Συνθήκη Εμπορίας Όπλων

Η Συνθήκη Εμπορίας Όπλων (αγγλικά: Arms Trade Treaty, ATT) είναι μια διεθνής συνθήκη που «εποπτεύει και ρυθμίζει τη νόμιμη διακίνηση των βασικότερων συμβατικών όπλων». Τέθηκε σε ισχύ στις 24 Δεκεμβρίου 2014, ενώ 110 κράτη έχουν επικυρώσει τη συνθήκη και άλλα 31 κράτη την έχουν υπογράψει αλλά δεν την έχουν επικυρώσει. H Συνθήκη Εμπορίας Όπλων είναι μια προσπάθεια ρύθμισης του διεθνούς εμπορίου συμβατικών όπλων με σκοπό τη συμβολή στη διεθνή και περιφερειακή ειρήνη, τη μείωση του ανθρώπινου πόνου, και την προώθηση της συνεργασίας, της διαφάνειας και της υπεύθυνης δράσης από και μεταξύ των κρατών. Η συνθήκη αποτέλεσε αντικείμενο διαπραγμάτευσης στη Νέα Υόρκη σε μια παγκόσμια διάσκεψη υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) από τις 2 έως τις 27 Ιουλίου 2012. Καθώς δεν ήταν δυνατό να επιτευχθεί συμφωνία για ένα τελικό κείμενο εκείνη τη στιγμή, μια νέα συνάντηση για τη διάσκεψη είχε προγραμματιστεί για τις 18–28 Μαρτίου 2013. Στις 2 Απριλίου 2013, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ενέκρινε τη Συνθήκη. Το διεθνές εμπόριο όπλων εκτιμάται ότι αγγίζει τα 70 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Η εν λόγω Συνθήκη έχει κυρωθεί από τη Βουλή των Ελλήνων με τον Νόμο 4365/2016.

 Οι ρίζες αυτού που είναι γνωστό σήμερα ως Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων (ATT) εντοπίζονται στα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών και οι βραβευθέντες με Νόμπελ Ειρήνης εξέφρασαν τις ανησυχίες τους για την άναρχη φύση του παγκόσμιου εμπορίου όπλων και τον αντίκτυπό αυτού στην παγκόσμια ασφάλεια. Η ATT αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης παγκόσμιας προσπάθειας που ξεκίνησε το 1997 από τον Πρόεδρο της Κόστα Ρίκα και βραβευμένο με Νόμπελ Ειρήνης το 1987 Óscar Arias . Εκείνη τη χρονιά, ο Arias ηγήθηκε μιας ομάδας βραβευθέντων με Νόμπελ Ειρήνης σε μια συνάντηση στη Νέα Υόρκη για να συσταθεί ένας κώδικας συμπεριφοράς για το εμπόριο όπλων. Αυτή η ομάδα περιελάμβανε τον Elie Wiesel, την Betty Williams, τον Δαλάι Λάμα, τον José Ramos-Horta, εκπροσώπους των International Physicians for the Prevention of Nuclear War, της Διεθνούς Αμνηστίας και της American Friends Service Committee . Η αρχική ιδέα ήταν να θεσπιστούν ηθικά πρότυπα για το εμπόριο όπλων που θα υιοθετούσαν τελικά η διεθνής κοινότητα . Τα επόμενα 16 χρόνια, το Arias Foundation for Peace & Human Progress έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην επίτευξη της έγκρισης της συνθήκης. Το 2001, η διαδικασία συνεχίστηκε με την έγκριση ενός μη νομικά δεσμευτικού προγράμματος δράσης στη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για το παράνομο εμπόριο φορητών όπλων . Αυτό το πρόγραμμα ονομαζόταν επίσημα «Πρόγραμμα Δράσης για την Πρόληψη, Καταπολέμηση και Εξάλειψη του Παράνομου Εμπορίου Φορητών Όπλων και Ελαφρύς Όπλων σε όλες του τις Εκφάνσεις» (PoA). Αργότερα