Question: Poeren beldurrezko kontakizunetan,

Choices:
- lekuek edo objektuek ez dute izakiek edo sentipenek adinako garrantzirik.
- izakiaren eta sentsazioaren aldean tokiak eta objektuak dira benetan funtsezkoak.
- izakiak edo sentsazioak lekuaren eta objektuaren beharra du izua behar bezala sentiarazteko.
- ez dago eszenografia antolaturik, beldurrezko egoera iradokitzen duenik.


Context:
Edgar Allan Poe

Antzezleen semea zen Edgar Allan Poe. Ama zen, izan, antzezle, eta arrakasta handia izaten zuen bere lanetan; aitak ez zuen antzerkirako batere balio eta edaten hasi zen. Alkoholak markatuko zituen bikotearen hiru seme-alabak: William, zaharrena, gazterik hil zen tuberkulosi alkoholikoz; bigarrena, Edgar, idazlea, delirium tremens krisi batek jota hil zen, eta alaba gazteena, Rosalie, adimen urrikoa zen. Aitak etxetik alde egin eta, ama, Edgarrek lau urte bete gabe hil zen. Amaren eritasunak eta heriotzak arrasto sakona utzi bide zuten Poeren memorian.

Umeak familia banatan geratu ziren. Allan senar-emazteek hartu zuten Edgar. Eskoziar jatorriko familia aberatsa zen, presbiterianismo zorrotzekoa. 1812an Allan jauna Londresera joan zen eta berarekin eraman zituen emaztea eta haurra. Lau urte eman zituen han, barnetegietan sartuta Edgarrek. Han, alde batetik, asko ikasi zuen –frantsesa, historia, latina eta literatura–; baina, bestetik, kalte handia egin zion Ingalaterrako egonaldiak, aldaketak ekarri zion bakardade eta noraezagatik, hegoaldeko paraje eguzkitsutik atera eta “ingeles herri goibel” batean utzi baitzuten, bakarrik, iparreko lainoetan, zaharkinen artean. Hango eraikinak agertuko ziren hogei urte geroago «William Wilson» kontakizunean, eta orobat hangoa da «Usher Etxearen hondamena» ipuineko dekoratua, ipuin gehientsuenetako bera: etxe zahar izugarri handia, laino artean galdua, horma garaiak, ate astuna, ziegez beteak diruditen sotoak dituena, eta inoiz bertan bizi izan ziren hilen arrastoak non-nahi igartzen zaizkiona. Dekoratu erromantiko hori ez da bakarrik literatura gotikoaren adierazgarria, idazlearen haurtzaroko bizipen latzen emaitza ere bada.

1820ko udan itzuli ziren Allandarrak Richmondera. Edgar, hamaika urterekin, haur ikaratia, isila, goibela zen, eta, bere heroi guztiak bezalaxe, bere baitan itxi zen. Virginiako unibertsitatean sartu zen, baina adiskideekin batera edanean eta jokoan hasi zen. Izan ere, edariak ekarriko zion hondamendia: taldean ondo hitz egiteko bizkorgarriren bat behar izaten zuen, baina kopa bat jerez hartzea sekulako mozkorraldi baten hasiera gertatzen zitzaion. Zorrak egin eta gurasoen etxetik alde egin zuen.

West Point-eko Akademia Militarrean sartu zen, baina bere izaera zakarrak berehala sortu zizkion arazoak agintariekin. Azkenean bota egin zuten eskola militarretik. Izeba batengana jo zuen bizitzera, Maria Clemm, beti zainduko zuen emakume eraman onekoa, Poeren emazte maitea izango zen Virginiaren ama.

1833an Baltimoreko egunkari batera sei kontakizun igorri zituen Botila batean aurkitutako eskuizkribua tituluarekin eta lehiaketan garaile gertatu zen.

Southern Literary Messenger aldizkariko zuzendaritza hartu zuen eta bizitza berri bat hasteko gogoa zuen, segurtasuna zuen lanean, bere lehengusina Virginia Clemmen-ekin ezkondu zen: urtebeteren buruan hilko zen hamahiru urteko emakume-haurra. Ezkondu eta hilabete gutxiren ondoren ondoezik larrienak jota zegoen poeta: «Alferrik borrokatu naiz malenkoniaren kontra. Zorigaitzak jota nago, eta ez dakit zergatik». Opioa eta alkohola hartzen zituen bere egonezina sendatzeko. Neurrigabe edaten hasi zen, eta zenbait egunez desagertzen zen, taberna zulo miserableenetan. Krisiak gero eta gogorragoak ziren. Bere hitzak dira honako hauek: «Nire etsaiek burua galtzea edateari egozten diote, edatea burua galtzeari leporatu beharrean».

Hainbat aldizkaritako zuzendari izan zen, eta modu berean errepikatzen ziren beti gertaerak: gau eta egun lan eginez, bere ardurapean zituen aldizkarien argitaraldiak biderkatu ondoren, arrakasta eta dirua lorturik, bat-batean depresioak jotzen zuen eta lur jota geratzen zen. Virginiaren heriotzaz gero larriagotu egin ziren krisi horiek.

Berrogei urte zituela hil zen. Taberna bateko atean aurkitu zuten delirium tremens krisi batek jota. Eritegian hil zen egun gutxira, bakarrik, estimatzen zutenek ezer ez zekitela, bere ipuinetako pertsonaiei deika. «Jainkoak lagun diezaiola ene arima gaixoari!» izan omen ziren Edgar Allan Poeren azken hitzak. Idazlea hil bezain pronto sortu zen elezaharra, sortu ziren elezaharrak, Poeren bizitzak bezala obrak eskaintzen dituen gaietatik abiatuta: sadismoa, nekrofilia, intzestua, droga. XX. mendeko psikoanalisiak, esan gabe doa, berebiziko materiala aurkitu du Poerengan, eta horrek areago zabaldu du idazle madarikatuaren izena.

Poeren poemarik ospetsuena Belea da: itzal eta misterioz betetako giro fantastikoan, edertasunaz eta heriotzaz mintzatzen dira zoritxarreko txoria eta poeta.

Idazle amerikarraren lanik miretsienak bere narrazio fantastikoak dira. «Ligeia», «Usher Etxearen hondamena», «Morgue kaleko hilketak», «Urrezko kakalardoa», «Erretratu obala»... dira, besteak beste, narratzailearen kontakizun batzuk.

Edgar Allan Poek poesia, fikzioa eta kritikaren teoria landu zituen. Zenbait kritikariren iritziz (T.S Elliot, A. Huxley), ezertan ez zuen obra biribilik lortu. Poeren poesiak, oso bakuna baita, oso erritmo markatuko lelo baten efektua eragiten du, eta sentimendu sakon eta primitiboak azaleratzen ditu. Poemen musikaltasuna agerikoa da, baina egileak sarritan belarrira ondoen jotzen duen hitza hautatzen du, ez poemaren zentzuak behar duena.

Izumenezko eleberria genero herrikoia eta tradizio handikoa da ingeles hizkuntzazko erromantizismoan. Poek leialtasunez jarraitzen dio tradizio horri, topiko guztiei eutsiz, baina osagai berriak txertatu zizkion, eta generoa bikain berriztatu zuen. Lehen begiratuan, klasikoak bezalakoxeak dira Poeren izumenezko ipuinak: heroia bakar-bakarrik dago gaztelu zahar batean, edo ziega batean itxita dago, edo basoan galduta dabil.

Osagai horiek, ordea, Poek ez ditu deskribatzen: halako lekuetan, egoera horietan egoteak dakarren egonezina eta larritasuna deskribatzen ditu. Honen izuzko ipuinetan gehiago nabarmentzen da izakia lekua baino, sentsazioa objektua baino. Poek ez du eszenografiarik antolatzen, izumenezko ipuin klasikoetan bezala; aitzitik, gogo egoera iradokitzea da helburua. Irakurketa poliki-poliki hasten da, irakurlea egoeraren dimentsio psikologikoaz jabe dadin; Poeren unibertsoa ez dago, ez benetako munduan, ez izadiaz gaindikoan: adimenaren mundua da harena, gogoarena, errealitate objektiboaren gainean eraikia.

Poeren ipuinek eragin handia izan dutela inork ez du auzitan jartzen; areago, literatura genero berri baten sortzailea izan zela ere esaten da, polizia eleberriarena hain justu. Detektibe logikaz betea eta sen handikoa, Sherlock Holmesengandik hasita detektibe guztien eredua izango zena, Poek asmaturiko Monsieur Auguste Dupin da, «The Murders in the Rue Morgue» (Morgue kaleko hilketak), «The Purloined Letter» (Gutun ebatsia) eta «Marie Roget-en misterioa» ipuinen protagonista. Dupin dandy bat da, itxuran nahiz arrazoibidean, bere lana dotoretasun matematikoz egiten duena, eta matematikaren logika zehatzaz harilduko dira istorio hauek. Ez dute, ordea, alderdi makabroa galduko, xehetasun odoltsu higuingarrienak ere argi deskribaturik agertzen baitira; itxuraz oso bestelakoak diren istorio beldurgarrienak «Putzua eta pendulua», «Berenize», adibidez logikarik hertsienaren garapenean oinarritzen diren bezala.

