Μητροπολίτης Χαλκίδος Γρηγόριος ο Ε΄ ο Πλειαθός

Ο Μητροπολίτης Χαλκίδος Γρηγόριος ο Ε΄ ο Πλειαθός, διαποίμανε την Ιερά Μητρόπολη Χαλκίδος, Ἱστιαίας καί Βορείων Σποράδων επί σαράντα έξι έτη (1922-68). Η μακρόχρονη ποιμαντορία του συνέπεσε με σημαντικά ιστορικά γεγονότα του Ελληνισμού: Μικρασιατική καταστροφή, προσφυγικό, Β παγκόσμιος πόλεμος, εμφύλιος, δικτατορία, Σε αυτές τις δύσκολες ιστορικές συνθήκες ο Γρηγόριος Πλειανθός εργάζεται για την πνευματική ανάταση του ποιμνίου του και διακρίνεται για την ποιμαντική, κοινωνική και φιλανθρωπική του δράση. Σε περίοδους εκκλησιαστικών κρίσεων διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο καθώς ο ειρηνοποιός χαρακτήρας του ενώνει τα διεστώτα. Ως μέλος της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου και της Ιεράς Συνόδου της Ελλάδος, διακρίνεται για την ευστοχία με την οποία χειρίζεται τα εκκλησιαστικά ζητήματα ακολουθώντας την μέση οδό, αμβλύνοντας αντιθέσεις , προς το συμφέρον της εκκλησίας .

 Ο κατά κόσμον Πέτρος Πλειαθός γεννήθηκε στο χωριό, Τριαντάρο, της νήσου Τήνου το 1891. Οι γονείς του, Ιωάννης και Αριστέα, κατάγονταν από ιερατικό γένος και ο πατέρας του ήταν πρώτος ξάδελφος του εθνομάρτυρα Μητροπολίτου Μοσχονησίων Αμβροσίου Πλειαθού. Γαλουχημένος μέσα στο πνεύμα της Ορθόδοξης Χριστιανικής παράδοσης, εξέφρασε νωρίς τον πόθο για την Ιεροσύνη και την πνευματική ζωή. Έλαβε την στοιχειώδη εκπαίδευση στον τόπο καταγωγής του στο χωριό Τριαντάρο της Τήνου. Μετά την μετεγκατάσταση της οικογενείας του στη Σύρο, προκειμένου ο πατέρας του να επιδοθεί στο εμπόριο, ολοκλήρωσε τη μέση εκπαίδευση στην Ερμούπολη. Ενεγράφη στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία αποφοίτησε ως αριστούχος, ενώ παρακολούθησε και μαθήματα στη Νομική Σχολή. Μετά την εκπλήρωση των στρατιωτικών του υποχρεώσεων έγινε δόκιμος μοναχός στην ανδρώα Ιερά Μονή της Παναγίας Τουρλιανής στην Μύκονο. Στις 23 Αυγούστου 1916, εκάρη μοναχός από τον επίσκοπο Αθανάσιο Λεβεντόπουλο, με τον οποίο συνδεόταν από τα εφηβικά του χρόνια και πήρε το όνομα Γρηγόριος. Μετά από λίγες ημέρες, την 1 Σεπτεμβρίου, χειροτονείται διάκονος στον Ιερό Ναό Αγίου Ιωάννου Ποσειδωνίας Σύρου και στη συνέχεια, διορίζεται Ιεροκήρυκας της Επισκοπής Καλαβρύτων και Αντιοχείας. Στις 14 Μαρτίου του 1919, μετατίθεται στην Σύρο όπου και χειροτονείται πρεσβύτερος, και την επόμενη Κυριακή λαμβάνει το οφίκιο του Αρχιμανδρίτη. Τον Δεκέμβριο του 1922 εξελέγη από την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας Μητροπολίτης Χαλκίδος, Ξηροχωρίου και Βορείων Σποράδων, σε ηλικία 31 ετών. Ενθρονίστηκε, στις 23 Μάιου του 1923, στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Δημητρίου Χαλκίδος . Μετά την Μικρασιατική καταστροφή η Ελλάδα κατακλύζεται από πλήθος προσφύγων. Τον Νοέμβριο του 1922 φτάνουν στη Χαλκίδα 6.000 πρόσφυγες και 12.000 σε όλο το νομό Ευβοίας. Μετά την ενθρόνιση του ο νέος Ιεράρχης καλείται να διαχειριστεί το προσφυγικό ζήτημα στην Μητρόπολη του. Από την πρώτη στιγμή εργάζεται για την εγκατάσταση