محمدعلی جمالزاده، آغازگر سبک واقع گرایی در ادبیات داستانی
طبع‌ آتشین‌ و آزادمنش، او را به‌ حقیقت‌ گویی‌ و حقیقت جویی خو داده و چنین بالیده شده است که ایران و متعلقاتش را چنان بستاید، آن چنان که هست. در نوشتن‌ حکایت‌ و داستان‌ پیشرو بود، مجموعهکی بود، یکی نبود، نخستین مجموعه داستان‌های وی و شاهکار آثار اوست. در این‌ اثر و در آثار دیگر چهره‌های دیدنی اجتماع ایران را نیک جلوه‌گر ساخته‌ و در تمام داستان‌ها نیت او حمایت از حیثیت انسانی و دفاع از ستمدیدگان‌ است‌. او را به نام محمدعلی جمالزاده می‌شناسند. [n] نویسندگی‌ را از همان‌ هنگام‌ دوران جوانی آغاز کرد. آثارش که‌ در مجله کاوه درج می‌شد، نویدی از آینده تابناک او بود. هم داستان و حکایت‌ به‌ شیوه فرنگی و متاثر از آثار فرنگی‌ می‌ نوشت و هم‌ مقالات‌ تحقیقی‌ نغز نشر می‌کرد. آنچه در باب روابط قدیم ایران و روس نوشت، نمونه دقیق از تحقیق در مسایل تاریخی‌ بود. آنچه در خصوص مزدک به رشته‌ تحریر درآورد، حکایت‌ از وسعت اطلاع و کیفیت‌ تجسس‌ و تفحص در تاریخ قدیم ایران داشت. [n] سرگذشت محمدعلی جمالزاده نویسنده نامور و ایران دوست در بسیاری از کتاب‌ها و نوشته‌ها به زبان فارسی و چه ‌در زبان‌های دیگر، آمده است. خودش هم چند بار گوشه هایی از زندگی‌ و خاطره‌ های‌ گذشته خود را نوشته و در مجله‌های نشریه دانشکده ادبیات تبریز، یغما، راهنمای کتاب، وحید، و … چاپ کرده است. در دائره المعارف بریتانیکا و هر کتابی‌ که‌ در زمینه ادبیات معاصر ایران باشد، چیزی در احوال و آثار و تاثیر قلم او هست. نکته مهم درباره جمالزاده پیشگامی او در وارد کردن داستان نویسی نوین به میدان ادب فارسی است. مشوق او در راه تجدد ادبی سیدحسن تقی زاده و محمد قزوینی بوده‌اند. (۱) [n] فعالیت‌های علمی جمالزاده [n] او در زمینه پژوهشی تاریخی نیز از مبتکران و آغاز کنندگان است. از همان‌ گاه‌ که در مجله کاوه به همکاری قلمی پرداخت از نشر مقاله‌های پژوهشی به همراه نویسندگی ادبی غفلت نداشت. رشته مقاله‌های تاریخ روابط روس و ایران نمونه ای‌ شایسته‌ از این گونه فعالیت اوست. [n] هر روز کتاب فارسی‌ می‌ خواند و بی وقفه به دوستان ایرانی خود نامه می‌نوشت‌. جمالزاده در رشته علم حقوق‌ درس‌ خواند اما در آن مباحث یک سطر هم به قلم نیاورد. باید قبول‌ کرد که دانشگاه واقعی او دوره همکاریش‌ با مجله کاوه در برلن‌ بود که با مستشرقان‌ ناموری‌ چون: ژ. مارکوارت و. گایگر، ایگن میتوخ و اسکارمان از ادیبان دنیای غرب، آشنا شد و از هم سخنی با آنان دامنه اطلاعاتش‌ نسبت‌ به کتاب‌های اروپایی درباره مشرق‌ گسترش‌ یافت و بر راه‌ و روش‌ اروپایی تحقیق آگاهی یافت‌. (۲) [n] جمالزاده مقدمات پژوهشگری و مقاله نویسی را در همین ایام فراگرفت. مقاله‌ها و نوشته‌ هایی که از او در کاوه انتشار یافت، وی را، روزبه روز در پژوهش و نگارش دلیرتر می‌کرد. انتشار کتاب گنج شایگان که نخستین تالیف تحقیقی او بود، موجب‌ ناموری وی شد. این کتاب با کمک اپنهایمر استاد اقتصاد دانشگاه برلن به زبان آلمانی هم ترجمه شد. بنا بود به چاپ برسد که وضع نا بسامان آلمان و شکست آن دولت موجب توقف و انصراف از این گونه کارها شد. [n] جمالزاده