Ο φιλόσοφος χωρίς να το ξέρει

Ο Φιλόσοφος χωρίς να το ξέρει (γαλλικός τίτλος: Le Philosophe sans le savoir) είναι πεντάπρακτο αστικό δράμα σε πεζό του Μισέλ-Ζαν Σενταίν, που παίχτηκε για πρώτη φορά στο Παρίσι το 1765.Ο ήρωας, ένας πλούσιος έμπορος, δεν είναι άνθρωπος των γραμμάτων ή φιλόσοφος, αλλά ενσωματώνει ιδανικά και φιλοσοφικές αξίες της εποχής του Διαφωτισμού: τον ανθρωπισμό και την ισότητα. Το έργο παρουσιάζει την τέλεια υλοποίηση του δραματικού ιδεώδους όπως το όρισε ο Ντιντερό στο αστικό δράμα: γραμμένο σε πεζό, βασίζεται στην ρεαλιστική αναπαράσταση της κοινωνίας και εξυμνεί την οικογενειακή ζωή, την εργασία, το συναίσθημα και τα ήθη.

 Ο πλούσιος έμπορος Βαντέρκ παντρεύει την κόρη του. Την ίδια μέρα, ο γιος του Αλέξης έχει εμπλακεί σε μονομαχία εναντίον ενός αξιωματικού που αποκάλεσε όλους τους εμπόρους απατεώνες και ο νεαρός, θεωρώντας το προσβολή προς τον πατέρα του, τον προκάλεσε σε μονομαχία. Η εορταστική ατμόσφαιρα του γάμου σκιάζεται από την προοπτική αυτής της μονομαχίας. Η κεντρική σκηνή του έργου κυριαρχείται από τους προβληματισμούς του πατέρα και του γιου: ο γιος αναρωτιέται αν ο πατέρας του έχει όντως προσβληθεί και αν δεν διακινδυνεύει να σκοτώσει έναν αθώο. Ο πατέρας καταδικάζει τη μονομαχία, την «καταστροφική προκατάληψη» και την «σκληρή κατάχρηση της τιμής», αλλά δεν αποτρέπει τον γιο του από το να σώσει την τιμή του και τον αφήνει να φύγει. Η τελετή του γάμου γίνεται όπως είχε προγραμματιστεί και κανείς δεν μαθαίνει την αγωνία της πατρικής του καρδιάς. Ο ηλικιωμένος οικονόμος Αντουάν, που είδε τον νεαρό να γεννιέται και να μεγαλώνει, μαντεύει κάτι και τον ακολουθεί. Στο σπίτι, η Βικτορίν, κόρη του κ. Αντουάν, επιστάτη των Βαντέρκ, χωρίς να καταλαβαίνει πραγματικά την αιτία του προβλήματός της, ανησυχεί, και, εν μέσω της γενικής χαράς, παραμένει λυπημένη και σιωπηλή. Όταν το μεσημέρι οι γονείς, οι νεόνυμφοι και οι καλεσμένοι είναι έτοιμοι να καθίσουν στο τραπέζι, ξαφνιάζονται με την καθυστέρηση του γιου. Εκείνη τη στιγμή έρχεται ο γέρος Αντουάν που κρυμμένος πίσω από έναν θάμνο παρακολούθησε τη μονομαχία και ανακοινώνει ότι ο νεαρός Βαντέρκ σκοτώθηκε. Ευτυχώς, ο υποτιθέμενος νεκρός εμφανίζεται, εξηγεί πώς ο ηλικιωμένος πίστεψε ότι σκοτώθηκε και όλα τελειώνουν χαρούμενα. Το έργο αρχικά είχε δυσκολίες με την λογοκρισία, που είδε σ' αυτό μια απολογία της μονομαχίας. Στην πραγματικότητα, ο «φιλόσοφος χωρίς να το ξέρει» κ. Βαντέρκ, καταδικάζει αυτή την πρακτική, την οποία περιγράφει ως «κακοήθη προκατάληψη» και «σκληρή κατάχρηση» και εγκρίνει τους νόμους που θεσπίστηκαν εναντίον της, τους οποίους θεωρεί «σοφούς αλλά ανεπαρκείς» ενώ οι δύο νεαροί μονομάχοι συμφιλιώνονται στο τέλος συλλογιζόμενοι την ανόητη συμπεριφορά τους. Αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι ο κ. Βαντέρκ πιστεύει ότι από τη στιγμή που ο γιος του δεσμεύτηκε να μονομαχήσει, δεν είναι πλέον δυνατό να υποχωρήσει χωρίς να ατιμασθεί, κάτι που θα μπορούσε να εξηγήσει τη στάση των λογοκριτών.Όταν το έργο επρόκειτο να παρουσιαστεί στην Κομεντί Φρανσαίζ στις 21 Οκτωβρίου 1765, ο Σενταίν έλαβε επίσημη ειδοποίηση να τροποποιήσει το κείμενο. Αφού αντιστάθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα, αναγκάστηκε να ενδώσει και ο αρχηγός της αστυνομίας Αντουάν ντε Σαρτίν πήγε αυτοπροσώπως να παρακολουθήσει μια πρόβα για να βεβαιωθεί για τις αλλαγές και να ελέγξει ότι η παράσταση μπορούσε να εγκριθεί. Το έργο τυπώθηκε στη συνέχεια με αυτές τις αλλαγές στις αρχές του 1766. Αλλά ο συγγραφέας, ο οποίος έκρινε ότι το κείμενο που τροποποιήθηκε με αυτόν τον τρόπο είχε χάσει τη δύναμή του, τύπωσε ένα κρυφό παράρτημα που κυκλοφόρησε σε λίγα αντίτυπα και επέτρεψε στους αναγνώστες να γνωρίσουν την αρχική έκδοση.Αυτές οι αλλαγές δεν εμπόδισαν την επιτυχία του θεατρικού έργου που ήταν θριαμβευτική. Το έργο εγκωμιάστηκε από τους Φιλοσόφους του Διαφωτισμού. Το έργο είχε μεγάλη επιτυχία και κατά τον 19ο αιώνα. Ο Τεοφίλ Γκωτιέ αποκάλεσε τον Σενταίν «Γκρεζ του θεάτρου» ενώ ο Βίκτωρ Ουγκώ δεν δίστασε να τον συγκρίνει με τον Αισχύλο. Η Ζωρζ Σαντ έγραψε τη συνέχεια του έργου στο θεατρικό της Ο γάμος της Βικτορίν (Le Mariage de Victorine), που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1851. 1966 : Le Philosophe sans le savoir , τηλεταινία σε σκηνοθεσία Ζαν-Πωλ Ρου.