Asaldagarria izaten da maiz Poeren kontakizunen irakurketa, egonezinak hartzen baitu irakurlearen irudimena, ez plazerrik gabea ordea. Poeren kontakizunek sentikortasunari eragiten diote, haren alderdirik senezkoen eta ezkutuenari. Eta eragin horrek ezezagunak edo ezagut daitekeenaren mugak gugan duten indarrari buruzko hausnarketa sorrarazten dute.

Question: Zelakoak dira Dupin detektibea protagonistatzat duten kontakizunak?

Choices:
- Xehetasun odoltsu higuingarriak matematikaren logika zehatzari gailentzen zaizkion istorioak dira.
- Itxuraz, logika matematiko zehatzez harildutako istorioak baino ez dira.
- Matematikaren logika zehatzaren eta deskribapen beltz okaztagarrien uztartzea dira.
- Dandy baten dotoretasunean eta matematikaren logikan oinarritutako istorioak dira.


Context:
Autismoa

FAOren goi bilkura Erroman elikadura segurtasunaren inguruan. Horixe da izendapen ofiziala. Horixe da eufemismo ofiziala. Bilkura, bistan da, goseteari buruzkoa izan da. Gosea indar handiz hedatzen ari baita munduan barrena, XXI. mendearen hasiera honetan. Merkatuaren diruzalekeria aseezinak krisia eragin du herrialde aberatsetan, espekulazioa baita burtsaren krisiaren eragilea, espekulazioa baita krisi inmobiliarioaren gibelean. Merkatuaren diruzalekeria gosetea eragiten ari da mundu osoan, besteak beste, espekulatzaileak baitaude jakien garestitzearen atzean. Eta, harrigarriki, oraindik badira liberalismo ekonomikoaren alde sutsuki egiten dutenak. El País-ek krisiari aurre egiteko zergak jaisteko eskatu zuen ostiraleko editorialean. Merkatua da handiena, galtzea litzateke galtzea dena.

Zorrozki azaldu du zer gertatzen ari den Eduardo Galeano idazle uruguaiarrak: «Ez dago aski elikagai guztientzat. Eta nor elikatu eta nor utzi gosez hiltzen aukeratu behar izan dugunean, autoaren aldeko apustua egin dugu, autoari eman diogu jaten, eta txiroak gosez hiltzen uzten ditugu. Izan ere, familiako kiderik garrantzitsuenak garajean egiten du lo». Ona. Autismoa da nagusi egungo gure gizartean. Autismoa, besteen egoera, sufrimendua, heriotza berdin zaigulako. Autismoa, autoa gurtzen dugulako. Autonomia nahi dugu, autoa izan dadin gugan agintzen duen bakarra. Automatak gara, autoak agindu bezala mugitzen garen gizakiak. Eta garai txarrak datozenez, zapal dezagun azeleragailua.

Question: Zein izan da herrialde aberatsetako krisiaren eragilea?

Choices:
- Jakien garestitzea, espekulatzaileen gibeletik.
- Goseteak eragindako diruarekiko itsukeria.
- Merkatuaren diruzalekeria mugaezina.


Question: Autismoa nagusi da gure gizartean,

Choices:
- autoek agintzen dutelako gure bizitzan.
- autoen aldeko apustu itsua egin dugulako.
- inori gertatzen zaiona bost axola zaigulako.


Context:
Ez duzu idazlea ematen

Gustuko ditut ematen duzu / ez duzu ematen esaldiak. Asko ematen dute. Judith Montero saxo joleak esaten du askotan entzun dituela, baita musikari profesionalen ahotan ere «Joe, itxura hutsari begiratuta ondo jo behar du horrek» bezalako esaldiak. Imajinatu dezakegu udako gau bat eta nazioarteko musikarien topaketa baten ondoko afaria terraza batean. Eta gizon bat, altua, gabardinarekin. Eta ilea atzera. Eta «Ondo jo behar du horrek». Baina Judithi ez omen zaio, begiratu batean, ondo ala gaizki jotzen duen igartzen... Emakumeei orokorrean ez omen zaie saxoa ondo ala gaizki jotzen duten igartzen... Bitxia.

Esana zidaten «Ez duzu bertsolaria ematen». Ez nuen ulertu Elgoibarren «Hitzak egin gaitu ezer» bertsolaritzari buruzko erakusketan bisita gidatuak egin nituen arte. Oholtza bat zuen erakusketak, eta haurrei bertara igo eta bertsolariak imitatzeko eskatzen genien. «Egin bertsolariarena!» animatzen genituen. Orduan ulertu nuen: haur guztiek –neska zein mutil– gizonezko bat imitatzen zuten; gehien-gehienek purua pizteko imintzioa egiten zuten, hankak zabaldu eta eskuak atzean gurutzatzen zituzten, burua altxa eta ahots nasalarekin hasten ziren boz gora kantuan... «Egia da, ez dut bertsolaria ematen!», pentsatu nuen, «Eta eskerrak!».

Chillida-Lekun joan zitzaidan itzala ihesi hurrena. Alaia Martin bertsolariak eta biok kantatu behar genuen bertan. Goiz xamar iritsi ginen, eta kafe makinaren aldamenean ari ginen hizketan segurtasun agente bat hurbildu eta «Las azafatas?», galdetu zigunean. «No, las bertsolaris», erantzun genion. Baina, benetan, halakoetan zalantza geratzen da: akaso erretiluak mikroak baino hobeto ematen dit?

Joan den astean hautsi zidaten beste ispilu bat. Durangoko liburutegian izan nintzen Aulki bat elurretan obrari buruz hizketan, pare bat orduz, lagun giroan, gustura oso. Solasaldiaren amaieran, arrastaka ari ziren aulkien eta despedida-diosalen artean entzun nuen: «Joe, Uxue, ze naturala zaren. Ez duzu idazlea ematen!». Klin-klin-klin!!! Kanpaitxoa berriz ere... Hau ere ez al dut ematen? Antinaturala izan behar ote dut idazle izateko? Lentillen ordez betaurrekoak jantzi behar ote nituen? Ez al dut kokotsean behar bestetan hatz egin? Esan izan didate idazle izateko irribarre gehiegi egiten dudala ere... Txarrena da, neure burua Sautrela-n ikusi nuenean ni neu lotsatu nintzela: «Joe, etxeko salan nagoela ematen du. Ez dut idazlea ematen!», esan nion pisukideari. «Eta eskerrak!», erantzun zidan porroari kalada bat ematen zion bitartean.

Baina, nork ematen du ematen duena?

Question: Uxue Alberdiri bitxia iruditzen zaio

Choices:
- emakumeei saxoa nola jotzen duten aldez aurretik igartzea.
- gizonezkoei saxoa ondo eta gaizki jotzen dutela igartzea.
- emakumeei saxoa ondo ala gaizki jotzen duten ez igartzea eta gizonezkoei bai.


Question: «Ez duzu bertsolaria ematen» zergatik esaten zioten ulertu zuen

Choices:
- umeak eskerrak ematera joan zitzaizkionean.
- umeak bertsolariarena egiten hasi zirenean.
- umeak bertsotan hasi zirenean.


Question: Durangon diosalen artean entzun zuen ez zuela idazlea ematen

Choices:
- lagun giroan jardun zutelako kontu-kontari.
- irribarre gehiegi egiten duelako beti.
- beraren jokabidea ez zelako batere hanpatua.


Context:
Garapen emozionala

Gustatu edo ez, uneoro ari gara emozioak bizitzen eta horiei esker triste, alai, kezkati, lotsati... era askotara senti gaitezke –"menua" ikaragarri zabala da!–. Emozioak, gertaera jakin batzuek barnean eragiten dizkiguten bulkadak dira. Bulkada horiek era batera edo bestera jokatzera bultzatzen gaituzte eta horretan datza hain zuzen ere emozioen garrantziak: askotariko egoeratara egokitzeko informazioa erraztu eta horren arabera jokatzea ahalbidetzen digute. Askotan, emozioak eta sentipenak, "positiboetan" eta "negatiboetan" sailkatzeko tentaldia izaten dugu, baina... Zuzena al da horrelakoak egitea? Ba al daude emozio positiboak eta negatiboak? Lehen aipatutakoaren arabera ez du ematen horrela denik. Emozio bakoitzak funtzio jakina betetzen du eta atseginagoak edo mingarriagoak izanik ere, guztiak behar-beharrezkoak ditugu bizirauteko. Guztiek laguntzen digute egoera berrietara moldatzen.

Abiapuntu hori aintzat harturik, emozioen aurrean bi modutara joka dezakegu. Batetik, bizitzen ditugunean, emozioei heldu, ulertu eta horien arabera joka dezakegu. Bigarren aukera, emozioa ukatzea eta berori biziko ez bagenu bezala aritzea da, bizipenari inolako garrantzirik eman barik. Bistakoa da lehenengo aukera dela bietatik osasungarriena eta pertsona moduan hazten lagundu diezagukeen bakarra. Izan ere, gure emozioak eta ingurukoenak ulertzeak, horiei erreparatzea eta horietan sakontzeak, gure jarrerak malgutzen eta harreman afektibo eraikitzaileagoak izaten lagunduko digu. Izan ere, emozioek hainbat egoeraren inguruko informazio erabilgarria helarazten digute eta horrek, erreflexuen arabera jokatu beharrean, lasai pentsatuz, gure jokaeraren aurrean kontrol maila handiagoa izaten laguntzen digu.

