From: nholmes@leven.appcomp.utas.edu.au (Neville Holmes)
Subject: Re: Esperanto kaj la reto
Organization: University of Tasmania at Launceston
Distribution: inet
Date: Wed, 27 Jan 93 02:04:01 GMT

===============================================================================
Sube Latina Literumado :    Temo - "litero montras sonon, sono montras literon"
  dj -> gh xg gx ^g g^             q -> ch xc cx ^c c^  (kiel pinyine)
  hj -> hh xh hx ^h h^             x -> sh xs sx ^s s^  (kiel pinyine, hispane)
  zj -> jh xj jx ^j j^             w ->  u xu ux ~u u^  (kiel pinyine, angle)
===============================================================================

Mi tre dankas Steve Brewer <brewer@cs.wmich.edu> pri lia afixo 
<1993Jan18.135552.173@sol...> (vere mi flamis do vi reflamis - regale
se ne agrable), Derek Roff <derek@triton.unm.edu> pri <1jesv5INNoc1@
lynx...> (admirinde trankvila k prudenta), kaj Mike Urban <urban@
cobra.JPL.nasa.GOV> pri <199301181631.AA29563@rand.org> (angle, kvankam
mi kredu ke vi bone legas esperante do mi verkos tiel, nun pli facile qar
mi entajpis la Fundamenta Universala Vortaro). Ree mi dankas ilin, sed
mi ankoraw malxata la Esperantan reton.  Mi diru kiale.

P R I   K I U J   N I   D E B A T A S  ?

Ni komencu kun la tria ero el la Dereka disdivido, "tiuj kiuj agnoskas
ke Esperanto estas plibonigebla."  Derek donas sep gamojm pri tiu ero
"por kompreni la debaton". Mi konsideros ilin post mi proponintos kaj
konsiderintos pluan disdividon (de la tria ero), jene.

1. Tiuj kiuj newtralas pri xandjoj,
2. Tiuj kiuj deziras xandjita Esperanto,
3. Tiuj kiuj deziras xandjita Esperanta uzado sed nexandjita Esperanto, kaj
4. Tiuj kiuj maldeziras iajn xandjojn.

Rimarku, qi tia disdivido prias sentojn. La Derekaj ne prias sentojn. 
Iele, xajne Steve iome anas la unuan grupon, sed Derek kaj Mike anas
la kvaran. Qiu opinias ke mi anas la duan. Mi vidas min ani plejparte 
la trian.  Kial ?  Paciencu, mi petas.

K I A L   S E N T A S   P R I   E S P E R A N T O  ?

Multe da homoj venas al E kiel idealistoj, mi kredas, aw poste idjas tian. 
Kia idealo ? (Via demando, Mike !) La Zamenhofa tawgus, eq pravus.

El "L'Espero" el Zamenhof, jen.
    Sur newtrala lingva fundamento,
    Komprenante unu la alian,
    La popoloj faros en konsento
    Unu grandan rondon familian.

Notu, newtralo idealas, ne perfekto. Ankaw, kompreneble, efikeco idealas.

Iom da niaj retaj Esperantistoj subtenas tian idealon.  Bone !  Tiele, 
la kvara grupo (kaj Mike?) maldeziras iajn xandjojn eble qar ili opinias 
ke xandjoj prokrastus Esperantan disvastigon.

Iom da niaj retaj Esperantistoj ne subtenas tian idealon.  Nature !  Tiele, 
la unua grupo (kaj Steve?) newtralas pri xandjojn eble qar ili lernis 
Esperanton hobie, kaj kredas ke xandjoj okazos nature. Sed se idealistaj 
Esperantistoj kunsentus kaj decidus pri malnaturaj xandjoj, almenegaw 
senidealistaj ne kontrawu, juste.  Aliele, ili devus lerninti naturan 
lingvon.

K I E L   A T I N G I   L A   I D E A L O N  ?

Tra cent jaroj, Esperantujo ne atingis la idealon.  Aw la lingvo ne tawgas,
aw la movado ne tawgas, aw ambaw. Dum mia Esperantuja ano, mi opiniidjis
ke la movado ne tawgas. Simil Mike mi kredas ke la nuna Esperanto sufiqas
atingi la idealon. La nuna Esperanto dawru. 

Kaj la movado ?  Klare, dji ne efikas atingi la idealon. Dum mia Esperantuja
ano, mi rimarkis ke Esperantujo efikas kiel klubo pro hobiistoj. Qiuj
laboroj prias la lingvon, ne la idealon.  La movadon idealas restigi
Esperanto krom malxprucaj aldonoj.  La movado ne scias kiel vendi Esperanton
krom kiel hobion. Ankoraw mi ne legis Esperantan artikolon pri qi tio.
Do mi pensis ke la movadon ne interesas la tutmondaj popoloj.

