Ελζμπιέτα Σιενιάφσκα

Η Ελζμπιέτα Χέλενα Σιενιάφσκα (πολωνικά: Elżbieta Helena Sieniawska), το γένος Λουμπομίρσκα (Lubomirska), (1669, Κονσκοβόλα - 21 Μαρτίου 1729, Ολεσίτσε) ήταν Πολωνή ευγενής, η Μεγάλη Χετμάνεσσα του Στέμματος (Hetmanowa Wielka koronna) και μία διάσημη προστάτιδα των τεχνών. Μια γυναίκα πολιτικός με επιρροή στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αυγούστου Β του Δυνατού, ήταν βαθιά μπλεγμένη στον Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο και στον Πόλεμο του Ράκοτσι για την ουγγρική Ανεξαρτησία. Θεωρήθηκε η ισχυρότερη γυναίκα της Κοινοπολιτείας και ονομαζόταν «η μη εστεμμένη βασίλισσα της Πολωνίας».

 Η Ελζμπιέτα ήταν το μοναδικό παιδί του πρίγκιπα Στάνισλαβ Χεράκλιουζ Λουμπομίρσκι από την πρώτη του σύζυγο Κόμισσα Ζοφία Οπαλίνσκα. Ο πατέρας της, ένας νεοστωικός γνωστός ως Πολωνός Σολομώντας, είχε μεγάλη επιρροή στην εκπαίδευση και την πολιτική της. Μετά το θάνατο του πατέρα της κληρονόμησε πολλά από τα κτήματά του, συμπεριλαμβανομένων των Πουάβι, Λιούμπνιτσε, Σιεκιέρκι, Τσερνιάκοφ και πολλές άλλες ιδιοκτησίες στη Βαρσοβία. Σπούδασε στο οικοτροφείο Βιζιτέισιονιστ Σίστερς στη Βαρσοβία και το 1680 έγινε δεκτή στο δικαστήριο ως κυρία επί των τιμών της βασίλισσας Μαρία Καζιμίρα. Το 1687, παντρεύτηκε τον Άνταμ Μικολάι Σιενιάφσκι, Μεγάλο Χετμάνο του Στέμματος, και παρά τις απαιτήσεις του συζύγου της, έμεινε στη Βαρσοβία, όπου έζησε μία διάσημη ρομαντική σχέση με τον Γιαν Στάνισλαβ Γιαμπλονόφκι. Συμφιλιώθηκε με τον σύζυγό της, αλλά σύντομα έγινε γνωστή η σχέση της με τον Αλεξάντερ Μπενέντικτ Σόμπισκι. Η οικονομική ανεξαρτησία της προκάλεσε σύγκρουση με τον σύζυγό της και αναγκάστηκε να υπερασπιστεί την περιουσία και τα εισοδήματά της από την παρέμβαση του. Τελικά, η χετμανέσα πέτυχε την ισορροπία στο γάμο τους και μερικές φορές υπογράμμισε ακόμη και τον ηγετικό της ρόλο στις οικείες σχέσεις τους, χαρακτηρίζοντας τον Σιενιάφσκι ως αγαπητή μου δεσποινίδα, στα γράμματα της. Ο Μεσιέ ντε Μονγκριγιόν, γραμματέας της Γαλλικής Πρεσβείας κατά την περίοδο 1694-1698, υπενθύμισε στα απομνημονεύματά του: είναι μια αληθινή Αμαζόνια [. . . ] Καπνίζει σαν άντρας. Λέγεται ότι ο πρεσβευτής του Τατάρ που ήρθε στην Πολωνία με ειρηνικά μέτρα ήρθε να καπνίσει κοντά στο κρεβάτι της και κάπνιζε μαζί του. Η χετμανέσσα ήταν «κυρία με μεγάλη σοφία, λογική και επιδεξιότητα» και στάλθηκε από τον σύζυγό της σε διπλωματικές αποστολές, καθήκοντα και υποχρεώσεις στις οποίες εκείνος δεν μπορούσε να αντεπεξέλθει. Ο Οτβινόφσκι την ονόμασε «μεγάλη κάτοχο τέτοιας