From: wupper@sci.kun.nl (Hanno Wupper)
Subject: ij, ue, s, sz - Die Wahrheit
Organization: University of Nijmegen, The Netherlands
Distribution: nlnet
Date: Sun, 4 Oct 1992 10:12:59 GMT

In <1992Sep29.213347.1@research.ptt.nl> walvdrk_r@research.ptt.nl writes:


>Telefoonboeken maken er helemaal een rommeltje van. Bij de straatnamen worden 
>alle ij's rucksichtlos vervangen door een y. 
           ^^^^^^^^^^^^

Dit woord doet mij vaag denken aan een woord uit de Duitse taal, 
namelijk 'ruecksichtslos'.
Daaraan kun je zien dat ook het Duits last heeft van de op nlnet behandelde
problemen:

1.
De eerste klinker in dit woord wordt uitgesproken als het Nederlandse "u",
terwijl de Duitse letter 'u' als een Nederlands "oe" wordt uitgesproken.
De Duitse letter voor de klank die klinkt als de klank van de
Nederlandse letter "u" is, als je begrijpt wat ik bedoel, en ligatuur,
en wel een 'u' met iets erop dat op een trema lijkt. 
Het is echter geen trema maar eigenlijk een piepkleine 'e'; 
immers, als je het 'u' als  in 'Buch' (d.w.z. het "oe" als in "boek") 
bij het uitspreken mengt met een heel klein beetje 'e' (of "e"), dan krijg 
je de bewuste klank. (Je moet het wel goed doen!)
In oude boeken en handschriften kun je soms die kleine 'e' boven een 
'a', 'o' of 'u' duidelijk zien. Thans schrijft men echter gewoon twee puntjes.
Als je het gewenste effekt met een tijpemachine, computer of wryfletters
niet weet te bereiken, moet je gewoon een 'e' achter de 'u'
plaatsen, dus: 'Ruecksicht bitte!'. Volgens mij is er met de "ij" bijna
hetzelfde aan de hand, al klinkt het anders.

2.
De eerste 's' in 'ruecksichtslos' is geen aanduiding van tweede naamval
of meervoud of van iets anders grammaticaals. Het staat er gewoon omdat
wij het moeilijk willen maken: 'ruecksichtslos', 'lustlos', geen mens die
er iets achter zoekt.

3.
Een interessant geval is echter 'masslos': 'Mass' (uitgesproken als "Maas")
schrijf je met een ligatuur van een ouderwetse lange 's' (een 'f' zonder 
streepje) en een gewone 's'.
Deze ligatuur noemen jullie schijnbaar "ringel-s", terwijl wij ze 'Eszet'
noemen omdat ze in de (thans ongebruikelijke) Suetterlin-handschrift 
iewat op een lange 's' met een 'z' lijkt. Op zg. geavanceerde
apparatuur die deze ligatuur dus niet kan produceren, dien je een gewone
dubbele 's' te schrijven. Het leuke is dat juist de mensen die het ding
keurig "ringel-s" noemen, vaak trachten het door "sz" weer te geven,
hetgeen gewoon verkeerd is, want het heeft niets met 'z' te maken.
Ook het griekse beta, dat in je in duitstalige gebruiksaanwijzingen van
Japanse apparaten nogal vaak i.p.v. een Eszet tegenkomt, heeft niets met een
dubbele s te maken.

4.
En nu mijn vraag aan alle "ij"-specialisten: Is de Eszet een letter? Het is
een ligatuur uit een dubbele s, en je mag hem overal door 'ss' vervangen.
Maar, als je hem WEL gebruikt, moet je get goed en vooral konsistent doen:
'Das Schloss' (het slot, uitspraak "Sjlos"), 'der Schoss' (de schoot, uitspraak
"Sjoos") - als je ueberhaupt aan eszetten doet, moet je ze in beide woorden
gebruiken. In het meervoud is het anders:
'Die Schloesser' MOET met een dubbele 's' worden geschreven, een eszet is
hier fout omdat de 'oe' kort is.
'Die Schoesse' echter schrijf je met een eszet omdat de 'oe' lang is; een
dubbele 's' mag je hier alleen gebruiken als je in je gehele tekst nooit een
eszet gebruikt.

ALS de eszet in je alfabet zit, DAN is-ie een letter
(en als zulke aan alle spellingwetten onderhevig); 
ALS je alphabet echter geen eszet bevat, DAN is-ie een ligatuur (van twee 's').

Volgens mij is het met jullie "ij" niet anders en zijn nlnetters gewoon
regelzuchtig.


Hanno Wupper, KU Nijmegen
wupper@cs.kun.nl