Βίλα των Παπύρων

Η Βίλα των Παπύρων (ιταλικά: Villa dei Papiri‎), γνωστή επίσης με το όνομα Βίλα των Πεισώνων (Villa Ercolanese dei Pisoni), είναι μια μεγάλη και πολυτελής ρωμαϊκή έπαυλη που ανακαλύφθηκε στον προαστιακό χώρο του Αρχαίου Ηρακλείου (Ερκουλάνεουμ), στην Καμπανία της Ιταλίας, στο σημερινό Ερκολάνο. Η βίλα καταχώθηκε στη γη κατά την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. και καλύπτεται από τη στερεοποιημένη λάσπη. Επάνω από τη λάσπη υπάρχουν οι αποθέσεις από διάφορες διαδοχικές ηφαιστειακές εκρήξεις, συμπεριλαμβανομένης μιας ροής λάβας του 1632, η οποία είναι πολύ εύθρυπτη. Το μεγαλύτερο μέρος της συνολικής επιφάνειας της βίλας δεν έχει ανασκαφεί, παραμένει κάτω από το έδαφος. Η Προαστιακή Βίλα (Villa Suburbana), όπως ονομάστηκε αρχικά, βρέθηκε τυχαία το 1750. Από το 1752 έως το 1754, μέσα από την ανασκαφική διαδικασία, ήρθαν στο φως πολυάριθμοι κύλινδροι παπύρου, γεγονός το οποίο ερμηνεύει την επονομασία «Βίλα των Παπύρων». Όλοι οι πάπυροι ήταν απανθρακωμένοι, πολλοί έμοιαζαν με κομμάτια καμένου ξύλου και πετάχτηκαν. Από το τμήμα που έχει αποκαλυφθεί, καταλογογραφήθηκαν περισσότερα από 1.800 τεμάχια απανθρακωμένοι κύλινδροι παπύρων. Όλοι σχεδόν οι πάπυροι γράφηκαν στην ελληνική γλώσσα, εκτός από περίπου 100 παπύρους που γράφηκαν στη λατινική. Οι ελληνικοί πάπυροι περιείχαν, σχεδόν αποκλειστικά, έργα παρεμφερή της επικούρειας φιλοσοφίας, που αποδίδονται κυρίως στον Φιλόδημο τον Γαδαρηνό, και μερικά της στωϊκής φιλοσοφίας. Η προσπάθεια της ανάγνωσης των παπύρων του Ερκουλάνεουμ συνεχίζεται ώς τις ημέρες μας, με σύγχρονες μεθόδους ψηφιακής τεχνολογίας. Εξίσου σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα ήταν τα περίπου εκατό γλυπτά, μπρούντζινα στην πλειονότητά τους, που κοσμούσαν τους χώρους της βίλας. Σε αυτά προστίθενται και άλλα, όπως τοιχογραφίες, δάπεδα ψηφιδωτά και μαρμαροθετημένα, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, έπιπλα. Τα ερείπια της έπαυλης αποτέλεσαν ένα από τα καλύτερα δείγματα ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής, αλλά και πρότυπο. Μια γνωστή διαμόρφωση κτιριακού συγκροτήματος βάσει της Βίλας των Παπύρων είναι το Μουσείο Βίλα Γκετί. Δεν πρόκειται ωστόσο για ακριβές αντίγραφο, καθώς η έπαυλη έχει ανασκαφεί μόνο εν μέρει. Η κατασκευή της χρονολογείται μεταξύ 60 και 40 π.Χ. Εικάζεται ότι ανήκε στον Λεύκιο Καλπούρνιο Πείσωνα Καισονίνο, τον πεθερό τού Ιουλίου Καίσαρα. Η ταυτοποίηση ωστόσο του ιδιοκτήτη ή των ιδιοκτητών της βίλας παραμένει αβέβαιη. Βέβαιο μπορεί να θεωρηθεί ότι ο σεισμός που έπληξε το αρχαίο Ηράκλειο το 62 ή 63 μ.Χ. προξένησε σοβαρές ζημιές στο κτιριακό συγκρότημα. Πιθανότατα η πλήρης αποκατάστασή του, από τις συνέπειες του σεισμού, δεν είχε προλάβει να ολοκληρωθεί όταν ήλθε η έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.

