Ισλάμ στην Πολωνία

Η συνεχής παρουσία του Ισλάμ στην Πολωνία ξεκίνησε τον 14ο αιώνα. Από τότε συνδέθηκε κυρίως με τους Λιπκάνους Τάταρους, πολλοί από τους οποίους εγκαταστάθηκαν στην Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία, ενώ συνέχισαν τις παραδόσεις και τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Οι πρώτες σημαντικές μη Τατάρικες ομάδες Μουσουλμάνων έφτασαν στην Πολωνία τη δεκαετία του 1970, αν και αποτελούν μια πολύ μικρή μειονότητα. Σήμερα, λιγότερο από το 0,1% του πληθυσμού στην Πολωνία είναι Μουσουλμάνοι. Η πλειοψηφία των Μουσουλμάνων στην Πολωνία είναι Σουνίτες.

 Οι πρώτοι Τάταροι (Λιπκάνοι) άποικοι έφτασαν τον 14ο αιώνα. Αν και οι Μουσουλμάνοι συμμετείχαν σε προηγούμενες επιδρομές των Μογγόλων τον 13ο αιώνα, αυτές είχαν καθαρά στρατιωτικό χαρακτήρα και δεν υπάρχουν ίχνη εγκατάστασης ή προσηλύτισης μερών του πολωνικού πληθυσμού. Από την άλλη πλευρά, Άραβες έμποροι, συμπεριλαμβανομένων Μουσουλμάνων, έφτασαν στα πολωνικά εδάφη κατά την εποχή του Μιέσκο Α΄ της Πολωνίας, όπως φαίνεται από μεγάλο αριθμό αραβικών νομισμάτων που βρέθηκαν σε πολυάριθμους αρχαιολογικούς χώρους σε όλη τη σύγχρονη Πολωνία.Οι τάταρικες φυλές που έφτασαν τον 14ο αιώνα εγκαταστάθηκαν στα εδάφη του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας. ήταν επιδέξιοι πολεμιστές και μεγάλοι μισθοφόροι και η εγκατάσταση τους προωθήθηκε από τους Μεγάλους Δούκες της Λιθουανίας, μεταξύ των οποίων οι Γκεντιμίνας, Αλγκίρντας και Κεστούτις. Οι Τάταροι που εγκαταστάθηκαν στη Λιθουανία, τη Ρουθηνία και τη σύγχρονη ανατολική Πολωνία είχαν τη δυνατότητα να διατηρήσουν τη σουνιτική θρησκεία τους με αντάλλαγμα τη στρατιωτική θητεία. Οι αρχικοί οικισμοί ήταν ως επί το πλείστον προσωρινοί και οι περισσότεροι Τάταροι επέστρεψαν στις πατρίδες τους μετά τη λήξη της υπηρεσίας τους. Ωστόσο, στα τέλη του 14ου αιώνα, ο Μεγάλος Δούκας Βυτάουτας (ονομάστηκε από τους Τάταρους Wattad, που σημαίνει υπέρμαχος των Μουσουλμάνων) και ο αδελφός του, ο Βασιλιάς Βλαδίσλαος Β΄ Γιαγκέλο, άρχισαν να εγκαθιστούν Τάταρους στα συνοριακές περιοχές Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας και Τευτονικού Τάγματος. Οι Λιπκάνοι Τάταροι, όπως είναι γνωστοί, μετανάστευσαν από τα εδάφη της Χρυσής Ορδής και σε μεγάλο βαθμό υπηρέτησαν στον Πολωνο-Λιθουανικό στρατό. Η μεγαλύτερη από αυτές τις ομάδες που έφτασε στην περιοχή ήταν μια φυλή Τοχταμίς, η οποία το 1397 επαναστάτησε εναντίον του πρώην προστάτη του Ταμερλάνου και ζήτησε άσυλο στο Μεγάλο Δουκάτο. Στους Τάταρους υπό τις διαταγές του απονεμήθηκε σε όλους το καθεστώς σλάχτα (ευγενείας), μια παράδοση που διατηρήθηκε μέχρι το τέλος της Κοινοπολιτείας τον 18ο αιώνα. Το ελαφρύ ιππικό των Τάταρων, που χρησιμοποιήθηκε τόσο ως ακροβοληστές όσο και ως στρατεύματα αναγνώρισης, συμμετείχε σε πολλές από τις μάχες κατά των ξένων στρατών τον 15ο