των προσφύγων, ανοίγει τις εκκλησίες και πολλοί πρόσφυγες μένουν μέσα στους ναούς. Μεριμνά για τη ανέγερση ναών στις περιοχές των προσφυγικών καταυλισμών και φροντίζει για την διάσωση κειμηλίων και εικόνων που εφεραν οι πρόσφυγες μετά τον εκπατρισμό τους. Ο Μητροπολίτης Χαλκίδος Γρηγόριος Πλειαθός επιτελεί ένα σπουδαίο φιλανθρωπικό έργο προσφέροντας παντοιοτρόπως την βοήθεια του, πνευματική και υλική. Επισκέπτεται φτωχούς ασθενείς, τους παρηγορεί, τους εμπνέει πίστη και εγκαρτέρηση. Επισκέπτεται φυλακισμένους, συντηρεί τις οικογένειες τους και πολλούς τους αποφυλακίζει αναλαμβάνοντας τα χρέη τους. Ιδρύει τον φιλανθρωπικό σύλλογο η «Αναγέννηση» για την ανακούφιση των αναξιοπαθούντων συμπολιτών και μέσα σε ελάχιστο χρόνο αναγείρει κτήρια προοριζόμενα για γηροκομείο, περίθαλψη φυματικών και αργότερα στα χρόνια της κατοχής ορφανοτροφείο. Μεριμνά για την ίδρυση σχολής εργαζόμενου κοριτσιού, ιδρύει παράρτημα περιθάλψεως παιδιού και νυχτερινή σχολή για άπορα παιδιά, παρέχοντας την γραφική ύλη την σίτιση και την ένδυση τους. Ως πρόεδρος του Πατριωτικού ιδρύματος κινητοποιεί τους πολίτες της Χαλκίδας, οι οποίοι βλέποντας το κοινωνικό έργο που επιτελεί ο επίσκοπος τους, συνδράμουν με όποια μέσα διαθέτουν, σιτίζοντας καθημερινά μέσω του πατριωτικού ιδρύματος 1200 άπορους και ανέργους. Ως πρόεδρος του αδελφάτου του νοσοκομείου Χαλκίδας επιτυγχάνει δια των προσωπικών του διαβημάτων προς τους υπουργούς Πρόνοιας Υγιεινής και Πρωτευούσης να λύση το ζήτημα της ιδρύσεως του Πολυϊατρείου Χαλκίδας. Το 1924 για τον καταρτισμό και την ποιμαντική των ιερέων του ιδρύει ιερατική σχολή στην Χαλκίδα. Σε όλη την Μητρόπολη αναγείρει ναούς, παρεκκλήσια και μεριμνά για την οργάνωση και αύξηση των κατηχητικών. Μία σημαντική κίνηση του Επισκόπου είναι η οργάνωση του σωματείου «Ανάπλασης» το οποίο αποτελείται από νέους της Χαλκίδας.Το σωματείο παρουσιάζει διαλέξεις με ομιλητές καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών, κληρικούς και συνεργάτες από την Μητρόπολη του. Παράλληλα η μέριμνα του για την λειτουργία των Μονών της επαρχίας του, τον κάμει να δεχτεί μοναστικές αδελφότητες που έχουν φύγει από άλλες Μητροπόλεις κι έτσι να πληρώσει τις ερημωθείσες στην περίοδο της κατοχής, Ιερές Μονές του Αγίου Νικολάου Γαλατάκη Λίμνης, Κοιμήσεως της Θεοτόκου Μακρυμάλλη, όπως και την από πολλών δεκατιών διαλελυμένη Ι. Μονή Αγίου Νικολάου Βάθειας. Ακόμη, επί των ημερών του ιδρύθηκαν και απέκτησαν νομική υπόσταση τα δυο Ιερά Προσκυνήματα της Ιεράς Μητροπόλεως Χαλκίδος, του Οσίου Ιωάννη του Ρώσου στο Νέο Προκόπι και της Παναγίας της Φανερωμένης στην Νέα Αρτάκη. Ο Μητροπολίτης Γρηγόριος Πλειαθός, από την αρχή της αρχιερατείας του, εργάζεται για την ειρηνική συνύπαρξη Ελλήνων και Εβραίων. Με τη ρητορική δεινότητα και το έμπρακτο προσωπικό του παράδειγμα, υπερασπίζεται την κατάργηση του αντισημιτικού εθίμου της καύσης του ομοιώματος του Ιούδα, που συνοδευόταν από βανδαλισμούς στην εβραική συνοικία και συναγωγή, και επιτυγχάνει την εξάλειψη του εθίμου. Τον