 Η Βίλα των Παπύρων βρίσκεται σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων από το πλησιέστερο κτίριο του Ερκολάνο. Αν και πλέον είναι ενδότερα στη στεριά, πριν την ηφαιστειακή έκρηξη του 79 μ.Χ. το οικοδόμημα εκτεινόταν σε περισσότερα από 250 μέτρα ακτής κατά μήκος του Κόλπου της Νάπολης. Είχε τέσσερα επίπεδα κάτω από τον κύριο όροφο, διατεταγμένα σε βεράντες στην πλαγιά του λόφου. Διαπιστώθηκε πρόσφατα ότι, κατά την αρχαιότητα, ο κύριος όροφος ήταν 16 μέτρα επάνω από το επίπεδο της θάλασσας. Περιβαλλόταν από έναν κήπο κλειστό από προστώο, αλλά και με μια φαρδιά λωρίδα από λαχανόκηπους, αμπελώνες και δάση μέχρι έναν μικρό κόλπο. Η έπαυλη παραμένει πιστή στον «παραδοσιακό» δομικό σχεδιασμό γύρω από την Πομπηία. Η πλευρά του κτιρίου προς τη μεριά της θάλασσας έχει μία στοά με κίονες. Εκεί ήταν η είσοδος: από τον πρόδομο, προχωρούσε κάποιος στο αίθριο (atrium), που λειτουργούσε ως χώρος εισόδου και με το οποίο επικοινωνούσαν τα διάφορα μέρη της έπαυλης. Αφού περνούσε από το γραφείο/προθάλαμο (tablinum) εισερχόταν στο πρώτο περιστύλιο, σχηματισμένο από 10 κίονες σε κάθε πλευρά, με μια πισίνα στο κέντρο. Εδώ βρέθηκαν δύο Ερμαϊκές Στήλες, η μία είναι ορειχάλκινη και αναπαριστά την κεφαλή του Δορυφόρου του Πολύκλειτου και η άλλη Αμαζόνας, έργα του Αθηναίου γλύπτη Απολλώνιου του Αρχίου. Αριστερά από την περίστυλη αυλή ήταν ένα μεγάλο γραφείο/προθάλαμος (tablinum) με δύο κίονες στην είσοδο, δηλ. είχε τη μορφή προπύλου. Σε αυτό υπήρχε ένα αρχαϊκό τύπου άγαλμα της Προμάχου Αθηνάς, ενώ στην πινακοθήκη βρισκόταν σύνολο χάλκινων προτομών, όπως αυτή του Σκιπίωνα του Αφρικανού. Έπειτα υπήρχε δεύτερο περιστύλιο, μία πολύ μεγαλύτερη ορθογώνια αυλή με 10x25 κίονες και επιμήκη πισίνα στο κέντρο της. Τα δωμάτια διαμονής και υποδοχής ήταν γύρω από τις στοές στις αυλές ή κατά μήκος των βεραντών, έτσι υπήρχε άπλετο φως με θέα στην εξοχή και στη θάλασσα. Μεταξύ των κοιτώνων βρέθηκαν λουτρά και μία βιβλιοθήκη: οι πάπυροι σε μορφή ρολών ήταν μέσα σε ξύλινα κουτιά (capsae), τα οποία ήταν στα ράφια των τοίχων ή σε μία ξύλινη κατασκευή με ράφια στο μέσον του δωματίου. Οι δύο περίστυλες αυλές είχαν κήπους ή πλακόστρωτα μονοπάτια για περίπατο. Υπήρχε μία γλυπτοθήκη με προτομές, ερμαϊκές στήλες και μαρμάρινα ή χάλκινα αγαλματίδια· αυτά βρισκόταν μεταξύ των κιόνων και στο τοίχωμα της πισίνας. Η Βίλα των Παπύρων φιλοξενούσε μια εκτενή συλλογή από ογδόντα γλυπτά εξαιρετικής ποιότητας, πολλά από τα οποία σώζονται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Μεταξύ αυτών είναι ο καθήμενος Ερμής, που βρέθηκε το 1758. Γύρω από την πισίνα υπήρχαν 11 χάλκινα αγάλματα σατύρων, που έριχναν νερό από έναν αγγείο και ένας ερωτιδέας που έχυνε νερό από το στόμα ενός δελφινιού. Άλλες προτομές και γλυπτά βρέθηκαν σε κόγχες στους τοίχους γύρω από το αίθριο. Πέντε χάλκινα αγάλματα γυναικών σε φυσικό μέγεθος, που έχουν ένθετα μάτια, φέρουν δωρικό πέπλο και έχουν διαφορετικές στάσεις, είναι αντίγραφα έργων του 5ου π.