αιώνα και μετά, συμπεριλαμβανομένης της Μάχης του Γκρούνβαλντ στην οποία οι Τάταροι πολέμησαν με εντολή του αρχηγού τους, Τζαλάλ αλ Ντιν Χαν. Τον 16ο και τον 17ο αιώνα, πρόσθετοι Τάταροι βρήκαν καταφύγιο στα εδάφη της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, κυρίως Νογκάι και Κριμαίοι. Στη συνέχεια, μέχρι τη δεκαετία του 1980, η μουσουλμανική πίστη στην Πολωνία συνδέθηκε κυρίως με τους Τάταρους. Υπολογίζεται ότι τον 17ο αιώνα υπήρχαν περίπου 15.000 Τάταροι στην Κοινοπολιτεία, σε σύνολο πληθυσμού 8 εκατομμυρίων. Πολλά βασιλικά προνόμια, καθώς και η εσωτερική αυτονομία που παραχωρήθηκε από τους μονάρχες της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, επέτρεψαν στους Τάταρους να διατηρήσουν τη θρησκεία, τις παραδόσεις και τον πολιτισμό τους ανά τους αιώνες. Στις πιο αξιόλογες στρατιωτικές φυλές χορηγήθηκαν εθνόσημα και καθεστώς σλάχτα, ενώ πολλές άλλες οικογένειες μετατράπηκαν στην αγροτική και αστική κοινωνία. Οι πρώτοι οικισμοί των Τατάρων ιδρύθηκαν κοντά στις μεγάλες πόλεις της Κοινοπολιτείας προκειμένου να επιτραπεί η γρήγορη κινητοποίηση των στρατευμάτων. Εκτός από τη θρησκευτική ελευθερία, επιτρεπόταν στους Τάταρους να παντρευτούν Πολωνές και Ρουθήνιες καθολικής ή ορθόδοξης πίστης, κάτι ασυνήθιστο στην Ευρώπη εκείνης της εποχής. Τέλος, το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791 παραχώρησε στους Τάταρους μια εκπροσώπηση στο Σέιμ. Ίσως η μόνη στιγμή στην ιστορία που οι Λιπκάνοι Τάταροι πολέμησαν ενάντια στην Κοινοπολιτεία ήταν κατά τη διάρκεια της λεγόμενης Εξέγερσης των Λιπκάνων του 1672. Ο «Κατακλυσμός» και η επακόλουθη περίοδος συνεχών πολέμων έκαναν τους σλάχτα της κεντρικής Πολωνίας να συσχετίσουν τους Μουσουλμάνους Λιπκάνους με τις δυνάμεις εισβολής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτό, σε συνδυασμό με την Αντιμεταρρύθμιση που προωθήθηκε από τη δυναστεία των Βάσα, οδήγησε το Σέιμ να περιορίσει σταδιακά τα προνόμια των Πολωνών Μουσουλμάνων. Μεταξύ των μέτρων που ελήφθησαν ήταν η απαγόρευση επισκευής παλαιών τζαμιών και η αποτροπή της ανέγερσης νέων, η απαγόρευση της δουλοπαροικίας των Χριστιανών από Μουσουλμάνους, η απαγόρευση του γάμου Χριστιανών γυναικών με Μουσουλμάνους, η επιβολή περιορισμών στην ιδιοκτησία των Τάταρων. Οι Πολωνικοί-Οθωμανικοί Πόλεμοι τροφοδότησαν τη μεροληπτική ατμόσφαιρα εναντίον τους και οδήγησαν σε αντι-ισλαμικά γραπτά και επιθέσεις.Αν και ο Βασιλιάς Ιωάννης Β΄ Καζίμιρ της Πολωνίας προσπάθησε να περιορίσει τους περιορισμούς στις θρησκευτικές τους ελευθερίες και την εξαφάνιση των αρχαίων δικαιωμάτων και προνομίων τους, οι ευγενείς αντιτάχθηκαν. Τελικά, το 1672, κατά τη διάρκεια του πολέμου με τους Οθωμανούς, τα συντάγματα των Λιπκάνων Τάταρων (που αριθμούσε 3.000 άνδρες) που στάθμευαν στην Ποδολία της νοτιοανατολικής Πολωνίας, εγκατέλειψαν την Κοινοπολιτεία κατά την έναρξη