Μαλτέζοι της Κέρκυρας

Οι Μαλτέζοι της Κέρκυρας είναι πληθυσμός στο νησί της Κέρκυρας με εθνικούς και θρησκευτικούς δεσμούς με τα νησιά της Μάλτας. Μια μεγάλη κοινότητα απογόνων Μαλτέζων εξακολουθεί να υπάρχει στην Κέρκυρα. Στην περίπτωση των Κερκυραίων Μαλτέζων, οι οποίοι έχασαν τη γνώση της μαλτέζικης γλώσσας υπέρ της ελληνικής στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, η θρησκευτική ομολογία παρέμεινε ο ισχυρότερος δείκτης ταυτότητας. Οι Μαλτέζοι αποτελούν σήμερα τα 2/3 της τοπικής καθολικής κοινότητας.

 Με τον θεσμό του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων το 1815, οι βρετανικές αρχές ενθάρρυναν τη μετανάστευση από τη Μάλτα, καθώς και από τη Σικελία και τη νότια Ιταλία, στα νεοαποκτηθέντα ελληνικά νησιά. Επρόκειτο κυρίως για «οικονομικούς μετανάστες, πολιτικούς εξόριστους, εξειδικευμένους τεχνίτες και καλλιτέχνες στην υπηρεσία των βρετανικών δυνάμεων, καθώς και έμπειρους αγρότες». Η οργανωμένη μετανάστευση, η οποία είχε στόχο την «ανάπτυξη της κοινωνίας» στην Κέρκυρα και την Κεφαλονιά, υποστηρίχθηκε ιδιαίτερα από τον Μέγα Άρχοντα Επίτροπο (και Κυβερνήτη της Μάλτας) Θωμά Μαίτλαντ (1816-1823). Οι Βρετανοί προσκάλεσαν παντρεμένους λιθοξόους για να συνεχίσουν το έργο τους τα παιδιά τους, με αποτέλεσμα 80 άτομα (40 οικογένειες από το 1815 έως το 1860) να μεταφερθούν στην Κέρκυρα.Όταν έχτιζε το Ανάκτορο των Αγίων Μιχαήλ και Γεωργίου στην πόλη της Κέρκυρας το 1819-1824, παρά τις τοπικές προκαταλήψεις, η βρετανική αποικιακή διοίκηση κάλεσε τους Μαλτέζους οικοδόμους, συμπεριλαμβανομένων των γλυπτών Βινσένζο και Φερντινάντο Ντίμεχ, να συνεργαστούν με τον αρχιτέκτονα Σερ Τζορτζ Γουίτμορ ως εξειδικευμένοι τεχνίτες του μαλτέζικου ασβεστόλιθου. Οι Μαλτέζοι τεχνίτες επέβλεπαν επίσης την κατασκευή δημόσιων κτιρίων, δεξαμενών και οχυρώσεων στην πόλη της Κέρκυρας. Το Μνημείο Μαίτλαντ (Ροτόντα) χτίστηκε επίσης με ασβεστόλιθο της Μάλτας το 1821. Τον Σεπτέμβριο του 1826, περίπου 278 αγρότες από το Γκόζο αποβιβάστηκαν στο Αργοστόλι της Κεφαλονιάς, μετά από αίτημα του κυβερνήτη του νησιού, Τσαρλς Τζέιμς Νέιπιερ, προς τον κυβερνήτη της Μάλτας, Λόρδος Χάστινγκς, ο οποίος είχε συμφωνήσει σε αυτό μετά από διαβεβαιώσεις ότι το μεταναστευτικό έργο θα ήταν αυτοχρηματοδοτούμενο και όχι επιβάρυνση του ταμείου. Οι μετανάστες Μαλτέζοι, που δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά έξοδα ταξιδιού ή εγκατάστασης, υποστηρίχθηκαν από ιδιώτες ευεργέτες όπως ο μαρκήσιος Βιντσένζο Μπουτζέγια και ο Έλληνας Μαλτέζος έμπορος Ιωάννης Παπάφης. Ωστόσο, κάποτε στην Κεφαλονιά, οι Μαλτέζοι μετανάστες αντιμετώπισαν κοινωνική απομόνωση και οικονομική στέρηση. Τον Φεβρουάριο του 1829, ο Επίτροπος της Κέρκυρας, Φρεντερίκ Αντάμ, έγραψε στον Νέιπιερ ρωτώντας γιατί οι Μαλτέζοι μετανάστες είχαν μειωθεί σε αριθμό, ζούσαν στη φτώχεια και παραπονιούνταν για εχθρότητα από τους Κεφαλονίτες. Ο τελευταίος, με τη σειρά του, έγραψε στον Αντάμ ότι, ενώ τους είχαν υποσχεθεί ικανούς αγρότες, με ελάχιστες εξαιρέσεις βρήκαν «τεμπέληδες, αδαείς, αμόρφωτους, βρώμικους, άρρωστους και απροσάρμοστους ανθρώπους που έμοιαζαν με κοπάδι προβάτων, εγκαταλειμμένο από μια ξένη χώρα στη δική τους κοινότητα». Δεδομένης της κατάστασης, δύο χρόνια αργότερα, το 1831, όλοι οι Μαλτέζοι μεταφέρθηκαν από την Κεφαλονιά στην Κέρκυρα για να ενισχυθεί η τοπική κοινωνία. Παρά το γεγονός ότι ήταν Ρωμαιοκαθολικοί, τον 19ο αιώνα οι Μαλτέζοι δεν μπορούσαν να βασίζονται στη βοήθεια της Αρχιεπισκοπής Κέρκυρας, η οποία ασχολούνταν κυρίως με την πιο εύπορη ιταλική κοινότητα που ζούσε στην πόλη της Κέρκυρας. Μόνο λίγοι επισκεπτόμενοι ιερείς από τη Μάλτα έρχονταν κατά καιρούς στην Κέρκυρα για να τελέσουν το μυστήριο, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της Σαρακοστής. Επίσης για να αντιμετωπίσουν αυτή την κατάσταση, οι Μαλτέζοι της Κέρκυρας συγκεντρώθηκαν στον σύλλογο αυτοβοήθειας Britannia («Associazione di mutuo soccorso fra i sudditi inglesi residenti a Corfu denominata BRITANNIA»).Οι Μαλτέζοι παρέμειναν η πιο μειονεκτική κοινωνικά ομάδα στην Κέρκυρα. Ζούσαν στα περίχωρα της πόλης, σε δύο αγροτικές κοινότητες που ονομάζονταν Μαλτέζικα και Κοτζέλα (από το Γκόζο), όπου ήταν οι πρώτοι που καλλιέργησαν γλυκοπατάτες και αχλαδιές, καθώς και έκαναν εκτροφή κουνελιών. Ωστόσο, ενώ αμείβονταν μέχρι το ένα τρίτο του μισθού ενός αγρότη (όταν δεν πληρώνονταν σε είδος με βασικά είδη), κατηγορήθηκαν για κλοπή θέσεων εργασίας από τους Κερκυραίους. Χρειάστηκαν δεκαετίες για να πετύχουν οι Μαλτέζοι την κοινωνική ένταξη στην κερκυραϊκή κοινωνία. Στη διεθνή έκθεση του 1888 στην Αθήνα, αρκετοί Κερκυραίοι Μαλτέζοι καλλιεργητές κέρδισαν βραβεία για την παραγωγή τους. Ο Άνγκελο Φαρούτζια και ο Διονύσης Λαφέρλα πρωτοστάτησαν στη φωτογραφία στην Κέρκυρα και ο Φαρούτζια αναγνωρίστηκε επίσης ως βιβλιοδέτης στην ελληνική βασιλική αυλή. Η κοινωνική πρόοδος ήταν ο κύριος στόχος του Σπύρο Γκάουτσι, ο οποίος το 1887 συνίδρυσε με τον Τόμας Πάουερς και διηύθυνε την Εργατική Αδελφότητα. Οι Κερκυραίοι Μαλτέζοι ήταν ιδιαίτερα ευσεβείς στον Άγιο Σπυρίδων, του οποίου η λατρεία ήταν ήδη δημοφιλής στη Μάλτα, παίρνοντας μέρος στις λιτανείες του Αγίου με τις παραδοσιακές δάδες. Το 1862, ο Σχέμπρι τύπωσε στην Κέρκυρα ένα φυλλάδιο με τον ύμνο στον προστάτη άγιο του νησιού, Άγιο Σπυρίδων: Cronicla in onore del glorioso taumaturgo Santo Spiridione Vecovo di Trimitunte e protettore di Corcira scritta dal Dr. υπόδειξη. Jonia di Spiridione ed. Arsenio fratelli Cao, 1862, σελ. 8).