Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο

Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο (Αγγλικά: The Spy Who Came in from the Cold) είναι κατασκοπευτικό μυθιστόρημα του Βρετανού πεζογράφου Τζον Λε Καρρέ. Ήταν το τρίτο μυθιστόρημα του συγγραφέα. Κυκλοφόρησε το 1963 και γνώρισε μεγάλη εμπορική επιτυχία. Δύο χρόνια αργότερα μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο στην ομότιτλη ταινία σκηνοθετημένη από τον Μάρτιν Ριτ και με πρωταγωνιστή τον Ρίτσαρντ Μπάρτον. Την ίδια χρονιά (1965) κυκλοφόρησε και στα Ελληνικά, σε μετάφραση της Λένας Δουκίδου.

 Ο Τζον Λε Καρρέ έγραψε το μυθιστόρημα Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο το 1962 με 1963, τον καιρό που εργάζονταν στην Πρεσβεία της Βρετανίας στην Βόννη, τυπικά ως γραμματέας και στην πραγματικότητα ως κατάσκοπος της MI6. Ήταν το τρίτο μυθιστόρημα του Λε Καρρέ και επειδή η υπηρεσία του δεν επέτρεπε να γράφει με το πραγματικό του όνομα (Ντέιβιντ Τζον Μουρ Κόρνουελ), ήταν αναγκασμένος να χρησιμοποιήσει το ψευδώνυμο που έμελλε να μείνει το λογοτεχνικό του όνομα για πάντα. Κατά τον ίδιο τον συγγραφέα, το μυθιστόρημα ήταν «το έργο μιας ιδιότροπης φαντασίας που ταράχτηκε από πολιτική αηδία και προσωπική σύγχυση». Ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου προέκυψε από μια φευγαλέα εικόνα ενός κουρασμένου ταξιδιώτη που είδε ο συγγραφέας να πίνει ουίσκι στο αεροδρόμιο του Λονδίνου. Όμως, ο Λε Καρρέ υποστηρίζει πως όλα τα πρόσωπα και η πλοκή του έργου του είναι μεν «πιστευτά», αλλά δεν είναι πραγματικά. Κύριο πρόσωπο του μυθιστορήματος είναι ο Βρετανός κατάσκοπος Άλεκ Λήμας (Alec Leamas). Το έργο ξεκινάει τον Μάρτιο του 1961, με την δολοφονία ενός Ανατολικογερμανού πληροφοριοδότη σε διάβαση του Τείχους του Βερολίνου, μπροστά στα μάτια του Λήμας που τον περίμενε για να τον συναντήσει. Ο φόνος αυτός χρεώνεται ως μία ακόμα επιτυχία του Ανατολικογερμανού κατασκόπου Χανς-Ντίτερ Μούντ (Hans-Dieter Mundt) και ως μία ακόμα αποτυχία για τον Λήμας, ο οποίος ζητά να ανακληθεί στο Λονδίνο («να γυρίσει από το κρύο», στην ιδιόλεκτο των κατασκόπων). Στο Λονδίνο, οι ανώτεροι του Λήμας τού ζητούν να εκτελέσει μία τελευταία αποστολή πριν την οριστική συνταξιοδότησή του: να έρθει σε επαφή με τις μυστικές υπηρεσίες της Ανατολικής Γερμανίας για να πουλήσει δήθεν μυστικά, και να πείσει τους Ανατολικογερμανούς πως ο Μουντ είναι άνθρωπος των Βρετανών, ώστε οι τελευταίοι να τον εκτελέσουν. Για την εκτέλεση του σχεδίου, ο Λήμας μετατίθεται στο λογιστήριο της υπηρεσίας του, το ρίχνει στο ποτό και διώχνεται λόγω φημών για υπεξαίρεση χρημάτων. Κατόπιν βρίσκει δουλειά σε μια βιβλιοθήκη και δημιουργεί σχέση με την νεαρή κομμουνίστρια βιβλιοθηκάριο Λιζ Γκολντ (Liz Gold). Μετά από επεισόδιο με έναν παντοπώλη, καταδικάζεται για επίθεση και φυλακίζεται για τρεις μήνες. Σε όλο αυτό το διάστημα, παρακολουθείται από κατασκόπους της Ανατολικής Γερμανίας, οι οποίοι τελικά τον προσεγγίζουν για να τον εξαγοράσουν. Ο Λήμας δέχεται να μιλήσει με τους Ανατολικογερμανούς και φεύγει μαζί τους στην Ολλανδία και από εκεί στην Ανατολική Γερμανία. Στην Ανατολική Γερμανία, ο Λήμας ανακρίνεται από τον Γιενς Φίντλερ (Jens Fiedler), έναν ιδεολόγο κατάσκοπο Γερμανοεβραϊκής καταγωγής, υφιστάμενο του Μουντ. Ο Λήμας πείθει τον τελευταίο πως ο Μουντ είναι διπλός κατάσκοπος. Όμως ο Μουντ επεμβαίνει, συλλαμβάνει και βασανίζει τον Λήμας και τον Φίντλερ. Ο Φίντλερ ωστόσο έχει στείλει προηγουμένως εντολή σύλληψης του Μουντ και έτσι και οι τρεις (Λήμας, Φίντλερ και Μουντ) οδηγούνται σε δίκη κεκλεισμένων των θυρών. Στην δίκη, ο Φίντλερ παρουσιάζει ενδείξεις ότι