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν γνώριζαν καν ποιος είναι αυτός που είχαν διαταχθεί να δολοφονήσουν. Για τη δολοφονία κατηγορήθηκαν ακροδεξιοί πολιτικοί και επιχειρηματικοί κύκλοι, μέλη επιφανών οικογενειών της Γρανάδας, καθώς και κάποιοι προερχόμενοι από την άκρως συντηρητική οικογένεια του πατέρα του, οι οποίοι ήταν έξαλλοι με τον πατέρα και ως εκδίκηση σκότωσαν τον γιο. Ο τάφος του δεν βρέθηκε ποτέ ενώ καινούρια στοιχεία δίνουν νέο στίγμα για τον εντοπισμό του . 1928: Romancero gitano - «Τσιγγάνικο τραγουδιστάρι» Αργύρης Ευστρατιάδης, εκδ. Καστανιώτης, 1998 Οδυσσέας Ελύτης, μουσικές εκδόσεις Ρωμανός, 2000 Κώστας Ε. Τσιρόπουλος, εκδόσεις των Φίλων, 20061930: Poeta en Nueva York. - «Ποιητής στη Νέα Υόρκη» Βασίλης Λαλιώτης, εκδόσεις Σμίλη, 1993 Χρίστος Γούδης, εκδόσεις Τραυλός, 20051931: Divan del Tamarit Βασίλης Λαλιώτης, εκδόσεις Παρουσία, 20001934: Duente - «Ντουέντε (ομιλία του για την ποίηση) Ολυμπία Καράγιωργα, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1998 Γιώργος Γεωργούσης, έκδοση του Ινστιτούτου Θερβάντες, 2003 Γιώργος Γεωργούσης, εκδ. Γαβριηλίδης, 20071935: Llanto por Ignacio Sánchez Mejías - «Μοιρολόι για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας» Γιώργος Γεωργούσης, εκδ.Διάττων, 2002 Αργύρης Ευστρατιάδης, εκδ. Ηριδανός, 2006 Γιώργος Γεωργούσης, εκδόσεις Γαβριηλίδης, 20141936: Sonetos del amor oscuro - «Σονέτα του σκοτεινού έρωτα» Σωτήρης Τριβιζάς, εκδόσεις Μικρή Άρκτος, 2004 Μάγια Μαρία-Ρούσσου, εκδ. Ελεγεία, 2008 1920. El maleficio de la mariposa - Τα Μάγια της Πεταλούδας Ιουλία Ιατρίδη, εκδ. "Δωδώνη", χχ. Δημήτρης Τσεκούρας, εκδ. "Σοκόλη", 2011 1922. Los títeres de Cachiporra - Οι Φασουλήδες του Κατσιπόρα Ιουλία Ιατρίδη, εκδ. "Δωδώνη", χ.χ (με τον τίτλο Δόν Κριστομπίτα και δόνια Ροζίτα) Ευγενία Δημητροπούλου, εκδ."Οιωνός", 2008 1925. Mariana Pineda - Μαριάνα Πινέδα Κώστας Ζαρούκας, εκδ. "Γρηγόρη", 1971 Τάκης Δραγώνας,εκδ. "Δαμιανός", 2006 1930. La zapatera prodigiosa - Η θαυμαστή μπαλωματού Αλέξης Σολομός, εκδ. «Δωδώνη», 1964 Ερρίκος Μπελιές, εκδ. "Ηριδανός", 2006 1930. El publico - Το κοινό Κοσμάς Ξενάκης, εκδ. "Άγρα", 2015 1930. Así que pasen cinco años - Έτσι πέρασαν πέντε χρόνια Νίκος Σημηριώτης, εκδ. "Καραβία", 1964 Κ.Παλαιολόγος, Α. Ανεστοπούλου, Ε. Γεωργοπούλου και Θ. Κοφινά, εκδόσεις "Κάπα Εκδοτική", 2016 1933. Amor de don Perlimplín con Belisa en su jardín - Ο έρωτας του δον Περλιμπλίν με την Μπελίζα στον κήπο του Μάριος Λαέρτης, εκδ "Εκλεκτά Έργα", 1964 Ερρίκος Μπελιές, εκδ. "Ηριδανός", 2007 Λέανδρος Πολενάκης, εκδ. "Αιγόκερως", 2010 1933. Bodas de sangre - Ματωμένος Γάμος Κώστας Κοτζιάς, εκδ. "Άτλας", 1960 Νίκος Γκάτσος, εκδ. "Ίκαρος", 1964 Γιώργος Σεβαστίκογλου, εκδ. "Δωδώνη", 1989 Πάνος Κυπαρίσσης, εκδ. "Κέδρος", 1998 Ερρίκος Μπελιές, εκδ. "Ηριδανός", 2006 Αθανάσιος Τσακνάκης, εκδ. "Εκδοτική Θεσσαλονίκης, 2007 Δημήτρης Τσεκούρας, εκδ. "Σόκολη", 2017 1934. Yerma - Γέρμα Μάριος Λαέρτης, εκδ "Εκλεκτά Έργα", 1964 Αλέξης Σολωμός, εκδ. "Δωδώνη", 1964 Ερρίκος Μπελιές, εκδ. "Ηριδανός", 2006 Αθανάσιος Τσακνάκης, εκδ. "Εκδοτική Θεσσαλονίκης" 2007 Πάνος