Ιερά Μητρόπολις Νικομηδείας

Η Ιερά Μητρόπολις Νικομηδείας ήταν μια επαρχία (Μητρόπολη) του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως στη βορειοδυτική Μικρά Ασία, στην σημερινή Τουρκία. Ο Χριστιανισμός εξαπλώθηκε στη Νικομήδεια ήδη από τον 1ο αιώνα μ.Χ. Μετά την κατάληψη της πόλης από τους Οθωμανούς Τούρκους στις αρχές του 14ου αιώνα, η έδρα παρέμεινε για μια περίοδο κενή. Η Μητρόπολη αποκαταστάθηκε κατά τον 15ο αιώνα και παρέμεινε ενεργή μέχρι την ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών του 1922-1923.

 Ο Χριστιανισμός εξαπλώθηκε στην περιοχή της Νικομήδειας στα μέσα του 1ου αιώνα, ενώ η πόλη έγινε η παλαιότερη επισκοπή που ιδρύθηκε στην περιοχή της Βιθυνίας, στη βορειοδυτική Μικρά Ασία. Σύμφωνα με την χριστιανική παράδοση, πρώτος επίσκοπος ήταν ο Πρόχορος, ένας από τους Επτά Διακόνους. Η Νικομήδεια έγινε σημαντικό διοικητικό κέντρο κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Διοκλητιανού. Αυτός στόχευε να μετατρέψει την πόλη σε νέα πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το 303, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του ίδιου αυτοκράτορα, οι Χριστιανοί της Νικομήδειας υπέστησαν διώξεις, ενώ ένα άλλο κύμα δίωξης εναντίον των Χριστιανών εξαπολύθηκε το 324 από τον Λικίνιο. Ο αριθμός των τοπικών μαρτύρων δεν έχει εκτιμηθεί, αλλά πιστεύεται ότι ήταν χιλιάδες. Μεταξύ αυτών ήταν οι λεγεωνάριοι Δωρόθεος, Γοργόνιος, Παντελεήμονας και Γεώργιος, καθώς και ο τοπικός επίσκοπος Άνθιμος . Το 337 ο επίσκοπος Ευσέβιος βάπτισε χριστιανό τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο στο νεκροκρέβατό του. Το 451 η επισκοπή προήχθη σε Μητρόπολη και κατατάχθηκε ιεραρχικά έβδομη στο Notitiae Episcopatuum μεταξύ των μητροπόλεων του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Ο τελευταίος μητροπολίτης του 14ου αιώνα ήταν ο Μάξιμος (1324–1327). Μετά το 1327, η έδρα διατελούσε σε χηρεία, πιθανότατα λόγω της παρατεταμένης οθωμανικής πολιορκίας της πόλης. Η Νικομήδεια ήταν η τελευταία πόλη της Βιθυνίας που παρέμεινε υπό βυζαντινό έλεγχο, μέχρι που έπεσε τελικά το 1337. Μόνο σποραδικά αρχεία σώζονται για τις τοπικές εκκλησιαστικές αρχές κατά την πρώτη περίοδο της οθωμανικής κατοχής της πόλης. Ωστόσο, το 1453, η πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Οθωμανούς οδήγησε στην ενσωμάτωση του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης στο οθωμανικό σύστημα των μιλλέτ και σε συνεπακόλουθες μεταρρυθμίσεις στην εκκλησιαστική διοίκηση. Ως αποτέλεσμα, η εκκλησία της Νικομήδειας αποκαταστάθηκε στην παλιά της θέση. Αν και εκείνη την εποχή οι περισσότερες μητροπόλεις στην Μικρά Ασία είχαν πάψει να υπάρχουν λόγω της δραματικής μείωσης του ορθόδοξου πληθυσμού, οι τρεις μητροπόλεις της Βιθυνίας - Νικομηδείας, Χαλκηδόνος και Νικαίας - παρέμειναν ενεργές. Επιπλέον, λόγω της εγγύτητάς τους με την Κωνσταντινούπολη, οι τοπικοί Μητροπολίτες μπορούσαν να συμμετέχουν τακτικά στην Ιερά Σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη. Από τα μέσα του 19ου αιώνα, ορισμένες κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις αναβάθμισαν τον ρόλο του κληρικού: η αύξηση του πληθυσμού και η οικονομική ανάπτυξη των τοπικών Ορθόδοξων κοινοτήτων, καθώς και ο ενισχυμένος ρόλος των Μητροπολιτών ως εκπροσώπων των ελληνικών Ορθόδοξων κοινοτήτων στην επαρχιακή διοίκηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η ανάπτυξη της εκπαίδευσης, κυρίως μέσω θεσμών που ελέγχονταν από τον κλήρο. Κατά τη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού Πολέμου του 1919-1922, η περιοχή της Μητρόπολης κατελήφθη προσωρινά από τον ελληνικό στρατό. Ωστόσο, λόγω των εξελίξεων του πολέμου, ο