πανουργίας που είχε συναντήσεις με ολόκληρη την Ευρώπη». Άλλοι την ονόμασαν «μεγάλη ηγέτιδα και Πρώτη Κυρία της Δημοκρατίας» και ο Αύγουστος Β' είχε το πορτρέτο της ανάμεσα στα ομοιώματα διακεκριμένων γυναικών. Μετά το θάνατο του Τζον Γ΄ Σόμπιεσκι υποστήριξε τη γαλλική υποψηφιότητα του Φρανσουά Λούις, πρίγκιπα του Κοντί για τον πολωνικό θρόνο και έγινε ηγέτης του κόμματός του. Όταν απογοητεύτηκε από την υποψηφιότητά του, συνεργάστηκε με τον Αύγουστο Β'. Μετά την αναχώρηση της βασίλισσας Μαρίας Κασίμιρ για τη Ρώμη, διοίκησε την προίκα της χήρας στη Βαρσοβία. Μεταξύ 1701 και 1703, λόγω της υποκίνησης της γαλλικής διπλωματίας, συμμετείχε στην εξέγερση κατά των Αψβούργων στην Ουγγαρία, την οποία υποστήριξε οικονομικά και πολιτικά. Ο ηγέτης της εξέγερσης Φράνσις Β' Ρακότζι, πρίγκιπας της Τρανσυλβανίας, έγινε ο εραστής της. Στο κτήμα των Σιενιάφσκι στο Μπερεζάνυ, ο Ρακότζι εξέδωσε τη διακήρυξη Σε όλους τους Ούγγρους, η οποία θεωρείται η αρχή της εξέγερσης. Η διακριτική ρομαντική τους σχέση άνθισε στα ταραχώδη χρόνια του πολέμου. Έγραψε ένα μαδριγάλι στα γαλλικά αφιερωμένο στην εφηβεία και τα ερωτικά του γράμματα είναι ενδιαφέροντα παραδείγματα επιστολογραφίας. Όταν το 1704, ο Ιάκωβος και ο Κωντσαντύ Σομπιέσκις απήχθησαν και φυλακίστηκαν στη Σαξονία, ο Αλεξάντερ παραιτήθηκε από την αντιπαλότητα για το στέμμα, φοβούμενος την εκδίκηση από τον πρώην εραστή του (εκείνη την εποχή παρτιζάνος των Βέττιν). Το 1706, μετά την παραίτηση του Αυγούστου Β, άρχισε τις διαπραγματεύσεις για να καταλήξει σε συμφωνία μεταξύ του τσάρου Πέτρου Α' της Ρωσίας και του βασιλιά Καρόλου ΙΒ' της Σουηδίας. Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων συναντήθηκε με τον πρώην εραστή της Γιαμπλόφσκι, τον απεσταλμένο του Βασιλιά Λεστσίνσκι. Η Σιενιάφσκα απήχθη τον Νοέμβριο του 1707 από τον σουηδικό στρατό και συναντήθηκε με τον ίδιο τον βασιλιά. Απελευθερώθηκε μετά από ένα μήνα λόγω της γαλλικής διαμεσολάβησης. Μετά την παραίτηση του Αυγούστου, ο σύζυγος της Σιενιάφσκα έγινε ένας από τους σημαντικότερους παίκτες στον αγώνα για το πολωνικό στέμμα. Θεωρήθηκε ως ένας από τους ηγέτες της Συνομοσπονδίας Σαντομίερζ και ξεκινώντας από το 1707 διαπραγματεύτηκε με τον Τσάρο Πέτρο Α' την υποψηφιότητά του στο θρόνο. Αλλά η σύζυγός του αντιτάχθηκε έντονα στην υποψηφιότητά του και τον απείλησε με διαζύγιο. Υποστήριξε, ωστόσο, την υποψηφιότητα του εραστή της Φράνσις Ρακότζι ως της καταλληλότερης σε μια πολύ δύσκολη πολιτική κατάσταση για την Σερενίσιμα. Με την υποστήριξη ενός Γάλλου διπλωμάτη του Ζαν Βίκτορ ντε Μπεσενβάλ συμμετείχε σε ειρηνευτικές διαμεσολαβήσεις. Μετά τη διακήρυξη της Μεσοβασιλείας στην Κοινοπολιτεία τον Ιούλιο του 1707, επιτεύχθηκε συμφωνία και διορίστηκε στις 8 Αυγούστου 1707 το συμβούλιο του Λούμπλιν. Λόγω των ληστειών και άλλων καταχρήσεων από τα ρωσικά στρατεύματα, ο Σέιμ άρχισε να επιβάλλει τον προστατευόμενο της Σιενιάφσκα. Όταν αυτά τα σχέδια απέτυχαν, προσπάθησε να νομιμοποιήσει την εκλογή του Λεσζίνκσι και να απομακρύνει όλα τα ξένα στρατεύματα από τη χώρα. Στην πολιτική της, στόχευε επίσης στη μείωση των ρωσικών επιρροών στην Κοινοπολιτεία. Ήταν μία αδίστακτη πολιτικός που συμμετείχε σε πολιτικές υποθέσεις σε μεγάλη κλίμακα, καθιέρωσε μυστικές επαφές με διαφορετικά στρατόπεδα και διεξήγαγε διάφορες προσωπικές ίντριγκες. Ο Κάρολος ιΒ' της Σουηδίας την χαρακτήρισε ως «αυτή η πιο καταραμένη γυναίκα». Από το 1709, προώθησε την υποψηφιότητα του Κωνστάντυ στο θρόνο (την επισκέφτηκε μαζί με τον Στάνισλαβ Λεσζύνσκι στο Λβιβ την άνοιξη του 1709) και παρόλο που ήταν εναντίον της αποκατάστασης του Βεττίν, μπορούσε να συμβαστεί με τον Αύγουστο Β' που κατείχε ήδη το πολωνικό στέμμα. Στο βάπτισμα της μόνης κόρης της το 1711 στο Γιάροσλαβ κάλεσε τους ισχυρούς της εποχής. Μεταξύ των νονών ήταν ο Τσάρος Πέτρος Α', ο Βασιλιάς Αύγουστος Β' και ο πρίγκιπας Ράκοτζι, συνοδευόμενοι από περίπου 15000 στρατιώτες. Ο τσάρος Πέτρος Α' ελκυόταν από την ασυνήθιστη νοημοσύνη της και πιστεύεται ότι έγινε ερωμένη του. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Γιάβοροου τον Μάιο του 1711, σύμφωνα με τον Γάλλο πρέσβη Σιουρ Μπαλούζ, μιλούσαν ατέλειωτα και έχτισαν μαζί ένα σκάφος. Μεταξύ των στενών συνεργατών της ήταν ο ιερέας του Κονσκόβολα, Αντρέι Στάνισλαβ Τούτσι και μία Εβραία γυναίκα, η Φέυγκα Λεϋμποβίκζοβα, στην οποία ανέθεσε τη διαχείριση ελαιοτριβείων και πανδοχείων στο Κονσκόβολα. Υποστήριξε επίσης την εγκατάσταση Εβραίων στα εδάφη της (στις 2 Μαΐου 1718 εξέδωσε το προνόμιο για τους Εβραίους να εγκατασταθούν στο Σταζόβ και να χτίσουν μια συναγωγή). Επικεντρώθηκε επίσης στα κατασκευαστικά θεμέλια. Το 1720, ίδρυσε το νέο πορτοκαλεώνα του Παλατιού του Βιλάνουφ, το 1722 ξεκίνησε την ανοικοδόμηση του παλατιού Πουλάουυ και το 1730 διεύρυνε το παλάτι Λιούμπνιτσε, εκείνη την εποχή το καλλιτεχνικό κέντρο των ιδιοκτησιών της Σιενιάφσκα. Από τον Κωνστάντυ αγόρασε τον Όλεσκο και το Τερνοπίλ και το 1720 το colifichet de gentillesse (το πιο ευχάριστο μπιχλιμπίδι) του Σομπιέσκι - το Παλάτι του Βιλάνουφ. Μεταξύ των πιο αξιοσημείωτων θεμελίων της είναι η εκκλησία