Επαναπροώθηση προσφύγων

Η επαναπροώθηση, (αγγλικά: pushback) στην μελέτη της μετανάστευσης είναι ο όρος ο οποίος αναφέρεται «σε ένα σύνολο κρατικών μέτρων κατά τα οποία οι πρόσφυγες και οι μετανάστες απωθούνται προς τα σύνορα της χώρας από την οποία προήλθαν – γενικά αμέσως μετά τη διέλευσή τους– χωρίς να ληφθούν υπόψη οι ατομικές τους συνθήκες, δηλαδή οι λόγοι που τους ανάγκασαν να φύγουν και χωρίς καμία δυνατότητα να υποβάλουν αίτηση για άσυλο». Προφανώς, οι επαναπροωθήσεις παραβιάζουν την απαγόρευση της συλλογικής απέλασης αλλοδαπών, όπως κωδικοποιείται στο Πρωτόκολλο 4 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Οι επαναπροωθήσεις παραβιάζουν την απαγόρευση των μαζικών απελάσεων, η οποία είναι απαγορευμένη πρακτική σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Η επαναπροώθηση έρχεται σε αντίθεση με την λεγόμενη "απόσυρση" των μεταναστών (pullback), μια μορφή εξωεδαφικού ελέγχου της μετανάστευσης. Στη λεγόμενη "απόσυρση", μια χώρα, η οποία θέλει να αποτρέψει τους αιτούντες άσυλο να έρθουν στο έδαφός της, συνεργάζεται με μια τρίτη χώρα ώστε η τρίτη χώρα να τους αποτρέψει από το να φύγουν.

 Η Νέζα Κογκόβσεκ Σαλαμόν θεωρεί ότι δεν υπάρχει ενιαίος, αναγνωρισμένος ορισμός για τις επαναπροωθήσεις μεταναστών. Γενικά όμως, οι επαναπροωθήσεις μπορούν να χαρακτηριστούν σαν «άτυπες συλλογικές αναγκαστικές επιστροφές ατόμων τα οποία εισέρχονται παράνομα στην χώρα από την οποία έφυγαν, μέσω διαδικασιών που πραγματοποιούνται έξω από το πλαίσιο συμφωνιών ή πρωτοκόλλων που έχουν υπογραφεί από τα γειτονικά κράτη». Οι απωθήσεις στοχεύουν τους μετανάστες αδιακρίτως, ανεξάρτητα από το αν έχουν λόγους για να διεκδικήσουν καθεστώς διεθνής προστασίας και χωρίς τη δυνατότητα να υποβάλουν αίτηση για άσυλο. Σε πολλές περιπτώσεις, η αναγκαστική επιστροφή γίνεται υποχρεωτική με τη χρήση αστυνομικής βίας και συχνά συνοδεύεται από απειλές, ταπείνωση και κλοπή των αντικειμένων και των κινητών τηλεφώνων των μεταναστών. Οι απωθήσεις γίνονται συνήθως με μυστικό τρόπο, συχνά χωρίς την ενημέρωση της χώρας που υποδέχεται τους επαναπροωθημένους μετανάστες. Επομένως, συνήθως είναι δύσκολο να τεκμηριωθεί ότι έγινε επαναπροώθηση και είναι δύσκολο για τα θύματα να αναζητήσουν αποζημίωση. Σύμφωνα με τη Νιβ Κίντι-Τάμπαλ και τον Ιταμάρ Μαν, οι οποίοι γράφουν στην Ευρωπαϊκή Επιθεώρηση του Διεθνούς Δικαίου (European Journal of International Law), η λέξη "επαναπροώθηση" σχετίζεται με «μια διάβρωση του νόμου για τους πρόσφυγες και μια παράλληλη άδεια για την άσκηση ολοένα και πιο ακραίας βίας σε άτομα τα οποία μετακινούνται, άτομα τα οποία δεν είναι καλή τη πίστει πρόσφυγες». Στην περίπτωση των επαναπροωθήσεων από τις ελληνικές αρχές στο Αιγαίο πέλαγος, αμφιβάλλουν ότι η επαναπροώθηση είναι η κατάλληλη λέξη για «μια παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων η οποία περικλείει την θέληση [ενός φορέα] να εξαφανιστεί η παρουσία ενός ανθρώπου από τον πλανήτη». Οι επαναπροωθήσεις συχνά παραβιάζουν την απαγόρευση της συλλογικής απέλασης αλλοδαπών, όπως κωδικοποιείται από το Πρωτόκολλο 4 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Εάν οι πρόσφυγες κινδυνεύουν με δίωξη σε περίπτωση απέλασης στη χώρα από την οποία έφυγαν, τότε οι επαναπροωθήσεις παραβιάζουν την αρχή της μη απέλασης όπως περιγράφεται στο διεθνές δίκαιο, μεταξύ άλλων στη σύμβαση της Γενεύης. Η επαναπροώθηση μεταναστών, καθώς και οι συνοπτικές απελάσεις, απαγορεύονται επίσης από τα άρθρα 