ο Μουντ λάβαινε χρηματικά ποσά από τους Βρετανούς. Η πλευρά του Μουντ υποστηρίζει πως ο Λήμας είναι σε αποστολή για την εξολόθρευση του Μουντ και παρουσιάζει στο δικαστήριο ως μάρτυρα την Λιζ Γκολντ, η οποία, ως κομμουνίστρια, είχε πάει στο μεταξύ στην Ανατολική Γερμανία για να συμμετάσχει σε συναντήσεις με το εκεί κομμουνιστικό κόμμα. Η Γκολντ, χωρίς να καταλαβαίνει τι ακριβώς συμβαίνει, μιλάει για την σχέση της με τον Λήμας, καθώς και ότι η ίδια είχε λάβει κάποια οικονομική βοήθεια από αγνώστους μετά την εξαφάνισή του. Ο Λήμας δέχεται να αποκαλύψει όλη την αλήθεια στο δικαστήριο, υπό τον όρο ότι δεν θα πειράξουν την Λιζ. Τελικά το δικαστήριο διατάζει την σύλληψη του Φίντλερ. Στα δύο τελευταία κεφάλαια του βιβλίου, ο Λήμας και η Γκολντ απελευθερώνονται από τον Μουντ, ο οποίος αποδεικνύεται πράγματι διπλός κατάσκοπος. Καθώς ο Λήμας και η Γκολντ πάνε στο Βερολίνο για να διαφύγουν στην Δύση, ο πρώτος εξηγεί στην δεύτερη πως το όλο σχέδιο είχε ως στόχο τον Φίντλερ, ο οποίος είναι μάλλον ήδη νεκρός. Τελικά η Γκολντ και ο Λήμας πέφτουν νεκροί από τα πυρά Ανατολικογερμανών καθώς προσπαθούν να ανέβουν και να υπερπηδήσουν το Τείχος. Στην άλλη μεριά του Τείχους, τους περίμενε ο Τζορζτ Σμάιλι (George Smiley), προϊστάμενος του Λήμας και ιθύνων εγκέφαλος του όλου σχεδίου. Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο κυκλοφόρησε στην Βρετανία το 1963 από τις εκδόσεις Victor Gollancz, και ένα χρόνο μετά στις Ηνωμένες Πολιτείες από τον εκδοτικό οίκο Coward McCann. Αμέσως μετά την κυκλοφορία του, οι κριτικοί εγκωμίασαν το μυθιστόρημα ως «ένα συναρπαστικό και εκθαμβωτικά σχεδιασμένο θρίλερ», «ουσιαστικό και διεισδυτικό» στην εποχή του. Ορισμένοι δε επισήμαναν πως αποδίδει την ατμόσφαιρα μυστηρίου με πολλή πιστότητα, πως κατά βάθος είναι «μια δήλωση για την "[ανθρώπινη] συμπόνια" και τον δεσμό αγάπης που δημιουργεί η Φύση», και πως βάζει τα κύρια πρόσωπα μπροστά στα ισχυρά και πανανθρώπινα διλήμματα για το ηθικό και το ανήθικο, για το καλό και το κακό, για το σωστό και το λάθος. Το 2010, ο Σκωτσέζος συγγραφέας Γουίλιαμ Μπόιντ επισήμανε πως η διαχρονικότητα και το μεγαλείο του Κατασκόπου που γύρισε από το κρύο βρίσκεται στο μηδενιστικό μήνυμά του και στην αφηγηματική του οικονομία. Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο τιμήθηκε με τα βραβεία Ντάγκερ (Dagger) για το καλύτερο βρετανικό μυθιστόρημα μυστηρίου (1963), Σόμερσετ Μομ (Somerset Maugham) για νέους Βρετανούς συγγραφείς (1964), και Έντγκαρ (Edgar) από τους συγγραφείς μυστηρίου των ΗΠΑ (1965). Το 2005 τιμήθηκε με το βραβείο του καλύτερου Ντάγκερ της πεντηκονταετίας 1955-2005. Την ίδια χρονιά το αμερικανικό περιοδικό Time συμπεριέλαβε τον Κατάσκοπο που γύρισε από το κρύο στα 100 καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν στα Αγγλικά από το 1923 έως το 2005. Το 1965, μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Αμερικανό σκηνοθέτη Μάρτιν Ριτ, με πρωταγωνιστές τον Ρίτσαρντ Μπάρτον (στον ρόλο του Λήμας), την Κλερ Μπλουμ (Λιζ Γκολντ, η οποία στην ταινία μετονομάστηκε σε Ναν Πέρι (Nan Perry)) και τον Όσκαρ Βέρνερ (Γιενς Φίντλερ). Στα Ελληνικά κυκλοφόρησε το 1965 από τις εκδόσεις Γαλαξία, σε μετάφραση της Λένας Δουκίδου. Η μετάφραση εκείνη έκανε τουλάχιστον τέσσερις ανατυπώσεις («εκδόσεις»). Το 1986 κυκλοφόρησε σε μετάφραση της Μαρίνας Ταξιάρχου από τις εκδόσεις Bell, ενώ το 1988 και το 2004 κυκλοφόρησε σε μετάφραση της Μαρίνας Κουλουμούνδρα, πάλι από τις εκδόσεις Bell. Η ελληνική βιβλιογραφία δεν έχει να παρουσιάσει κάποια ενδελεχή ανάλυση του μυθιστορήματος, αν και κατά καιρούς έχουν γίνει πολύ θετικά σχόλια γι' αυτό.