نویسنده همیشگی کاوه بود. از روز نخست تا پایان‌ آن ‌ در همه شماره‌ها نوشته‌ای از او هست، بعضی از نوشته هایش با امضای شاهرخ است. نخستین‌ نوشته داستانیش فارسی شکر است که در نخستین شماره دوم کاوه، انتشار یافت. خود در مقدمه‌اش نوشت: حکایت ذیل ماخوذ از کتابی است که‌ نگارنده‌ از چندی‌ به این طرف از گاهی به گاهی محض تفریح خاطر از مشاغل و تتبعات جدی‌تری … جمع آورده‌ (۳) [n] جمالزاده فعالیت فکری و نویسندگی را با پژوهش‌ آغاز کرد و پیش از آنکه در داستان نویسی آوازه مندی بیابد، نویسنده مباحث تاریخی و اجتماعی و سیاسی در شمار بود. ‌گنج‌ شایگان پنج سال پیش از یکی بود یکی نبود منتشر شد. تحقیقات‌ متعددش‌ در خصوص روابط روس و ایران و حدود ۱۵ مقاله تحقیقی دیگر که در کاوه به چاپ رسید همه پیش از نشر یکی بود یکی نبود، بود. [n] جمالزاده با توقف انتشار فرنگستان به روزنامه‌های ایران رو کرد و در روزنامه‌های ایران، آزاد، شفق سرخ، کوشش، اطلاعات به چاپ نوشته هایی که‌ بیشتر مطالب اجتماعی بود، پرداخت. او، پس از شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی که مجله‌های مختلف‌ ماهانه‌ ادبی در ایران تاسیس شد در غالب آنها مقاله نوشت و داستان منتشر کرد. در احوال جمالزاده کتابی به فارسی، به نام سرگذشت و آثار جمالزاده‌ به‌ قلم مهرداد مهرین‌ در ۱۳۴۲ خورشیدی انتشار یافت. همچنین کتابی به‌ نام‌ نقد آثار محمدعلی جمالزاده به قلم عبدالعلی دستغیب و رساله دکتری‌ نهاد آلپ ترک درباره داستان نویسی‌ جمالزاده‌ در دست است که در سال‌ ۱۳۵۱ نوشته شده ولی به چاپ نرسیده است. (۴) [n] نوشته‌های جمالزاده [n] نوشته‌های جمالزاده را در ۶ گروه می‌توان شناخت. نگارش‌ های‌ ‌پژوهشی: در این دسته، مهم‌تر از همه‌ گنج شایگان یا تاریخ اقتصادی ایران است‌، کتابی که برپایه رسیدگی به منابع تاریخی و به خصوص احصاییه‌های تجارتی تالیف شده و هنوز هم‌ واجد اعتبار و مرجع اصلی عموم افرادی‌ است‌ که‌ به‌ تحقیق‌ در این زمینه‌ می‌ پردازند. کتاب روابط روس و ایران او نمونه‌ای از وسعت اطلاعات و قوه انتقادی‌ و تدقیق اوست به سبک اروپاییان است. [n] فرهنگ لغات‌ عامیانه‌، کتابی است که شالوده آن‌ از روزگار نگارش داستان‌های یکی بود یکی نبود و جمع آوری مقداری از کلمات عوامانه فارسی در پایان آن کتاب گذاشته شد تا به‌ جایی که بهک کتاب ۴۷۰ صفحه‌ای و محتوی بر حدود هفت هزار واژه و اصطلاح و ترکیب تبدیل شد. [n] جمالزاده‌ به‌ مباحث‌ مربوط به مردم شناسی هم علاقه مندی داشت و از نوشته هایی‌ چون‌: منزل با سلیقه ایرانی، حمام‌های خزانه دار، قصه دویدم و دویدم، مکتب، آوازهای قدیمی ایرانی و حاضرجوابی‌ های‌ اصفهانی‌ می‌توان نکته هایی را که به چشم نقادی بیرون کشیده است‌ در بررسی‌‌های دیگر مطرح کرد. [n] آشنایی او با شرق شناسی و نوشته هایش درباره ایران شناسان‌ چندان‌ گسترده‌ نیست اما از آغاز وارد شدن به کار نویسندگی، جای جای از آنها نام‌ برده‌ و چند تن معدود از آنان را معرفی کرده است. [n] ابتدا در مجله کاوه‌ مقاله‌ هایی‌ در معرفی بهترین کتاب‌های تالیفی ایران شناسان نوشت که بعدها دانشمندانی مانند کنت دوگوبینو، ولادیمیر مینورسکی، آنتکیل دو پرون، فردریک