Χ. αι. Είναι υδροφόρες: φέρνουν νερό από μία πηγή. Ο ιδιοκτήτης της έπαυλης, μάλλον ο Καλπούρνιος Πίσων, δημιούργησε μία Βιβλιοθήκη κυρίως φιλοσοφικού χαρακτήρα. Θεωρείται ότι οι πάπυροι συγκεντρώθηκαν επιλεκτικά από τον επικούρειο Φιλόδημο από τα Γάδαρα της Παλαιστίνης, φίλο και πελάτη (οπαδό) του Πίσωνα, αν και αυτό το συμπέρασμα δεν είναι βέβαιο. Οι οπαδοί του Επίκουρου μελετούσαν τις διδασκαλίες του ηθικού και φυσικού φιλοσόφου· αυτές δίδασκαν τη θνητότητα του ανθρώπου, ότι ο κόσμος έγινε τυχαία, ότι δεν υπάρχει πρόνοια θεού και πως τα κριτήρια της καλής ζωής είναι να ζεις ευχάριστα και με μετριοπάθεια. Οι σχέσεις με τον Πίσωνα έδωσαν στον Φιλόδημο την ευκαιρία να επηρεάσει νεαρούς σπουδαστές στην Ελληνική γραμματεία και Φιλοσοφία· οι μαθητές συγκεντρώθηκαν από το αρχαίο Ηράκλειον και τη Νάπολη. Ένα μεγάλο μέρος των έργων του βρέθηκε σε περίπου 1000 ρολά παπύρων στη φιλοσοφική Βιβλιοθήκη που ανακαλύφθηκε. Αν και τα κείμενά του είναι λεπτομερή –με το αναλυτικό, όχι με επαναλήψεις ύφος, το τυπικό σε ελληνικά κείμενα της Ελληνιστικής περιόδου, πριν την αναβίωση του Αττικού ύφους από τον Κικέρωνα– ο Φιλόδημος ξεπέρασε το μέσο λογοτεχνικό πρότυπο, από το οποίο εμπνεύστηκαν οι πιο πολλοί επικούρειοι. Ο Φιλόδημος επέτυχε να επηρεάσει τους πιο μορφωμένους και διακεκριμένους Ρωμαίους της εποχής του. Κανένα κείμενό του δεν μας ήταν γνωστό, ώσπου ανακαλύφθηκαν οι απανθρακωμένοι πάπυροι στα ερείπια της Βίλας. Κατά τις εκρήξεις του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. οι πολύτιμοι πάπυροι συσκευάστηκαν σε κουτιά προκειμένου να μεταφερθούν ασφαλώς, αλλά συνέβη μία πυροκλαστική ροή. Η δράση του ηφαιστείου τελικά συσσώρευσε 20-25 μ. ηφαιστειακής στάχτης επάνω στην περιοχή, μισοκαίοντας τους παπύρους, αλλά όταν η τέφρα στερεοποιήθηκε σε τύρφη, τους διατήρησε: είναι η μόνη διασωθείσα βιβλιοθήκη της αρχαιότητας. Έπειτα από την επαν-ανακάλυψη της Πομπηίας το 1738, ο Οίκος των Βουρβόνων-Ισπανίας υπό τον Κάρολο Ζ΄ της Νάπολης ξεκίνησε ανασκαφές. Αυτές γινόταν με τη μέθοδο εκσκαφής σηράγγων (στοών) και διάτρησης τοίχων, ως μία προσπάθεια να βρεθούν τεχνουργήματα, όπως τοιχογραφίες, αγάλματα και άλλα διακοσμητικά για να εκτεθούν στο Μουσείο του Ερκολάνο, που βρισκόταν σε τμήμα του ανακτόρου του Πόρτιτσι. Η Βίλα των Παπύρων βρέθηκε το 1750 από αγρότες, όταν άνοιγαν ένα πηγάδι. Ακολούθησε ανασκαφή πρώτα από τον Ροκ Ζοακίν ντε Αλκουμπιέρ και μετά από τον Σουηδό μηχανικό Καρλ Γιάκομπ Βέμπερ, που εργάστηκε υπό τον Αλκουμπιέρ για τον Κάρολο Ζ΄ της Νάπολης. Αρχικά τα πρώτα ρολά παπύρων, που ανακαλύφθηκαν το 1752, πετάχτηκαν, καθώς ήταν πολλά. Έπειτα όμως ο Μπερνάρντο Τανούτσι συμβούλευσε τον βασιλιά να τους μελετήσει· έτσι ο βασιλιάς εγκατέστησε μία επιτροπή για τη μελέτη τους. Ο Καμίλο Παντέρνι που έλαβε μέρος στις ανασκαφές, και που ήταν μάλλον ο πρώτος που τους μετέγραψε, αναφέρει σε ένα γράμμα του 1754: "σε πέντε μέρη, όπου επρόκειτο να βρούμε προτομές ή αγάλματα, οι αρχαίοι είχαν σκάψει πριν από εμάς και τα είχαν πάρει. Η μέθοδος, που έκαναν τις έρευνές τους, πρέπει να ήταν αυτή: όσο το έδαφος ήταν μαλακό έσκαβαν, ώσπου να βρουν στερεά λάβα, οπότε σταματούσαν. Φαίνεται όμως πως δεν είχαν χρήματα ή εργατικά χέρια, έτσι δεν προχώρησαν και βρήκαμε εμείς τα αγάλματα". Το 1765 οι ανασκαφές σταμάτησαν, λόγω των παραπόνων των κατοίκων που ζούσαν από επάνω. Η ακριβής θέση της Βίλας χάθηκε για δύο αιώνες. Τη δεκαετία του 1980 έγιναν προσπάθειες να ξαναβρεθεί η Βίλα: μελετήθηκαν έγγραφα του 18ου αι. για εισόδους στις σήραγγες και το 1986 ανακαλύφθηκε ένας αρχαίος τοίχος. Οι σήραγγες καθαρίστηκαν για να επιτρέψουν να ερευνηθεί ξανά η Βίλα. Βρέθηκε ότι τα μέρη της Βίλας, που δεν είχαν ερευνηθεί τον 18ο αι., ήταν αξιόλογα σε ποσότητα και ποιότητα. Τη δεκαετία του 1990 έγινε ανασκαφή για να αποκαλυφθεί μέρος της Βίλας, πράγμα που αποκάλυψε ακόμη δύο επίπεδα πιο κάτω, τα οποία δεν είχαν πριν ανακαλυφθεί. Αυτά βρέθηκαν μαζί με τη νοτιο-δυτική βεράντα, ύψους 4 μ. Η πρώτη σειρά δωματίων κάτω από την περίστυλο στοά πιστοποιήθηκαν από μία σειρά ορθογώνιων ανοιγμάτων κατά μήκος της πρόσοψης. Το 2007 ξεκίνησαν περιορισμένες ανασκαφές για τη συντήρηση των ερειπίων, όταν ανακαλύφθηκαν ωραία σκαλισμένα ξύλινα και από ελεφαντόδοντο τμήματα επίπλων. Από τότε έγινε αναγκαίο οι επισκέπτες να είναι περιορισμένοι. Το 2012 υπήρχαν 2800 τ.μ. της Βίλας ακόμη για να ανασκαφτούν. Αυτό δεν έγινε, καθώς η ιταλική κυβέρνηση προτίμησε τη συντήρηση από την ανασκαφή και να προστατεύσει ό,τι είχε ως τότε ανακαλυφθεί. Ο Ντέιβιντ Γούντλεϋ Πάκαρντ, που χρημοτοδοτούσε την ανασκαφή της Βίλας των Παπύρων στο Ερκολάνο δια του Ανθρωπιστικού Ιδρύματός του, έχει πει ότι πιθανά να μπορέσει να χρηματοδοτήσει τις ανασκαφές, όταν οι αρχές συμφωνήσουν. Με τη χρήση πολυ-φασματικής απεικόνισης, μίας τεχνικής που αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1990, είναι δυνατό να αναγνωστούν μισοκαμμένοι πάπυροι. Με την τεχνική αυτή, πολλές εικόνες των παπύρων λαμβάνονται με διαφορετικά φίλτρα, από το υπέρυθρο ως το υπεριώδες φάσμα, και τελικά επιτυγχάνεται να ληφθεί φως σε κάποιες συχνότητες. Έτσι μπορεί να βρεθεί το καλύτερο εύρος φάσματος, στο οποίο το μελάνι διακρίνεται από την επιφάνεια του παπύρου. Παρατίθενται μερικά από τα γλυπτά της συλλογής της Βίλας των Παπύρων, βάσει της θέσης εύρεσης που ανακτήθηκαν (τη δεδομένη περίοδο), τα οποία παρουσιάζονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Αίθριο (atrium) Περιμετρικά της δεξαμενής (impluvium) του αιθρίου Περιμετρικά του περιστύλου του αιθρίου Περιστύλιο (τετράγωνο) Ταμπλίνουμ (δωμάτιο υποδοχής) Δωμάτια στη νότια και στη βόρεια πλευρά του ταμπλίνουμ Κήπος της οικίας (viridarium) Ανατολική στοά του κήπου Ανάμεσα στην ανατολική στοά του κήπου και την κολυμβητική δεξαμενή (natatio) Περιμετρικά της κολυμβητικής δεξαμενής (natatio) Βορειοδυτική πλευρά του κήπου Κατά μήκος της νότιας στοάς του κήπου Ανάμεσα στη νότια στοά του κήπου και την κολυμβητική δεξαμενή (natatio) Βόρεια πλευρά της κολυμβητικής δεξαμενής (natatio) Νοτιοδυτικά του κήπου της οικίας (viridarium) Παρατίθενται μερικές αποτοιχισμένες τοιχογραφίες, σε αποσπασματική κατάσταση, ζωγραφισμένες με τη μέθοδο της νωπογραφίας. Zarmakoupi, Mantha (2010). The Villa of the Papyri at Herculaneum: Archaeology, Reception, and Digital Reconstruction. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-020388-2. Hornblower, Simon and Antony Spawforth. Oxford Classical Dictionary. 3rd ed. New York (1996). Μανδηλαράς, Βασίλειος Γ. (2014). «Ιστορία των παπύρων». Πάπυροι και παπυρολογία. Εισαγωγή στην επιστήμη της παπυρολογίας (4η έκδοση). Αθήνα: [χ.ό.] ISBN 9789609003827. Μανδηλαράς, Βασίλειος (2007). «Ξαναζωντανεύουν οι πάπυροι». Τεκμήριον (Τμήμα Αρχειονομίας - Βιβλιοθηκονομίας Ιονίου Πανεπιστημίου) (7): 229-235. http://hdl.handle.net/10797/12877. Barker, Ethel Ross (1908). Buried Herculaneum (στα Αγγλικά). London: A. & C. Black. Castrucci, Giacomo (1858). Tesoro letterario di Ercolano, ossia, La reale officina dei papiri ercolanesi (στα Ιταλικά, Λατινικά, και Αρχαία Ελληνικά) (Terza έκδοση). Napoli: Fibreno. Comparetti, Domenico· De Petra, Giulio (1883). La villa ercolanese dei Pisoni : i suoi monumenti e la sua biblioteca (στα Ιταλικά). Torino: Ermanno Loescher. Waldstein, Charles· Shoobridge, Leonard (1908). Herculaneum: Past, Present and Future (στα Αγγλικά). London: Macmillan and Co. Limited.