Οικονομική Ιστορία της Βενετίας

Η Βενετία, η οποία βρίσκεται στο βόρειο άκρο της Αδριατικής Θάλασσας, ήταν για εκατοντάδες χρόνια το πλουσιότερο και ισχυρότερο κέντρο της Ευρώπης, γιατί κέρδιζε μεγάλης κλίμακας κέρδη από τις παρακείμενες μεσαίες ευρωπαϊκές αγορές. Η Βενετία ήταν το κύριο κέντρο εμπορίου με τους Άραβες και έμμεσα με τους Ινδούς κατά τον Μεσαίωνα. Χρησιμοποίηθηκε επίσης ως αφετηρία της οικονομικής ανάπτυξης και ολοκλήρωσης της υπόλοιπης Ευρώπης κατά τον Μεσαίωνα. Οι βενετοί μπορεί να έφτασαν στο απόγειό τους κατά τον 15ο αιώνα, όταν η πόλη-κράτος μονοπώλησε το εμπόριο μπαχαρικών από την Ινδία, μέσω των αραβικών εδαφών, χρησιμοποιώντας αποκλειστικές εμπορικές συμφωνίες. Αυτό ώθησε τους Ισπανούς και τους Πορτογάλους να ξεκινήσουν την αναζήτηση της νέας διαδρομής προς την Ινδία, που οδήγησε στην ανακάλυψη της Αμερικής και στην αρχή της Σύγχρονης Εποχής. Εντούτοις, μόνο οι ευγενείς ή οι πατριώτες είχαν το δικαίωμα να ασκούν το εμπόριο μεγάλων αποστάσεων. Ήταν τοι ίδιοι που δημιούργησαν το μονοπώλιο της πολιτικής ηγεσίας καθώς άφησαν την παραγωγή και τις μικρές επιχειρήσεις στα στρώματα της κοινωνίας της που δεν ήταν ικανά να γίνουν μέλη του συμβουλίου - που ήταν το ορατό σημάδι της αρχοντιάς. Από την άλλη, παρείχαν προστασία έναντι των ανταγωνιστών, από παραβίαση του απορρήτου - και ασκούσαν αυστηρό έλεγχο. Οι ιστορικές ρίζες της Βενετίας βρίσκονται ήδη από τον Ετρουσκικό πολιτισμό. Οι οικισμοί από τους οποίους αργότερα μεγάλωσε η Βενετία, θα μπορούσαν να αναβιώσουν το ύστερο ρωμαϊκό εμπόριο με τη Βόρεια Ιταλία. Οι σταυροφορίες και η κατάκτηση της Βυζαντινής Πρωτεύουσας άνοιξαν τους άμεσους δρόμους προς την Ανατολή και μακριά στην Ασία. Αλλά αυτά τα ταξίδια, παρόμοια με τις δαπανηρές αποστολές προς τη Φλάνδρα, την Τυνησία, τη Συρία και την Κωνσταντινούπολη, απαιτούσαν τεράστια ποσά κεφαλαίου, που κανονικά σημαίνει πίστωση. Οι σταυροφορίες έφεραν εντατικοποίηση του εμπορίου, από το οποίο κέρδισε η Βενετία, ώστε σύντομα να κατέλαβε την πρώτη θέση μεταξύ των εμπορικών εθνών. Ήδη έναν αιώνα πριν από την λεηλασία της Κωνσταντινούπολης (1204) άκμασαν πολλές αποικίες εμπόρων. Αυτό παρείχε (ιδιαίτερα αν έχουμε κατά νου την ενετική κατάκτηση της Κρήτης και άλλα σημαντικά σημεία) τη ραχοκοκαλιά του ελεύθερου εμπορίου και των νηοπομπών μεγάλων πλοίων που στέλνονταν στις αγορές γύρω από τη Μεσόγειο θάλασσα. Επιπλέον, πρόσφερε πολλές ευκαιρίες για τη ρύθμιση των τοπικών ισορροπιών δυνάμεων και εξασφάλισε εν μέρει τα μέσα διαβίωσης - ιδίως το σιτάρι - για τη μητέρα πόλη. Τα έσοδα στον πυρήνα τους εκείνες τις μέρες αποτελούνταν κυρίως από χρυσό ή ασήμι. Κατά συνέπεια, η οικονομία εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από την έγκαιρη εισροή και εκροή αυτών των μετάλλων. Έτσι, η Βενετία έπρεπε να αναπτύξει ένα εξαιρετικά ευέλικτο σύστημα νομισμάτων και να αλλάξει ισοτιμίες μεταξύ νομισμάτων που αποτελούνταν από ασήμι και χρυσό, εάν ήθελε να διατηρήσει και να ενισχύσει τον ρόλο της ως πλατφόρμα του διεθνούς εμπορίου. Επιπλέον, οι συντελεστές μεταβολής μεταξύ των νομισμάτων που κυκλοφορούσαν