Hortaz, gure haur eta gaztetxoen hazkuntza emozional egokia bermatu nahi badugu esparru afektiboari tartea egingo dion hezkuntza eredua funtsezkoa izango dela ondorioztatu dezakegu. Bistakoa da orain gutxi hasi garela emozioei duten garrantzia aitortzen. Sarritan, ikasleen emozioen aurrean era oldarkorrean jokatu izan dugu, izututa, egoerak gaindituta bezala, emozioa apaldu, ezabatu edota ukatu nahian. Pentsa dezagun triste dagoen ikaslearengan: «Unax triste dago. Hortaz, harengana gerturatuko naiz eta argudio baikorrak eskainiz, kontakizun polit bat azalduz, pasadizo barregarri bat gogoratuz, alaitzen ahaleginduko naiz...». Jarrera horiek eskolan ere isla zuzena dute, eta horrek haurraren edota gaztetxoaren garapen emozionalari onura beharrean kaltea baino ez dio eragiten. Horrek ez dio ikasleari emozioak naturalki bizitzen uzten, onartzen eta behar bezala adierazten laguntzen. Lor dezakegun efektua oso bestelakoa da, ikasleari igortzen diogun mezua hau dela kontuan hartuta: «Unax, ez itzazu gainerakoen aurrean emozioak adierazi, ingurukoak urduritu egiten dituzu eta. Hobe zenuke momentuko sentipenak zeuretzat gordetzea edota ukatzea, ezer gertatu ez balitz bezala...». Egokiagoa izan daiteke haurrari emoziora heltzen laguntzea, nola sentitzen den aztertzen laguntzea, jokatzeko aukerak lasaitasunez hausnartzen irakastea... Beti ere momentuan sentitzen duena errespetatuz eta saihestu barik.

Emozioak eta genero-aldagaia

Oso ohikoa izaten da, emozio adierazpenak behar bezala jaso beharko lituzkeen pertsonak (gurasoa, irakaslea...), haurraren sexuaren araberako erantzuna ematea. Gauzak horrela, badira ikasleei, neska edo mutila izateagatik, baimendu edota ukatu ohi zaizkien emozioak. Esaterako, neskek emozioak adieraz ditzakete (beti ere modu kontrolatuan), estereotipoen arabera emozioen gaia emakumearen esparru naturala dela ulertzen delako (izaki pasionala). Mutilei, ordea, ahuldadearekin lotzen diren emozioen bizipena ukatu egiten zaie. Estereotipoaren arabera, gizonezkoa izaki arrazionala izango litzateke. Horrela, mutilei, jokabide erasokorrekin oso lotuta dauden amorrua eta haserrea naturaltasunez bizitzen baimentzen zaien bitartean, neskei errua edota beldurra bezalako emozioak onartzen zaizkie. Generoaren araberako emozio banaketa antinatural eta bortxatu horrek haurraren garapenean izugarrizko eragina izan dezake. Izan ere, emozioen "mutilazioa" eragiteaz gain, neskak zein mutilak, era batera edo bestera ekitera behartzen ditu, norberaren beharrak eta garapen pertsonala zeharo baztertuz. Beraz, esan genezake, gure ikasgeletan jarduera hezkidetzailea integratze-ak, besteak beste, heziketa emozionala gogoan izatea eskatuko digula.

Question: Zein da emozio bakoitzaren funtzioa?

Choices:
- Bakoitzak berea du eta guztiek dute zereginen bat.
- Ez dago garbi, baina badirudi bizirauten laguntzen dutela.
- Atseginak edo mingarriak izaten laguntzea.
- Aldez aurretik ezagutzen ditugun emozioak positiboetan eta negatiboetan sailkatzea.


Question: Canterak dioenaren arabera, zelan jokatu emozioen aurrean?

Choices:
- Malgutasunez arituz, garrantzirik ez dutela ulertuz.
- Emozioak ulertzen saiatuz, eta horien arabera jokatuz.
- Emozioa ukatuz, biziraupenari erreparatuta.
- Emozioa izango balitz bezala, baina garrantzirik eman gabe jokatuz.


Question: Hezkuntzan duela gutxira arte

Choices:
- ez zaie garrantzirik eman izan emozioei.
- esparru afektiboari garrantzi handia eman diote.
- emozioak apaltzen eta baztertzen baino gehiago, tristeak kontsolatzen ahalegindu dira.
- izutu egin ditugu ikasleak emozioak azaltzeko unean.


Question: Iritzi emalearen ustez, hobe da Unax(ek)

Choices:
- ulertzea sentimenduak ez direla azaldu behar.
- sentitzen duena errespetatzea eta ez saihestea.
- triste badago, irakasleak alaitzen saiatzea.
- bere emozioei jaramon eginda, ezer ez azaltzea.


Question: Oso arrunta izaten da

Choices:
- neskei emozio adierazpen batzuk onartzea, eta mutilei, berriz, bat ere ez.
- mutilek erasokor jokatzea emozioen aurrean, eta neskek, ordea, triste.
- emozioen adierazpena sexuen banaketaren arabera onartzea.
- mutilak izaki arrazionalak izatea, eta neskak izaki pasionalak.


Context:
Bizitzarako armak hartzearren

Betidanik eta berez, gizarte honetako biztanleok hezkuntzak bete behar duen funtzioaz gutxieneko ezaguera izan dugu, edo intuiziozko ezagupena besterik ez bada. Eskola zaharrekoak zein gaur eguneko eskolakoak ere, oro har, bat datoz zera esaten dutenean: bizitzarekin aurrez aurre topo egiterakoan gure bidea aurkitzen eta jorratzen lagunduko digun aktibitatea dela eskola. Edo, Mikel Laboaren kanta ezagunak dioen bezala, “bizitzarako armak hartzearren” eskolara bidali.

Hala ere, arma horiek zeintzuk izan behar duten zehazterakoan dago gakoa edo, bestela esanda, zeintzuk diren benetako pertsona bilakatzeko beharrezkoak diren osagaiak.

Dudarik gabe, urteen poderioz, desberdinak izan dira osagai hauek eta, horrela, eskola eredu diferenteak sortu dituzte. Hala ere, eskola guztiak izan dira gizartearen eraketa eta baloreen ispilu. Gizarteak eta hezkuntzak harreman zuzen-zuzenak dituzte; nolako eskola, halako gizartea, eta alderantziz, nolako gizartea, halako hezkuntza.

Gaur egun gizartearen milaka azterketa eta ikuspuntu guztietatik burutu direnean, ondo dator generoaren ikuspuntutik egiten den hausnarketa gogoratzea: sexu-genero sistemarekin baliatuz, hau da, gizon eta emakumeen rol banaketak nolako eraginak eta ondorioak sortzen dituen eskolan. Hau baita, gure ustez, hezkuntzan orain arte behar bezalako arreta izan ez duen arma edo osagaia eta, geroago argituko den bezala, berebiziko garrantzia duena pertsonaren garapen osoan.

Alde honetatik, mundura etortzen garen unetik familiaren bitartez gizartearen portaera eta balio nagusiak barneratzen ditugu naturaltasun osoz: horrela, tradizioz emakumezkoak prestatu dira etxeko eta familiako ardurak eta lanak egiteko, eta gizonezkoak etxe eta familia hori ekonomikoki mantentzeko. Beraz, emakumezkoen etorkizuna etxekoa eta pribatua da, eta gizonezkoena, kanpokoa eta publikoa.

Sexuaren arabera egindako lan banaketa horrek bere jarraipena izan zuen eskolan; horiek ziren garai bateko eskola tradizionalak, gure gurasoek ezagutu zituztenak, non ez baitzuten pertsonaren garapen osoa bilatzen. Emakumeen artean, arlo pribatuan jarduteko trebetasunak eta baloreak lantzen zituzten: sentsibilitatea, samurtasuna, erantzukizuna, esaneko izatea... Eta gizonezkoen artean, berriz, arlo publikorako gaitasunak lantzen ziren: iniziatiba, adimena, segurtasuna, agresibitatea... Gaitasun hauek, guztiak ere positiboak, ez dira berdin bultzatu nesken eta mutilen artean, gizartean etorkizunean beteko dituzten paper ezberdinetarako prestatu dira bai batzuk eta bai besteak. Esan beharrik ez dago hezkuntza horrek huts handiak sortu dituela sexu batean nahiz bestean: emakumeek autoestima arazoak azaltzen dituzte, besteak beste; eta gizonak, berriz, afektibitatearen munduan galdu egiten dira, esaterako. Eskola eredu horrek ikaslearen erdipurdiko garapena bultzatzen zuen.

Halaber, kontuan hartu beharra dago, rol banaketak, edo sexuaren arabera egindako lan banaketa horrek ondorio latza dakarkigula. Gizon-emakumeen lan banaketa finkatzeaz gain, hierarkizazioa eragiten du. Gizonezkoarekin zerikusia duten baloreak eta zereginak gizartean baliotsuagoak dira emakumezkoarekin zerikusia dutenak baino.