των Πολωνοτουρκικών Πολέμων που επρόκειτο να διαρκέσουν έως τέλος του 17ου αιώνα με την Συνθήκη του Κάρλοβιτς το 1699. Αν και οι Λιπκάνοι αρχικά πολέμησαν για τους νικητές Τούρκους, σύντομα το στρατόπεδό τους χωρίστηκε στους υποστηρικτές των Τούρκων και στους δυσαρεστημένους από την Οθωμανική κυριαρχία. Αν και μετά τη Συνθήκη του Μπούτσατς παραχωρήθηκαν στους Τάταρους εδάφη γύρω από τα φρούρια του Μπαρ και του Κάμιανετς-Ποντίλσκι, οι ελευθερίες που απολάμβανε η κοινότητά τους εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν πολύ λιγότερες από αυτές εντός της Κοινοπολιτείας. Τελικά, το 1674, μετά την πολωνική νίκη στο Χοτίν, οι Λιπκάνοι Τάταροι που κρατούσαν την Ποδολία για την Τουρκία από το προπύργιο του Μπαρ πολιορκήθηκαν από τους στρατούς του Γιαν Γ΄ Σομπιέσκι και συνήφθη συμφωνία ότι οι Λιπκάνοι θα επέστρεφαν στην πολωνική πλευρά για να αποκατασταθούν τα αρχαία δικαιώματα και τα προνόμιά τους. Όλοι οι Τάταροι αμνηστεύτηκαν από τον Σομπιέσκι και οι περισσότεροι από αυτούς συμμετείχαν στην εκστρατεία του κατά της Τουρκίας, με αποτέλεσμα τη λαμπρή νίκη στη δεύτερη πολιορκία της Βιέννης. Η Εξέγερση των Λιπκάνων αποτελεί το υπόβαθρο του μυθιστορήματος Κύριος Βοουοντιγιόφσκι (Pan Wołodyjowski), τον τελευταίο τόμο της βραβευμένης με Νόμπελ ιστορικής Τριλογίας (Trylogia) του Χένρικ Σιενκιέβιτς. Η κινηματογραφική μεταφορά του 1969 Συνταγματάρχης Βοουοντιγιόφσκι, σε σκηνοθεσία Γέζι Χόφμαν και με πρωταγωνιστή τον Ντάνιελ Ολμπρίχσκι ως Azja Tuhaj-Bejowicz, ήταν μια από τις μεγαλύτερες εισπρακτικές επιτυχίες στην ιστορία του πολωνικού κινηματογράφου. Μέχρι τον 18ο αιώνα οι περισσότεροι Τάταροι που υπηρετούσαν στο στρατό είχαν πολωνοποιηθεί, ενώ οι κατώτερες τάξεις της μουσουλμανικής κοινότητας υιοθέτησαν σταδιακά τη ρουθηνιακή γλώσσα (τον προκάτοχο της σύγχρονης λευκορωσικής γλώσσας) και οι σουνιτικές και ταταρικές παραδόσεις διατηρήθηκαν. Αυτό οδήγησε στη διαμόρφωση μιας ξεχωριστής μουσουλμανικής κουλτούρας στην Κεντρική Ευρώπη, στην οποία στοιχεία της μουσουλμανικής ορθοδοξίας αναμειγνύονταν με τη θρησκευτική ανοχή και μια σχετικά φιλελεύθερη κοινωνία. Για παράδειγμα, οι γυναίκες στην κοινωνία των Λιπκάνων Τάταρων είχαν παραδοσιακά τα ίδια δικαιώματα με τους άνδρες, είχαν ισότιμο καθεστώς και μπορούσαν να φοιτήσουν σε κοινά μη διαχωρισμένα σχολεία. Στις αρχές του 20ου αιώνα, οι Λιπκάνοι Τάταροι είχαν ενσωματωθεί τόσο πολύ στην πολωνική κοινωνία που ενώθηκαν με τους Ρωμαιοκαθολικούς αδελφούς τους στις μαζικές μεταναστεύσεις για τις Ηνωμένες Πολιτείες που οδήγησαν στην αμερικανική πολωνική διασπορά, καθώς και ίδρυσαν ακόμη και το δικό τους τζαμί στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης, το οποίο χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα. Το 1919, στο ξέσπασμα του Πολωνο-Σοβιετικού Πολέμου, δύο από τους Τάταρους αξιωματικούς που