εντός και εκτός της Βενετίας έπρεπε να προσαρμοστούν επαρκώς. Από την άλλη πλευρά, η αριστοκρατία δεν είχε σχεδόν καθόλου ενδοιασμούς για να αναγκάσει τις αποικίες της να δεχτούν ρυθμούς αλλαγής, που ήταν χρήσιμοι μόνο για την μεταβολή. Επιπλέον, οι Ιταλοί έμποροι είχαν συνηθίσει σε μέσα πληρωμής, τα οποία μπορούσαν να βοηθήσουν στην αποφυγή της μεταφοράς χρυσού και αργύρου που ήταν ακριβά και επικίνδυνα. Η πίστωση έγινε ένας τρόπος για να γεφυρωθεί η πανταχού παρούσα έλλειψη ευγενών μετάλλων, και ταυτόχρονα, να επιταχυνθεί ο κύκλος εργασιών των αγαθών, είτε με τη βοήθεια ενός απλού τραπεζικού εμβάσματος, είτε με τη βοήθεια μιας συναλλαγματικής. Διαθέσιμα και χρήσιμα ήταν επίσης τα δάνεια που χρησιμοποιούνταν ως ένα είδος χρημάτων των εμπόρων, που κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι. Οι κομιστές έπαιξαν σημαντικό ρόλο όπως και οι μετέπειτα κρατικά ελεγχόμενες τράπεζες των οποίων οι προκάτοχοι στη Βενετία ήταν ο «θάλαμος σίτου» ή Camera frumenti . Παρά την επικράτηση του ενδιάμεσου εμπορίου, η ναυπηγική ήταν μια βιομηχανία υψίστης σημασίας από την αρχή - και ήταν μακράν ο πιο σημαντικός εργοδότης. Αρκετά σημαντική στον ύστερο Μεσαίωνα ήταν η παραγωγή υφασμάτων, μεταξιού και γυαλιού. Ωστόσο, το μονοπώλιο του αλατιού ήταν υψίστης σημασίας, ακόμη περισσότερο ήταν το εμπόριο σιταριού και κεχριού. Αυτό το εμπόριο δεν συνέβαλε λιγότερο στον πλούτο της Βενετίας από το άφθονο υπόλοιπο εμπόριο. Στην πρώιμη σύγχρονη εποχή, η δύναμη της Βενετίας έφτασε στο αποκορύφωμά της, αλλά η μικροσκοπική υπερδύναμη δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει τις τεράστιες δυνάμεις των Οθωμανών και της Ισπανίας με τους γιγάντιους πόρους τους. Η Βενετία έχασε τις αποικίες της και το μονοπώλιό της για το εμπόριο στην Αδριατική Θάλασσα. Επιπλέον, η πρωτεύουσα της Ολλανδίας και της Αγγλίας ξεπέρασε τους Βενετούς ανταγωνιστές, καθώς δεν αποδέχονταν κανένα βενετικό εμπορικό μονοπώλιο και το εμπόριο μεταφέρθηκε στον Βόρειο Ατλαντικό. Επιπλέον, η πρόσβαση στην αγορά έγινε ολοένα και πιο δύσκολη επειδή ο προστατευτισμός έγινε ανεξέλεγκτός στα περισσότερα μεσογειακά και ευρωπαϊκά κράτη. Κοντά στο τέλος, το βενετικό κράτος έγινε ένα συντηρητικό αγροτικό σύστημα, το οποίο, παρά τον αυξανόμενο τουρισμό, συνάντησε ύφεση. Δεν υπήρχε ευρεία παρακμή αλλά μια αργή υποτροπή πίσω από τις διευρυνόμενες εμπορικές δυνάμεις του 18ου αιώνα.

 Στην αρχαιότητα η στάθμη της θάλασσας ήταν λίγα μέτρα χαμηλότερη από τη σημερινή. Ελληνικά και Ετρουρικά ίχνη αποκαλύπτουν πολύ νωρίτερους οικισμούς από ό,τι αναμενόταν. Η Κιότζα ήταν ρωμαϊκή στρατιωτική αποικία και στο Fontego dei Turchi πάνω από το Μεγάλο κανάλι βρέθηκε ένα νόμισμα από τις ημέρες του αυτοκράτορα Τραϊανού. Το αργότερο κατά τον 6ο αιώνα η αλιεία, αλλά συνολικά το θαλασσινό αλάτι και τα δημητριακά έπαιξαν τον κύριο ρόλο. Περίπου το 750 ο βασιλιάς Αϊστούλφ των Λογγοβάρδων απαγόρευσε το εμπόριο με τους Βυζαντινούς υπηκόους - αυτό σημαίνει προφανώς και με τους ανθρώπους της λιμνοθάλασσας. Περίπου 780 έμποροι στην Παβία πρόσφεραν αγαθά όπως το πορφυρό Tyrian από την Ανατολή. Πριν από το 785 ήδη, Βενετοί έμποροι διέμεναν στη Ραβέννα και στη λεγόμενη Πεντάπολη και άνδρες που είχαν «διωχθεί» από τους Φράγκους το 787/791. Περίπου τριάντα χρόνια νωρίτερα εμφανίστηκαν στο δουλεμπόριο με τους Σαρακηνούς. Οι συναλλαγές σήμαιναν κυρίως υφασμάτα. Προφανώς τα νομίσματα ήταν κοινά - π.χ. χρησιμοποιήθηκαν νομίσματα του αυτοκράτορα Λουδοβίκου του Ευσεβή, αλλά με σφραγίδα «Venecia» στην πίσω όψη -, αλλά οι Βενετοί προτιμούσαν τα νομίσματα της Βερόνας, αν και η βενετσιάνικη ζέκα (αραβική λέξη για νόμισμα ) είναι επαληθεύσιμη ήδη για τον ένατο αιώνα. Το πρώιμο εμπορικό του Torcello αντικαταστάθηκε σύντομα από το Malamocco, αργότερα από το Rialto . Οι πυρήνες γύρω από το Olivolo, το Σαν Μάρκο και το Ριάλτο αποτελούσαν τρεις εστίες, μία επικεντρωμένη στο ναυπηγικό οπλοστάσιο, μία ως πολιτικό κέντρο, μία ως κέντρο εμπορίου και ανταλλαγών. Η πρώιμη φάση της «φεουδαρχίας» μαζί με την απόκτηση ευρείας ακίνητης περιουσίας, έφερε τεράστια ποσά κεφαλαίων σε ορισμένες οικογένειες. Η τελευταία διαθήκη του δόγη Τζουστινιάνο Παρτετσιπάτσιο από το 829 δείχνει, σε ποιο ποσό επένδυσαν αυτές οι οικογένειες τα έσοδά τους σε κτίρια, αγαθά και κοσμήματα, αλλά τόσο πιο εκπληκτικό είναι ότι επένδυσαν ακόμη περισσότερα σε πιστώσεις και εμπορικές εταιρείες. Το ηγετικό στρώμα προφανώς ασχολούνταν πολύ με το εμπόριο, πολύ περισσότερο από τους ευγενείς της γειτονικής ηπειρωτικής χώρας. Με την καταστροφή του Comacchio (883) που έλεγχε τις εκβολές του ποταμού Πάδου, οι Βενετοί απελευθέρωσαν το εμπόριο μέχρι την Παβία και την Πιατσέντσα – τόσο περισσότερο καθώς μια συνθήκη με τον Κάρολο «τον χοντρό» είχε ανοίξει το βασίλειό του. Πολύ πιο δύσκολη ήταν η σχέση με την Ίστρια και ακόμη περισσότερο τη Δαλματία, όπου οι Ναρεντάνοι, πειρατές της Δαλματιανής ακτής αντιστάθηκαν μέχρι το 1000, όταν ο δόγης Πιέτρο Β' Ορσέολο κατέκτησε το βόρειο και κεντρικό τμήμα της περιοχής. Οι προύχοντες στην Αγία Αυτοκρατορία συνεργάστηκαν καλά σε συνδυασμό με την ναυτική υπεροχή στην Αδριατική Θάλασσα και έναν χάρτη του Βυζαντινού Αυτοκράτορα του 992. Ως αποζημίωση για στρατιωτική βοήθεια κατά των Αράβων της νότιας Ιταλίας, ο βυζαντινός αυτοκράτορας Βασίλειος Β' είχε μειώσει το φόρο για τα πλοία στο μισό. Επιπλέον, οι Ενετοί ξεκίνησαν το εμπόριο με την Τυνησία και την Αλεξάνδρεια στην Αίγυπτο όπου παρέδιδαν ξύλο, όπλα, μέταλλο και σκλάβους, παρόλο που το εμπόριο με το Ισλάμ μερικές φορές απαγορεύτηκε. Ο αυτοκράτορας Λέων Ε' (813–820) είχε ήδη απαγορεύσει αυτό το εμπόριο, . Η Βενετία έπαιξε σημαντικό ρόλο στο βυζαντινό εμπόριο, ως εμπορική διέξοδος και κέντρο ανεφοδιασμού της αυτοκρατορίας. Οι βυζαντινές εξαγωγές, όπως μεταξωτό ύφασμα πολυτελείας, μπαχαρικά, πολύτιμα μέταλλα - περνούσαν από τη Βενετία και από τη Βενετία, σκλάβοι, αλάτι και ξύλο μεταφέρονταν στο Βυζάντιο και στο Μουσουλμανικό Λεβάντε. Μετά τον 9ο αιώνα, ωστόσο, η Βενετία έγινε ολοένα και πιο ανεξάρτητη από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ο Χρυσός Ταύρος του 1082, που εκδόθηκε από τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό σε αντάλλαγμα για την