From: KELLY@SUVM.SYR.EDU
Newsgroups: soc.culture.turkish
Subject: Bir Suikasdin Hatirlattiklari
Date: 25 Jan 1993 11:13:54 -0600
Organization: UTexas Mail-to-News Gateway
NNTP-Posting-Host: cs.utexas.edu

   17 Haziran 1926'da Cumhurbaskani M.Kemal Pasa'ya ''suikast yapilacagina
dair bir ihbar'' yapildigi soylenir ve bu ihbara dayanilarak 3 Haziran
1925'de Bakanlar Kurulunca kapatilmis olan Terakkiperver Cumhuriyet
Firkasinin ileri gelenleri tevkif edilir.

   Bu tevkif edilenler arasinda bircok milletvekili ile Istiklal Harbinin
onde gelen komutanlari da vardir.

   TCF ileri gelenleri Istiklal Mahkemesine verilir. Mustafa Kemal
verdigi beyanatlarda, ''Istiklal Mahkemesinin kararlarini sukunetle
beklemek gerektigini'' soyler. Soyler ama, kendisi bu tavsiyeye pek
uymaz. Yalcin Kucuk, (Turkiye Uzerine Tezler) kitabinda hadiseyle
alakali olarak sunlari anlatiyor:

  <<..Mustafa Kemal'in kendisi, pek tavsiyelerini ciddiye almiyor.
Istiklal Mahkemesi'nin sonuclanmasini pek oyle sukunetle bekleyemiyor.
Izmir Suikastini duzenleyenlerle birlikte mahkeme onune Terakkiperver
Cumhuriyet Firkasi yoneticileri, Ali Fuad Pasa, Kazim Karabekir Pasa
ve digerleri de cikariliyor. Sorgusu sirasinda, Kazim Karabekir,
''Parti kurdurmak hukumetin elinde idi; oysa ki kurulurken cesaret
verenlerin basinda hukumet vardi.'' diyor. Mustafa Kemal, Kazim
Karabekir'in boyle konusmasina musaade ettikleri icin, Istiklal
Mahkemesine cok kiziyor ve Mahmud Gologlu, cesitli anilara dayanarak
yaziyor:

   ''Cesme'de bulunan Mustafa Kemal Pasa, Kazim Karabekir Pasa'nin
bu sozlerini duyunca cok sIkIldI ve boyle bir konusmaya musaade ettikleri
icin de Istiklal Mahkemesine kizdi. Mahkeme kurulunun Cesme'ye getirilmesini
emretti. O gece verilecek baloya cagrilmak bahanesiyle Istiklal Mahkemesi
Cesme'ye getirildi. Mustafa Kemal Pasa onlari, balo salonunun yaninda ki
bir odaya aldi ve cok sert bir sekilde azarladi. Mahkeme kurulunun artik
baloda duracak hali kalmadi. Mustafa Kemal Pasa'nin onunden gecip gitmeye de
cesaret edemedi. Pencereden atlamak suretiyle ancak disariya cikabildiler
ve kimseye gorunmeden Izmir'e gittiler.''(Mahmud Gologlu, Devrimler ve
Tepkileri, s.104) Istiklal Mahkemesi uyelerinden ve pencereden kacanlardan
Kilic Ali, anilarinda, Istiklal Mahkemesine isim aranirken ''Teror Mah-
kemesi'' ismi uzerinde duruldugunu  belirtiyor.

  Pencereden kacmasina ragmen Istiklal Mahkemesi, teror uygulamasinda
kusur etmiyor. 1926 yilina ait Millet Meclisi tutanaklari alti mebusun
asildigini kaydediyor. Ancak Turkiye'de sadece mebuslar asilmiyor.
Mustafa Kemal, bir suikast tesebbusu ile en cok magdur gorundugu bir
sirada, tum burjuva rakipleriyle hesaplasmayi unutmuyor. Terakkiperver
Firkasi, daha baska bir deyisle, bir-iki yil oncesinin ''mebus pasalar''
sorununun kahramanlari ile, Huseyin Rauf Bey, Kazim Karabekir ve Ali Fuad
gibi Kurtulus savasinin unlu isimleri ile nihai hesaplasmasini yapiyor.>>

                    (Yalcin Kucuk, Turkiye Uzerine Tezler, c.2, s.618)


        KAZIM KARABEKIR PASA IDAM EDILMEKTEN NASIL KURTULDU
        ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

  Ugur Mumcu kitabinda sunlari anlatiyor:

  << [Karabekir'in] Kizi o gunleri soyle anlatir:
     ''Ismet Pasa'nin cayina cagiriyoruz diye Etlik'te ki evinden
almislar Izmir'de Elhamra sinamasinda ki mahkemeye cikarincaya kadar
tahtakurulari icinde Emniyet Mudurlugunde yerde yatirmislar. Yukarida
bir pencere varmis, o pencereyi de demirle kapatmislar. Pencereyi de
civilemisler. Yer siltesi vermisler. Mahkeme basliyor, salon subayla
dolu. Mahkeme Baskani Kel Ali subaylara oturun diyor, oturmuyorlar.
Karabekir Pasa donmus, eliyle isaret etmis, oturmuslar. Mahkeme olurken de
ucaklar ucabilecekleri en alcak seviyeden ucmuslar. KARABEKIR SUCSUZ,
KARABEKIR SUCSUZ diye kagitlar atmislar.
   Beraatindan sonra cok tezahurat yapilmis. Beraat ettigi zaman halk
galeyana gelmis.''>>
                         (Ugur Mumcu, Kazim Karabekir Anlatiyor, s.155)

             MUSTAFA KEMAL SUCSUZ INSANLARI ASTIRDI
             ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

  Izmir Suikasti bahanesi ile tevkif edilenlerden Kazim Karabekir,
Cafer Tayar (Egilmez), Ali Fuad (Cebesoy) ve Refet Bele ordunun baskisi
neticesi beraat edecek, ama TCF milletvekillerinden altisi idam edilecekti:

    (1) Izmit Mebusu Sukru
    (2) Saruhan Mebusu Abidin
    (3) Eskisehir Mebusu Albay Arif
    (4) Istanbul Mebusu Ismail Canbolat
    (5) Sivas Mebusu Halis Turgut
    (6) Erzurum Mebusu Rustu Pasa

  Istklal Mahkemelerinde muhakeme edilenler icerisinde, Maliye Naziri
Cavid Bey ve arkadaslari da vardi. Bunlar Ittihatci idi. Suikastla bir
munasebetleri oldugu ispatlanamadigi halde asilmislardi. Bir ansiklopedide
bu mesele hakkinda sunlar yazili:

  <<Davanin Ankara safhasinda ise, 'Kara Cete' diye anilan esbak Maliye
Naziri Cavid Bey ve arkadaslari yargilanmislar; suikastla dogrudan
iliskileri kanitlanmaksizin, gesmisin hesabi ve gelecegin endisesi ile
iclerinden dordu asilmislardir. (Cavid Beyden baska, Dr. Nazim, Ardahan
Mebusu Hilmi ve Nail Beyler). Eski Basvekil Rauf (Orbay) Bey de (giyabinda)
[O esnada yurt disinda bulunmaktaydi] on yil kalebentlige mahkum
edilmistir.>>

                      (Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, c.4, s.943)


                MEHTAP SEYRI GIBI IDAMLIK SEYRI
                ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^


  1920'li senelerin sonlarini Ankara'da yasayan Munevver Ayasli bir
gunluk gazetede su hatirasini yazmisti:
  <<26 Agustos 1926 gecesi hafizalardan silinmeyecek bir gecedir.
Bu gece, Izmir suikasti dolayisiyla idama mahkum edilenlerin asilacagi
geceydi ve Celal Bey (Bayar), Is Bankasinin kurulus yildonumu oldugu
icin Ataturk Orman Ciftliginde bir ziyafet veriyordu. O gece Cavid, Sukru
ve Dr.Nazim Beyler asilmislardi ve Dr.Nazim Bey, Tevfik Rustu Bey'in
bacanagi oluyordu. Tevfik Rustu Bey, o gece buyuk bir medeni cesaret
gostermis ve ziyafete katilmamisti. O yillarda Gazi'nin [Mustafa Kemal'in]
bulundugu bir davete gelmemek bir cesaret isi idi. Gece yarisindan sonra
Kilic Ali Bey, davette bulunanlara idam edilenleri gormek icin idam yerine
gitmeyi teklif etmis ve hazirunun [orada bulunanlarin] onemli bir kismi
$en-$atir gitmislerdi. Ben gitmedim, daha dogrusu gidemedim.>>

                (Munevver Ayasli, Tercuman Gazetesi, 21 Agustos 1986)


  Hadisenin uzerinden 60 sene gectikten sonra yazilan su hatira,
gercekten de vicdan sahiplerinin ruhunu tiksindirmeye yetecek caniyane
bir vahsetten baska birsey midir ?

  Izmir suikasti meselesiyle  alakasi bulunmadigi Istiklal Mahkemesi
Reisi Ali Cetinkaya'nin da itirafiyla sabit bulundugu halde Dr.Resit Galip
ile Kilic Ali'nin iki mahkeme uyesi olarak ikiye bir ekseriyet temin edip
astiklari eski Maliye Naziri Cavid Bey'in bu meselede bigunah olarak
cekildigi sephada ki cesedini ''zevk'' icin seyretmeye giden insanlarin
halet-i ruhiyesini acaba hangi kelimelerle tarif etmek icab eder ?

  Gece yarisina kadar baloda icip, dans edip eglenen; gece yarisindan
sonra da mehtap seyrine cikar gibi cesed seyrine cikan zihniyetin ne
kadar hasta ve mustehcen oldugunun takdirini vicdan ve insaf sahiplerine
birakiyorum.

Nejat