Ιερά Μητρόπολις Εφέσου

Η Ιερά Μητρόπολις Εφέσου είναι πρώην επαρχία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Η επισκοπή υπήρχε από το 325 έως το 1922 με έδρα της την Έφεσο και αργότερα την Μαγνησία. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή η περιοχή αποψιλώθηκε από ποίμνιο και ο τίτλος του «Μητροπολίτη Εφέσου, Υπερτίμου και Εξάρχου πάσης Ασίας» δίνεται έκτοτε σε τιτουλάριους επισκόπους και από το 2006 χηρεύει.

 Η Έφεσος ιδρύθηκε τον 13ο αιώνα π.Χ. και τον 11ο αιώνα π.Χ. εγκαταστάθηκαν εκεί Έλληνες. Στην αρχαία Έφεσο φέρονταν να είχαν εγκατασταθεί από προ Χριστού πολλοί Ιουδαίοι έχοντας δημιουργήσει εβραϊκή συναγωγή. Έτσι, όταν άρχισε η διάδοση του Χριστιανισμού, την πόλη αυτή επισκέφθηκαν μαθητές του Ιωάννη του Βαπτιστή οι οποίοι κατόρθωσαν να προσηλυτίσουν πολλούς Ιουδαίους και όχι μόνο, εκμεταλλευόμενοι ασφαλώς τις ελευθερίες διακίνησης ιδεών που επικρατούσαν στην πόλη και στην ευρύτερη περιοχή. Μεταξύ δε αυτών ήταν και ο από Αλεξανδρείας Απελλής. Λίγο αργότερα, το 54, έφθασε στην Έφεσο ο Απόστολος Παύλος συνοδευόμενος από τον Ακύλα και τη σύζυγό του Πρίσκιλλα και άρχισε να κηρύττει τη χριστιανική θρησκεία στην συναγωγή της Εφέσου. Παραμένοντας στην Έφεσο αρχικά για λίγο διάστημα, κατόρθωσε να καταστήσει την πόλη κέντρο κηρύγματος της νέας θρησκείας και του Ευαγγελίου σε όλη την Μικρά Ασία. Επανερχόμενος δε στη πόλη παρέμεινε σε αυτή μέχρι το 57, οπότε αναγκάστηκε να την εγκαταλείψει μετά από εξέγερση που είχε συνεγείρει και οργανώσει ο εθνικός Δημήτριος. Αργότερα, ο απόστολος Παύλος όρισε ως προϊστάμενο της εκκλησίας της Εφέσου (επίσκοπο) τον Τιμόθεο. Η Επιστολή προς Εφεσίους, του Αποστόλου Παύλου, συμπεριλαμβάνεται ως ένα από τα 27 κανονικά βιβλία της Καινής Διαθήκης και θεωρείται μία από τις πρώτες επιστολές που έστειλε ο Παύλος. Σήμερα στην Έφεσο σώζονται πολλά μνημεία που υπενθυμίζουν την διέλευση του Αποστόλου Παύλου από την περιοχή καθώς και διάφορα χριστιανικά γεγονότα. Μεταξύ αυτών είναι οι λεγόμενες «φυλακές του Παύλου» καθώς και η πλατεία του αρχαίου θεάτρου, όπου το πλήθος της πόλης, υποκινούμενο από τον Δημήτριο κραύγαζε την ιστορική φράση «Μεγάλη είναι η Άρτεμις η Εφεσία», εξοβελίζοντας έτσι οποιαδήποτε άλλη διδασκαλία και προσηλυτισμό. Μετά την καταστροφή της Ιερουσαλήμ το 70, η Έφεσος κατέστη μέγα κέντρο του Χριστιανισμού και της εξ αυτού δράσης όταν ήλθαν και εγκαταστάθηκαν πολλοί μαθητές των Αποστόλων καθώς και κάποιοι επιζώντες από τους πρώτους εξ αυτών, όπως και ο λεγόμενος επιστήθιος μαθητής του Ιησού Χριστού, ο Απόστολος Ιωάννης συνοδεύοντας, κατά την τοπική παράδοση, την Παναγία. Κατά τους διωγμούς του Δομιτιανού που ακολούθησαν, ο Ιωάννης εξορίσθηκε το 96 στην Πάτμο, όπου και συνέγραψε την Αποκάλυψη. Μετά από ένα έτος, όταν πέθανε ο Δομιτιανός, ο Ιωάννης επέστρεψε στην Έφεσο όπου και συνέγραψε το Ευαγγέλιό του. Αναφέρεται ότι ο Ιωάννης πέθανε στην Έφεσο και ετάφη εκεί το 98 ή κατ΄ άλλους το 100. Οι δε Χριστιανοί της Εφέσου ανήγειραν στη συνέχεια επί του τάφου του ναό, τον οποίο αργότερα ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός ανοικοδόμησε μεγαλοπρεπέστερο. Σύμφωνα με την χριστιανική εκκλησιαστική ιστορία, η Εκκλησία της Εφέσου είναι μία από τις πρώτες «επτά εκκλησίες», τις αποκληθείσες επτά Εκκλησίες της Αποκάλυψης. Βαθμηδόν κατέστη Μητρόπολη πολλών άλλων εκκλησιών - πρώην συναγωγών της Μικράς Ασίας καθώς και γειτονικών νήσων του Αιγαίου. Η Έφεσος έγινε Μητρόπολη το 325, έχοντας τιμητική υπεροχή έναντι των άλλων ασιατικών επισκοπών. Το 431 συνήλθε στην Έφεσο η Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος. Μετά την Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο του 451, όλες οι δικαιοδοσίες στην περιοχή, συμπεριλαμβανομένης της Εφέσου, υπήχθησαν στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Τον 7ο αιώνα η Ιερά Μητρόπολις Εφέσου είχε 37 επισκοπές, οι οποίες μέχρι τον 9ο αιώνα είχαν γίνει 40, και τον 12ο 33. Το 1402 η πόλη καταστράφηκε από τον Ταμερλάνο και εγκαταλείφθηκε και άρχισε να αναπτύσσεται το σημερινό Κουσάντασι, 10 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Εφέσου. Μετά την οθωμανική κατάκτηση, ο αριθμός των επισκοπών μειώθηκε σταδιακά και μέχρι τον 16ο αιώνα δεν έμεινε ούτε μία. Εκείνη την εποχή, η έδρα της Μητρόπολης μετακινήθηκε 110 χλμ βόρεια, στην Μαγνησία. Το 1774 ιδρύθηκε η υπαγόμενη στην Μητρόπολη Εφέσου επισκοπή Ηλιουπόλεως και Θυατείρων, και το 1806 η επισκοπή Ηλιουπόλεως και Θείρων, η οποία το 1883 διαιρέθηκε σε επισκοπή Κρήνης και επισκοπή Ανέων. Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι τρεις επισκοπές προήχθησαν σε Μητροπόλεις, με την Έφεσο να παραμένει στην επικράτεια της Ηλιούπολεως και Νέας Εφέσου στην Έφεσο. Μετά το 1900 ο Μητροπολίτης κατοικούσε στο Κορδελιό, σημερινό βόρειο προάστιο της Σμύρνης. Μετά την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας το 1923 δεν απέμεινε καθόλου Ορθόδοξος πληθυσμός στην επικράτεια της Μητρόπολης. Επιστολή προς Εφεσίους Γεδεών, Μανουήλ (1885). Πατριαρχικοί Πίνακες: Ειδήσεις ιστορικαί βιογραφικαί περί των Πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως: από Ανδρέου του Πρωτοκλήτου μέχρις Ιωακείμ Γ' του από Θεσσαλονίκης, 36-1884. Κωνσταντινούπολη: Lorenz & Keil. Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου, τόμ. 8ος, σελ. 583 Kiminas, Demetrius (31 Μαρτίου 2009). The Ecumenical Patriarchate: A History of Its Metropolitanates with Annotated Hierarch Catalogs. Wildside Press LLC. ISBN 978-1434458766. Ανακτήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 2014. Κουρίλας, Ευλόγιος. Κώδιξ επισήμων εγγράφων Μεγίστης Λαύρας, καταρτισθείς υπό του Ευλογίου Κουρίλα από του 1910-1951 (PDF). Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων. Kiminas, Demetrius (31 Μαρτίου 2009). The Ecumenical Patriarchate: A History of Its Metropolitanates with Annotated Hierarch Catalogs. Wildside Press LLC. ISBN 978-1434458766. Ανακτήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 2014. Φιλιππαίου, Θεοκλήτου (Ιούλιος - Σεπτέμβριος 1960). «Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως Επισκοπαί καί Επίσκοποι (1833-1906), Β´». Θεολογία 31 (3). http://www.ecclesia.gr/greek/press/theologia/material/1960_3_1_Filippaios2.pdf. Ανακτήθηκε στις 10 Απριλίου 2021. Ζαχαριάδου, Ελισάβετ Α. (1996). Δέκα τουρκικά έγγραφα για την Μεγάλη Εκκλησία (1483-1567) (PDF). Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών. ISBN 960-7094-69-7. Βουδούρης, Αθανάσιος Γ. (2008). Επισκοπική προσωπογραφία της μητροπόλεως Βέροιας και Ναούσης κατά την περίοδο της οθωμανοκρατίας (1430-1912) (PDF). Θεσσαλονίκη. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 15 Ιανουαρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 8 Απριλίου 2021. Χαμχούγιας, Χρήστος (2006). Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριος ΣΤ' ο Φουρτουνιάδης εν μέσω εθνικών και εθνοφυλετικών ανταγωνισμών, διδακτορική διατριβή. Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας. Γεδεών, Μανουήλ (1885). Πατριαρχικοί Πίνακες: Ειδήσεις ιστορικαί βιογραφικαί περί των Πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως: από Ανδρέου του Πρωτοκλήτου μέχρις Ιωακείμ Γ' του από Θεσσαλονίκης, 36-1884. Κωνσταντινούπολη: Lorenz & Keil. Preiser-Kapeller, Johannes (2008). Das Episkopat im späten Byzanz : ein Verzeichnis der Metropoliten und Bischöfe des Patriarchats von Konstantinopel in der Zeit von 1204 bis 1453. Saarbrücken: VDM Verlag Dr. Müller. σελ. XXV. ISBN 978-3836487863. Βουτσά, Χαριτίνη (Χαρά) (2011). Ιστορία των μητροπόλεων Εφέσου και Ανέων (17ος-20ος αιώνας). Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Θεολογική Σχολή, Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας. Ιωσηφίδης, Γρηγόριος (1917). «Μακάριος Βαλασάκης, Μητροπολίτης Εφέσου». Γρηγόριος ο Παλαμάς Α. http://digital.lib.auth.gr/record/139963/files/5073_1.pdf. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2022.