Gizonezkoen mundu publikoa, lan mundu hori arrakastatsuagoa da, eta honela ere ulertu behar da gizarteak gaur egun duen aldaketa: emakumeak arlo publikoan parte hartzen ari dira, lan munduan, bizitza politikoan, giza mugimenduetan... Emakumezkoak hurbiltzen ari dira giza balio handiagoko mundura, lan mundura azken finean, baina –eta hau oso garrantzitsua da– kontrako mugimendurik apenas dago, gizonak ez dira etxeko mundura gerturatzen, alderantzizko prozesua ez da gertatzen ari, edo oso gutxitan gertatzen da.

Generoaren ikuspuntutik egindako azterketa labur honek bere isla du heziketa sisteman: aipatutako aldaketa horren eraginez eskola mistoa eraikiko da. Hauetan neska-mutilek elkarrekin ikasten dute, fisikoki ere gune berean daude, eta hasiera batean aukera berberak dituzte. Baina eskola honen eredua gizonezkoen mundua izango da, gizonezkoen gaitasunak, trebetasunak eta baloreak izango dira nagusi.

Emakumeak gizartean eragindako aldaketak eta eskola mistoak itxurazko aukera berdintasuna ekarri du emakumeontzat; esaterako, egia da gaur egun bai neskek eta bai mutilek heziketa maila guztietarako aukera berberak dituztela, unibertsitatea barne, baina oraindik ikasleak ikasketak aukeratzerakoan genero banaketa bat egiten da. Mutilek tradizionalki beren munduarekin lotutako lanbidera gidatuko dituzten ikasketak aukeratuko dituzte eta neskek ere, beren aldetik, joera bera azaltzen dute. Horren ondorioak ez dira txantxatakoak, kontuan hartuz formazioaren eta geroko lanbidearen arteko erlazioa, aipatutako ikasketen banaketak bai sexu bateko bai besteko lan merkaturako aukerak murrizten ditu.

Honekin guztiarekin zera esan nahi da, gizon eta emakumeen arteko benetako aukera berdintasuna praktikatzen den gizartea lortu nahi bada eta heziketaren bitartez etorkizuneko gizartea eraikitzen ari bagara, eskolan bizitzarako ezinbesteko armak ematen dituen eta arlo publikoan zein pribatuan era autonomoan eta arduraz mugitzen irakasten duen hezkuntza sistema erabiltzea dela egokiena. Hitz batean, hezkidetza.

Question: Testuan esaten denaren arabera,

Choices:
- besteak beste, armak erabiltzen ere ikasi behar da eskolan.
- bizitzaren erronkari aurre egiteko baliabideak eman behar ditu eskolak.
- eskola zaharrekoak zein gaurko eskolakoak bat datoz bizitzarako armak zeintzuk diren esatean.
- ez da erraza bizitza honetan bidea aurkitzea; izan ere, bizitza bera etengabeko borroka da.


Question: Gizarteari eta hezkuntzari dagokienez, zera esan daiteke:

Choices:
- Bien arteko eragina norabide bakarrekoa da; alegia, gizartea hezkuntzaren araberakoa da.
- Ezin izan da egiaztatu bien artean loturarik dagoenik.
- Bien arteko elkarreragina ez da aldatu urteen poderioz.
- Elkarri eragiten diotela ez dago zalantzarik: bata bestearen isla dira.


Question: Gizonen eta emakumeen arteko rol banaketa,

Choices:
- ez da aztertu banaketa horrek hezkuntzan duen eragina.
- banaketa horren ikuspuntutik milaka hausnarketa egin da dagoeneko.
- gai horrek eskolan duen eragina ez da sakon ikertu oraindik.
- gaia behar besteko arretaz tratatua izan da gizartean.


Question: Tradizioz, sexuaren arabera egindako lan banaketak

Choices:
- familian ditu oinarriak.
- ohituretan aurkitzen du bere arrazoi nagusia.
- gizartean du abiapuntua.
- ez du justifikaziorik.


Question: Garai bateko eskoletan

Choices:
- benetako pertsona bilakatzeko osagaiak aurkitzen zituzten gizonek zein emakumeek.
- gizonek eta emakumeek ez zuten lantzen erabateko garapena lortzeko gaitasunik.
- gizon izan zein emakume izan pertsonaren garapen osoa lor zitekeen.
- ikasgai desberdinak jorratzen zituzten gizonek eta emakumeek.


Question: Nesken eta mutilen rol desberdinetan oinarritutako eskola ereduak

Choices:
- balio bereko lanetara bideratzen ditu gizonezkoak nahiz emakumezkoak.
- bi sexuen arteko mailaketa bultzatzen du.
- emakumeak gizonen menpe jartzen ditu.
- gizonezkoei ere kalte nabarmena egiten die.


Question: Artikulugilearen iritziz,

Choices:
- ulertzekoa da lan munduak emakumeentzat duen erakargarritasuna.
- gizonak etxeko mundura hurbiltzeko erakutsi duen interesa nabarmena da.
- gaur eguneko gizarteak garai bateko rolak finkatu eta sendotu egin ditu.
- gizartea aldatzen ari da maila guztietan.


Question: Heziketa sistemak

Choices:
- neska-mutilen heziketa osoa bermatzen du.
- emakumeen mundua du ikusmiran.
- emakumezkoen baloreak gutxietsi egiten ditu gizonezkoen aldean.
- emakumeari zor zaion begirunea erakusten du.


Question: Eskola mistoak

Choices:
- aukera berdinak ziurtatzen ditu heziketa maila guztietan, unibertsitatean izan ezik.
- eskaintzen duen berdintasuna ez da erabatekoa.
- benetako berdintasuna ekarri du.
- ikasketa jakin batzuk aukeratzera behartzen ditu ikasleak.


Question: Ze ondorio atera daiteke testuan esandakotik?

Choices:
- Ezinbestekoa da eskolak arlo publikoaren alde jokatzea, arlo pribatuaren kaltetan bada ere.
- Eskolan arlo publikoa eta pribatua landu beharko lirateke.
- Etorkizuneko gizartea heziketaren bitartez eraikitzea ez litzateke egokiena.
- Ezinezkoa da benetako aukera berdintasuna lortzea.


Context:
Liburutegitik hegazkinera

Apirileko agerkariek FBIk hartutako erabakiaren berri ematen zuten: AEBetako liburuzainak eta liburu saltzaileak behartuta omen daude beren bezeroek alokatzen eta irakurtzen dituzten liburuen zerrendak ematera. Ezin nuen sinetsi izugarrikeria, burutik pasatu ere egin zitzaidan Vila-Matasek asmatutako albiste lakirioren bat ote zen. Baina ez da: Vila-Matasek eta gainerako idazle guztiok baino irudimen sukartsuagoa du aginteak jendearen askatasuna nondik lotu, non estutu, nola murriztu asmatzeko orduan. Han liburuzainak bezala, hegazkinetako langileak jarri dituzte hemen polizia lanetan, emigrazioa kontrolatzeko aitzakian bidaiaren joan-etorriak zaintzen.

Denok susmagarri, denok polizia.

Egokiera horrek behin egunkariren batean irakurri nuen berria ekarri dit gogora. Rio de la Platako badian iragan mendeetako ontzi ugari dago hondoratuta (galeoiak, fragatak, bergantinak ), asko eta asko diruz eta bitxiz gainezka. Estatu Batuetako urpekari konpainia bat egin zen itsasontzietako altxorrak ateratzeko kargu. Uruguaiko gobernua beldur zen, ordea, urpekariak hainbat aberastasunen jabe egingo zirela Museo Arkeologikorako bidean, eta polizia jarri zuten urpekariak zaintzen. Urpekariak, berriz, beldur ziren poliziaren esku geratuko zirela altxor asko –ai, gizaki fidagaitzon susmo gaiztoa!–, eta bizkarzainak kontratatu zituzten poliziak kontrolatzeko.

Bizi dugun kaikukeria askatasun jalea du ardatz zirkulu idiota bezain perfektu horrek.

Question: FBIri buruzko albistearen berri izatean, zer sentitu zuen egileak?

Choices:
- FBIren erabakia Villa-Matasi bezain susmagarria iruditu zitzaion.
- Ezin zuen onartu liburuzainek eta liburu saltzaileek horrelako izugarrikeria bat asmatzea.
- Hasiera batean, norbaiten asmakizuna izan zitekeela otu zitzaion.


Question: Herritarren askatasuna murrizteko neurri horiek direla-eta,

Choices:
- denek egingo dituzte polizi lanak: liburuzainek hemen, eta hegazkinetako langileek han.
- agintariak idazleak eurak baino irudimentsuagoak iruditzen zaizkio egileari.
- liburuzainak emigranteen joan-etorriak zaintzen jarri dituzte, poliziak balira bezala.


Question: Rio de la Platako badian hondoratutako altxorrak behar bezala babesteko,

Choices:
- urpekariak eta poliziak ez omen ziren nahikoa.
- urpekariak ez ezik, poliziak ere kontratatu zituen Estatu Batuetako konpainiak.
- Uruguaiko gobernuak erabaki zuen urpekariak eta poliziak elkarlanean jartzea.


Context:
Segurtasun uhalaren garrantzia

Automobil gidariarentzako aholkuak etenik gabekoak izaten dira estatu gehienetan. Aholku hauetako batzuk lege indarra duen arau bihurtzen dira askotan eta horien artean segurtasun uhalaren erabilera dugu.