προτάθηκε το 2003 από μια ομάδα βραβευθέντων με Νόμπελ Ειρήνης, το ATT αναφέρθηκε για πρώτη φορά στα Ηνωμένα Έθνη τον Δεκέμβριο του 2006 όταν η Γενική Συνέλευση ενέκρινε το ψήφισμα 61/89 «Προς μια Συνθήκη Εμπορίου Όπλων: καθιέρωση κοινών διεθνών προτύπων για τις εισαγωγές, εξαγωγές και μεταφορά συμβατικών όπλων». Το ATT, όπως και το PoA, βασίζεται σε μια υπόθεση ότι το παράνομο εμπόριο φορητών όπλων είναι ένα μεγάλο και σοβαρό πρόβλημα που απαιτεί παγκόσμια δράση μέσω του ΟΗΕ. Σύμφωνα με μια καλά αναγνωρισμένη δημοσίευση του Routledge Studies in Peace and Conflict Resolution του 2012, "η σχετική σημασία της εκτροπής ή της κακής χρήσης επίσημα εγκεκριμένων μεταφορών, σε σύγκριση με τη διεθνή εντελώς παράνομη διακίνηση στη μαύρη αγορά έχει επιβεβαιωθεί πλήρως". Οι συγγραφείς συνεχίζουν διευκρινίζοντας ότι, «Για τις περισσότερες αναπτυσσόμενες ή εύθραυστες χώρες, ένας συνδυασμός αδύναμου εγχώριου κανονισμού για την εξουσιοδοτημένη κατοχή πυροβόλων όπλων με κλοπή, απώλεια ή διεφθαρμένη πώληση από επίσημες εκμεταλλεύσεις τείνει να αποτελεί μεγαλύτερη πηγή ανησυχίας όπλων από την παράνομη διασυνοριακή διακίνηση ." Στις 18 Δεκεμβρίου 2006, ο πρεσβευτής του Ηνωμένου Βασιλείου για τον Πολυμερή Έλεγχο Όπλων και τον Αφοπλισμό Τζον Ντάνκαν εισήγαγε επίσημα το ψήφισμα 61/89, το οποίο ζητούσε από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ να ζητήσει τις απόψεις των κρατών μελών του ΟΗΕ σχετικά με τη σκοπιμότητα, το πεδίο εφαρμογής και το σχέδιο παραμέτρων για μια «συνολική, νομικά δεσμευτική πράξη για τη θέσπιση κοινών διεθνών προτύπων για την εισαγωγή, εξαγωγή και μεταφορά συμβατικών όπλων», και να υποβάλει έκθεση για το θέμα στη Γενική Συνέλευση. 94 κράτη υπέβαλαν τις απόψεις τους, οι οποίες περιλαμβάνονται στην έκθεση A/62/278 του 2007. Ο Ντάνκαν μιλούσε εκ μέρους των συν-συγγραφέων ( Αργεντινή, Αυστραλία, Κόστα Ρίκα, Φινλανδία, Γαλλία, Ιαπωνία και Κένυα ). Εκ μέρους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Φινλανδία τόνισε τη στήριξη στην προσπάθεια, λέγοντας: «Καθημερινά, παντού, οι άνθρωποι πλήττονται από τις παρενέργειες των ανεύθυνων μεταφορών όπλων. . . Καθώς δεν υπάρχει επί του παρόντος ολοκληρωμένο διεθνώς δεσμευτικό μέσο που να παρέχει ένα συμφωνημένο ρυθμιστικό πλαίσιο για αυτή τη δραστηριότητα, η ΕΕ χαιρετίζει την αυξανόμενη υποστήριξη, σε όλα τα μέρη του κόσμου, για μια ATT." 94 κράτη υπέβαλαν τις απόψεις τους, οι οποίες είναι που περιέχεται στην έκθεση A/62/278 του 2007 Τον Δεκέμβριο του 2006, 153 κράτη μέλη ψήφισαν υπέρ του ψηφίσματος. Είκοσι τέσσερις χώρες απείχαν: Μπαχρέιν, Λευκορωσία, Κίνα, Αίγυπτος, Ινδία, Ιράν, Ιράκ, Ισραήλ, Κουβέιτ, Λάος, Λιβύη, Νήσοι Μάρσαλ, Νεπάλ, Ομάν, Πακιστάν, Κατάρ, Ρωσία, Σαουδική Αραβία, Σουδάν, Συρία, ΗΑΕ Βενεζουέλα, Υεμένη και Ζιμπάμπουε . Απαντώντας σε διαδικαστικές ανησυχίες που δεν είχαν επιλυθεί πριν από το τελικό σχέδιο του ψηφίσματος, το ΗΒ είπε