υπεράσπιση της Αδριατικής Θάλασσας από τους Νορμανδούς, παρείχε στους Βενετούς εμπόρους αφορολόγητα δικαιώματα εμπορίας, απαλλασσόμενα από φόρους, σε όλη τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία στις 23 από τις περισσότερες σημαντικά βυζαντινά λιμάνια, τους εγγυήθηκε προστασία ιδιοκτησίας από τους Βυζαντινούς διαχειριστές και τους έδωσε κτίρια και προβλήτες εντός της Κωνσταντινούπολης. Αυτές οι παραχωρήσεις επέκτειναν σε μεγάλο βαθμό τη βενετική εμπορική δραστηριότητα σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο. Στους Αγίους Τόπους, που κατακτήθηκαν από τους Σταυροφόρους περίπου το 1098, η Βενετία κέρδισε το δικαίωμα του ελεύθερου εμπορίου, επειδή είχε βοηθήσει τον Γοδεφρείδο του Μπουγιόν το 1100 και στη συνέχεια κατέκτησε τον Τύρο, το εμπορικό κέντρο της Συρίας. Από τη Συρία έως τη Μικρή Αρμενία διεξήγαγαν το εμπόριο τους βαθιά στην Ασία, με τις μελλοντικές αποικίες να εξετάζονται στην Αλεξάνδρεια και στο Μαγκρίμπ. Το αντίστοιχο του προνομίου αυτού του 1258 έγινε αυτό του 1084 που ο αυτοκράτορας Ερρίκος Δ' παραχώρησε για ολόκληρο το βασίλειό του. Βυθισμένος βαθιά στη διαμάχη για τις επενδύσεις, επέτρεψε στους Βενετούς να εμπορεύονται σε ολόκληρο το βασίλειό του, αλλά οι υπήκοοί του δεν είχαν τη δυνατότητα να επεκτείνουν τις εμπορικές τους δραστηριότητες στη Βενετία. Μαζί με το μονοπώλιο στην Αδριατική Θάλασσα και το βασικό προϊόν, και το γεγονός ότι οι έμποροι μπορούσαν να εμπορεύονται στη Βενετία μόνο με τα ενδιάμεσα που παρείχε η πόλη, η Βενετία βρισκόταν στο δρόμο για να μονοπωλήσει το εμπόριο μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Οι έμποροι της Ιεράς Αυτοκρατορίας του 1082 έπρεπε να κατοικούν στο Fondaco dei Tedeschi, όπου ο έλεγχος ήταν έντονος. Έχοντας κατακτήσει την Κωνσταντινούπολη και χτίζοντας μια αποικιακή αυτοκρατορία, η Βενετία ήταν η κυρίαρχη δύναμη στην ανατολική Μεσόγειο – με εχθρό τη Γένοβα. Αυτή η κυριαρχία διαμόρφωσε το πολιτικό πλαίσιο μαζί με τη Λατινική Αυτοκρατορία (1204–61), η οποία επέτρεψε μια μαζική επέκταση του εμπορίου. Επιπλέον, οι έμποροι συμμετείχαν στο αυξανόμενο εμπόριο με τους Αγίους Τόπους, όπου η Άκρα έπαιξε τον κύριο ρόλο μέχρι το 1291. Το εμπόριο από μόνο του δεν ήταν σε θέση να καλύψει τόσο μεγάλα ποσά κεφαλαίου, απαραίτητα για να υποστηρίξει όχι μόνο πολλούς ευγενείς, αλλά και οι Populari grassi, άνθρωποι που είχαν πλουτίσει πολύ γρήγορα, απέκτησαν κτήματα στην Terraferma . Αν και οι παλιές οικογένειες προσπάθησαν να αποτρέψουν αυτή την εξέλιξη, δεν κατάφεραν να την σταματήσουν. Με αυτόν τον τρόπο επενδύθηκαν τεράστια ποσά, αν και οι πόλεις της ηπειρωτικής χώρας αντιτάχθηκαν σε αυτές τις εισβολές. Χάρη στον τεράστιο πλούτο των δημοφιλών και των grandi, σημειώθηκαν μόνο περιστασιακές συγκρούσεις. Τα δύο στρώματα συνέκλιναν μόνο σε ένα, τα μέλη του οποίου θεωρούνταν ως Magni . Κατείχαν την πολιτική εξουσία και μονοπωλούσαν τα κέρδη από το εμπόριο μεγάλων αποστάσεων. Η πίεση μειώθηκε περαιτέρω με την αποστολή 3.000 έως 4.000 ανδρών και των οικογενειών τους στην Κρήτη. Μερικοί από τους ευγενείς κατέκτησαν μικρές δικές τους αυτοκρατορίες στο Αιγαίο. πολλοί από αυτούς στάλθηκαν ως τοποτηρητές σε εκατοντάδες στρατιωτικές και διοικητικές θέσεις. Η Ενετική αυτοκρατορία έφτασε από τη Βενετία μέχρι την Κρήτη. Το κεντρικό σημείο του ήταν ο Κεράτιος Κόλπος. Αν και η Βενετία δεν μπόρεσε τελείως να κατακτήσει τα τρία όγδοα της παλιάς αυτοκρατορίας που είχαν παραχωρήσει οι σταυροφόροι στον Ενρίκο Ντάντολο, ωστόσο εξασφάλισε στρατηγικά σημεία. Η τυπική μορφή εταιρείας ήταν η λεγόμενη Collegantia . Στο πλαίσιο του, ένας σιωπηλός εταίρος εισήγαγε περίπου τα τρία τέταρτα της επένδυσης κεφαλαίου, και ο ενεργός εταίρος, που διεξήγαγε τη συναλλαγή, εισήγαγε το υπόλοιπο. Οι στόχοι, η ανάθεση ευθύνης και τα μερίδια καθορίστηκαν πριν από την έναρξη του ταξιδιού, αλλά ο ενεργός συνεργάτης μπορούσε επίσης να επανεπενδύσει τα κέρδη του κατά τη διάρκεια του ίδιου ταξιδιού. Κατά κάποιον τρόπο, ο σιωπηλός και ενεργός εταίρος ήταν μόνο ρόλοι που είχαν καθοριστεί πριν από κάθε περιπέτεια, στους οποίους αρκετοί σιωπηλοί συνεργάτες μπορούσαν να τολμήσουν την τύχη τους. Με αυτόν τον τρόπο μειώθηκαν οι κίνδυνοι και αυξήθηκαν οι ευκαιρίες συσσώρευσης κεφαλαίων. Αναπτύχθηκαν στενές σχέσεις και εξαρτήσεις και κατά συνέπεια προτιμήθηκαν σε μεγάλο βαθμό οι οικογενειακές συνεργασίες. Όχι πριν από τον Ύστερο Μεσαίωνα –και επομένως πολύ αργά σε σύγκριση με την Τοσκάνη– επικράτησαν πραγματικές κοινωνίες, οι εταιρείες σχεδιάστηκαν για μεγαλύτερες περιόδους. Επιπλέον , η τήρηση βιβλίων διπλής εγγραφής ενίσχυσε τις δυνατότητες επέκτασης των πρωτοβουλιών σε μάλλον μακρινές χώρες με την ίδρυση φυλακίων ή εργοστασίων και με την ενίσχυση του ελέγχου. Διευκολύνθηκαν και με αυτόν τον τρόπο οι σκηνοθετικές δραστηριότητες και η εντατικοποίηση των τοπικών επαφών. Η αραβική κατάκτηση της Ιερουσαλήμ προκάλεσε μια μακροχρόνια παρέκκλιση των εμπορικών οδών προς τη Βαγδάτη και την Ταμπρίζ. Η Κιλικία ήταν πλέον ο κύριος κόμβος του εμπορίου. Επιπλέον οι Ενετοί έχασαν τα κύρια λιμάνια τους στην Αίγυπτο και το 1291 επίσης το σημαντικότερο την Άκρα. Έτσι μπορούσαν μόνο να προσπαθήσουν να περάσουν από την Αρμενία, την Περσία, το Τουρκεστάν. Μετά από μακρές και δύσκολες διαπραγματεύσεις έγιναν δεκτοί ξανά στο Βυζάντιο. Αυτό ήταν πολύ σημαντικό στο βαθμό που η πλεύση μέσω του Βοσπόρου ήταν πλέον ο πιο σημαντικός τρόπος για να φτάσετε στην Κεντρική Ασία. Δεν ήταν τυχαίο ότι ο Μάρκο Πόλο ταξίδεψε στην Ασία αυτά τα χρόνια μεταξύ 1278 και 1291. Ένας δεύτερος δρόμος οδηγούσε στην Τραπεζούντα περαιτέρω στον Περσικό Κόλπο στην Ινδία, ένας τρίτος από την Τάνα στις εκβολές του ποταμού Ντον στον Βόλγα και στην Κασπία Θάλασσα στην Ινδία. Όμως το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου γινόταν από την θαλάσσα και όχι από την ξηρά. Η Βενετία ανέπτυξε έτσι ένα σύστημα τακτικών συνοδειών με ισχυρά προστατευτικά μέσα, αλλά και ενθάρρυνε το ιδιωτικό εμπόριο. Η δημοκρατία της Βενετίας δραστηριοποιήθηκε στην παραγωγή και εμπορία αλατιού, αλατισμένων προϊόντων και άλλων προϊόντων κατά μήκος των εμπορικών οδών που δημιουργήθηκαν από το εμπόριο αλατιού. Η Βενετία παρήγαγε το δικό της αλάτι στην Κιότζα μέχρι τον έβδομο αιώνα για εμπόριο, αλλά τελικά προχώρησε στην αγορά και την καθιέρωση παραγωγής αλατιού σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο. Βενετοί έμποροι αγόραζαν αλάτι και απέκτησαν παραγωγή αλατιού από την Αίγυπτο, την Αλγερία, τη χερσόνησο της Κριμαίας, τη Σαρδηνία, την Ίμπιζα, την Κρήτη και την Κύπρο. Η δημιουργία αυτών των εμπορικών οδών επιτρέψε επίσης στους Βενετούς εμπόρους να παραλαμβάνουν άλλα πολύτιμα φορτία, όπως ινδικά μπαχαρικά, από αυτά τα λιμάνια για εμπόριο. Στη συνέχεια πουλούσαν ή προμήθευαν αλάτι και άλλα αγαθά σε πόλεις στην κοιλάδα του Πάδου - Πιατσέντσα, Πάρμα, Ρέτζιο, Μπολόνια, μεταξύ άλλων - με αντάλλαγμα σαλάμι, προσούτο, τυρί, μαλακό σιτάρι και άλλα αγαθά. Οι Βενετοί εξαγωγείς ήταν υποχρεωμένοι να εισάγουν αλάτι στη Βενετία, για το οποίο τους καταβλήθηκε μια επιδότηση - το ordo salis . Στη συνέχεια, το βενετικό κράτος μεταπώλουσε το αλάτι με κέρδος - μια μορφή φόρου αλατιού - σε αγορές σε όλη την Ιταλία, τη Δαλματία και τη Σλοβενία. Η Βενετία είχε το μονοπώλιο του αλατιού για πολλές από αυτές τις αγορές. Το Γραφείο Αλατιού συγκέντρωσε 165.000 δουκάτα χωρίς κόστος το 1464, ή περίπου το 15% του συνόλου των εσόδων του ενετικού κράτους. Σύμφωνα με τον Diego Puga και τον Daniel Trefler, το Serrata del Maggior Consiglio (η κοινοβουλευτική συμμετοχή ήταν κληρονομική) οδήγησε σε εμπόδια στη συμμετοχή στις πιο κερδοφόρες πτυχές του εμπορίου μεγάλων αποστάσεων. Αυτό μείωσε την ικανότητα των μελών εκτός της κληρονομικής αριστοκρατίας να συμμετέχουν σε πολιτικές αποφάσεις και σε οικονομικές διαδικασίες όπως το colleganza. Αυτή η διαστρωμάτωση στην πολιτική και οικονομική δύναμη οδήγησε σε μια θεμελιώδη μετατόπιση από το πολιτικό άνοιγμα, την οικονομική ανταγωνιστικότητα και την κοινωνική κινητικότητα και οδήγησε σε πολιτικό αδιεξόδο, ακραία οικονομική ανισότητα και κοινωνική διαστρωμάτωση και ακαμψία. Σύμφωνα με τον οικονομικό ιστορικό Jan De Vries, η οικονομική δύναμη της Βενετίας στη Μεσόγειο είχε μειωθεί σημαντικά στις αρχές του 17ου αιώνα. Ο De Vries αποδίδει αυτή την παρακμή στην απώλεια του εμπορίου μπαχαρικών, σε μια φθίνουσα μη ανταγωνιστική βιομηχανία κλωστοϋφαντουργίας, στον ανταγωνισμό στις εκδόσεις βιβλίων λόγω της ανανεωμένης Καθολικής Εκκλησίας, στις δυσμενείς επιπτώσεις του Τριακονταετούς Πολέμου στους βασικούς εμπορικούς εταίρους της Βενετίας και στο αυξανόμενο κόστος εισαγωγές βαμβακιού και μεταξιού στη Βενετία. Ο πληθυσμός της Βενετίας –ίσως 85.000 με 100.000 περίπου το 1300– μπορούσε να αντέξει μόνο αυτές τις μόνιμες απώλειες, γιατί υπήρχε επίσης μια μόνιμη εισροή. Αυτή η εισροή ενθαρρύνθηκε έντονα από τους Βενετούς αξιωματούχους, ειδικά μετά την περίοδο του Μαύρου Θανάτου μετά το 1348. Ειδικοί όπως μεταξουργοί από τη Λούκα ή αρτοποιοί της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μετανάστευσαν ομαδικά. Κατά συνέπεια, η Βενετία αναγκάστηκε να επεκταθεί εντός της στενής της επικράτειας, έτσι οι κήποι και οι βάλτοι αντικαταστάθηκαν σε μεγάλο βαθμό από κατοικίες. Μεγάλος αριθμός ανθρώπων μετανάστευσε επίσης από την Τοσκάνη, ιδιαίτερα