Autoaren gidariaren kasuan arrunta da segurtasun uhala lotuta eramatea, baina ez da gauza bera gertatzen atzeko eserlekuetan joaten direnen kasuan. Buffaloko Unibertsitateko eta Calspan UB Research Center-eko ikerlari talde batek azken zazpi urteetan heriotza gertatu den ia 300.000 istripu aztertu ondoren, autoaren atzean segurtasun uhalik gabe doan bidaiari batek bai bera eta baita aurrean doazen bidaiariak hiltzeko arriskua asko handitzen duela ondorioztatu dute. Hain zuzen ere, atzeko bidaiariaren hiltzeko arriskua hirukoiztu egiten da eta aurrekoarena bikoiztu.

Aipatu azterketa ez zen estatistiko hutsa izan; aitzitik, hainbat proba errealetatik ateratako ondorioak ere argitara eman zituzten. Probetan panpinak erabili zituzten eta egindako neurketen arabera, aurrez aurre gertatutako talka batean atzeko bidaiaria loturik ez badago gidariak jasaten duen indarra laukoiztu egiten da atzeko bidaiaria lotuta joandako egoerarekin alderatuz.

AEBetan pertsona helduek ez dute derrigorrezko segurtasun uhala lotzea, baina zientzialarien ondorioei kasu egiten bazaie, atzeko aulkian bidaiatzen duten pertsonen hiltzeko arriskua %95 gutxituko litzateke, hau da, AEBetan 800 hildako eta 65.000 zauritu gutxiago egongo lirateke.

Question: Zein indar izaten dute automobil gidarientzako aholkuek?

Choices:
- Gidariaren kasuan lege bihurtu dute uhalaren derrigorra; ez, ordea, gainerako bidaiarienean.
- Denboraren buruan, zenbait aholkuk lege indarra ere izan ohi dute.
- AEBetan, nahitaezko arau bihurtzen dira, pertsona helduek segurtasun uhala lotzearena adibidez.


Question: Zer ondorio atera dute ikertzaileek?

Choices:
- Lotuta joan ezean, gidariak bere burua ez ezik atzeko bidaiariak ere hiltzeko arriskua askoz handiagoa dela.
- Ia 300.000 istripu larritan, atzeko bidaiariak gidariak jasandako indarra laukoiztu egin zuela.
- Autoaren atzean ere oso komenigarria dela segurtasun uhala.


Context:
Pygmalion efektuaz: bestearen begiek bizi naute

Neuri gertatutako pasartea datorkit gogora Pygmalion efektua aipatu eta berehala. Igande hartan aspaldiko laguna agertu zen seme jaioberriaren gurditxoari tiraka, eta berriketa atseginari ekin genion. Bat-batean, berriz, umetxoak negarrari eman zion, gogotsu eman ere. Aurrena, lagunak besoa luzatu eta gurditxoari eragin zion kulunkan; gero, gehiago hurreratu zen. Ni begira, umearen beharra eta aitaren trebezia neurtu guran. Hantxe nuen zaintzaileak eta umetxoak osatzen duten gune txikiaren handitasuna. Izan ere, Psikologiak aspalditik dio bizitzaren saltsa txikitan egosten dela; elkarreragin goiztiarren zurrunbilo ezin garrantzitsuagoan. Eta giza bizitzarako gune erabakior horri so nengoela, hauxe bota zion aitak umetxoari, sutsu eta maitekiro: «Zer gura jok gure tigreak?»

Tigrea: negarraren aurrean, indarraren eta potentziaren irudia itzuli zion aitak ume mainontziari. Oihanean, tigreari inor gutxik egiten baitio aurre. Irabazlearen irudia, inondik ere. Opari bikaina begitandu zitzaidan, umetxoarentzat ispiluak baitira zaintzailearen bi begiak. Pantaila horretan hasten da bere burua ulertzen, nondik datorren, nolakoa den, zer izatera irits daitekeen. Inoren begietan ikusitako irudia autoirudi bilakatuz doa pixkanaka. Hortxe, autokontzeptuaren sorlekua. Hortxe, nor bere biografian elikagai izango den saltsa mamitsua.

“Tigrea” bezalako hitz goiztiarren berezko indarra ez ezik, hitzek garraiatzen duten afektu positiboaren zein negatiboaren bultzada ere aipatu nahi dut. Afektuaren eragina. Zaintzailearekin duen igurtzian, umetxoak usain, gogo-giro eta, adi honi, espektatiba mundu bat irensten du. Afektuz –positiboa nahiz negatiboa– lagunduriko pertzepzio sorta baten jarioa datorkio umeari, arian-arian autopertzepzio bilakatuko dena. Hitz arketipikoak dira pertzepzio horien garraiatzaileak. Bestela esateko, hitz garraiatzaileak merkantzia sozio-kognitiboak burmuinetik burmuinera garraiatzeko abiadura handiko kanalak dira, espektatiben mundua isurtzen dutenak. Jakina, berba bat ez da nahikoa, umearen gogoa zizelkatzeko hitz garraiatzaile gehiago behar da, jario oparoagoa, sistematikoki eraikitako hizkuntza unibertsoa; lasai, beraz, behin edo behin hitz garraiatzaile desegokia hautatu duten gurasoak. Hitz/afektu isuriak dentsitate egokia hartutakoan, berriz, tigrea pizten da umearen barrualdean, hantxe finkatzen da betiko. Psikoanalisten arabera, zaintzailearen eta umetxoaren arteko gune sakratuan mamitzen dira apurka-apurka, bizitzan nork berarentzat diseinatzen dituen balioak, harreman tankerak, ibilbide posible guztiak.

Neure pentsamenduak baztertu eta lagunaren umetxoari erreparatu nion berriro. Neskatilatxoa izan balitz, zein hitz garraiatzaile erabiliko zukeen aitak? Katutxo edo katagorritxo, auskalo. Betiere, txikitasuna garraiatzen duen –txo atzizkiduna; ahuleziatik samurtasunera, goxotasunetik pasibotasunera eremu semantiko horretakoa litzateke hitz garraiatzailea. Hor ardaztuko litzateke neskatilatxoak barneratu beharreko mundua. Begi-bistakoa baita, gaur bertan ere (ia) antzina bezala, indarraren irudia, boterearen hizkuntza ukatu egiten zaiela emakumeei.

Lagunaren pasadizuaz baliatu naiz hauxe baieztatzeko: besteen begietan ikusitakoak bizi gaitu; norbere definiziorako bestea iturri ezinbestekoa baita. Nire buruari aitortzen diodan balioa besteek aitortu/tzen didaten balioaren araberakoa da, neurri handi batean. Indibidualismo amorratuaren garaian, besteekiko independentzia erabatekoa fikzio hutsa dela gogoratu behar genuke. Freudek berak zioen psikologia oro psikologia soziala dela ezinbestean, bestearekin eratzen baita giza subjektua.

Baina gatozen harira: bestearen itxaropenak bideratzen du gure portaera eta hori da, hain zuzen, Pygmalion efektua. Familian, eskolan, enpresan, edozein gizarte eremutan gertatzen da hori. Beste askok bezala, greziar mito batetik hartu du izena diodan efektu honek. Txipreko erregea izan omen zen Pygmalion eta estatua ezin ederragoa zizelkatu omen zuen, bere idealaren neurri-neurriko emakumea. Eta errege artista estutuarekin maitemindu. Venus jainkosari arren eta arren eskatuta, honek bizia eman zion estatuari; Galatea izena jarri zion Pygmalion erregeak, eta berarekin ezkondu.

Hau da, hartzaileari gure itxaropenak jakinarazten dizkiogu nola edo hala, eta besteak bere egin. Horregatik, “begiratzeko moduak” garrantzitsuak dira oso. Hezkuntzan, irakasleak ikasleengandik zer eta zenbat itxaroten duen, horrek eragin handia du ikasleen emaitzetan. Irakasleak zein hitz garraiatzaile erabiltzen duen, bere begiek zein irudi itzultzen duten, gorputzarekin zer adierazten duen, horrekin guztiarekin ari da komunikatzen. Gehienetan, ikasle batzuei gauza bat eta besteei beste bat ari zaie komunikatzen.

Edozein enpresatan nahiz bestelako giza erakundetan, “ukiezinak” ukaezinak dira: ustekizun anitzez beteriko korronteak ditugu, olatu gainetik zein azpitik doazenak. Material kognitibo, afektibo eta sinboliko horren erabilera ez da kontu hutsala. Management by Perception esaten zaio. Emakumeak lan txikietarako eta beltzak kirolerako hartu izan dituzte luzaroan, eta aurreiritzi hori egia bilakatu da hainbatetan: menpeko funtzioari ondo atxiki ostean, emakume askori ezinezkoa izan zaie ardura handiagoko zereginei heltzea. Emakumeak tigrerik ez gogoan, boterearen eta indarraren barne irudia falta.

Azken oharra: Pygmalion efektua onerako nahiz txarrerako erabil daiteke. Giro gizatiarragoa, sortzaileagoa osatzeko erabil daiteke, nahiz produktibismoaren mesederako, enpresa basatiak kudeatu eta langileen kontzientziak moldatzeko.

Izan ere, ukiezinak antolatzen ere jakin egin behar!