και το μοναστήρι του τάγματος των καπουτσίνων στη Λβιβ που ιδρύθηκαν το 1708 και ολοκληρώθηκαν το 1718, το ξύλινο αρχοντικό στο Ολεσζύσε (1713), ένα παλάτι-πορτοκαλαιώνας στη Σιενιάβα (1718), η εκκλησία της Αγίας Ελισάβετ στο Ποβσίν (1725) του ανακτόρου Λουμπομίρσκι στο Λούμπλιν (1725–1728) - μερικά από αυτά τα ανήργησε μαζί με τον σύζυγό της. Όταν η κόρη της Σιενιάφσκα έμεινε χήρα το 1728 ο νέος γάμος της έγινε σημαντικό ζήτημα, όχι μόνο στην Κοινοπολιτεία αλλά και στην Ευρώπη. Μετά το θάνατο του πατέρα της το 1726, η Μαρία Ζόφια κληρονόμησε τα ρουθηνικά κτήματά του, συμπεριλαμβανομένων 35 πόλεων, 235 χωριών και του φρουρίου Μπερεζάνυ, ήταν επίσης ο μόνος κληρονόμος των κτημάτων του συζύγου της και της περιουσίας της μητέρας της. Μεταξύ των υποψηφίων για μία από τις πλουσιότερες γυναίκες στην Ευρώπη ήταν ο Κάρολος ντεε Μπουρμπόν-Κοντέ, κόμη των Σαρολαί που υποστηρίχθηκε από τη Γαλλία (ο Λουδοβίκος ΑΕ' κάλεσε ακόμη και τη Μαρία Ζόφια στις Βερσαλλίες), τον Πορτογάλο ινφάντη Ντομ Μάνουελ ντε Μπραγκάντσα με την υποστήριξη των Αψβούργων (προτάθηκε ως ο επόμενος βασιλιάς της Πολωνίας, λόγω των αρχών της Συνθήκης του Λούρνβόλντε), Γιαν Κλέμενς Μπρανίκι, Φραντζίζεκ Σαλέζυ Ποτόκι, Γιαν Τάρλο και Αουγκούστ Αλεξάντερ Τζαρτόσκυ, ο οποίος τελικά κέρδισε τον διαγωνισμό γεμάτο μονομαχίες και ομιλίες χάρη στην υποστήριξη του Αυγούστου Β', καθώς ο τελευταίος φοβόταν την αύξηση της δύναμης των αντιπάλων του. Μέσα από τις εκτενείς επαφές της από την αυλή του Νόιμπουργ, μέσω της Πράγας, της Βιέννης και του Βρότσλαβ, η χετμάνισαα έφερε στην Πολωνία πολλούς διάσημους καλλιτέχνες. Ο Άνταμ Μανυόκι, ο ζωγράφος του Ρακότzι, πριν διοριστεί επίσημος αυλικός ζωγράφος του Αυγούστου Β' ήταν στην υπηρεσία της Σιενιάφσκα στη Βαρσοβία από το 1713. Προσέλβα τους πιο σημαντικούς καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνταν στην Κοινοπολιτεία. Ανάμεσά τους υπήρχαν οι αρχιτέκτονες Τζιοβάνι Σπάτζιο, Γιόζεφ Φοντάνα, Κάρολ Μπέη, Εφραίμ Σζρέγκερ και Φράντι Μάγιεκ Μάγιερ της Μοραβίας, οι ζωγράφοι Γιάν Τζέρζυ Πλερς και Τζιουζέπε Ρόσι, οι επιφανείς γλύπτες του μποέμ μπαρόκ Γιαν Ελίχας και Χάινεκ Χόφμανς, ο στούκο διακοσμητής Ιννοκέντιος Κομπαρέτι, ο κηπουρός Γκέοργκ Ζάιντλερ της Σαξονίας. Απασχολούσε επίσης καλλιτέχνες της Δρέσδης, όπως ο Γιόχαν Σίγκμουντ Ντέυμπελ, ο Λούι ντε Σιλβέστρε και ο γλύπτης Γιαν- Ζόζεφ Βινάτσε και ήταν προστάτης νέων ταλαντούχων καλλιτεχνών, όπως ο Γιούλιους Πέρτυ, γιος του αρχιτέκτονα της Γιάκομπ, ο οποίος εκπαιδεύτηκε στο ατελιέ του Σαρλ ντε Πρεβό στο Σαντομίερζ μεταξύ 1726–1730. Μεταξύ των προστατευόμενων της ήταν και η ποιήτρια Ελζμπιέτα Ντρούζμπακα γνωστή ως η Σαρματική Μούσα . Το 1713, ο βασιλιάς Αύγουστος Β' αγόρασε το ανάκτορο Μορζτύν και τις γειτονικές παραχωρήσεις και ξεκίνησε την κατασκευή ενός νέου παλατιού - το λεγόμενο Σαξονικό Παλάτι. Διαμορφώθηκε σύμφωνα με τις Βερσαλλίες, ήταν το μεγαλύτερο κτίριο στη Βαρσοβία, εκτός από το Μαριβίλ του Σομπιέσκι. Ήταν μία εποχή προχωρημένου μπαρόκ και ροκοκό, όταν το θέατρο μούντι, με τις θεατρικές του διακοσμήσεις έπαιξε ουσιαστικό ρόλο, όχι μόνο στη δόξα του ιδρυτή αλλά και στην πολιτική για να επιβεβαιώσει την κατάσταση. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η πρόσοψη του νέου παλατιού θεωρήθηκε μάλλον φτωχή (όλα τα μεγάλα κεφάλαια προορίζονταν να εξωραΐσουν την πρωτεύουσα του πρίγκιπα-εκλέκτη στη Δρέσδη της Γερμανίας). Η Σιενιάφσκα, η οποία ανταγωνιζόταν με τον βασιλιά στην αρχιτεκτονική θεμελίωση, επέλεξε ένα παλιό βασιλικό οικοδόμημα - την Εκκλησία Βιζιτέισιονιστ που είχε ιδρυθεί από τη βασίλισσα Μαρία Λουίζα Γκοντζάγκα, ως η σημαντικότερη επενδυτική προπαγάνδα της στην πρωτεύουσα. Πιθανώς το πιο σημαντικό ήταν η θέση του στο Προάστιο της οδού Κρακοβία, μπροστά από την κύρια είσοδο στη νέα βασιλική κατοικία, έτσι ώστε ο καθένας ο οποίος επισκεπτόταν τον βασιλιά να πρέπει να περάσει μπροστά από το περίτεχνο magnum opus της Σιενιάφσκα. Διόρισε τον αρχιτέκτονα της Κάρολ Μπέη για να σχεδιάσει μια νέα ροκοκό πρόσοψη διακοσμημένη με στήλες και γλυπτά. Η διατήρηση και διεύρυνση της πρώην κατοικίας του Νικητή Βασιλιά, Ιωάννη Γ' Σομπιέσκι, θεωρείται ως το σημαντικότερο επίτευγμά της στον τομέα της αρχιτεκτονικής. Στόλισε τις προσόψεις του παλατιού και ταπαρτέρια του κήπου με το οικόσημο των Σριενιάβα και μονογράμματα. Για τη διακόσμηση των εσωτερικών χώρων του παλατιού πρότεινε τον ιταλό ζωγράφο νωπογραφίας Τζουζέπε Ρόσι, ο οποίος στόλισε τους θαλάμους με ζωγραφική οφθαλμαπάτης και μυθολογικά πλαφόντ. Ακολουθώντας το παράδειγμα της βασίλισσας Μαρίας Κασιμίρε, που διέταξε να την ζωγραφίσει ως θεά στα πλαφόρντ του παλατιού,η χετμάνισσα διακόσμησε τον Κατώτερο προθάλαμο με μία τοιχογραφία που την απεικονίζει ως τη ρωμαϊκή θεά της γονιμότητας - Φλόρα (ήταν σχεδόν 60 εκείνη την εποχή). Το 1729, έχτισε το μαυσωλείο στο Μπερεζάνυ για να μνημονεύσει τον σύζυγο της, τον τελευταίο άνδρα απόγονο της οικογένειας Σιενιάφσκι, αλλά δεν ολοκλήρωσε το εσωτερικό. Η Ελζμπιέτα Σιενιάφσκα πέθανε τον ίδιο χρόνο στο Ολεσίτσε. Μαρίνα Μιντσέζ Ούρσουλα Μάγιεριν Ιζαμπέλα Τσαρτορίσκα