Kiam mi trovis s.c.e mi djojis. Mi pensis ke djin anu multe da agemaj
idealistoj. Mi esperis ke la reto komencis montri Esperantujon kiel eblas
vendi Esperanton. Sekve min malfeliqigas. Mi esperintis trovi diskutadon pri
atingi la idealon, sed mi trovis agojn ke xajne kontrawas la idealon.

Kiel miaopinie la idealon povus atingi ?  (Mi esperas ke s.c.e-aj idealistoj
diskutos qi tion.)  Ni ne devas xandji Esperanton. Sed ni ja devas montri
djin newtralan kaj plej lerneblan.  La nuna uzado, Esperantuja kaj reta,
montras djin Ewropemegan kaj malsimplan tial malfacile lerni.

L A    A B O C O

La aboco pleje efikas jesigi aw neigi popolojn pri Esperanto, precipe 
junulojn, kiuj neniam vidis Esperanton. Se dji aperas fremdan, dji igas neeme.

Se la rigardanto neniam vidis la latinan abocon, tial djin igas malfacilega.
Ankaw malnewtrala. Eq se la rigardanto bone scias la latinon abocon,
Esperanto ankoraw xajnas fremdan qar la du superscribatajn makulajn de
Esperanto ne uzas alia ajn lingvo. En tiuj landoj kie Esperanton bezonas,
Esperanton ne povas presi aw tajpi, precipe en lernejoj.

Law Steve, la reto evitis "sencelan kaj senqesan babiladon pri
literumado ...".  Kaj s.c.e montris al leganto, kiun eble interesas lerni
Esperanto, diversajn arbitrema literumadojn. Rekrutaton perdis. Klare
qi tie s.c.e perfidas la Zamenhofan idealon.  (Pasante, konsideru la retajn
agojn pri ISO 8859-3. Kian lingvon montris ?  Perfido !)

Qiuj landoj kiuj uzas la latinan abocon uzas aw almenaw uzeblas la dudekses 
nudajn literojn.  Pro la Zamenhofa idealo kaj efikeco, necesas literumado 
kiu uzas nur tiujn literojn tiele litero montris sonon kaj sono montris
literon.

(Notu qi tie ke ASCII ne temas. Ankaw, diri "tehjnologio solvos
la problemon" bonas se vi havos la tehjnologion. Sed la popoloj kiuj
pleje bezonas Esperanton ne havos djin. Do tehjnologiaj flikoj ne
newtralas.)

Tamen, xandji la abocon egalas xandji Esperanton, qu ne ?  Ne !
La aboco de lingvo similas la vestojn de homo. Ilia xandjo xandjos
ilian aperecon sed ne ilian efektivecon. Ankaw, pro la newtraliga
idealon, Esperanto devu havi literumadojn pro nelatinaj abocoj.
Tra la reto, s.c.e povus helpi Esperantujon trovi qi tiujn.

P L I    P R I    N E W T R A L E C O

Newtrali signifas trakti egale diferencajn grupojn de popoloj. Klare
Esperanto traktas virojn kaj virINojn nepre inegale, nur krom tiaj nomaj
duopoj kiaj Vilqjo/Vilnjo.  Sendube se ni havas "patrino", ni povas
havi "patriqo" sen efektive aldonatas iun al Esperanto. Xandjus la uzadon,
ne la lingvon. (Mi troigas, sed nur ete.)

Newtrali signifas traktpeni egale faklertulojn kaj iliajn neanojn.
Esperanto pendevus klarigi faksencojn aliele tegitajn aw almenaw kovritajn
per ista xirmema termaro. Do kiam mi vidis, antaw sep aw naw monatojn,
ke la s.c.e-a reto serioze enportantis ilian Anglan komputilan termaron,
mi ege xagrenidgis, mi qesis legi s.c.e-n. Nun, kiam mi revenis kaj sugestis 
iujn newtralajn komputilajn termojn (vidu 1993Jan18.043207.14757@
cam.compserv.utas.edu.au, tielere prioj -> data, priero -> bit, ktp), 
qu ilin konsideras s.c.e ?  Ne ajn !

Newtrali signifas trakti egale diferencajn etnajn grupojn. Tiel Esperanto
celas, tial Esperanto ekzistas kaj devus uzati.  Kaj ni petas aliujn lerni
"lundo, mardo, merkredo" kaj tiel plu. Qi tiuj ne egalas etne. Male !
Sed ni ne devu formeti tiajn vortojn. Ni povas kunmeti nunajn radikojn pro
lernado kaj interetna dirazjo, kaj tenas lundon ktp pro kleraj aw
latinide parolantaj Esperantistoj.  Kiujn nunajn radikojn povus ni kunmeti
qi tie ?  Proponeme, tagunu, tagdu, tagtri, kaj tiel plu. (Mi afixos poste
pri qi tio.)  Notu bone ke dum la traktado newtralidjas, ankaw la lernado 
pli facilidjas kaj Esperanto pli efikidjas pro la idealon.