ότι στόχος της πρωτοβουλίας ήταν να ξεκινήσει μια συζήτηση σχετικά με τη σκοπιμότητα και τις παραμέτρους του σχεδίου μιας Συνθήκης για το εμπόριο όπλων και ότι τα «αγνωστικά» κράτη θα έχουν σαφή ευκαιρία για συμμετοχή στη διαδικασία. Μετά την ψηφοφορία, η Αλγερία δήλωσε ότι η προσπάθεια πρέπει να λάβει ευρεία υποστήριξη από τα κράτη και να βασίζεται στις αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών . Ομάδα Κυβερνητικών Εμπειρογνωμόνων Το ψήφισμα 61/89 ζήτησε επίσης από τον Γενικό Γραμματέα να συγκροτήσει μια ομάδα κυβερνητικών εμπειρογνωμόνων, με βάση τη δίκαιη γεωγραφική κατανομή, για να εξετάσει τη σκοπιμότητα, το πεδίο εφαρμογής και το σχέδιο παραμέτρων για ένα τέτοιο νομικό μέσο και να διαβιβάσει την έκθεση της ομάδας εμπειρογνωμόνων στη Γενική Συνέλευση για εξέταση στην εξηκοστή τρίτη σύνοδό της. Στις 28 Σεπτεμβρίου 2007, ο Γενικός Γραμματέας διόρισε μια Ομάδα Κυβερνητικών Εμπειρογνωμόνων από τις ακόλουθες 28 χώρες: Αλγερία, Αργεντινή, Αυστραλία, Βραζιλία, Κίνα, Κολομβία, Κόστα Ρίκα, Κούβα, Αίγυπτος, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ινδία, Ινδονησία, Ιταλία, Ιαπωνία, Κένυα, Μεξικό, Νιγηρία, Πακιστάν, Ρουμανία, Ρωσία, Νότια Αφρική, Ισπανία, Ελβετία, Ουκρανία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ηνωμένες Πολιτείες. Η ομάδα συναντήθηκε τρεις φορές το 2008 και δημοσίευσε μια τελική έκθεση για το θέμα. Το 2009, ο Óscar Arias, στη δεύτερη θητεία του ως Πρόεδρος της Κόστα Ρίκα, εισήγαγε τη Συνθήκη στα Ηνωμένα Έθνη, λέγοντας:Επιστρέφω σήμερα, ως Rip Van Winkle της σύγχρονης εποχής, για να δω ότι όλα έχουν αλλάξει εκτός από αυτό. Η ειρήνη συνεχίζει να βρίσκεται ένα βήμα πιο μακριά. Τα πυρηνικά και τα συμβατικά όπλα εξακολουθούν να υπάρχουν παρά τις υποσχέσεις. Εναπόκειται σε εμάς να διασφαλίσουμε ότι σε είκοσι χρόνια δεν θα ξυπνήσουμε με τους ίδιους τρόμους που υποφέρουμε σήμερα. Δεν αγνοώ το γεγονός ότι εδώ εκπροσωπούνται οι μεγαλύτεροι έμποροι όπλων στον κόσμο. Σήμερα όμως δεν μιλάω με τους κατασκευαστές όπλων, αλλά μάλλον με τους ηγέτες της ανθρωπότητας, οι οποίοι έχουν την ευθύνη να βάζουν τις αρχές πάνω από τα κέρδη και να επιτρέπουν την υπόσχεση ενός μέλλοντος στο οποίο, επιτέλους, θα μπορούμε να κοιμόμαστε ήσυχοι.Την ίδια χρονιά, μια Ανοιχτή Ομάδα Εργασίας - ανοιχτή σε όλα τα κράτη - πραγματοποίησε δύο συνεδριάσεις σχετικά με μια συνθήκη για το εμπόριο όπλων. Συνολικά είχαν προγραμματιστεί έξι συνεδρίες αυτής της Ομάδας. Ωστόσο, στα τέλη του 2009, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών αποφάσισε με ψήφισμα A/RES/64/48 να συγκαλέσει Διάσκεψη για τη Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων το 2012 «για την εκπόνηση ενός νομικά δεσμευτικού μέσου για το υψηλότερο δυνατό κοινά διεθνή πρότυπα για τη μεταφορά συμβατικών όπλων». Η απόφαση επηρεάστηκε από την αλλαγή στη θέση των Ηνωμένων Πολιτειών (η μεγαλύτερη παραγωγός όπλων και η μόνη χώρα που καταψήφισε το ψήφισμα 61/89), η οποία έλαβε χώρα μετά την αλλαγή της ηγεσίας από τον Τζορτζ Μπους στον Μπαράκ Ομπάμα, στις την προϋπόθεση ότι βρίσκονταν «υπό τον κανόνα της συναινετικής λήψης αποφάσεων που απαιτούνταν για να διασφαλιστεί ότι όλες οι χώρες μπορούν να τηρούνται σε πρότυπα που θα βελτιώσουν πραγματικά την παγκόσμια κατάσταση». Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ της 2ας Απριλίου 2013 (71η Σύνοδος Ολομέλειας) υιοθέτησε το ATT ως ψήφισμα με ψήφους 154 κατά 3 κατά και 23 αποχές. Η Βόρεια Κορέα, το Ιράν και η Συρία ψήφισαν κατά. Η Κίνα και η Ρωσία, μεταξύ των κορυφαίων παγκοσμίως στις εξαγωγές όπλων, ήταν μεταξύ των 23 χωρών που απείχαν. Η Κούβα, η Ινδία, η Ινδονησία, η Μιανμάρ, η Νικαράγουα, η Σαουδική Αραβία και το Σουδάν απείχαν επίσης. Η Αρμενία, η Δομινικανή Δημοκρατία, η Βενεζουέλα και το Βιετνάμ δεν ψήφισαν. Η συνθήκη άνοιξε για επίσημη υπογραφή από όλα τα κράτη στη Νέα Υόρκη στις 3 Ιουνίου 2013. Τέθηκε σε ισχύ στις 24 Δεκεμβρίου 2014, 90 ημέρες μετά την ημερομηνία της 50ής επικύρωσης. Το Γραφείο των Ηνωμένων Εθνών για Υποθέσεις Αφοπλισμού ισχυρίστηκε ότι η συνθήκη δεν θα παρέμβει στο εγχώριο εμπόριο όπλων ή στο δικαίωμα να οπλοφορούν στα κράτη μέλη της. απαγόρευση εξαγωγής οποιουδήποτε τύπου όπλου· βλάπτει το νόμιμο δικαίωμα στην αυτοάμυνα ; ή υπονομεύουν τα ήδη ισχύοντα εθνικά πρότυπα ρύθμισης των όπλων. Η Συνθήκη για το Εμπόριο Όπλων υποχρεώνει τα κράτη μέλη να παρακολουθούν τις εξαγωγές όπλων και να διασφαλίζουν ότι τα όπλα δεν υπερβαίνουν τα υπάρχοντα εμπάργκο όπλων και δεν καταλήγουν να χρησιμοποιούνται για παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένης της τρομοκρατίας . Τα κράτη μέλη, με τη βοήθεια του ΟΗΕ, θα θέσουν σε εφαρμογή εκτελεστούς, τυποποιημένους κανονισμούς εισαγωγής και εξαγωγής όπλων (όπως αυτοί που ήδη υπάρχουν στις ΗΠΑ) και αναμένεται να παρακολουθούν τον προορισμό των εξαγωγών για να διασφαλίσουν ότι δεν καταλήγουν σε τα λάθος χέρια. Στην ιδανική περίπτωση, αυτό σημαίνει περιορισμό της εισροής θανατηφόρων όπλων σε μέρη όπως η Συρία. Οι υποστηρικτές της συνθήκης λένε ότι αφορά μόνο το διεθνές εμπόριο όπλων και δεν θα έχει καμία επίδραση στους ισχύοντες εσωτερικούς νόμους. Αυτοί οι υποστηρικτές επισημαίνουν το ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών για την έναρξη της διαδικασίας για το ATT. Το ψήφισμα δηλώνει ρητά ότι είναι «το αποκλειστικό δικαίωμα των κρατών να ρυθμίζουν τις εσωτερικές μεταβιβάσεις όπλων και την εθνική ιδιοκτησία, μεταξύ άλλων μέσω συνταγματικής προστασίας της ιδιωτικής ιδιοκτησίας». Από τον Μάρτιο του 2022, 111 κράτη έχουν επικυρώσει ή προσχωρήσει στην Συνθήκη, συμπεριλαμβανομένων έξι από τους 10 κορυφαίους παραγωγούς όπλων στον κόσμο (Γαλλία, Γερμανία, Ισπανία, Κίνα, Ηνωμένο Βασίλειο και Ιταλία). Είκοσι ένα κράτη που επικυρώνουν εφάρμοσαν προσωρινά τα άρθρα 6 και 7 της συνθήκης, εν αναμονή της έναρξης ισχύος της.