Question: Zer erakutsi nahi du egileak bere lagunaren eta umearen istorioaren bidez?

Choices:
- Txikitako gune sakratua osatzen dutenean, umearen izaera eta zaintzailearena bat direla.
- Psikologoek gorabehera, batez ere aitaren hitz samurrek eratzen dutela umearen autokontzeptua.
- Aita-umearen elkarreragina noiznahi eta nonahi berdina dela.
- Neurri batean, gure ibilbide guztia ingurukoen eraginaren ondorioa dela.


Question: Gurasoek esaten dituzten tigrea bezalako hitz goiztiarrak

Choices:
- umearen gogoan finkatzen dira betiko, zaintzaileak samurki esaten baditu.
- eraginkorrak dira, behin bakarrik esanda ere.
- hutsalak dira, tankera bereko hitz sorta oparoan jariatzen ez badira.
- indartsuak dira, zaintzailearen eraikitako aurreiritzi unibertsoa hausten dutelako.


Question: Gurasoek neskatoei zuzentzen dizkieten hitzak

Choices:
- ez dira garraiatzaileak, boterearekin zerikusia duten balioak ukatzen dizkietelako.
- haien barruan itsasten dira eta han gaitasun jakin batzuk sustatzen dituzte betiko.
- samurrak, bigunak, goxoak izaten dira, eremu horretako hitzak garraiatzaile aproposagoak direlakoan.
- ez dira garraiatzaileak, mutiltxoei zuzentzen dizkietenak ez bezalakoak direlako.


Question: Nor dago Pygmalion efektuaren jatorrian?

Choices:
- Lehenagoko greziar mito batetik izena hartuta, Txipreko buru bihurtu zen errege artista.
- Galatea jainkosa bihurtu eta emaztetzat hartu zuen Txipreko erregea.
- Estatua bat moldatu eta biziarazi zuen erregea.
- Bestearen itxaropenak eta gure portaera kontrajartzen dituen mito greziarra.


Question: Zer da edozein arlotan ukiezina bezain ukaezina?

Choices:
- Emakumeak zeregin guztietarako gutxiesten dituen aspaldiko ustekizuna.
- Hartzaile guztiei mezu berbera helarazteko joera, bakoitzaren emaitzak kontuan hartu gabe.
- Zein bere gaitasunaren eta trebetasunaren arabera, zeregin zehatz batzuetan egoki kokatzeko joera.
- Hartzailearen gogoan eragin handia duten ezkutuko mezuen indarra.


Context:
Teknologia berrien gizarte inplikazioak

Teknologia berrien eta, bereziki, Interneten hedapenak ondorio ekonomiko eta gizarte arloko inplikazio ugari izango ditu; gu denon bizimodua inarrosiko du, inolako zalantzarik gabe. Besteak beste, teknologia berriek bizi baldintzen eta kalitatearen hobekuntza ekarriko dute.

Egunetik egunera, ingeniaritza genetikoan, elikagaiei buruzko ikerketetan eta medikuntzan aurrerapauso garrantzitsuak egiten ari dira. Umekiaren malformazioei buruzko ikerketekin batera, abere zein landareetatik datozen elikagaien kopuru eta kalitatea hobetzeko bideak garatu, eta herentziazko gaixotasunak sendatzeko aukerak zabaldu dira. Teknologia berri asko, gehienbat ingeniaritza genetikoa, ondorio kaltegarri ugariren eta etikoki zalantzagarriak izan daitezkeen portaera eta saiakuntzen sorrera izan badaitezke ere (gizakien klonazioa, kasu), behar bezala erabiltzen badira gizateriaren sufrimenduak, batez ere osasuna eta gosearekin zerikusia dutenak, arintzeko aukera ederra eskainiko dute.

Bestalde, medikuntzaren mundua errotik eraldatuko duten eta gure bizi itxaropena eta kalitatea handitu eta hobetuko duten gailu eta aurkikuntzak agertuko dira. Sintomak azaldu aurretik gaixotasunak tratatzeko aukera emango duten tresnak gero eta arruntagoak izango dira euskal botika eta erietxeetan (Genechip izenarekin, Kaliforniako Affymetrix enpresa horrelako zerbait ikertzen ari da).

Bizi kalitateari eta bizi-baldintzen hobekuntzari esker, Mendebaldeko estatu guztietan bezala, bizi itxaropena izugarri haziko da Euskal Herrian. Lehen aipatu dugun legez, gizonezkoen bizi itxaropena 2010. urtean 77,3koa izango da eta emakumezkoena 85,2koa.

Iraultza teknologikoak gure lan egiteko moduak, ezagutzen ditugun lanbideak eta, horiekin batera, gure beharraren produktibitatea ere aldatuko ditu. Teknologia berrien ondorioz, lan espezializatuagoak eta teknifikatuagoak egingo ditugu, eta bigarren mailako ogibideak garapen bidean diren herrialdeetatik goseari iheska etorriko diren eta guk baino merkeago lan egingo dutenen eskuetan utziko ditugu.

Orobat, telelanak edota ordenagailu bitartez etxean lan egiteko aukerek ere garrantzi handiagoa hartuko dute. Epe ertainean 35 orduko lan astea errealitatea izango da Europako Batasuneko estatuetan. Oso kontuan izan behar da astean 35 ordu lan egitearen alde hartutako jarrera izan dela Frantzian ezkerrak 1997ko hauteskundeetan irabazteko arrazoi nagusietako bat.

Honela, bada, lanak gero eta garrantzi gutxiago eta, ondorioz, aisialdiak gero eta handiagoa izango du. Honek guztiak ditugun kontsumo ohituren eta gure aisialdia antolatzeko moduen aldaketa ekarriko du.

Iraultza teknologikoaren ondorioz, aisialdirako denbora gehiago izango dugu, eta horrek gure atsedenaldia asetzen saiatuko diren enpresa, zerbitzu eta produktu ugari eta sofistikatuak ugaritzea ekarriko digu.

Besteak beste, turismoak eta honen inguruan garatzen ari den sektore ekonomikoak indar handiagoa hartuko dute. Gehiago mugituko gara beste herrialde eta toki batzuk ezagutzera eta, era berean, gero eta jende gehiago etorriko zaigu Euskal Herrira. Globalizazioaren ondorio argienetarikoa izango da turismoak eragingo dituen populazio mugimenduak.

Aisialdia kontsumorako gai bihurtuko da. Lanetik kanpoko denbora ondo baino hobeto ordainduko ditugun toki artifizialetan pasatzeko joera izango dugu. Kirola gimnasioetan egingo dugu, filmak azalera handiko saltokietan ikusiko ditugu, musika kontzertuak Internet bitartez entzun eta ikusiko ditugu zuzenean, baita erosketak egin ere.

Paradoxa bada ere, naturaren eta berezko gauzen beharrizan handiagoa izango dugu baina, era berean, gure bizitzak artifizialtasun handiagoa izango du. Gizakiak faltan duena desiratzeko joera duenez, berezko gauzak erabiltzeagatik, elikagai naturalak kontsumitzeagatik eta kutsatu gabeko toki paradisiakoak ezagutzeagatik esaterako, gehiago ordaintzeko prest egongo da. Etxean denbora gehiago egingo dugunez, turismoa egiteko inoiz baino gogo biziagoa izango dugu. Turismoa etorkizuneko gizarteen ihesbide berria izango da eta, ondorioz, baita sektore ekonomiko garrantzitsua ere.

Gure kontsumo ohiturak ere sustraitik aldatuko dira. Kontsumoa eta aisialdia gero eta lotuago egongo dira, zeren aisialdirako dugun denboraren zati garrantzitsuena kontsumitzen pasatuko dugu azalera handiko dendetan zein Interneten.

Kontsumoa gure bizitzako ekintzarik garrantzitsuena bihurtuko da. Izan ere, ekoizle, banatzaile, dendari eta era askotako erakunde komertzialek asko teknifikatu eta hobetuko dituzte jendea kontsumora bultzatzeko metodoak, eta horrek gure kontsumo nahiak areagotuko ditu. Egiaz, ugariak dira gizarte kontsumista honek gure kontsumo joerak era batera edo bestera bideratzeko sortu dituen estrategiak. Hala nola, hor dauzkagu kontsumitzea nahitaezkoa dela uste dugun urteko zenbait egun (Gabonak, Aitaren Eguna, Amaren Eguna, San Valentin...). Orain, gainera, Aitonaren eta Amonaren eguna indartzen ari dira AEBetan), kontsumoa eta aisialdia elkartuz larunbatetan azalera handiko merkataritza guneetan erosteko joera berria, promozioak (bi eraman eta bat ordaindu, dena ehunean...), kontsumoa errazten duten kreditu bitartez erosteko aukera, opariak, eskaintzak, merkealdiak eta abar.

Iraultza teknologikoak komunikazioaren eta informazioaren mundua errotik aldatu du. Horrek esan nahi du kanpoko kulturek gero eta indar handiagoa izango dutela gure eguneroko bizimoduan. Telebista, Internet edota era askotako komunikabideen bitartez, atzerriko kulturen presentzia areagotuz joango da, euskal kultura astinduz. Gogoratu, hala ere, zenbaiten ustez teknologia berriek kultura txikien alde egingo dutela. Adibide bat jartzearren, azpimarragarria da euskarak ez duela inoiz izan mundura plazaratzeko EITBk bultzatu duen Canal Vasco satelitezko telebista kanalak eskaintzen duen bezalako erakusleihorik. Globalizazioak inoiz baino zabalkunde handiagoa eman dio euskarari eta euskal kulturari.