υπηρετούσαν με τον συνταγματάρχη του Πολωνικού Στρατού, Μάτσεϊ Μπαϊρασέφσκι και τον στρατηγό Ντάβιντ Γιανόβιτς-Τσαΐνσκι, έφτιαξαν ένα σύνταγμα ιππικού Τάταρων πολεμώντας παράλληλα με τον Πολωνικό Στρατό. Αυτή η μονάδα μετατράπηκε σε μοίρα μετά τον πόλεμο, συνέχισε τις παραδόσεις των ταταρικών στρατιωτικών σχηματισμών της Πολωνική-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας και έγινε ένα από τα πιο αξιοσημείωτα επιτεύγματα της Πολωνικής Ταταρικής κοινότητας τον 20ό αιώνα. Με την αποκατάσταση της ανεξαρτησίας της Πολωνίας, η ταταρική κοινότητα της Πολωνίας αριθμούσε περίπου 6.000 άτομα (σύμφωνα με την εθνική απογραφή του 1931), που κατοικούσαν κυρίως στις περιοχές των Βοεβοδάτων Βίλνο, Νοβογκρούντεκ και Μπιαουίστοκ. Μια μεγάλη κοινότητα των Λιπκάνων Τάταρων παρέμεινε εκτός των πολωνικών συνόρων, κυρίως στη Λιθουανία και τη Λευκορωσία (ειδικά στο Μινσκ, την πρωτεύουσα της Λευκορωσικής ΣΣΔ). Αν και μικρή, η κοινότητα των Τάταρων αποτελούσε μια από τις πιο ζωντανές εθνικές μειονότητες της Πολωνίας. Η Μουσουλμανική Θρησκευτική Ένωση (Muzułmański Związek Religijny, περ. 1917) επικεντρώθηκε στη διατήρηση της μουσουλμανικής πίστης και των θρησκευτικών πεποιθήσεων. Ταυτόχρονα, ο Πολιτιστικός και Εκπαιδευτικός Σύλλογος Πολωνών Τάταρων εργάστηκε για τη διατήρηση και την ενίσχυση της κουλτούρας και των παραδόσεων των Τάταρων. Το 1929 δημιουργήθηκε ένα Εθνικό Μουσείο Τάταρων στο Βίλνο και το 1931 δημιουργήθηκε ένα Εθνικό Αρχείο Τάταρων. Όλος ο μουσουλμανικός λαός που επιστρατεύτηκε στο στρατό στάλθηκε στη Μοίρα Ιππικού Τάταρων του 13ου Συντάγματος Ιππικού, στο οποίο επετράπη να χρησιμοποιήσει τις δικές του στολές και λάβαρα. Ο όρκος του στρατού για τους Μουσουλμάνους στρατιώτες ήταν διαφορετικός από αυτόν που ελήφθη από στρατιώτες άλλων δογμάτων και ορκίστηκε παρουσία του Άλι Ίσμαηλ Βορονόβιτς, του Αρχηγού Ιμάμη του Πολωνικού Στρατού.Κατά τη διάρκεια και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι ταταρικές κοινότητες της Πολωνίας υπέστησαν τη μοίρα όλων των αμάχων πληθυσμών των νέων γερμανοσοβιετικών και αργότερα πολωνοσοβιετικών συνόρων. Η ταταρική ιντελιγκέντσια δολοφονήθηκε σε μεγάλο βαθμό στη γερμανική AB-Aktion, ενώ μεγάλο μέρος του άμαχου πληθυσμού έγινε στόχος μεταπολεμικών απελάσεων. Μετά τον πόλεμο, η πλειονότητα των ταταρικών οικισμών προσαρτήθηκαν από τη Σοβιετική Ένωση και μόνο τρεις παρέμειναν στην Πολωνία (Μποχονίκι, Κρουσινιάνι και Σοκούουκα). Ωστόσο, ένας σημαντικός αριθμός Τάταρων μετακόμισε στην πολωνική πλευρά των συνόρων και εγκαταστάθηκε σε διάφορες τοποθεσίες στην ανατολική Πολωνία (ιδίως στο Μπιαουίστοκ και κοντινές πόλεις), καθώς και στη δυτική και βόρεια Πολωνία (ιδίως στο Γκντανσκ και στο Γκόζουφ Βιελκοπόλσκι). Σήμερα περίπου 400-4.000 Μουσουλμάνοι ταταρικής καταγωγής ζουν στην Πολωνία και μια πολύ μεγαλύτερη και δραστήρια κοινότητα των Τάταρων ζει στη Λευκορωσία και επίσης στη Λιθουανία. Το 1971 επαναδραστηριοποιήθηκε η Μουσουλμανική Θρησκευτική Ένωση και από το 1991 δραστηριοποιείται και η Εταιρεία Μουσουλμάνων στην Πολωνία. Το επόμενο έτος επίσης αποκαταστάθηκε η Ένωση Πολωνών Τάταρων. Η απογραφή του 2002 έδειξε μόνο 447 άτομα που δήλωσαν ταταρική εθνικότητα. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, υπάρχουν 1916 Τάταροι στην Πολωνία (συμπεριλαμβανομένων 1.251 ατόμων που δήλωσαν σύνθετη εθνική-εθνοτική ταυτότητα, π.χ. ταυτίζονται ως Πολωνοί και Τάταροι). Τα τελευταία χρόνια, η αυξανόμενη καταπίεση από την αυταρχική κυβέρνηση του Αλεξάντερ Λουκασένκο στη Λευκορωσία και οι οικονομικές δυσκολίες ωθούν έναν μεγαλύτερο αριθμό Λιπκάνων Τάταρων να μετακομίσουν στην Πολωνία. Τον Νοέμβριο του 2010, ένα μνημείο του ισλαμικού ηγέτη της Πολωνίας Ντάριους Γιαγκιέουο αποκαλύφθηκε στο λιμάνι του Γκντανσκ, σε μια τελετή στην οποία παρευρέθηκαν ο Πρόεδρος Μπρονίσουαφ Κομορόφσκι, καθώς και εκπρόσωποι των Τάταρων από όλη την Πολωνία και το εξωτερικό. Το μνημείο είναι σύμβολο του σημαντικού ρόλου των Τάταρων στην πολωνική ιστορία. «Οι Τάταροι έχυσαν το αίμα τους σε όλες τις εξεγέρσεις για την εθνική ανεξαρτησία. Το αίμα τους διείσδυσε στα θεμέλια της αναγεννημένης Πολωνικής Δημοκρατίας», είπε ο πρόεδρος Κομορόφσκι στα αποκαλυπτήρια. Το μνημείο είναι το πρώτο του είδους του που ανεγέρθηκε στην Ευρώπη. Εκτός από τις παραδοσιακές κοινότητες των Τάταρων, από τη δεκαετία του 1970 η Πολωνία φιλοξενεί επίσης μια μικρή μουσουλμανική κοινότητα μεταναστών. Τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 η Πολωνία προσέλκυσε έναν αριθμό φοιτητών από πολλά φιλικά προς τους σοσιαλιστές αραβόφωνα κράτη της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής. Κάποιοι από αυτούς αποφάσισαν να μείνουν στην Πολωνία. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 αυτή η κοινότητα έγινε πιο ενεργή και καλύτερα οργανωμένη. Έχουν χτίσει τζαμιά και οίκους προσευχής στη Βαρσοβία, στο Μπιαουίστοκ, στο Γκντανσκ (χτισμένο από την κοινότητα των Τάταρων), στο Βρότσουαφ, στο Λούμπλιν και στο Πόζναν. Υπάρχουν επίσης αίθουσες προσευχής στο Μπίντγκοστς, στην Κρακοβία, στο Λοτζ, στο Όλστιν, στο Κατοβίτσε και στο Οπόλε.Από την ανατροπή του πολωνικού κομμουνιστικού καθεστώτος το 1989, άλλοι Μουσουλμάνοι μετανάστες έχουν έρθει στην Πολωνία. Σχετικά εξέχουσες ομάδες είναι οι Τούρκοι και οι εθνικά Μουσουλμάνοι Σλάβοι από την πρώην Γιουγκοσλαβία. Υπάρχουν επίσης μικρότερες ομάδες μεταναστών από το Μπαγκλαντές, το Αφγανιστάν και από άλλες χώρες, καθώς και μια κοινότητα προσφύγων που προέρχονται από την Τσετσενία. Η πολωνική σιιτική μειονότητα περιλαμβάνει ξένους φοιτητές, μετανάστες και προσωπικό πρεσβειών, κυρίως από χώρες όπως το Ιράκ, το Ιράν, το Μπαχρέιν, ο Λίβανος, μαζί με Πολωνού που έχουν