από τη Φλωρεντία, καθώς και από τη νότια Ιταλία, την Ελλάδα, την Κροατία, ακόμη και τη Γαλλία. Από το 1250 περίπου, ένας αυξανόμενος αριθμός ανθρώπων προερχόταν από την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία –Γερμανοί, Ούγγροι ή Βοέμοι– που ονομάζονταν «tedeschi». Έμεναν στο Fondaco dei Tedeschi και τους βοηθούσε και τους έλεγε ο Visdomini del Fondaco. Οι επίσημοι μεσίτες ή οι μεσάζοντες ήταν οι μόνοι που επιτρεπόταν να αγοράσουν και να πουλήσουν τα προϊόντα. Επίσης, μετανάστες στη Βενετία, οι Εβραίοι πρόσφεραν πολύ περισσότερες και φθηνότερες πιστώσεις στους Βενετούς, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς ζούσαν στο Μέστρε . Ωστόσο, με την ίδρυση του Γκέτο το 1516, η πλειοψηφία του εβραϊκού λαού άρχισε να ζει σε απομονωμένες συνοικίες. John McManamon/Marco D'Agostino/Stefano Medas, Excavation and Recording of the Medieval Hulls at San Marco in Boccalama (Βενετία), στο: The INA Quarterly. The Publication of the Institute of Nautical Archaeology 30 (2003) 22–28, als PDF (Nr.1, Jahrgang 30): Ludwig Beutin, Der wirtschaftliche Niedergang Venedigs im 16. und 17. Jahrhundert, στο: Hansische Geschichtsblätter 76 (1958) 42–72 Ludo (Ludwig) Moritz Hartmann, Die wirtschaftlichen Anfänge Venedigs, στο: Vierteljahrschrift für Wirtschafts- und Sozialgeschichte 2 (1904) 434–442 Heinrich Kretschmayr, Geschichte von Venedig, 3 Bde, Gotha 1905 und 1920, Stuttgart 1934, Nachdruck Aalen 1964 Frederic C. Lane, Βενετία. A Maritime Republic, Βαλτιμόρη, Λονδίνο 1973 Gino Luzzatto, Storia Economica di Venezia dall'XI al XVI secolo, Venedig 1961, Nachdruck 1995 Storia di Venezia, 8 Vol, Ρώμη 1992–2002 Benjamin Arbel, Trading Nations: Jews and Venetians in the Early Modern Eastern Mediterranean, Leiden 1995 Jean-Claude Hocquet, Denaro, navi e mercanti a Venezia 1200–1600, Rom 1999 Ugo Tucci, Η ψυχολογία του Βενετού εμπόρου τον δέκατο έκτο αιώνα, στο: Renaissance Venice, JR Hale (επιμ. ), Λονδίνο 1973, 346–378 Robert C. Davies, Ναυπηγοί του Ενετικού Οπλοστασίου. Εργαζόμενοι και χώρος εργασίας στην προβιομηχανική πόλη, Βαλτιμόρη/Λονδίνο 1991 Maurice Aymard, Venise, Raguse et le commerce du blé pendant la seconde moitie du XVIe siècle, Παρίσι 1966 Philippe Braunstein, De la montagne à Venise: les réseaux du bois au XVe siècle, στο: MEFR 100 (1988) 761–799 Salvatore Ciriacono, Les manufactures de luxe à Venise: contraintes géographiques, goût méditerranéen et compétition internationale (XIVe-XVIe siècles), σε: Les villes et la transmission des valeurs Culturelles au bas Moyen moderne Agessel,23-19üs Salvatore Ciriacono, L' olio a Venezia in età moderna. I consumi alimentari e gli altri usi, στο: Alimentazione e Nutrizione, secc. XIII – XVIII, Florenz 1997, 301 – 312 N. Fano, Ricerche sull'arte della lana a Venezia nel XIII e XIV secolo, στο: Archivio Veneto Va serie 18 (1936) 73–213 Jean-Claude Hocquet, Chioggia, Capitale del Sale nel Medioevo, Sottomarina 1991 Hans-Jürgen Hübner, Quia bonum sit anticipare tempus. Die kommunale Versorgung Venedigs mit Brot und Getreide vom späten 12. bis ins 