Question: Teknologia berriek eta, bereziki, Internetek ondorio ekonomiko eta gizarte arloko inplikazio ugari izango ditu:

Choices:
- Gizateriaren sufrimenduak amaitu egingo dira.
- Etikoki zalantzagarriak diren portaerak nagusitu egingo dira.
- Teknologiak gure gizartea astindu egingo du.
- Gure bizi kalitatea hobetu egingo da.


Question: Teknologia berri batzuek ondorio kaltegarri ugari eragingo dituzte.

Choices:
- Horien artean, bioteknologiak egindako aurrerapausoak dira kezkagarrienak.
- Adibidez, umekiak malformazioak izateko dituen arriskuak areagotu egiten dituzte.
- Kezkagarrienak ingeniaritza genetikoaren esparrukoak dira.
- Bereziki kezkagarriak dira teknologiek ekarriko dituzten osasun arazoak eta gosea areagotzea.


Question: Zein baieztapen dator bat testuak dioenarekin?

Choices:
- Bizi kalitatea eta bizi baldintzen hobekuntza, gizakion bizi itxaropena areagotu izanaren ondorio dira.
- Iraultza teknologikoak, besteak beste, lanaren produktibitatea eraldatzea ekarriko du.
- Telelanak ahalbidetuko du, epe laburrean, 35 orduko lan astea izatea.
- Aurki agertuko diren gailuek medikuntza nahiz lan egiteko moduak errotik aldatuko dituzte.


Question: Zein baieztapen ez dator bat testuak dioenarekin?

Choices:
- Genechipa bezalako tresnak oraindik ez dira oso arruntak gure botika eta erietxeetan.
- Denborarekin espezializatu gabeko lanak herrialde txiroetako etorkinek egingo dituzte gehienbat.
- Europako biztanle askok begi onez ikusten dute lanaldia murriztearen aldeko jarrera.
- 2010. urterako gizonen bizi itxaropena emakumeenari gailendu egingo zaio.


Question: Etorkizunean

Choices:
- teknologiak ase beharko du gure atsedenaldia.
- lana eta aisialdia bateratzeko ahalegin handiagoak egin beharko ditugu.
- atsedenaldia asetzeko zailtasunak izango ditugu.
- aisialdiari garrantzi handiagoa emango diogu.


Question: Hurrengo urteetan, zer gertatuko da?

Choices:
- Turismoa, sektore ekonomiko bezala, indartu behar izango da.
- Nabarmen areagotuko da turismo eta aisialdiko zerbitzuen eskaria.
- Turismoa, gehienbat, toki artifizialetan egingo da.
- Turismoa eta aisialdiko enpresak izango dira globalizazioaren eragile nagusiak.


Question: Kontsumoa

Choices:
- gure bizitzan izango dugun aldaketaren ondorioz, gutxitu egingo da.
- batez ere, egun berezietan egingo da (Gabonak, Aitaren Eguna, San Valentin...)
- aisialdiko ohituren aldaketaren ondorioz, areagotu egingo da.
- batez ere, aisialdiari lotuta egongo da.


Question: Euskal kulturak astindu ederra jaso dezake iraultza teknologikoaren ondorioz.

Choices:
- Batez ere, Interneten bitartez iristen zaizkigun atzerriko kulturen erruz.
- Horrek, ondorio gisa, kanpoko kulturak gure artean nagusitzea ekarriko du.
- Baina, aldi berean, onuragarria ere izan liteke.
- Horri aurre egiteko ezinbestekoa da Canal Vascoren moduko ekimenak bultzatzea.


Question: Testuaren arabera

Choices:
- teknologiaren ezarpenak kontuan izan beharko ditu aurrerapen zientifikoa, medikuntza, lan egiteko modua, aisialdia erabiltzeko era...
- bizitzako arlo askotan igarriko dugu teknologiaren eragina.
- teknologiaren garapenak eragin onuragarria izango du osasunean eta lanean; baina kaltegarria turismoan eta kulturan.
- teknologiaren garapenak eragin kaltegarria izango du osasunean eta lanean; aitzitik, onura izango du turismoan eta kulturan.


Question: Juaristiren azterketak zer erakusten du?

Choices:
- Turismoa areagotu eta garestitu egingo dela.
- Gogo onez ordainduko ditugula hainbat produktu eta zerbitzu garestiago; izan ere, geure artean areagotu egingo da produktu naturalen aldeko joera.
- Turismoa egiten geure etxeetan baino denbora gehiago emango dugula.
- Turismoa ez ezik, aisialdiko bestelako jarduera batzuk ere egingo ditugula bidaietan.


Context:
Tibetarrak altuerara nola egokitzen diren argiago dago
Science aldizkariaren uztailaren 4ko zenbakian tibetarrek altuerarekiko duten egokitzapen meka-nismoari buruzko arrasto sendoak eman zituzten. Munduan bi populazio bizi dira 4.000 metrotik gora, tibetarrak eta andetarrak. Azken horien altuerarekiko egokitzapen mekanismoa ezaguna da: euren odolak askoz hemoglobina gehiago ekoizten du gainerako gizakiona baino; horrela, nahiz eta bizi diren altueran itsas mailan baino %40 oxigeno gutxiago izan, beraiek oxigeno gehiago garraia dezakete gorputzeko zeluletaraino.
Baina hemoglobina ekoizpen horrek oso ondorio kaltegarriak ditu andetarrentzat. Odola loditu egiten da, eta horrek zaildu egiten du ehunen oxigenazioa. Horregatik, emakume haurdunek ume asko galtzen dituzte, eta jaiotzen direnak oso txikiak dira. Tibetarren hemoglobina kopurua, berriz, normala da; haien kasuan, geneetan dago gakoa, eta batez ere EPAS1 izena duen eta goi mailako kirolean ondo ezaguna den genean. Antza, egungo tibetarrengan EPAS1 genea mutatu egin da, eta oxigeno eskasiara moldarazi ditu gorputzak.

Question: Altuera handiko guneetara egokitzeko, zer da beharrezkoa?

Choices:
- Kasu guztietan, hemoglobina gehiago ekoiztea.
- Odolean nahiz geneetan aldaketak gertatzea.
- Gene aproposak garatzea hemoglobina kopurua ugaltzearren.
- Gorputzeko zeluletaraino oxigeno gehiago garraiatzea.


Question: Zer ikasi dugu andetarren eta tibetarren mekanismoak alderatuta?

Choices:
- Tibetarrek ondorio kaltegarriagoak jasaten dituztela.
- Kirolaren ondorioz, tibetarrek mekanismo berezia garatu dutela.
- Hemoglobina eskasiagatik andetarrek oxigeno gutxiago dutela.
- Tibetarrek ez dutela pairatzen andetarren ondorio kaltegarririk.


Context:
Tribial feminista sortu dute
Historia garaileek idazten dute. Eta gizonek. Mende luzez, emakumeak erabat isilaraziak izan dira historian, historialariek ikuspuntu guztiz partziala kontatu baitute, emakumea ikusezin bilakatuta. Historiaren ikuspegi hankamotz horri buelta eman nahian sortu dute Tribial Feminista hainbat herritako Udaletako (Arrasate, Basauri, Ermua, Ondarroa eta Zierbena) eta Uribe Kosta Mankomunitateko Berdintasun Sailek. Bi helburu nagusi ditu jokoak. Batetik, emakumeek jakintzaren eta bizitzaren hainbat eremutan egindako ekarpenak nabarmentzea. Bestetik, feminismoak teoria politiko gisa eta XX. mendeko funtsezko mugimendu sozial gisa egindako bidea erakustea. Hala, ohiko Trivial Pursuit jokoaren formatu berbera du, baina eduki ezberdina. 1.200 galdera prestatu dituzte jokorako, Historia, Geografia, Artea eta Literatura, Zientzia eta Ikuskizunak eta Kirolak ataletan banatuta. Euskaraz eta gaztelaniaz eginiko galderetan, nazioarteko kontuak ez ezik, gertukoak ere aintzat hartu dira. 4.500 ale prestatu dituzte, baina ez dituzte salgai ipini. Oraingoz, ikastetxe, kultur etxe eta gazteen txokoetan banatuko da jokoa. Izan ere, gazteen artean eragitea du helburu. Hots, nerabeek gaztetatik ikas dezatela zein den benetako historia: gizon-emakumeek osatutakoa.

Question: Zer dakar tribial berriak aurrekoen aldean?

Choices:
- Emakumeen ekarpenei buruzko hainbat galdera.
- Gizonezkoen eta emakumezkoen ekarpenak, biak nahasian.
- Ohiko galderak, baina emakumeen aldeko ikuspegia nabarmenduta.
- Gizon-emakumeek osatutako jokoak, euskaraz eta gaztelaniaz.


Question: Zein da Tribial Feministaren azken helburua?

