From: wupper@sci.kun.nl (Hanno Wupper)
Subject: Duits in Nederlandse kranten
Organization: University of Nijmegen, The Netherlands
Distribution: nlnet
Date: Sun, 13 Sep 1992 15:20:44 GMT

Jos de Man heeft voor de lezers van Intermediair ("Tegen de stroom in/3, 21. 
aug. 1992) proza van de hand van een Duitse ambtenaar overgeschreven:
"Wegen des geplanten Aufstellung der Moebel ins Ernst Moritz Arndt Haus 
sollen - der vorrangigen Sicherung des originalen Substanz und dez ebenso 
grundsaetzlicher Bemuehens um der Erhalt bzw. Regenerierung der 
Originalpolitur grundsaetzlich nachgeordnet - auffaellige Fehlstellen unter 
dem Prinzip der generellen Reversibilitaet ergaenzt werden."
Jos de Man is "in die tekst blijven hangen als in prikkeldraad", en dat 
verbaast mij niet. Ik heb namelijk nog nooit zo veel verkeerd Duits op 'een 
hoop gezien. De betrokken ambtenaar moet een zwaar taalgestoord geval zijn, 
een waardevolle vondst voor de neurologie en psychiatrie. Het is de moeite 
waard, zijn fouten te analyseren.
"Wegen des geplanten Aufstellung": 'Wegen' regeert de tweede naamval maar 
wordt thans ook vaak met de derde naamval gebruikt, 'des' is tweede naamval 
mits mannelijk of onzijdig. Misschien geloofde de ambtenaar dat 'Aufstellung' 
k mannelijk of onzijdig is (terwijl alle woorden op '-ung' in het Duits 
vrouwelijk zijn) - maar dan had hij moeten schrijven: "Wegen des geplanten 
Aufstellungs". Korrekt is "Wegen der geplanten Aufstellung" - waarbij het 
trouwens in het midden blijft of de tweede dan wel derde naamval bedoeld is. 
Binnen een zinsnede van maar drie woorden is het voorwerp 'Aufstellung' van 
geslacht en daarenboven van naamval veranderd - een in de taalpsychologie 
uitermate zelden gesignaleerd verschijnsel. 
"Aufstellung ins I Haus": Hier interfereren blijkbaar twee intenties: "Wegen 
des geplanten Transportes ins I Haus", vierde naamval, 'ins'='in das', en 
"Wegen der geplanten Aufstellung im I Haus", derde naamval, 'im'='in dem'. 
(Het Duits onderscheidt richting en plaats systematisch door middel van 
naamvallen.)
"Ernst Moritz Arndt Haus": Dit is een anglicisme dat je ook in het 
Nederlands steeds vaker tegenkomt. In het Duits heb je zeer eenvoudige en 
logische regels voor het aan elkaar dan wel met koppelteken schrijven van 
samenstellingen. Nooit kan een samengesteld zelfstandig naamwoord echter 
spaties bevatten. Iedere Duitse ambtenaar, op de bewuste na dus, zou hier 
zonder enige twijfel 'Ernst-Moritz-Arndt-Haus" schrijven, omdat 
'Ernstmoritzarndthaus' uiteraard onmogelijk is.
"Sicherung des originalen Substanz": Woorden op '-anz' zijn doorgaans 
vrouwelijk. Waren zij mannelijk of onzijdig, zou er "des originalen 
Substanzes" moeten staan. Nu dringt de verdenking zich op dat de ambtenaar 
gewoon overal 'des' schrijft waar 'der' bedoeld is, maar dat kan niet kloppen, 
want bij "Aufstellung der Moebel", met precies dezelfde constellatie, tweede 
naamval vrouwelijk, is het w'el goed.
"I dez ebenso grundsaetzlicher Bemuehens": de letters 's' en 'z' zitten op 
een typemachine dicht bij elkaar, 'dez' zal dus wel een typefout zijn. Een 
taalfout is uit te sluiten, want er zijn geen Duitse woorden op '-z', behalve 
'Fez' (een oosters hoofddeksel), 'Trapez' en een enkel ander vreemd woord. 