18 και 19 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Ανάλογα με τις περιστάσεις, οι απωθήσεις μπορεί να συνιστούν μορφή βασανιστηρίων, κακομεταχείριση ή παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή. Όλες οι παραπάνω μορφές κακομεταχείρισης απαγορεύονται από το διεθνές δίκαιο, την ΕΣΔΑ και του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Οι Μάρκο Στέφαν και Ρομπέρτο Κορτινόβι, καθηγητές στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο, περιγράφουν τις επαναπροωθήσεις ως «μείζονα απειλή για τα θεμελιώδη δικαιώματα [των ανθρώπων] και τα πρότυπα κράτους δικαίου τα οποία θεσπίζονται βάσει της πρωτογενούς και της παράγωγης νομοθεσίας της ΕΕ». Υπήρξαν επίσης προσπάθειες να αμφισβητηθεί η χρήση της λέξης "επαναπροώθηση", με τη βάση ότι μπορεί να ισοδυναμεί με εξαναγκαστικές εξαφανίσεις ή ακόμη και με εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας σε ιδιαίτερα σοβαρές περιπτώσεις. Η Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες προέτρεψε τις ευρωπαϊκές χώρες να σταματήσουν τις επαναπροωθήσεις στα χερσαία και θαλάσσια σύνορα της Ευρώπης, θεωρώντας τες απλά ως παράνομες. Τόσο το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αποφάνθηκαν ότι η πολιτική της Ουγγαρίας για τη συστηματική επαναπροώθηση μεταναστών στα σύνορα με τη Σερβία ήταν παράνομη. Όμως 72.000 άνθρωποι έχουν επηρεαστεί από αυτή την πολιτική από το 2016 και έπειτα, καθώς η Ουγγαρία συνεχίζει να εφαρμόζει αυτές τις παράνομες πρακτικές. Ωστόσο, η Φρόντεξ ανέστειλε τις δραστηριότητές της στην Ουγγαρία. Στις 5 Μαΐου 2021, ανάλυση που δημοσίευσε το The Guardian υπολόγισε ότι οι χώρες της ΕΕ είχαν προχωρήσει σε σχεδόν 40.000 επαναπροωθήσεις από την αρχή της πανδημίας του κορονοϊού, επαναπροωθήσεις οι οποίες συνδέονται με 2.000 θανάτους. Το Δίκτυο Παρακολούθησης της Συνοριακής Βίας, ένας συνασπισμός οργανώσεων που ασχολούνται με την παρακολούθηση και την τεκμηρίωση των επαναπροωθήσεων και άλλων παραβιάσεων των ανθρωπίνων των δικαιωμάτων, έχει τεκμηριώσει 1.281 μαρτυρίες οι οποίες επηρεάζουν πάνω από 22.646 άτομα. Η Διεθνής Αμνηστία έχει τεκμηριωμένες αποδείξεις ότι η Ελλάδα έχει επαναπροωθήσει μετανάστες από το 2013 και έπειτα.Το 2021, η Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης Ντούνια Μιγιάτοβιτς προέτρεψε την Ελλάδα να σταματήσει τις επαναπροωθήσεις μεταναστών.Πολλές από τις επαναπροωθήσεις στην Ελλάδα και την Κροατία πραγματοποιούνται από μασκοφόρους άνδρες, οι οποίοι έχει καταγγελθεί ότι χειρίζονται σκάφη της Ελληνικής Ακτοφυλακής, ή στην περίπτωση της Κροατίας, οι μασκοφόροι άνδρες έχουν τεκμηριωμένη παρουσία σε περιοχές των συνόρων Κροατίας-Βοσνίας οι οποίες βρίσκονται σε καθεστώς έντονης επιτήρησης. Σύμφωνα με το Δίκτυο Παρακολούθησης Συνοριακής Βίας, σχεδόν το 90% των μεταναστών οι οποίοι μετανάστευαν στην Ευρώπη μέσω Βαλκανίων ανέφεραν επαναπροωθήσεις και δήλωσαν ότι αυτές περιείχαν «άσκηση βασανιστηρίων, απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση». Το Δίκτυο ανέφερε «επιθέσεις εναντίον προσφύγων οι οποίες διήρκεσαν έως και έξι ώρες, επιθέσεις από αστυνομικούς σκύλους χωρίς φίμωτρο και τρίψιμο φαγητού πάνω σε ανοικτές πληγές θυμάτων επαναπροώθησης». Έως τις 30 Ιουνίου 2021 ο συνασπισμός για την Προστασία των Δικαιωμάτων στα Σύνορα κατέγραψε 5.565 άτομα που ανέφεραν επαναπροωθήσεις μεταναστών.Με την άνοδο της κυβέρνησης Μητσοτάκη στην εξουσία τον Ιούλιο του 2019, οι επαναπροωθήσεις μεταναστών έγιναν πιο συχνές. Ενδεικτικά, τον Απρίλιο του 2022 έγινε επαναπροώθηση προσφύγων από τον Έβρο στη Τουρκία. Σύμφωνα με τους πρόσφυγες, η αστυνομία συνεργάστηκε με κομάντο για την απώθησή τους. Παράλληλα υπέστησαν βίαια χτυπήματα και μεταφέρθηκαν στο τμήμα Συνοριακής Φύλαξης του Νέου Χειμωνίου, και έπειτα επαναπροωθήθηκαν βίαια στη Τουρκία. Ακόμη, έχουν υπάρξει περιπτώσεις κατά στις οποίες οι πρόσφυγες έχουν μεταφερθεί στα κρατητήρια χωρίς να καταγράφεται η μεταφορά τους, ώστε να μην μπορεί να τεκμηριωθεί η επαναπροώθησή τους στην Τουρκία. Τον Οκτώβριο του 2021, η Πολωνία νομιμοποίησε την επαναπροώθηση των μεταναστών και των αιτούντων άσυλο με βίαια μέσα, η οποία είναι παράνομη βάσει του ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου. Η οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων Διεθνής Αμνηστία και άλλες οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων απάντησαν δηλώνοντας ότι η Πολωνία και η Λιθουανία παραβίασαν τα δικαιώματα των μεταναστών, καθώς περιορίζουν τη πρόσβαση των αιτούντων άσυλο στα σύνορά τους. Έχουν αναφερθεί επαναπροωθήσεις μεταναστών στα σύνορα της Ευρώπης στη Δυτική, Κεντρική και Ανατολική Μεσόγειο.Υπάρχουν αναφορές ότι η Τουρκία έχει επίσης εμπλακεί σε επαναπροωθήσεις μεταναστών στα σύνορά της με τη Συρία και το Ιράν. Η Τυνησία επίσης εμπλέκεται σε επαναπροωθήσεις μεταναστών στα σύνορά της (κυρίως Λίβυων).Άλλη μια χώρα η οποία έχει εμπλακεί σε επαναπροωθήσεις μεταναστών είναι η Αυστραλία. Στις 15 Ιανουαρίου 2014, μια πορτοκαλί "κάψουλα επιβίωσης" από υαλοβάμβακα, η οποία περιείχε περίπου 60 αιτούντες άσυλο, διέσχισε τη θάλασσα φτάνοντας στο Τσικεπούχ στη δυτική Ιάβα. Στις 5 Φεβρουαρίου του ίδιου έτους έφτασε μια δεύτερη με 34 άτομα, στο Πανγκανταράν. Η εφημερίδα The Daily Telegraph με έδρα το Σίδνεϊ ανέφερε ότι θεωρήθηκε πως η αυστραλιανή κυβέρνηση αγόρασε έντεκα κάψουλες από τη Σιγκαπούρη για περίπου 500.000 δολάρια. Τον Μάιο του 2014, η Αυστραλία φέρεται να τοποθέτησε δύο άτομα που είχαν φτάσει νωρίτερα μέσα στο έτος σε μια βάρκα με άλλους αιτούντες άσυλο, η οποία επέστρεψε στην Ινδονησία. Τον Ιανουάριο του 2015, ο υπουργός Ντάτον ανακοίνωσε ότι 15 πλοία με 429 αιτούντες άσυλο εστάλησαν πίσω στην Ινδονησία ή τη Σρι Λάνκα, κατά τη διάρκεια μιας επιχείρισης επαναπροωθήσεων. Επαναπροωθήσεις μεταναστών στην Ελλάδα Graf, Laura (2021). «Pushbacks dokumentieren». Kämpfe um Migrationspolitik seit 2015 (στα Γερμανικά). transcript Verlag. σελίδες 93–124. ISBN 978-3-8394-5753-5. Grover, Sonja C. (2018). «'Pushback' and 'Extraterritorial Collective Migration Control Measures' Imposed on Child Refugee Asylum Seekers». Child Refugee Asylum as a Basic Human Right: Selected Case Law on State Resistance (στα Αγγλικά). Springer International Publishing. σελίδες 71–114. ISBN 978-3-319-78013-9. Vladisavljevic, Anja (19 August 2021). «Courts Chip Away at Migrant 'Pushback' Practices in EU». Balkan Insight. https://balkaninsight.com/2021/08/19/courts-chip-away-at-migrant-pushback-practices-in-eu/. Tekin, Beyza Ç. (2019). «A Reappraisal of EUTurkey Cooperation on Migration Management». Refugee Crises and Migration Policies: From Local to Global (στα Αγγλικά). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-7936-0209-1. Moreno-Lax, Violeta (2012). «Hirsi Jamaa and Others v Italy or the Strasbourg Court versus Extraterritorial Migration Control?». Human Rights Law Review 12 (3): 574–598. doi:10.1093/hrlr/ngs024.