Ενώ ο πρώτος έμπορος με μαλτέζικο όνομα καταγράφεται στην Κέρκυρα ήδη το 1802, το 1824 εργάζονταν 25 άνδρες και γυναίκες για τη βρετανική διοίκηση. Την ίδια χρονιά, ο Λορέντζο Ταμπόνε ήταν ο πρώτος Μαλτέζος που προσέφυγε στη Γερουσία και απέκτησε τον τίτλο του Πολίτη της Ιονίου Πολιτείας. Μόνο το 1828, ο αριθμός των Μαλτέζων στο αρχιπέλαγος αυξήθηκε σε 508 και σε 804 το 1832. Η μετανάστευση των Μαλτέζων σε αυτά τα νησιά ουσιαστικά σταμάτησε όταν επέστρεψαν στην Ελλάδα το 1864. Μέχρι το τέλος του αιώνα, το 1891, υπήρχαν 1.673 Μαλτέζοι στην Ελλάδα, εκ των οποίων οι 928 στην Κέρκυρα.Μετά την ένωση της Κέρκυρας με την Ελλάδα το 1864, αρκετές οικογένειες Κερκυραίων Μαλτέζων, ιδιαίτερα οι Ατζοπάρδοι (Azzopardi), μετακόμισαν στο Κάρντιφ της Ουαλίας. Μερικοί από αυτούς επέστρεψαν στην Κέρκυρα τη δεκαετία του 1920 και παραμένουν γνωστοί ως Κερκυραίοι του Κάρντιφ. Στα τέλη του 19ου αιώνα, μερικοί Κερκυραίοι Μαλτέζοι εγκαταστάθηκαν στη Σμύρνη της Μικράς Ασίας, προσχωρώντας στην τοπική μαλτέζικη κοινότητα, διατηρώντας τα βρετανικά τους διαβατήρια. Έφυγαν μετά την Καταστροφή της Σμύρνης. Το 1901, υπήρχαν σχεδόν χίλιοι άνθρωποι στην Κέρκυρα που θεωρούσαν ότι ήταν Μαλτέζοι. Στην Κεφαλονιά, ο αριθμός ήταν 225. Υπήρχαν άλλα εκατό Μαλτέζοι διασκορπισμένοι μεταξύ των άλλων μικρότερων νησιών του Ιονίου. Στην Κοτζέλα, οι Φραγκισκανές Αδελφές της Μάλτας (με επικεφαλής την Γκοζιτάνα Μητέρα Μαργαρίτα Ντε Μπρίνκατ) άνοιξαν ένα μοναστήρι και ένα σχολείο το 1907, που λειτουργούσαν μέχρι το 1961. Η φραγκισκανική σχολή ήταν καθοριστική για την προώθηση της γλωσσικής αλλαγής μεταξύ των Κερκυραίων Μαλτέζων και της κοινωνικής τους αφομοίωσης στην ελληνόφωνη κοινωνία της Κέρκυρας. Η Εταιρεία Ελλήνων Καθολικών Κέρκυρας, που ιδρύθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1920, αντιπροσώπευε ένα ακόμη βήμα ένταξης της καθολικής κοινότητας στην ελληνική κοινωνία.Ο πρώτος κάτοικος πνευματικός οδηγός για τους Μαλτέζους της Κέρκυρας ήταν ο Ντομένικο Ντερμάνιν (1843-1919), Κερκυραίος Μαλτέζος ο ίδιος, ο οποίος είχε υπηρετήσει στο παρελθόν στην Ρωμαιοκαθολική Επισκοπή Σύρου και ο οποίος υπηρέτησε ως επίσκοπος Κέρκυρας από το 1912 μέχρι τον θάνατό του.Το 1923, υπήρχαν περίπου 1.200 Μαλτέζοι στην Κέρκυρα, αλλά πολλοί από αυτούς μιλούσαν είτε την ελληνική είτε την τοπική κερκυραϊκή διάλεκτο, η οποία έφερε ακόμη ίχνη της Ενετοκρατίας του νησιού. Εξαιτίας αυτής της ενετικής σχέσης, οι φασίστες προπαγανδιστές προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια αλυτρωτική υπόθεση για την Κέρκυρα. Ο Γκουίντο Πούτσιο έγραψε στην Tribuna, μια κορυφαία ρωμαϊκή εφημερίδα στις 12 Σεπτεμβρίου 1923, ότι το μαλτέζικο στοιχείο στην Κέρκυρα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως μέσο για την προώθηση των ιταλικών διεκδικήσεων σε αυτό το νησί. Ο ιταλικός στόλος βομβάρδισε και κατέλαβε για λίγο την Κέρκυρα τον Αύγουστο-Σεπτέμβριο του 1923 (ιταλική εισβολή στην Κέρκυρα). Το 1926, όλοι οι γεννημένοι στην Κέρκυρα Μαλτέζοι που δεν είχαν γίνει Βρετανοί πολίτες κλήθηκαν να εγγραφούν στο δήμο και να αποκτήσουν την ελληνική υπηκοότητα, διαφορετικά θα εκδιώκονταν από τα νησιά. Το 1930, οι Μαλτέζοι στην Κέρκυρα είχαν τον δικό τους ιερέα που φρόντιζε την ευημερία τους ενώ διατηρούσε χρήσιμες επαφές με τις εκκλησιαστικές και πολιτικές αρχές της Μάλτας. Εκείνος ο ιερέας ήταν ο Σεβ. Σπυριντιόνε Τσίλια, που είχε γεννηθεί στην Κέρκυρα από Μαλτέζους γονείς και έγινε ιερέας της ενορίας της μαλτέζικης κοινότητας.Το 1940, όταν ο Ιταλικός Στρατός κατέλαβε για άλλη μια φορά την Κέρκυρα, οι 2.500 καλά ενταγμένοι Μαλτέζοι δεν μπορούσαν να γίνουν λεία της φασιστικής προπαγάνδας. Η Κέρκυρα καταλήφθηκε τότε από τον ναζιστικό γερμανικό στρατό το 1943. μετά από σφοδρό συμμαχικό βομβαρδισμό. Τον Απρίλιο του 1944, οι Ναζί κατακτητές αποφάσισαν να εγκλωβίσουν όλους τους Βρετανούς πολίτες που βρίσκονταν στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένων των Κερκυραίων Μαλτέζων. Ωστόσο, μετά από συνεννόηση με τον πρώην Βρετανό Πρόξενο, οι Ναζί συνειδητοποίησαν ότι η συνεπής μαλτέζικη κοινότητα της Κέρκυρας (562 Βρετανοί πολίτες) αποτελούνταν κυρίως από εμπόρους και αγρότες, είχαν ελάχιστη γνώση της αγγλικής γλώσσας και είχαν λάβει κυρίως τη βρετανική υπηκοότητα κληρονομικά. Τον Μάιο του 1944, η ναζιστική διοίκηση στα Ιωάννινα συμβούλεψε τον Κερκυραίο διοικητή να απελάσει τους Κερκυραίους Μαλτέζους σε στρατόπεδα εργασίας στη Γερμανία. Ωστόσο, αυτή η απόφαση δεν μπόρεσε ποτέ να εφαρμοστεί λόγω της εξέλιξης της σύγκρουσης, αν και οι Ναζί εξόντωσαν μέχρι και 2.000 Κερκυραίους Εβραίους, που απελάθηκαν στο Άουσβιτς, πριν υποχωρήσουν στην ηπειρωτική χώρα τον Οκτώβριο του 1944. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, η κύρια εκκλησία της καθολικής κοινότητας της Μάλτας στην πόλη της Κέρκυρας, ο Καθεδρικός Ναός Αγίου Χριστοφόρου και Ιακώβου, κάηκε μαζί με τα αρχεία της. Αργότερα ξαναχτίστηκε σε απλό λατινικό στυλ.Μετά τον πόλεμο, δεκάδες μαλτέζικες οικογένειες εγκατέλειψαν την Κέρκυρα και εγκαταστάθηκαν στο Κάρντιφ της Ουαλίας για να εργαστούν στη βιομηχανική ζώνη εκεί. Ίδρυσαν τον Σύλλογο Κερκυραίων και Πανελλήνων Ρωμαιοκαθολικών «Άγιος Σπυρίδων», διατηρώντας ισχυρούς δεσμούς με την Κέρκυρα και τις Φραγκισκανές Αδελφές. Υπάρχουν περίπου 500 Καθολικοί Κερκυραίοι στην περιοχή του Κάρντιφ σήμερα. Η κερκυραϊκή μαλτέζικη κοινότητα αριθμεί σήμερα 3.500 άτομα σε ολόκληρο το νησί. Αποτελούν το κέντρο της καθολικής κοινότητας της Κέρκυρας, αλλά ούτε ένα άτομο από αυτά συνεχίζει να μιλά τη μαλτέζικη γλώσσα. Τα τυπικά μαλτέζικα κερκυραϊκά επώνυμα περιλαμβάνουν Ψαΐλας, Σπιτέρης, Ατζοπάρδης, Σουέρεφ, Σάκκοςκαι Μικάλεφ.Ο πρώην δήμαρχος της πόλης της Κέρκυρας, Σωτήρης Μικάλεφ, είναι μαλτέζικης καταγωγής. Ο Μαλτέζος Κερκυραίος Ιωάννης Σπιτέρης, ήταν Καθολικός Αρχιεπίσκοπος Κέρκυρας, Ζακύνθου και Κεφαλλονιάς από το 2003 έως το 2020.Από το 2011, ο Μαλτέζος Κερκυραίος Σπύρος Γκαούτσης (Gauci) είναι επίτιμος πρόξενος της Μάλτας στην Κέρκυρα. Το 2012 πραγματοποιήθηκε στο Ανάκτορο έκθεση με τίτλο «Μαλτέζοι στην Κέρκυρα». Ιταλοί της Κέρκυρας Τιμή, Τσαρλς. Η Μάλτα και οι Μαλτέζοι: μια μελέτη στη μετανάστευση του δέκατου ένατου αιώνα . Σπίτι Γεωργίας. Μελβούρνη, 1954. Σπύρος Γκαύτσης (Gauci), Το χρονικό των αδελφών της Μάλτας στην Κέρκυρα, Κέρκυρα, 2007. Φωτεινή Καρλαύτη-Μουτρατίδη, Aspects de la vie economique a' Corfou au milieu du 17eme siècle, Αθήνα, 2005. Αμαλία Πλασκασοβίτη, Γλώσσα και ταυτότητα σε μεταναστευτικό πλαίσιο: Στάσεις των μελών της μαλτέζικης κοινότητας της Κέρκυρας απέναντι στην εθνική τους γλώσσα και κληρονομιά [1] Henry Frendo, Μαλτέζοι Κερκυραίοι: Η ελληνική σύνδεση, Malta Independent, 12 Ιουνίου 2011 Bernand Vassallo, σύνδεσμος της Μάλτας με την Κέρκυρα, Times of Malta, 9 Νοεμβρίου 2014 Diana Siebert, Η μοίρα των Μαλτέζων στην κατεχόμενη από τους Ναζί Κέρκυρα, Times of Malta, 15 Οκτωβρίου 2017. βλ. PDF Χρυσούλα Τσιώτση, Σχέσεις Κέρκυρας - Μάλτας – Ένα κοινό παρελθόν, 03 Ιουνίου 2011 Σπύρος Γαούτσης, Παρούσα κατάσταση στην Κέρκυρα, Πρακτικά Συνεδρίου Ηγετών Μαλτέζων Κοινοτήτων στο εξωτερικό . Μεσογειακό Συνεδριακό Κέντρο και Επιτροπή Μεταναστών - Μάλτα - 25 Ιανουαρίου έως 1 Φεβρουαρίου 2000 Μαλτέζικη υπηκοότητα έξι γενιές αργότερα για τον Κερκυραίο, Times of Malta, 27 Φεβρουαρίου 2020