Ναός του Γκαρνί

Ο Ναός του Γκαρνί (αρμενικά: Գառնիի հեթանոսական տաճար Gařnii het'anosakan tačar, μετάφραση: "ειδωλολατρικός Ναός της Γκαρνί", ) είναι ένας Κλασικός Ελληνιστικός Ναός στο Γκαρνί, της Αρμενίας. Είναι ίσως το πιο γνωστό κτίσμα και σύμβολο της προ-χριστιανικής Αρμενίας. Χτίστηκε πιθανότατα από τον βασιλιά Τιριδάτη Α´ στον πρώτο αιώνα μ.Χ. ως ναός του Θεού Ήλιου Μιχρ. Μετά τον προσηλυτισμό των κατοίκων της Αρμενίας στον Χριστιανισμό στις αρχές του 4ου αιώνα, μετατράπηκε σε βασιλική θερινή κατοικία της Χοσροβιντούχτ, αδελφής του Τιριδάτη Γ'. Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές δεν ήταν ναός αλλά τάφος και έτσι διεσώθη από την καθολική καταστροφή των παγανιστικών δομών. Κατέρρευσε στον σεισμό του 1679. Το ανανεωμένο ενδιαφέρον κατά τον 19ο αιώνα οδήγησε σε ανασκαφές στην περιοχή στα μέσα του 20ου αιώνα και την ενδεχόμενη ανακατασκευή του μεταξύ του 1969 και του 1975. Είναι το μόνο γνωστό ελληνορωμαϊκό περίστυλο κτίριο στην Αρμενία και το μόνο τέτοιου είδους οικοδόμημα που διασώζεται στην πρώην Σοβιετική Ένωση. Είναι ένα από τα κύρια τουριστικά αξιοθέατα στην Αρμενία και το κεντρικό ιερό του Αρμενικού Νεοπαγανισμού.

 Ο ναός βρίσκεται στην άκρη ενός τριγωνικού γκρεμού και είναι μέρος του φρουρίου της Γκαρνί (αρμενικά: Գառնիի ամրոց, Gařnii amrots ή Գառնու ամրոց, Gařnu amrots). Ένα από τα παλαιότερα κάστρα στην Αρμενία, αναφέρεται ως Gorneas στο έργο Annals του πρώτου αιώνα του Τάκιτου. Η τοποθεσία είναι κοντά στο χωριό Γκαρνί, στην επαρχία Kotayk της Αρμενίας και είναι επισήμως γνωστό ως "Garni Historical and Cultural Museum Reserve" (αρμενικά: «Գառնի» պատմա-մշակութային արգելոց-թանգարան) και περιλαμβάνει τον ναό, ένα συγκρότημα λουτρών, ένα βασιλικό θερινό ανάκτορο, την εκκλησία του Αγίου Σιών του 7ου αιώνα και λοιπά στοιχεία ελάσσονος σημασίας (π.χ. μεσαιωνικούς Αρμενικούς σταυρόλιθους χατσκάρ). Συνολικά, ο κατάλογος των άυλων ιστορικών και πολιτιστικών μνημείων έχει εγκριθεί από την κυβέρνηση της Αρμενίας και περιλαμβάνει 11 είδη. Καταλαμβάνει 8,6 στρέμματα και εποπτεύεται από την Υπηρεσία για την Προστασία του Ιστορικού Περιβάλλοντος και του Μουσείου Διατήρησης των Πολιτιστικών στοιχείων, έναν οργανισμό που υπάγεται στο Υπουργείο Πολιτισμού της Δημοκρατίας της Αρμενίας. Η ακριβής χρονολογία κατασκευής του ναού είναι άγνωστη και αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Η κυρίαρχη άποψη είναι ότι χτίστηκε το 77 μ.Χ., κατά το ενδέκατο έτος της βασιλείας του βασιλιά Τιριδάτη Α'. Το 1945 ο ζωγράφος Μαρτιρός Σαριάν ανακάλυψε μια ελληνική επιγραφή, που έχρηζε τον Τιριδάτη τον Ήλιο ως ιδρυτή του ναού. Η επιγραφή, η οποία πιθανώς προήλθε από τον τοίχο του φρουρίου Γκαρνί και όχι από τον ίδιο τον ναό, έχει υποστεί βλάβη και είναι δυνατές διάφορες αναγνώσεις της γραφής. Μια πιθανή ανάγνωση και μετάφραση είναι: «Ο Θεός Ήλιος Τιριδάτης, αδιαφιλονίκητος βασιλιάς της Μεγάλης Αρμενίας έχτισε τον ναό και το απόρθητο φρούριο στο ενδέκατο έτος της βασιλείας του, όταν ο Μενιέας ήταν χαζαραπέτ [χιλίαρχος] και ο Αματέας ήταν σπαραπέτ [στρατηγός, διοικητής].» Αυθεντικό κείμενο: «Ἣλιος Τιριδάτης [ὁ μέγας] μεγάλης Ἀρμενίας ἄνα[κτος] ὡς δεσπότης. Αἴκτισε ναΐ[διον] βασιλίσ[σ]α τὸν ἀνίκητον κασ[ιν ἐνι] αιτούς. Αι. Τῆς βασιλεί[ας αὐτου] με[γαλείας]. Ὑπὸ ἐξουσίᾳ στεγάν[ου] λίτουργος τῷ μεγάλῳ σπ[ῆι εὔχεσθε] μετὰ ματήμι καὶ εὐχαρ[ιστίαν εὐχήν] τοῦ μαρτυρίου.» Κατάλογος Αρχαίων Ελληνικών ναών Σημειώσεις Παραπομπές Khatchadourian, Lori (2008). «Making Nations from the Ground up: Traditions of Classical Archaeology in the South Caucasus». American Journal of Archaeology 112 (2): 247–278. doi:10.3764/aja.112.2.247. http://www.jstor.org/stable/20627449. Tananyan, Grigor (2014). «Գառնի պատմամշակութային կոթողը (տաճարի վերականգման 40-ամյակի առթիվ) [The Historic & Cultural Monument of Garni (to the 40th anniversary of the restoration of the temple)»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (2): 25–45. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-03-04. https://web.archive.org/web/20160304195941/http://hpj.asj-oa.am/5963/. Ανακτήθηκε στις 2016-11-02. Panossian, Razmik (2006). The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars. New York: Columbia University Press. ISBN 9780231139267. Nersessian, Vrej (2001). Treasures from the Ark: 1700 Years of Armenian Christian Art. Los Angeles: J. Paul Getty Museum. ISBN 9780892366392. Bauer-Manndorff, Elisabeth (1981). Armenia: Past and Present. Lucerne: Reich Verlag. Russell, James R. (1987). Zoroastrianism in Armenia. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 0-674-96850-6. Manandyan, Hakob (1951). «Новые заметки о греческой надписи и языческом храме Гарни» (στα ru). Bulletin of the Academy of Sciences of the Armenian SSR: Social Sciences (4): 9–36. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2015-12-08. https://web.archive.org/web/20151208092413/http://basss.asj-oa.am/588/. Ανακτήθηκε στις 2016-11-02. Bartikian, Hrach (1965). «Գառնիի հունարեն անձանագրությունը և Մովսես Խորենացին [The Greek Inscription of Garni and Movses Khorenatsi»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (3): 229–234. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-11-11. https://web.archive.org/web/20161111160319/http://hpj.asj-oa.am/828/. Ανακτήθηκε στις 2016-11-02. Mouradian, G. S. (1981). «Греческая надпись Трдата I, найденная в Гарни [Tiridates I's Greek Inscription Discovered in Garni»] (στα ru). Patma-Banasirakan Handes (3): 81–94. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-11-11. https://web.archive.org/web/20161111155316/http://hpj.asj-oa.am/3465/. Ανακτήθηκε στις 2016-11-02. Sahinian, Alexander (1979). «Գառնիի անտիկ տաճարի կառուցման ժամանակը [The Time of the Construction of the Antique Temple of Garny»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (3): 165–181. http://hpj.asj-oa.am/3231/. Sahinian, Alexander (1979). «Գառնիի անտիկ տաճարի վերակազմության գիտական հիմունքները [Scientific Foundations of the Reconstruction of the Ancient Temple of Garny»] (στα hy). Patma-Banasirakan Handes (4): 135–155. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-11-10. https://web.archive.org/web/20161110202419/http://hpj.asj-oa.am/3189/. Ανακτήθηκε στις 2016-11-02. Sahinian, Alexander (1979). «Գառնիի անտիկ տաճարի վերականգնումը [The Reconstruction of the Ancient Temple of Garni»] (στα hy). Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (10): 59–74. ISSN 0320-8117. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-03-04. https://web.archive.org/web/20160304054616/http://lraber.asj-oa.am/2612/. Ανακτήθηκε στις 2016-11-02. Sahinian, Alexander (1979). «Գառնիի անտիկ տաճարի համաչափական համակարգը [Proportional System of the Ancient Temple of Garni»] (στα hy). Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (12): 76–92. ISSN 0320-8117. http://lraber.asj-oa.am/2646/. Sargsian, Harma (1982). «Գառնիի հեթանոսական տաճարի վերականգնման ճարտարագիտական հարցերը [Engineering questions of the restoration of paganish temple of Garni»] (στα hy). Lraber Hasarakakan Gitutyunneri (12): 70–76. ISSN 0320-8117. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2016-03-04. https://web.archive.org/web/20160304201057/http://lraber.asj-oa.am/4692/. Ανακτήθηκε στις 2016-11-02. Sahinian, Alexander (1983). Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը [Architecture of ancient structures of Garni] (στα Αρμενικά). Yerevan: Armenian SSR Academy of Sciences Publishing. Sahinian, Alexander (1988). Архитектура античных сооружений Гарни [Architecture of ancient structures of Garni] (στα Ρωσικά). Yerevan: Sovetakan Grogh. «Arménie : Le temple de Garni au son du duduk» (στα γαλλικά). Le Monde. 14 Ιουνίου 2011. http://www.lemonde.fr/voyage/video/2011/06/14/le-temple-de-garni-au-son-du-duduk_1536202_3546.html. «Лекция "Храм в Гарни и искусство эллинистической Армении"» (στα Ρωσικά). State Museum of the Orient. 29 Σεπτεμβρίου 2015. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 Ιουλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 2016. Το Γκαρνί στο Armenica.org Περιγραφή στο Cilicia.com