رزن و یان ریپکا را در نوشته‌های خود شناساند. [n] اکنون، ناموری جهانی جمالزاده به‌ مناسبت‌ پیشگامی او در نوشتن داستان کوتاه به اسلوب اروپایی است. در این کار، بی‌ گمان، مبتکر و مؤسس بود. فارسی‌ شکر است نخستین‌ نوشته‌ اوست‌ که نخستین بار در ۱۹۲۲ میلادی به چاپ رسید. (۵) [n] از داستان‌های جمالزاده نمونه هایی به زبان‌های انگلیسی، فرانسه، آلمانی‌، روسی‌، ایتالیایی و ژاپنی و … ترجمه شده است. یونسکو مجموعه‌ای برگزیده از داستان‌های او را به نام‌ choix des Nouvelles در ۱۹۵۹ میلادی منتشر کرد. توصیف داستان نویسی جمالزاده در زبان‌های مهم‌ جهان‌ توسط‌ هانری ماسه در مقدمه منتخبات آثار جمالزاده نشر یونسکو به زبان فرانسه آمده است‌. [n] نگارش‌های ترجمه‌ای: نخستین ترجمه جمالزاده قهوه خانه سورات نوشته برناردن دوسن پیر فرانسوی‌ است که در برلن و در ۱۳۴۰ خورشیدی منتشر شد. پس از آن سال‌های متمادی از کار ترجمه دست شست تا آن که بنگاه ترجمه و نشر کتاب بنیاد گرفت. چاپ ترجمه‌ های‌ آثار مهم ادبی جهان‌ از زمره مجموعه هایی بود که در آن جا به چاپ می‌رسید. جمالزاده ۲ کتاب از شیللر به نام‌های دون کارلوس و ویلهم تل، نمایشنامه خسیس از مولیر و دشمن ملت‌ از ایبسن را به ترجمه درآورد و در آن سلسله به چاپ رساند. [n] جمالزاده در زمینه نوشته‌های خاطراتی، بسیار نکته نویس بود. همیشه در سخن گفتن از گذشته، صحبتش دامنه می‌ گرفت‌ و بسیاری‌ از همان مطالب را به رشته تحریر درآورد. نوشته‌های تفننی‌، مقصود کتاب هایی است که بریده‌ها و چیده شده‌های مطالبی از کتاب‌ها و روزنامه‌ های‌ گوناگون و شنیده‌های افواهی را در آنها گردآورده است‌. جمالزاده هر کتابی را دریافت می‌کرد، می‌خواند و در حاشیه‌ آن‌ یادداشت‌های ذوقی یا انتقادی‌ می‌ نوشت‌. رسمش بر این‌ بود که پس از خواندن‌ کتاب‌ تازه رسیده، شمه‌ای از نظر خود را به مؤلف آن کتاب می‌فرستاد. شاید نزدیک به ۸۰ مقاله از این گونه نوشته داشته باشد. بسیاری از مهم‌‌ترین آنها در مجله راهنمای کتاب‌ چاپ‌ شده‌ است‌. (۶) [n] درگذشت محمدعلی جمالزاده [n] جمالزاده در زمستان‌ ۱۳۷۶‌ خورشیدی در ژنو درگذشت. او ۵۳ سال پیش از آن در پایان کتاب سر و تهک کرباس نوشت: در این آخر عمری تنها آرزویی که دارم این است که‌ در همان جایی‌ که نیم قرن پیش به خشت و خاک افتاده‌ام همان جا نیز به خاک بروم و پس از طی دوره پر نشیب و فراز عمر، خواب‌ واپسین‌ را در جوار زاینده رود دل نواز سر به دامان تخت فولاد مهمان نواز نهاده دیده از ‌هستی‌ پر غنج و دلال و پر رنج و ملال بربندم. [n] ۱- آرین پور، یحیی، از صبا تا نیما، تهران، ۱۳۵۰ [n] ۲- اخوت، احمد، برادران جمالزاده، تهران، ۱۳۸۱ [n] ۳- ندوشن، محمدعلی، تلخ و شیرین، سخن، ۱۳۳۵ [n] ۴- تقی زاده، حسن، مقدمه بر شرح حال آقای جمالزاده به قلم خودش، [n] ۵- کامشاد، حسن، پایه گذران نثر جدید فارسی، تهران، ۱۳۸۴ [n] ۶- نیکوهمت، حاج میرزا یحیی دولت آبادی، وحید، ۱۳۵۳، ص۱۲، ش۱۱
محمدعلی جمالزاده را به عنوان آغازگر سبک واقع‌گرایی در ادبیات داستانی فارسی می‌شناسند. او از موجدان تجدد ادبی بود که نخستین گام اساسی‌ را با انتشار یکی بود و یکی نبود در جنبش ادبی نوین ایران برداشت.