Κυπαρίσσης, εκδ. "Κέδρος", 2008 1935. Doña Rosita la soltera - Δόνια Ροζίτα η ανύπαντρη Αλέξης Σολωμός, εκδ. "Δωδώνη", 1964 Δημήτρης Καλοκύρης, εκδ. "Ύψιλον", 1999 Ερρίκος Μπελιές, εκδ. "Ηριδανός", 2006 Μαίρη Βιδάλη, εκδ. "Δρόμων", 2016 1936. La casa de Bernarda Alba -Το Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα Μάριος Λαέρτης, εκδ "Εκλεκτά Έργα", 1964 Γιώργος Κότσιρας, εκδ. "Καστανιώτη", 1970 Μαίρη Βιδάλη, εκδ. "Δωδώνη", 2001 Μαρία Σκαφτούρα, εκδ. "Βακχικόν", 2016 Ταξίδι στη σελήνη (περιέχει το σενάριο Ταξίδι στη σελήνη - Viaje a la luna (1929) του Λόρκα) Ζιλ Βενσάν: Το φιλί του θανάτου, ελλην. μετάφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2015, 280 σελ., ISBN 978-960-03-5896-4 (και e-book). Πρόκειται για μυθιστόρημα νουάρ, εμπνευσμένο από την υπόθεση της δολοφονίας του Λόρκα. Κατάλογος ελληνικών παραστάσεων των θεατρικών έργων του Λόρκα Paolo Pignata: voce Federico García Lorca στο AA.VV. (2003). L'Enciclopedia. 9. Ρώμη: La Repubblica/UTET/De Agostini. σελίδες 19–22. Claudio Rendina: «Nota biografica» στο Lorca, Federico García (1970). Poesie (Libro de poemas). Ρώμη: Newton Compton. Ίαν Γκίμπσον: Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, μετάφρ. Σπύρος Τσούγκος, εκδ. «Μικρή Άρκτος», Αθήνα 1999 Ίαν Γκίμπσον: Η δολοφονία του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, μετάφρ. Βαγγέλης Κατσάνης, εκδ. «Δίδυμοι», Αθήνα 2004 Βιδάλ Αγκουστίν Σάντσεθ: Μπουνιουέλ - Λόρκα - Νταλί: Το αίνιγμα δίχως τέλος, μετάφρ. Ισμήνη Κανσή, εκδ. «Εξάντας», Αθήνα 1991 Λένα Κωνσταντέλλου, Τέσσερις όψεις του μοντερνισμού. Έλιοτ – Μπόρχες – Κάφκα - Λόρκα, εκδόσεις Φαρφουλάς, 2009 Λέσλι Στέιντον, Λόρκα, Η μπαλάντα μιας ζωής, εκδόσεις Μεταίχμιο, 2006 Τάσος Λιγνάδης, Ο Λόρκα και οι ρίζες, εκδόσεις Έκτυπο, 1992 Κώστας Τσιρόπουλος, Θάνατος και δόξα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, εκδόσεις Αστρολάβος/Ευθύνη Στυλιανός Ροδαρέλλης, Θεατρικά ψήγματα του Λόρκα, εκδόσεις Ίασπις, 2011 Στυλιανός Ροδαρέλλης, Το σουραλιστικό θέατρο του Λόρκα, εκδόσεις Ίασπις, 2010 «Αφιέρωμα: Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα», Οδός Πανός, τεύχος 99-100 «Αφιέρωμα: Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα», Διαβάζω, τεύχος 192, Μάιος 1988 «Αφιέρωμα: Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα», Διαβάζω, τεύχος 466, Σεπτέμβριος 2006 «Αφιέρωμα: Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα», Φουαγιέ, τεύχος 10, Οκτώβριος 2006 Παναγιώτης Αρβανίτης, «Federico Garcia Lorca: Ένας οργανικός διανοούμενος των λαϊκών τάξεων» Βιογραφία Αρχειοθετήθηκε 2011-11-14 στο Wayback Machine. - Περιέχει φωτογραφικό υλικό και μεταφράσεις ποιημάτων του στα αγγλικά. Βιογραφικό με την «Ωδή στον Σαλβαντόρ Νταλί» και λίγα ποιήματά του Λόρκα και λογοκρισία: Ο ομοφυλόφιλος συγγραφέας που τον έκαναν ετεροφυλόφιλο εκτεταμένο δοκίμιο του D. Eisenberg από το Florida State University Το ποίημα του Καββαδία για τον Λόρκα, σε μουσική του Θάνου Μικρούτσικου: https://www.youtube.com Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα (Αρχείο ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ)