Δημοψήφισμα ανεξαρτησίας της Κροατίας (1991)

Η Κροατία διεξήγαγε δημοψήφισμα ανεξαρτησίας στις 19 Μαΐου 1991, μετά τις κροατικές κοινοβουλευτικές εκλογές του 1990 και την άνοδο των εθνικιστικών εντάσεων που οδήγησαν στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας. Το 83 τοις εκατό των ψηφοφόρων συμμετείχε, ενώ το 93% των ψηφοφόρων ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας. Στη συνέχεια, η Κροατία ανακήρυξε την ανεξαρτησία της και την απόσχιση της από τη Γιουγκοσλαβία στις 25 Ιουνίου 1991. Ωστόσο, η Κροατία εισήγαγε τρίμηνη αναστολή της απόφασης σχετικά με την απόφαση, μετά από υπόδειξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και της Διάσκεψης για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη, μέσω της συμφωνίας του Μπριόνι. Ο πόλεμος στην Κροατία κλιμακώθηκε κατά τη διάρκεια του μορατόριουμ, και στις 8 Οκτωβρίου 1991 το Κοινοβούλιο της Κροατίας διέκοψε όλες τις υπόλοιπες σχέσεις με τη Γιουγκοσλαβία. Το 1992, οι χώρες της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας αναγνώρισαν την Κροατία και έγινε μέλος των Ηνωμένων Εθνών.

 Μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Κροατία έγινε μονοκομματική σοσιαλιστική ομοσπονδιακή μονάδα της Ομοσπονδιακής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας. Την Κροατία κυβερνούσαν κομμουνιστές, ενώ απολάμβανε ένα βαθμό αυτονομίας εντός της Γιουγκοσλάβικης ομοσπονδίας. Το 1967 μια ομάδα κροατών γλωσσολόγων και συγγραφέων δημοσίευσαν τη Δήλωση σχετικά με την Κατάσταση και το Όνομα της Κροατικής Λογοτεχνικής Γλώσσας, ζητώντας μεγαλύτερη αναγνώριση και αυτονομία για τη κροατική γλώσσα. Η δήλωση συνέβαλε στη δημιουργία ενός εθνικού κινήματος υπέρ των πολιτικών δικαιωμάτων και της αποκέντρωση της Γιουγκοσλαβικής οικονομίας, με αποκορύφωμα την κροατική Άνοιξη του 1971, η οποία καταπνίχθηκε. Το Γιουγκοσλαβικό Σύνταγμα του 1974 έδωσε μεγαλύτερη αυτονομία στις ομοσπονδιακές μονάδες, κάνοντας πράξη ένα στόχο της Κροατικής Άνοιξης και παρέχοντας μια νομική βάση για την ανεξαρτησία των ομοσπονδιακών ομάδων.Στη δεκαετία του 1980 η πολιτική κατάσταση στη Γιουγκοσλαβία επιδεινώθηκε, καθώς η εθνική ένταση γινόταν όλο και μεγαλύτερη: το 1986 δημοσιεύτηκε το σερβικό μνημόνιο ΣΑΝΟΥ και το 1989 έγιναν πραξικοπήματα στη Βοϊβοδίνα, το Κοσσυφοπέδιο και το Μαυροβούνιο. Τον Ιανουάριο του 1990, το Κομμουνιστικό Κόμμα διαλύθηκε και δημιουργήθηκαν ξεχωριστά κόμματα για κάθε δημοκρατία. Το κροατικό παράρτημα ζητούσε μια χαλαρότερη ομοσπονδία. Το ίδιο έτος, έλαβαν χώρα οι πρώτες πολυκομματικές εκλογές στην Κροατίας. Ο νικητής ήταν ο Φράνιο Τούτζμαν. Οι εθνικιστικές εντάσεις οξύνθηκαν περαιτέρω. Οι Σέρβοι της Κροατίας μποϊκόταραν το Σάμπορ, ενώ ντόπιοι Σέρβοι κατέλαβαν την εξουσία σε σερβικές περιοχές, έστησαν οδοφράγματα και ψήφισαν υπέρ της αυτονομίας τους. Οι σερβικές αυτόνομες περιφέρειες ενώθηκαν και σχημάτισαν τη μη αναγνωρισμένη Δημοκρατία της Σερβικής Κράινα (ΔΣΚ), έχοντας ως πρόθεση τους την απόσχιση από την Κροατία. Στις 25 Απριλίου 1991, το κοινοβούλιο της Κροατίας αποφάσισε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος ανεξαρτησίας στις 19 Μαΐου. Η απόφαση κυκλοφόρησε στην επίσημη εφημερίδα της κροατικής κυβέρνησης και επισημοποιήθηκε στις 2 Μαΐου 1991. Το δημοψήφισμα προσέφερε δύο επιλογές. Στην πρώτη επιλογή, η Κροατία θα γίνει ένα κυρίαρχο και ανεξάρτητο κράτος. Η πολιτιστική αυτονομία και τα πολιτικά δικαιώματα των Σέρβων και άλλων μειονοτήτων εγγυόταν από το δημοψήφισμα. Στη δεύτερη επιλογή η Κροατία θα παρέμεινε στη Γιουγκοσλαβία.. Οι σερβικές τοπικές αρχές απηύθυναν κάλεσμα για το μποϊκοτάζ της ψηφοφορίας. Το δημοψήφισμα διεξήχθη σε 7.691 εκλογικά τμήματα, όπου στους ψηφοφόρους δίνονταν δύο ψηφοδέλτια - ένα μπλε και ένα κόκκινο. Ο ψηφοφόρος μπορούσε να χρησιμοποιήσει ένα από τα δύο ή και τα δύο ψηφοδέλτια. Το μπλε ψηφοδέλτιο ανέγραφε το ερώτημα υπέρ της ανεξαρτησίας της Κροατίας. Το 93.24% των ψηφοφόρων ψήφισε υπέρ του ερωτήματος, το 4.15% ψήφισε κατά, και το 1.18% κατέθεσε άκυρα ή λευκά ψηφοδέλτια. Το κόκκινο ψηφοδέλτιο ανέγραφε την ερώτηση υπέρ της παραμονής στη Γιουγκοσλαβία. Το ερώτημα αυτό εγκρίθηκε από το 5.38% των ψηφοφόρων, απορρίφθηκε από το 92.18% και το 2.07% των ψηφοφόρων κατέθεσαν άκυρα ή λευκά ψηφοδέλτια. Η προσέλευση έφτασε 83.56%.Η Κροατία κήρυξε την ανεξαρτησία της στις 25 Ιουνίου 1991. Ταυτόχρονα, διέλυσε (κροατικά: razdruženje‎ - ραζντρουζένιε) τη σύνδεση της με τη Γιουγκοσλαβία, στις 25 Ιουνίου 1991. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα και η Διάσκεψη για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη προέτρεψε τις κροατικές (και σλοβενικές) αρχές να αναστείλλουν για 3 μήνες την ισχύ της απόφασης. Η Κροατία συμφώνησε να παγώσει τη δήλωση της ανεξαρτησίας, εκτονώνοντας γι'αρχή τις εντάσεις. Παρ'όλα αυτά, ο πόλεμος της Κροατίας κλιμακώθηκε Στις 7 Οκτωβρίου (μια μέρα πριν λήξει το πάγωμα της απόφασης ανεξαρτητοποίησης), η γιουγκοσλαβική πολεμική αεροπορία επιτέθηκε στο Μπάνσκι ντβόρι, το κύριο κυβερνητικό κτίριο στο Ζάγκρεμπ. Στις 8 Οκτωβρίου 1991, η