Choices:
- Gizonezkoen ikuspuntua isilaraztea.
- Gizon-emakumeek elkarrekin egindako aurrerapenak aintzat hartzea.
- Feminismoari buruzko 1.200 galderarik funtsezkoenak biltzea.
- Gaztetxoei historiaren ikuspegi orekatuagoa eskaintzea.


Context:
Ondo lo egin eta luzaroan bizi
Loak bizitza-luzeran duen eragina ikertu du Portlandeko Estatu Unibertsitateak (Oregon, AEB). Ikertzaileen ustez, ondo lo eginez gero, gehiago bizi omen daiteke. Txinara jo dute zientzialariek ikerketa egiteko, bertan 75 urte edo gehiago dituzten 40,5 milioi inguru lagun bizi direlako. 65 urtetik gorako 15.600 lagun (tartean, 100 urte baino gehiago zituzten 2.800) euren loaldiaren iraupenaren eta kalitatearen inguruan itaundu zituzten. Parte-hartzaileen erregistro soziodemografikoekin eta osasun datuekin alderatu zituzten ondoren erantzunak. Ikerlarien aburuz, loaren kalitate txarraren eta osasun arazoen arteko lotura erakutsi zuten emaitzek. %65ek kalitate oneko loa zutela erantzun zuten, eta batez beste egunero 7,5 ordu lo egiten zutela. 100 urtetik gorakoen artean, erantzun bera eman zuten parte hartzaileen %70ek. Aldiz, osasun txarra zutenen artean, %46k gaizki lo egiteko probabilitate gehiago zutela ikusi zuten. Hala, osasun ona duten adinekoen loaren kalitatea ona omen da. Ikertzaileen ustez, zahartzaroko lo arazoak faktore psikosozial eta fisiologikoengatik sortzen dira batez ere, eta ez adinarengatik. Horixe erakusten du beste estatistika batek: zerbitzu mediku ona zuten parte-hartzaileek ondo lo egiteko aukera handiagoa zuten, %84 gehiago. Beraz, zein da bizitza-luzeraren sekretua: kalitatezko loa edo osasun zerbitzu onak eta estatus ekonomiko egokia izatea?

Question: Zerk eragiten du zahartzaroan loaren kalitate txarra?

Choices:
- Adinak.
- Adinak eta beste arrazoi batzuek.
- Arrazoi psikosozialek eta ekonomikoek.
- Osasun zerbitzuek antzeman gabeko gaitzek.


Question: Zein da ikerketaren ondorio nagusia?

Choices:
- Ordu gehiago lo eginda urte gehiago hartuko ditugu.
- Osasun txarrekoen artean gehiago dira gaizki lo egiten dutenak.
- Zahartu ahala lo premia areagotu egiten da.
- Kalitate oneko loak erabat ziurtatzen du osasun ona.


Context:
Madagaskarreko arratoiak, izurritearen gordeleku
Madagaskar irlako goi-lautadetan bizi diren arratoi beltzak izurritearen gordeleku bilakatu dira. Munduan 2.000 izurrite kasu inguru gertatzen dira urtero, horietatik 200 edo 300 Madagaskarren.
Uharteak ia 80 milioi urte darama Afrikako konti-nentetik bereizita, isolamenduan, baina gizakiak orain dela askoz gutxiago –1.000 urte– eraman omen zuen arratoi beltza bertara. Lehen epidemia 1898. urtean dokumentatu zen; uste denez, Tamatave kaira heldutako ontzi batek eraman zuen Yersinia pestis bakterioa. Hark berehala infektatu zituen arratoi beltzak, Rattus rattus espeziekoak. Arratoi horietako asko hil ziren eta hiltzen dira, baina joan den mendeko 20ko hamarkadaz geroztik arratoi multzo batek defentsak garatu ditu, eta bakterioaren eramaile bilakatu da.
Madagaskarreko Pasteur Institutuko ikerlari talde batek arestian aipatu arratoien azterketa genetikoari ekin dio izurritea hobeto ezagutu asmoz, ez baita ahaztu behar Afrikan izaten dela munduko izurrite kasuen %98. Edozein laguntza ongi etorria izango da.

Question: Zer gordetzen dute bere baitan Madagaskarreko arratoi beltzek?

Choices:
- Afrikako orain 80 milioi urteko izurriteak.
- Egungo Afrikako izurrite kasu ugarien jatorria.
- Afrikako epidemien bakterioen %98a.
- Uhartera itsasoz iritsitako bakterioa.


Question: XX. mendeko 20ko hamarkadaz geroztik gertatu den bilakaera zergatik da garrantzitsua?

Choices:
- Harrezkero arratoiak ez direlako hiltzen.
- Arratoiek izurrite gehienen aurkako defentsak garatu dituztelako.
- Rattus rattus espezieko ale gutxi bizi direlako.
- Bakterio eramaileak ikerketarako baliagarri izan daitezkeelako.EGA  •  ATARIKO PROBA  •  Azterketa eredua-2


Context:
Algen eta oskoldunen arteko sinbiosia aurkitu dute
Ambystoma maculatum arrabio motadunaren enbrioiek zelulen barruan eratzen dute sinbiosi- harremana Oophila amblystomatis algarekin. Zehazki, mitokondrioen ondo-ondoan aurkitu dituzte algak Kanadako Dalhousic Unibertsitateko ikertzaile batzuek. Alga arrautzen kanpoko gelatinan egoten dela aspalditik zekiten zientzialariek, baina orain arte inoiz ez zuten ikusi horrelakorik zelulen barruan.
Igorritako fluoreszentziaren irudiak aztertzean ohartu ziren ikertzaileak enbrioien zelulen barruan klorofila egon zitekeela. Ondoren, mitokondrioak algen ondoan zeudela ikusi zuten transmisioko mikroskopio elektronikoz. Adierazi dutenez, horrek iradokitzen du algek fotosintesi bidez sortutako azukreei eta oxige-noari ateratzen dietela probetxua mitokondrioek.
Sinbiosi-harreman hori sakonago ezagutzeko ikerketetan, ikusi dute nerbio-sistema eratzen hasten den garaian sartzen direla algak enbrioi-zelulen barruan. Horregatik uste dute ikertzaileek ez zaiela lehenago antzeman; izan ere, normalean garapenaren lehenagoko faseetan aztertzen dira enbrioiak.
Gainera, adierazi dute litekeena dela amaren "opari" bat izatea algak. Izan ere, alga berdinak aurkitu dituzte enbrioi-zeluletan eta arrautzak jarri dituen emearen obiduktuan, arrautzak obulutegitik kanpoaldera eramaten dituen hodian.

Question: Non aurkitu dute, oraintsu, algen eta ornodunen arteko sinbiosi-harremana?

Choices:
- Ornodunen nerbio-sisteman.
- Arrabio motadunaren zelulen barruan.
- Ornodun emearen obulutegian.
- Ornodunen arrautzen azalean.


Question: Noiz sartzen dira algak ornodunen enbrioi-zelulen barnean?

Choices:
- Ornodunen nerbio-sistema eratzen hasten denean.
- Ornodun emeek arrautzak jartzen dituztenean.
- Algak fotosintesia egiten hasten direnean.
- Ornodunek algaren bat irensten dutenean.


Context:
Gaixotzea debekatuta dago
Acquapendente herriko alkate Alberto Bambinik ediktu polemikoa argitaratu du: herritarrei ez gaixotzeko agindu die. Hots, ospitalera joatea eskatzen duten gaixotasunak saihestu beharko dituzte herritarrek, batik bat kasu larriak badira. Agindua betetzen ez dutenak, herritik 30 bat kilometrora dagoen Belcolle ospitalera eramango dituzte indarrez edota gaixotasunaren larritasunaren araberako isuna ezarriko diete. Hala badirudi ere, alkatea ez da erotu. Aitzitik, herriaren interesak defendatzeko hartu omen du neurria, probokazioak arreta gehiago piztuko duelakoan. Acquapendenten badute ospitalea, baina eskualdeko gobernuak hura ixteko agindu du. Hala, datorren urte hasieratik aurrera, larrialdietako zerbitzua besterik ez dute izango herrian. Alkatea ez dago ados neurriarekin, eta eskualdea uzteko aukera ere aipatu du. Lazio eskualdean dago Acquapendente, eta nahiko gertu dagoen Unbria eskualdearekin batzearen alde agertu da. Lazioko alkate ugari agertu dira kexu eskualdeko gobernuarekin. Izan ere, eskualde berean dagoen Erromak jasotzen ditu diru sarrera gehienak, gainontzeko herrien kaltetan.

Question: Esaldi hauetako zein EZ da egia?

Choices:
- Lazioko alkate asko ez daude ados Acquapendente herriko alkatearekin.
- Acquapendente herriko alkateak ez gaixotzeko agindu die herritarrei.
- Eskualdeko gobernuak agindu du Acquapendenten duten ospitalea ixteko.
- Lazio eskualdean dago Erroma, eta hark jasotzen ditu diru sarrera gehien.


Question: Eskualdeko gobernuarekin ados ez, eta zertarako da prest Acquapendenteko alkatea?

Choices:
- Herriko gaixoak Unbriako ospitaletara eramateko.
- Lazio eskualdea utzita Unbria eskualdearekin batzeko.
- Erromak jasotzen dituen diru sarrerei muzin egiteko.
- Acquapendente herriko larrialdietako zerbitzua ixteko.