Moeilijker is het met 'ebenso grundsaetzlicher'. Deze kombinatie van twee 
woorden is alleen mogelijk voor een mannelijk zelfstandig naamwoord in de 
eerste naamval met het onbepaald lidwoord 'ein', zoals in 'ein ebenso 
grundsaetzlicher Einwand'. 'Bemuehens' is echter ongetwijfeld tweede naamval 
en onzijdig, want het is een als zelfstandig naamwoord gebruikte onbepaalde 
wijs. Dit klopt met het waarschijnlijk in plaats van 'dez' bedoelde 'des'. Wat 
in de pathologische hersenen van de ambtenaar de aanleiding was om hem in 
plaats van 'grundsaetzlichen' 'grundsaetzlicher' te laten schrijven, zou ik 
niet weten. Een typefout is in ieder geval niet waarschijnlijk, gezien de 
posities van de 'r' en de 'n' op typemachines.
"Der vorrangigen Sicherung I und dez[s?]  ebenso grundsaetzlicher Bemuehens 
I nachgeordnet": Dit is, mede door de hierboven behandelde problematiek,  
uitermate ingewikkeld. Blijkbaar is bedoeld: "Der vorrangigen Sicherung I und 
dem ebenso grundsaetzlichen Bemuehen I nachgeordnet" - het gaat hier namelijk 
om twee meewerkende vorwerpen van 'nachordnen'. 'Sicherung' en 'Bemuehen' 
moeten dus in de derde naamval staan. Misschien, maar dat blijft natuurlijk 
speculatie, is de ambtenaar korrekt begonnen: "Der vorrangigen Sicherung", 
heeft dan teruggelezen wat er staat en, omdat bij deze drie woorden het 
verschil tussen derde en tweede naamval toevallig niet evident is, gedacht dat 
hij in de tweede naamval bezig was. De bijkomende typefout 'dez' zou hem dan 
zo in de war hebben gebracht dat hij bij het schrijven van 'grundsaetzlicher' 
helemaal de kluts kwijt was, om vervolgens bij 'Bemuehens' weer naar de 
(foutieve) tweede naamval terug te keren. 
"Bemuehen[s?] um der Erhalt bzw. Regenerierung": schijnbaar wordt hier na 
een voorsetsel de eerste naamval gebruikt - iets dat in in geen enkele 
indogermaanse taal kan. Het is uiterst onwaarschijnlijk dat iemand zulk een 
taalfout maakt. Bovendien had er dan 'der Erhalt bzw. die Regenerierung' 
moeten staan. Een verklaring die beter bij de aard van de overige fouten 
aansluit en bij het feit dat het lidwoord bij 'Regenerierung' ontbreekt, is 
dat de ambtenaar 'um' foutief met de tweede of derde naamval in plaats van de 
vierde associeerde en bovendien 'Erhalt' als vrouwelijk beschouwde, terwijl 
een als zelfstandig naamwoord gebruikte werkwoordstam bijna altijd mannelijk 
is.

Jos de Man kon naar eigen zeggen "de verleiding niet weerstaan zijn proza over 
te schrijven" en is zo "in die tekst blijven hangen als in prikkeldraad". 
Verderop heeft hij het in verband met "de ambtelijke taal van de Pruisische 
bureaucraten" over "Taal als instrument van de macht". Toevallig vertelde mij 
gisteren iemand, dat een ander instrument van de macht, het beruchte voor de 
voormalige Duits-Duitse grens gebruikte prikkeldraad geheel van Nederlandse 
makelij was.


                   +------------------------------------------------+
|  |\     |        | Hanno Wupper, Katholieke Universiteit Nijmegen |-+
|__| \ |\ |        | wupper@cs.kun.nl            tel. +31-80-652227 | |
|  |o \| \|o       +------------------------------------------------+ |
                     +------------------------------------------------+

Newsgroups: nlnet.misc