ελληνικός στρατός υποχώρησε και ο υπολειπόμενος τοπικός ελληνορθόδοξος πληθυσμός εκκένωσε την περιοχή. Σήμερα δεν υπάρχει ορθόδοξος πληθυσμός στην περιοχή παρά την εγγύτητά του με την πιο πυκνοκατοικημένη περιοχή της Τουρκίας. Τελευταίος τιτουλάριος μητροπολίτης Νικομηδείας, από το 2008 ως τον θάνατό του το 2023, ήταν ο Ιωακείμ Νεραντζούλης. Ο πληθυσμός που κατοικούσε στην περιοχή της Μητρόπολης Νικομηδείας ήταν σχετικά μικρός σε σύγκριση με τον πληθυσμό άλλων εκκλησιαστικών περιοχών της Μικράς Ασίας λόγω της περιορισμένης γεωγραφικής του έκτασης. Από τους πρώτους αιώνες της Οθωμανικής περιόδου, η τοπική μητρόπολη αποτελούνταν από δύο γεωγραφικά ασυνεχείς περιοχές, την Νικομήδεια και την Απολλωνιάδα. Τα ακριβή όρια της περιοχής της μητρόπολης μπορούν να αντληθούν με ακρίβεια μόνο από την ύστερη οθωμανική περίοδο (από τα τέλη του 19ου αιώνα). Η επικράτειά της, εκτός από την ίδια την πόλη, περιλάμβανε επίσης την άμεση ενδοχώρα της, καθώς και τα καζάκια του Ανταπαζαρί, της Γιάλοβας, του Karamürsel και του Kandıra. Από την άλλη πλευρά, η περιοχή της Απολλωνιάδος περιελάμβανε τον καζά του Μιχάλιτς, μέρος του καζά των Μουδανιών, αλλά όχι την ίδια την πόλη και το νησί Καλόλημνος (σημερινό Ιμραλί) στη Θάλασσα του Μαρμαρά. Μέχρι το 1922-23 η περιοχή της μητρόπολης αποτελούταν από 35 εκκλησιαστικές κοινότητες, ενώ υπολογίζεται ότι στις αρχές του 20ού αιώνα ο πληθυσμός αριθμούσε 43.950 Έλληνες Ορθόδοξους. Γιούργαλη, Χ. (2003). «Νικομηδείας Μητρόπολις (Βυζάντιο)». Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία. Ανακτήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2012. Kiminas, Demetrius (2009). The Ecumenical Patriarchate. Wildside Press LLC. ISBN 9781434458766. Terezakis, Yorgos (2006). «Diocese of Nicomedia (Ottoman Period)». Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία. Ανακτήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2012. Κουρίλας, Ευλόγιος. Κώδιξ επισήμων εγγράφων Μεγίστης Λαύρας, καταρτισθείς υπό του Ευλογίου Κουρίλα από του 1910-1951 (PDF). Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη Ιωαννίνων. Δελιάλης, Ν. (2017). «Δύο Πατριαρχικά Σιγίλλια Διονυσίου του Δ' και Γρηγορίου του Ε'». Μακεδονικά (1). doi:https://doi.org/10.12681/makedonika.9121. Γρεβενών, Σέργιος (1991). Ιερά Μονή του Οσίου Νικάνορος (Ζάβορδας) και το κειμηλιοφυλάκιον αυτής. Γρεβενά. Φιλιππαίου, Θεοκλήτου (Ιούλιος - Σεπτέμβριος 1960). «Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως Επισκοπαί καί Επίσκοποι (1833-1906), Β´». Θεολογία 31 (3): 366. http://www.ecclesia.gr/greek/press/theologia/material/1960_3_1_Filippaios2.pdf. Ανακτήθηκε στις 10 Απριλίου 2021. Ζευγαδάκης, Ν. Ε. (1948). «Δύο πατριαρχικά σιγίλλια ρυθμιστικά των σχέσεων των Σιναϊτών και της μητροπόλεως Κρήτης. 1. Το σιγίλλιον Σωφρονίου του Β΄ (1777)». Κρητικά Χρονικά 2. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2021-04-22. https://web.archive.org/web/20210422103313/http://online.cretica-chronica.gr/output/2212450270524a.pdf. Ανακτήθηκε στις 22 Απριλίου 2021. Γεδεών, Μανουήλ (1885). Πατριαρχικοί Πίνακες: Ειδήσεις ιστορικαί βιογραφικαί περί των Πατριαρχών Κωνσταντινουπόλεως: από Ανδρέου του Πρωτοκλήτου μέχρις Ιωακείμ Γ' του από Θεσσαλονίκης, 36-1884. Κωνσταντινούπολη: Lorenz & Keil. Preiser-Kapeller, Johannes (2008). Das Episkopat im späten Byzanz : ein Verzeichnis der Metropoliten und Bischöfe des Patriarchats von Konstantinopel in der Zeit von 1204 bis 1453. Saarbrücken: VDM Verlag Dr. Müller. σελ. XXV. ISBN 978-3836487863. Αποστολόπουλος, Δημήτρης Γ. (1987). Η Νομική Συναγωγή Του Δοσιθέου. Μία Πηγή Και Ένα Τεκμήριο. Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών.