From: jos@and.nl (Jos Horsmeier)
Newsgroups: nlnet.misc
Subject: Re: Onze ij.
Date: 1 Oct 92 09:54:21 GMT
Distribution: nlnet
Organization: AND Software BV Rotterdam

In article <BvE2Kp.Ho4@rivm.nl> a3@rivm.nl (Adri Verhoef) writes:
|zoelen@rulfsw.leidenuniv.nl nogmaals gequote:
|>of de ij nu een letter is of twee: hmmmm fonetisch is het duidelijk
|>-een- klank.... dus ik neig tot esther's  standpunt, maar als iets
|
|*Een* klank?  Bij mij *klinkt* het als "ij-i:" (of "e-i:").  Is de ij
|een samengestelde klank, een (1) klank, of zijn het twee klanken?

De letter `ij' lijkt fonetisch gezien een diftong. Echter, een diftong is een 
klank, bestaande uit twee klinkers. Officieel kent de Nederlandse taal
de volgende diftongen: `ui', `ei', `au' en `ou'. Het leuke van een diftong
is, dat je diftongen niet kunt uitspreken zonder de stand van je mond
te veranderen. Probeer het maar eens: bij een `aa' klank kun je domweg
met je mond open blijven zitten, zoniet bij een `ou' klank: aan het
eind van die klank _moet_ je je mond wel een beetje meer dicht doen.
Om deze reden wordt bijvoorbeeld de `oe' klank niet tot de diftongen gerekend.
Als het symbool `ij' een (1) letter is (zou zijn,) dan is strikt gesproken
(volgens de definitie ervan) het geen diftong.

Deze hele discussie is op gang gekomen omdat de vorm van de letter `ij'
zo ongelukkig gekozen is. Op (oude) typmachines komt er nog wel een toets
voor met het symbooltje `ij' (`y' met puntjes erop.) Zettechnisch is
dit heel lelijk, want alle andere letters staan op gelijke afstand van
elkaar op het papier, alleen die `i' en `j' gelijkende combinatie vertoond
een sterke mate van `kerning.' `Kerning' is een trucje uit de zetwereld
om twee letters een beetje over elkaar heen te schuiven. Bijvoorbeeld
een `A' en een `V' lenen zich hier prachtig voor; de `V' hangt a.h.w.
een beetje over de `A' heen. Het netto effect is dat de hoeveelheid
wit-oppervlakte tussen de letters gelijk is, waardoor er een rustig
leesbeeld ontstaat. Zoniet bij een typmachine waarbij je de `ij' toets
zou gebruiken: de `i' en `j' symbooltjes staan dan veel dichter tegen
elkaar aan dan de andere symbooltjes. Om deze reden wordt iedereen
aangeleerd om de aparte toetsen `i' en `j' te gebruiken om de letter
`ij' te representeren.

In een aantal postings is verteld dat het hier om een ligatuur zou gaan.
Strikt gesproken is dit niet helemaal juist, ook al lijkt het er wel op.
Een ligatuur is een samensmelten van twee muzieknootjes. Beide balletjes
van de nootjes delen een stafje: eentje links en eentje rechts ervan.
Deze notatie wordt gebruikt om een syncope aan te duiden. Het dichter
tegen elkaar aan plaatsen van de `i' en de `j' deeltjes heet `kerning,'
de letterdelen raken elkaar net niet.

De letter `y' is niet gelijk aan de letter `ij,' dat kun je al horen
aan de naam van de letter: `i-grec' of `griekse ij' of `ypsilon.'
Die letter hebben we gewoon gepikt om te voorkomen dat we woorden
als `psichologie' of `xilofoon' zouden moeten schrijven. De benaming
`upsilon' refereert ook een beetje aan de Germaanse uitspraak (en
wellicht de oud Nederlandse uitspraak ... ?) waar psychologie wordt
uitgesproken als `psuchologie.' 

Dat we een zooitje ervan maken is wel duidelijk: het telefoonboek
gebruikt verschillende plaatsen in het alfabet voor de `ij:' ergens
in het hoofdstukje `I' en ergens na de `X'. Ik heb momenteel een
woordenboekje voor me waar de `ij' als 25ste hoofdstukje is opgenomen,
maar waar bij de verklaring van de letter `y' wordt vermeldt: `de
25e letter.' 

Misschien moeten we de `Z' een plaatsje naar achteren schuiven en
daar dan de `Y' plaatsen, achter de `IJ.' Ik ben geneigd om de `ij'
als een (1) letter te zien. `Bewijzen' kan ik echter niet ...

groetjes,

Jos aka jos@and.nl
Newsgroups: nlnet.misc