προσηλυτιστεί στο Ισλάμ. Επί του παρόντος, οι Σιίτες στη χώρα δεν έχουν δικό τους ανεξάρτητο τζαμί, αλλά συναντιούνται για την εβδομαδιαία προσευχή της Παρασκευής και τις μεγάλες ισλαμικές αργίες. Ο ακριβής αριθμός των Μουσουλμάνων που ζουν στην Πολωνία παραμένει άγνωστος, καθώς η τελευταία πανεθνική απογραφή που πραγματοποιήθηκε από την Στατιστική Υπηρεσία Πολωνίας το 2011 δεν ζητούσε θρησκεία. Παρά το γεγονός ότι οι Μουσουλμάνοι στην Πολωνία αποτελούν λιγότερο από το 0,1% του συνολικού πληθυσμού, τα στερεότυπα, οι λεκτικές, βίαιες και φυσικές εκδηλώσεις κατά του Ισλάμ είναι ευρέως διαδεδομένες και, κυρίως, κοινωνικά αποδεκτές. Βανδαλισμοί και επιθέσεις στα πολύ λίγα υπάρχοντα τζαμιά αναφέρονται, και οι γυναίκες (ειδικά οι προσηλυτισμένες) που καλύπτονται θεωρούνται «προδότες» του δικού τους πολιτισμού. Από την 1η Ιανουαρίου 2013, οι Μουσουλμάνοι και οι Εβραίοι της Πολωνίας επηρεάστηκαν και οι δύο από την απαγόρευση της τελετουργικής σφαγής από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αφού οι νομοθέτες έκριναν τις πρακτικές χαλάλ και κοσέρ ασυμβίβαστες με τη νομοθεσία για τα δικαιώματα των ζώων, και συγκεκριμένα τον Νόμο για την Προστασία των Ζώων του 1997. Τον Δεκέμβριο του 2014, το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε την απαγόρευση αντισυνταγματική με το επιχείρημα ότι παραβίαζε τη θρησκευτική ελευθερία που εγγυάται η πολωνική νομοθεσία και το σύνταγμα. Και οι δύο τρόποι σφαγής ζώων ήταν παράνομοι στη χώρα μεταξύ 1ης Ιανουαρίου 2013 και Δεκεμβρίου 2014, σχεδόν δύο χρόνια, και εξακολουθεί να είναι ένα αμφιλεγόμενο θέμα λόγω της ανησυχίας για τη σκληρότητα των ζώων από αυτές τις πρακτικές. Τον Μάιο του 2016, λίγο πριν από την Παγκόσμια Ημέρα Νέων 2016, η αστυνομία στην Κρακοβία ρώτησε αλλοδαπούς, κυρίως μεταξύ της μουσουλμανικής κοινότητας, στην πόλη εάν «γνώριζαν τρομοκράτες». Το γραφείο του Πολωνού Διαμεσολαβητή εξέδωσε δήλωση ότι τέτοιες ενέργειες είναι προσβλητικές και απαράδεκτες. Πιοτρ Μποράφσκι· Αλεξάντερ Ντουμπίνσκι (1986). Tatarzy polscy. Βαρσοβία: Iskry. σελ. 270. ISBN 83-207-0597-5. Πιοτρ Μποράφσκι (1986). Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej. Βαρσοβία: Λαϊκός Εκδοτικός Συνεταιρισμός. σελ. 317. ISBN 83-205-3747-9. Γιαν Τισκιέβιτς (1989). Tatarzy na Litwie i w Polsce; studia z dziejów XIII-XVIII w. Βαρσοβία: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. σελ. 343. ISBN 83-01-08894-X. Ρίσαρντ Σάτσιουκ (1989). Tatarzy podlascy. Μπιαουίστοκ: Regional Museum of Białystok. σελ. 36. Μη πολωνικός σουνιτικός ιστότοπος για το Σουνιτικό Ισλάμ, τους Μουσουλμάνους, τα Τζαμιά, το Κοράνι στην Πολωνία Σιιτική μουσουλμανική κοινότητα της Πολωνίας Πολωνικός σιιτικός ιστότοπος για το Ισλάμ Αρχειοθετήθηκε 2021-03-07 στο Wayback Machine. Πολωνικός σιιτικός ιστότοπος ahlulbait.one Τζαμιά στην Πολωνία. Παρελθόν και παρόν