15. Jahrhundert, Peter Lang 1998(ISBN 3-631-32870-2) Luca Molà (επιμ. ), The Silk Industry of Renaissance Venice, Βαλτιμόρη 2000 Sergej P. Karpov, La navigazione veneziana nel Mar nero, XIII–XV sec., Ravenna 2000(ISBN 88-7567-359-4) Ralph-Johannes Lilie, Handel und Politik zwischen dem Byzantinischen Reich und den italienischen Kommunen Venedig, Pisa und Genua in der Epoche der Komnenen und Angeloi (1081–1204), Άμστερνταμ 1984 Gerhard Rösch, Venedig und das Reich. Handels- und verkehrspolitische Beziehungen in der deutschen Kaiserzeit, Tübingen 1982 Freddy Thiriet, La Romanie vénitienne au Moyen Age. Le développement et l'exploitation du domaine colonial vénitien (XII–XV siècles), Παρίσι 1959, 2. Aufl. 1975 Tommaso Bertelè, Bilanci generali della Repubblica di Venezia, Venedig 1912 Roberto Cessi (επιμ. ), La regolazione delle entrate e delle spese (βλ. XIII–XIV), Πάντοβα 1925 Frederic C. Lane/Reinhold C. Mueller, Money and Banking in Medieval and Renaissance Venice, Vol. 1: Coins and Moneys of Account, Vol. 2: The Venetian Money Market: Banks, Panics and the Public Debt, 1200–1500, Βαλτιμόρη/Λονδίνο 1985 και 1997 Gino Luzzatto, I prestiti della Repubblica di Venezia (βλ. XIII–XV), Πάντοβα 1929 Reinhold C. Mueller, L'imperialismo monetario veneziano nel Quattrocento, στο: Società e Storia 8 (1980) 277–297 Luciano Pezzolo, Il fisco dei veneziani. Finanza pubblica ed economia tra XV e XVII secolo, Βερόνα 2003 Alan M. Stahl, The Venetian Tornesello. Ένα μεσαιωνικό αποικιακό νόμισμα, Νέα Υόρκη 1985 Ugo Tucci, Monete e riforme monetarie nell'Italia del settecento, στο: Rivista Storica Italiana 98 (1986) 78–119 Franco Brunelli, Arti e mestieri a Venezia nel medioevo e nel rinascimento, Vicenza 1981 Elizabeth Crouzet-Pavan, «Sopra le acque salse». Escpaces, pouvoir et société à Venise à la fin du Moyen Age, 2 Bde, Rome 1992 Gerhard Rösch, Der venezianische Adel bis zur Schliessung des Großen Rates. Zur Genese einer Führungsschicht, Sigmaringen: Thorbecke 1989 Alvise da Mosto, L' ARCHIVIO DI STATO DI VENEZIA. INDICE GENERALE, STORICO, DESCRITTIVO ED ANALITICO (PDF, 796 kB ή σε μορφή HTML) – das Überblickswerk über die Bestände des Staatsarchivs von Venedig und damit über die wichtigsten Quellenbestände zum Thema. Franscisco Apellániz, Venetian Trading Networks in the Medieval Mediterranean, Journal of Interdisciplinary History 44.2 (2013): 157–179. Roberto Cessi (επιμ. ), Documenti relativi alla storia di Venezia anteriori al Mille, στο: Testi e Documenti di storia e di letteratura Latina medioevale, Bd. 1–3, Πάντοβα 1942–43 Roberto Cessi (επιμ. ), Liber Plegiorum & Acta Consilii Sapientum (Deliberazioni del Maggior Consiglio di Venezia, Bd. 1), Μπολόνια 1950 Georg Martin Thomas, Diplomatarium Veneto-Levantinum sive Acta et Diplomata Res Venetas Graecas atque Levantis illustrantia, 2 Bde, Venedig 1880/99, ND Νέα Υόρκη 1966 (enthält zahlreiche Vertragsexte zwischen Venedigzund) Hans-Jürgen Hübner: Wirtschaftsgeschichte Venedigs (Γερμανικά) Νομίσματα (αγγλ. ) Venezia e le isole della Laguna archeologia subacquea (ιταλ. )