Απρίλιο του 1941 η Εύβοια καταλαμβάνεται από τους Γερμανούς. Στις 4-10-1943 εκδίδεται από την γερμανική ηγεσία, διαταγή, σύμφωνα με την οποία όλοι οι Εβραίοι όφειλαν να παρουσιαστούν και να δηλώσουν τα στοιχεία τους. Ο Γερμανός διοικητής απευθύνεται αρχικά στον Μητροπολίτη Γρηγόριο ζητώντας να του παραδώσει την λίστα με τα ονόματα των Εβραίων. Ο Γρηγόριος με πνεύμα αυτοθυσίας, παραδίδει στον γερμανό Διοικητή μια λίστα, η οποία αρχίζει και τελειώνει με τ’ όνομα του προκαλώντας την οργή των Γερμανών. Παράλληλα, παροτρύνει τον πρόεδρο της Κοινότητας Σολομών Μαΐση να μην καταγραφούν οι ομόθρησκοι του και να καταφύγουν στα γύρω χωριά. Από τα 238 μέλη της κοινότητας, δήλωση υποβάλλουν 21 άτομα, ενώ οι υπόλοιποι διασώζονται καταφεύγοντας στα βουνά και τα χωριά της Δίρφυς. Με καθ’ υπόδειξη του Γρηγορίου, ο υπομοίραρχος της χωροφυλακής, Οικονομίδης, χορηγεί πλαστές ταυτότητες για την διαφυγή τους. Με κίνδυνο της ζωής του, διασώζει στο επισκοπείο τους κυλίνδρους του Νόμου (6 Σέφερ Τορά), μαζί με τα βιβλία και τα ιερά σκεύη της Συναγωγής. Όλα τα φυλαχθέντα παραδίδονται μετά την κατοχή, στη Συναγωγή. Τον Ιανουάριο του 1945, η Ισραηλίτικη κοινότητα τον ανακυρήσει «μέγα εὐεργέτην διὰ τὰς πρὸς τὸ Ἑβραϊκὸν στοιχεῖον τῆς πόλεως Χαλκίδος σθεναρὰς προσπαθείας του πρὸς διάσωσίν του ἐκ τοῦ ἀπηνοῦς διωγμοῦ τοῦ βαρβάρου κατακτητοῦ». Το όνομά του χαράχτηκε στην εντοιχισμένη στη συναγωγή μαρμάρινη πλάκα που αναγράφει τους ευεργέτες της Κοινότητας και τοποθετεί την προτομή του στην είσοδο του εβραϊκού νεκροταφείου Χαλκίδας. Ο σεπτός Ιεράρχης πρωτοστατεί στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα της χώρας εναντίον του κατακτητή, βοηθώντας τον αντιστασιακό αγώνα ανεξαρτήτως ιδεολογικής απόχρωσης. Φυγαδεύει πολλούς αντάρτες του ΕΑΜ-ΕΛΛΑΣ, για να μην συλληφθούν από τους Γερμανούς, οι οποίοι μέσω Κύμης διαφεύγουν προ την Μέση Ανατολή και Αίγυπτο.Στη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, πρωταγωνιστεί στην απελευθέρωση της Χαλκίδας και παράλληλα συγκρατεί τους εξεγερμένους από την αυτοδικία. Με τη δική του παρέμβαση και την δύναμη του ενωτικού και ειρηνοποιού του λόγου σώζονται πολλοί από εκείνους που συνεργάζονταν με τους Ιταλούς σε βάρος των Ελλήνων. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών ξεκινάει ένα νέο κεφάλαιο στην πολιτική ιστορία της χώρας, ο εμφύλιος, με αποκορύφωμα τα Δεκεμβριανά. Ο Γρηγόριος συκοφαντείται για ευνοϊκή μεταχείριση προς τις δυνάμεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, απομακρύνεται αναγκαστικά (6 μήνες) και εξαναγκάζεται σε απολογία ενώπιων αρμόδιου δικαστηρίου. Μετά την λήξη της αργίας στις 9 Δεκεμβριου του 1945 επανέρχεται στην Χαλκίδα. Το ποίμνιο τον υποδέχεται με τιμές, αλλά τον Ιανουάριο του 1946 γίνεται απόπειρα δολοφονίας του με δυναμίτιδα εντός του Μητροπολιτικού οικήματος. Σε χοροστασία στον Μητροπολιτικό ναό το επόμενο πρωί, ο Μητροπολίτης, συγχωρεί τους δράστες του και ζήτα να μην ασκηθεί ποινική δίωξη. «...