αναστολή έληξε και το Κοινοβούλιο της Κροατίας διέκοψε όλες τις υπόλοιπες σχέσεις με τη Γιουγκοσλαβία. Η συγκεκριμένη σύνοδος του κοινοβουλίου πραγματοποιήθηκε στο κτίριο της ΙΝΑ στη λεωφόρο Παβάο Σούμπιτς του Ζάγκρεμπ, λόγω ανησυχιών για αεροπορική επιδρομή από τους Γιουγκοσλάβους. Συγκεκριμένα, υπήρχε ο φόβος ότι η Γιουγκοσλαβική Αεροπορία μπορεί να επιτεθεί στο κτίριο του κοινοβουλίου. Σήμερα η 8η Οκτωβρίου είναι η εθνική εορτή της ανεξαρτησίας. Στις 27 Αυγούστου 1991, το Συμβούλιο των Υπουργών της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας όρισε την επιτροπή διαιτησίας Μπάντιντερ ως υπεύθυνη για την παροχή νομικών συμβουλών και κριτηρίων για τη διπλωματική αναγνώριση των πρώην Γιουγκοσλαβικών δημοκρατιών. Στα τέλη του 1991, η Επιτροπή δήλωσε μεταξύ άλλων ότι: η Γιουγκοσλαβία βρίσκεται σε διαδικασία διάλυσης, επομένως τα εσωτερικά σύνορα των Γιουγκοσλαβικών δημοκρατιών δεν μπορούν να τροποποιηθούν ελεύθερα εκτός αν κάτι τέτοιο έχει συμφωνηθεί. Οι παράγοντες διατήρησης των προπολεμικών συνόρων της Κροατίας ήταν οι γιουγκοσλαβικές συνταγματικές τροποποιήσεις του 1971 και το 1974. Αυτές οι τροποποιήσεις δήλωναν ότι τα κυρίαρχα δικαιώματα ασκούνταν από τις ομοσπονδιακές μονάδες και κατά το σύνταγμα η ομοσπονδία είχε το δικαίωμα να τροποποιήσει τα σύνορα. Η Γερμανία υποστήριξε τη γρήγορη αναγνώριση της Κροατίας, επειδή ήθελαν να σταματήσουν τη βία στις σερβικές περιοχές. Η γερμανική ιδέα απορρίφθηκε από τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ολλανδία, αλλά τέσσερις οι χώρες συμφώνησαν να ακολουθήσουν κοινή προσέγγιση και να αποφύγουν μονομερείς ενέργειες. Στις 10 Οκτωβρίου, δύο μέρες μετά την επιβεβαίωση της διακήρυξης της ανεξαρτησίας από το κροατικό κοινοβούλιο, η ΕΟΚ αποφάσισε να αναβάλει οποιαδήποτε απόφαση αναγνώρισης της Κροατίας για δύο μήνες. Σε δύο μήνες θα αποφάσιζε αν θα αναγνωρίσει την κροατική ανεξαρτησία ή όχι, αν ο πόλεμος δεν είχε τελειώσει μέχρι τότε. Ως την εκπνοή της προθεσμίας, η Γερμανία επέμεινε στη θέση της ότι η απόφασή της να αναγνωρίσει την Κροατία ήταν πολιτική και καθήκον της—μια θέση που υποστήριξε η Ιταλία και η Δανία. Η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο προσπάθησαν να εμποδίσουν την αναγνώριση της Κροατίας συντάσσοντας ένα ψήφισμα των Ηνωμένων Εθνών που θα ζητούσε την αποφυγή μονομερών ενεργειών που θα μπορούσαν να επιδεινώσουν την κατάσταση, αλλά κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης του Συμβουλίου Ασφαλείας στις 14 Δεκεμβρίου, η Γερμανία εμφανίστηκε αποφασισμένη να αψηφήσει το ψήφισμα του ΟΗΕ. Στις 17 Δεκεμβρίου η ΕΟΚ συμφώνησε να αναγνωρίσει τη Κροατία στις 15 Ιανουαρίου 1992, επικαλούμενη γνωμοδότηση της Επιτροπής Διαιτησίας Μπάντιντερ.Η Επιτροπή αποφάνθηκε ότι η κροατική ανεξαρτησία δεν πρέπει να αναγνωριστεί αμέσως, διότι το νέο Σύνταγμα της κροατίας δεν παρείχε διατάξεις για την προστασία των εθνικών μειονοτήτων, κάτι που απαιτούσε η ΕΟΚ. Ύστερα ο πρόεδρος Πρόεδρος Φράνιο Τούτζμαν έδωσε γραπτές διαβεβαιώσεις προς τον κ. Μπάντιντερ ότι το έλλειμμα μπορούσε να διορθωθεί. Η Δημοκρατία της Σερβικής Κράινα δήλωσε την απόσχιση της από τη Κροατία στις 19 Δεκεμβρίου, αλλά σε διεθνές επίπεδο δεν αναγνωρίστηκε. Στις 26 Δεκεμβρίου, οι Γιουγκοσλαβικές αρχές ανακοίνωσαν το σχέδιο τους για ένα μικρότερο κράτος, το οποίο θα μπορούσε να συμπεριλάβει τα εδάφη που κατελήφθησαν από την Κροατία, αλλά το σχέδιο απορρίφθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών.Στις 26 Ιουνίου 1991, η Σλοβενία αναγνώρισε την Κροατία, η οποία κήρυξε την ανεξαρτησία της την ίδια ημέρα με την Κροατία. Η Λιθουανία ακολούθησε στις 30 Ιουλίου και τον Δεκέμβριο αναγνωρίστηκε από την Ουκρανία, τη Λετονία, την Ισλανδία και τη Γερμανία το Δεκέμβριο του 1991. Οι χώρες της ΕΟΚ αναγνώρισαν την Κροατία στις 15 Ιανουαρίου 1992. Τον Μάιο του 1992 η Κροατία έγινε μέλος του ΟΗΕ. Τα κροατικά μέσα και ο κροατικός λαός ονομάζουν την 15η Ιανουαρίου ως ημέρα διεθνούς αναγνώρισης της χώρας, αν και αυτή η ημέρα δεν είναι εθνική αργία. Στις 15 Ιανουαρίου 2002 η Εθνική Τράπεζα της Κροατίας έκοψε αναμνηστικό νόμισμα αξίας 25 κούνα. Κατά την περίοδο μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας, ο πόλεμος οξύνθηκε. Στους τελευταίους μήνες του 1991 έλαβαν χώρα οι πολιορκίες του Βούκοβαρ και του Ντουμπρόβνικ, ενώ αλλού έλαβαν χώρα διάφορες μάχες. Στις 3 Ιανουαρίου 1992 αποφασίστηκε κατάπαυση του πυρός, οδηγώντας σε σταδιακή σταθεροποίηση και σημαντική μείωση της βίας. Ο πόλεμος έληξε τον Αύγουστο του 1995 με μια αποφασιστική νίκη για την Κροατία, ως αποτέλεσμα της Επιχείρησης Καταιγίδα. Τα σημερινά σύνορα της Κροατίας περιλαμβάνουν τιςσερβοκρατούμενες περιοχές της Ανατολικής Σλαβονίας, οι οποίες παραδόθηκαν στην Κροατία σύμφωνα με τη συμφωνία του Έρντουτ του Νοεμβρίου του 1995. Η διαδικασία παράδοσης στην Κροατία ολοκληρώθηκε τον Ιανουάριο του 1998. Ιστορία της Κροατίας Διάλυση της Γιουγκοσλαβίας Δημοψήφισμα ανεξαρτησίας Frucht, Richard C. (2005). Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture. 1. ABC-CLIO. ISBN 1-57607-800-0.