P L I    P R I    E F I K E C O

Esperanta efikeco venos el plisimplidja uzado.  Simpleco venas el preferemado 
pri ebeneco kaj reuzeco, kaj el evitemado pri sedoj kaj arbitreroj.
Tiele, se ni uzas "patro/patriqo/patrino", ni uzas la saman
formon kaj virine kaj viriqe, sensede.  Ankaw ni ne plu bezonas la sedan
"ge" qar ni dirpovas "patroj" anstataw "gepatroj".  (Certe, Esperantaj
kleruloj ankoraw dirpovus "gepatroj" inter si, sed lernuloj ne devas !)

Claude Piron en "La Bona Lingvo" skribis pri la efektiva simpleco de
Esperanto. Li montris ke neEwropanaj Esperantistoj konstruemas signifojn
kunmete, dum Ewropanaj enportemas vorte.  Apere, komputulaj ankaw tielas.
Domadjas car, law Piron, konstruado pli efikas ol enporto.  Li diris vere.

L A    S E P     D E R E K A J    G A M O J

Mi dirpovas pliege, sed mi esperas ke miaj lokojn tra la sep gamoj 
klaridjas.  Tamen memoru ke la gamoj prias kredojn, kvankam mi skribis
supere pri sentoj.  Tial la gamoj malpli gravas al mi ol miaj proponitaj
disdividoj.

1. Mi kredas ke pretigi Esperanton por djenerala akcepto ne necesas
   antaw fari ion alian.  Eble dezirecas pretigi E-an uzadon, eble ne.

2. Mi kredas ke ne necesas grandskalaj xandjoj Esperante, sed jes
   Esperantuje (montrotaj rete ?).

3. Mi kredas ke Esperanto havas tawgan karakteron (kiel ajn qi tiu signifas).

4. Mi kredas ke tiu karaktero unikemas gramatike, kaj ewropas vorte.

5. Mi kredas ke Esperanto kaj skemismas kaj naturas.  Kiae signifas ?

6. Mi kredas ke interkonsento kaj unueco pri Esperanto necesas.
   Vidu al kiu okasis pri Ido !

7. Mi kredas ke devas kaj povas fari ion por efktivigi xandjojn, kvankam
   ne al Esperanto sed al Esperantistoj.  Tiele (nun mi petu pardonon,
   Derek, qar mi baldegaw flamos vin) mi malxategas kredon ke ni prokrastu
   "djis kiam la mondo deziras internacian [interetnan?] lingvon."
   Qi tian xandji ni devu qar la mondo deziras neniun. Ni devu vendi
   Esperanton al la mondo, qar la mondo nenie venos al ni. Nia vojo
   qi tiau, tamen malrapidos kaj malfacilos. (Qi tie fias la aldirazjo.)

Mi esperas ke la superazjo maldemandas Steve, Derek, kaj Mike.  Ankaw
mi esperas ke legantoj povas kompreni mian Esperanton - pleje dji venis
el la Fundamenta Universala Vortaro.

Steve, mi bedawras ke mia literumado doloras vin. Mi kredemas ankaw ke
vi trovis djin "strangan kaj arbitran". Mi petas pardonon ke mi ankoraw
skribis tiele, kvankam mi maldeziras faridji "la retdio[n?] kiu devigos
qiujn uzu".  Tamen, mi esperas ke vi plaqas ke mi idjis enanon.
Ankaw mi bedawras ke Edelmiro kolerigas vin. Li aw xi ne malkolerindas.  
Fine, mi ne skribis ke vi (ne ci, vi) malxparas viajn agojn (ne ajn), 
sed vian glorecan eblecon.

Derek, mi esperas ke vi ne sentos ke vi perdis tempon se vi legas qi tiu
afixon.  Eble vi komprenos pli bone miajn pensadojn kaj kredojn, eq se
vi ne pensas kaj kredas tute simile.

Mike, mi kredemas ke ni konsentemas. Mi esperas pravi. Pasinte, miaj  
komentarioj qirkaw la FAQ priis la retan konsentadon al malnewtraleco,
ne priis viajn FAQajn klopodojn - mi konfesu ke mi ne detale legis
la FAQon.  Mi ne scias multon pri la Akademio, aw eq pri UEA. Sed mi ja 
scias ke Esperantujo iras nenie, kaj mi kredu ke la Akademio kaj UEA kulpas.
Eble ni povas plibonfari, kaj montri nian vojon al Esperantujo. Mi rimarkis
ke John Wells legas s.c.e --- eble li bezonas nian helpon.

Newsgroups: soc.culture.esperanto