ἐσυγχώρησα ὡς ὤφειλον τόν δράστην καί τούς ὑποκινητάς του καί ἐζήτησα παρά τῶν δικαστικῶν Ἀρχῶν νά μή γίνῃποινική δίωξίς των».1 Με βασιλικό διάταγμα της 8η Νοεμβρίου 1968,προκειμένου να εφαρμοστεί η αντικανονική ΛΣΤ΄ συντακτική πράξη(Φ.Ε.Κ .Α΄229)του διδακτορικού καθεστώτος της 21η Απριλίου 1967, αποπέμπεται βίαια εξαναγκαζόμενος σε συνταξιοδότηση, λόγω του αντικανονικού μέτρου λόγω του αντικανονικού μέτρου της συμπλήρωσης υπηρεσίας («τεσσαρακονταετίας ἐν τῇ Ἱερωσύνῃ καὶ τριακονταετίας ἐν τῷ βαθμῷ τοῦ Ἐπισκόπου»). Στις 23 Ιουλίου 1971 ο Μητροπολίτης Χαλκίδος Γρηγόριος Πλειαθός εκοιμήθει σε ηλικία 80 ετών. Η σορός του τίθεται σε τετραήμερο λαικό προσκύνημα στον Μητροπολιτικό Ναό και η εξόδιος ακολουθία γίνεται στις 27 στον Ιερό ναό Αγίου Νικολάου. Η ταφή του γίνεται κατά την επιθυμία του, στο προαύλιο του Ι.Ναού Ζωοδόχου Πηγής του Εκκλησιαστικού ορφανοτροφείου της Ι. Μητροπόλεως, στην έξω Παναγίτσα, όπου και αναπαύεται εώς σήμερα. Για την προσφορά του στην εκκλησία, στον αγώνα και την κοινωνία τιμήθηκε όσο ήταν στη ζωή με τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Βασιλικού Τάγματος του Βασιλέως Γεωργίου, με τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Βασιλικού Τάγματος Φοίνικος και με το Χρυσό Μετάλλιο του Δήμου Χαλκιδέων.Η Πόλη της Χαλκίδας, τιμώντας τον, ονόμασε την πλατεία του Ι. Ναού των Παμεγγίστων Ταξιαρχών, ως «Πλατεία Μητροπολίτου Γρηγορίου», ενώ και η Ιερά Μητρόπολη Χαλκίδας το έτος 1978 στήνει την προτομή του στην γέφυρα του Ευρίπου ώστε η μορφή του να παραμείνει, στο διηνεκές, στην μνήμη του λαού της Επαρχίας του. Αναγνωστόπουλος, Ν.(1970 ) .Η Εύβοια υπό κατοχή.τόμος Β. εκδ:Αθήνα Ανδρεόπουλος,Χ.(2017) .Η Εκκλησία κατά τη Δικτατορία 1967-1974. Αθήνα :Επίκεντρο Θέμελης,Χ.(1964) .Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια ‘Ὁ Χαλκίδος Γρηγόριος’, τόμ. 4ος. Αθήνα: Μαρτίνος. Μπαϊρακτάρης .Κ,(2001). Απόηχοι της Ιωνίας Γης .Αθήνα: Δυτικές Ινδίες. Παπαστρατής, Σ. (1995). Μέρες του 1943-1944 στήν Εύβοια. Αθήνα: Χατζηνικολή. Πρωτοπαπάς,Ν,(1981) . Μητροπολίτης Χαλκίδος Γρηγόριος Πλειαθός ὁ Τήνιος .Αθήνα Τριανταφύλλου Χρυσοστόμου, Ἀρχιμ. (νῦν Μητροπολίτου Χαλκίδος), Μνήμη Μητροπολίτου Χαλκίδος Γρηγορίου (Πλειαθοῦ) - Ἡ προσφορά του στά χρόνια τῆς Κατοχῆς, Χαλκίδα 2000. Μεταπτυχιακές εργασίες Κωνσταντινάκη, Β.(2019). Ο Μητροπολίτης Χαλκίδος Γρηγόριος Ε΄ Πλειαθός (1922-1968), ο Επίσκοπος της αγάπης. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Θεσσαλονίκη. Παταρόκα, Δ.(2015). Η εβραϊκή κοινότητα της Χαλκίδας την περίοδο του Β΄ παγκοσμίου πολέμου.Πανεπιστήμιο Αιγαίου,Μυτιλήνη. Πρωτογήρου, Α.(2021). Η Ιερή Μητρόπολη Χαλκίδας από τον 19ο αιώνα έως σήμερα (Συμβολή στην ιστορική διαδρομή και την κοινωνική προσφορά της. Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο,Πατρα. Ηλεκτρονικά άρθρα Μητροπολίτης Χαλκίδας Ξηροχωρίου και Βορείων σποράδων, Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδας ,23 Απριλίου 2020 .Ανακτήθηκε 12 οκτωβρίου 2023 https://www.jewishmuseum.gr/mitropolitis-chalkidas-xirochorioy-kai-voreion-sporadon/