From: trh@jack.sns.com (Al Trh)
Newsgroups: soc.culture.turkish
Subject: Klo$arlar KumpanyasI
Date: 12 Dec 1992 15:44:33 -0600
Organization: UTexas Mail-to-News Gateway
Reply-To: Turkish Cultural Program List <TRKNWS-L%USCVM.BitNet@pucc.PRINCETON.EDU>
NNTP-Posting-Host: cs.utexas.edu

SOKAK COCUKLARI/SENE 1933

KLO$ARLAR KUMPANYASI

Bundan 59 yIl once istanbul 'da bir adam, yangIn yerlerinden,
kopru altlarIndan cocuklar topluyordu. Topu topu be$ yIl
ayakta kalabilen, bu sure icinde korumasI altIna aldIgI 250
cocuktan 120'sini hayata kazandIran bir dernek kurmu$tu
KaIIm Zafir. $imdi bu sokak cocuklarI 50-60 ya$larInI
suruyorlar. KImI memur, kimi i$ci, belki bazIlarI patron ya
da yine klo$ar
       Galata'nIn me$hur sabIkalIlarIndan A1tIn di$ Kemal,
Ekspres Mehmet, Arnavut Ali RIza, Marmara Hasan bir sabah
CocuklarI Kurtarma Yurdu'nun kapIsInI calIp, el pence divan,
yurdun banisi KazIm Zafir'in kar$IsIna dikildiler: "Bizi de
yurduna al Baba" diye yalvardIlar. Ama buna imkan yoktu.
Cunku orada 12- 16 ya$ grubundan ba$Ibo$ cocuklar
barIndIrIlIyordu. "imkansIz" cevabInI alInca klosarlar
"Ollmaz tabii cunki biz sabIkaliyIyiz" diyerek oradan boyun
kIrdIlar. Ama ertesi gun, "BunlarIn ya$I tutar" diyerek bir
hayta ile yeniden geldiler. KazIm Zafir'in gozleri hazine
bulmu$ gibi parlamI$tI: Bunlar tam aradigI cocuklardI.
Annesiz, babasIz, evsizdiler. Cogu agIr uvey evlat
yaralIsIydI. Bacaklar carpIk, saclar bitli ve hepsi sigara
tiryakisi.
  KazIm Zafir bu yurdu 1933 yIlInda yedi cocukla acmI$tI.
1938'e gelindiginde mevcudu 250'ye ula$tI. BirtakIm ayak
oyunlarI yuzunden yurt kapandIgInda bu cocuklardan 120'si
kurtarIlmI$tI!  Cocuk sorunlaxI uzerine  calismalariyla
tanInan KazIm Zafir, Dr.Fah reddin KerIm Gokay'In
referansIyla devrIn is tanbul Belediye Ba$ kanI Muhittin
Ustundag'dan gerekli izni alarak CocuklarI KurtarnIa
Yurdu'nu kurdugu yIllarda sokaklarda, kopru altlannda
kI$lalarI dolduracak kadar cok "sabIkalI potansiyeli
mevcuttu. Bu yuzden Galata'da Senpiyer kilisesi kar$IsIndaki
yurda "kurtanlacak cocuk" bulmakta hic gucluk cekilmedi.

Cocuklar, Hapishane Ba$hekimi ibrahim Zati Bey'in 1932
tarihli raporunna ilkelerini tayin ettigi kurallara gore
yurda alInIyordu: Verem, belsoguklugu, frengi, kel ya da
uyuz degilse ve ya$I da tutuyorsa bu cocuk artIk KazIm
Bey'in evladI oluyordu. Yurtta kesinlikle dayak, hakaret
yoktu. Belki bu cocuklar icin en agIr ceza, sabah ak$am
gunde iki kere yIkanmak mecburiyetiydi. Kahve peykelerInde,
yangIn kovuklannda gecelemeye alI$mI$ "bedbahtlar" icin
yumu$ak yatakta uyumak da bir i$kenceydi. Yurda ilk
gelenler, gece yansI karyoladan inip yerde yatIyorlardI.

Havyar azdIrmasa...

Yemek masalarIna beyaz ortu koydurmasI yuzunden yurt
idarecilerI KazIm Zafir'i "Mu$amba bunlann nesine yetmez,
Galatasaray'daki talebeler bile mu$amba uzerInde yemek
yiyorlar" diye cok ele$tirdiler. Ama o aldIrmadI.
YemeklerIne de cok dikkat ediyordu. Bol bol ve her $ey.
idareciler "israf oluyor" diye yine itiraz ettiler ama ZafIr
biraz sinirli, "AzdIrmayacagInI bilsem havyar bile
yedirecegim" diyerek onlarI susturmu$tu.

CocuklarI Kurtarma Yurdu'nda hicbir sucun cezasI yoktu, ama
tek bir $artla: "Her $eyi itiraf edeceksin ! " Yurttan
kacmanIn, kumar oynamanIn, hIrsIzlIk yapmanIn, hatta esrar
icmenin bile cezasI yoktu. Bu guvenceyle cocuklar yaptIklan
her $eyi murebbiyelere anlatIyorlardI. Mesela yolda giderken
dayanamayIp bir kadInIn cantasInI tokatlayan cocuk, ak$am
olup da yurda geldiginde gorevliye, o gun nasIl
"eglendigini" anlatIrken hicbiI teferruatI atlamazdI.
Murebbiye bu sIrada "itirafcIyI" tamamen lakayIt, hayret,
hiddet ya da takdir etmeden son derece silik bir tavIrla
dinlemeye ve "Bir daha yapma" dahi demeden yatakhaneye
gondermeye tembihliydi. Ancak bu itiraflar cocugun dosyasIna
yazIlIyor, dogrulugu ara$tInlIp, bu hareketin nedenleri
bulunmaya calI$IlIyordu. 0 kadar. Bu yurdun kapIcIsI,
nobetcisi, bekcisi flan da yoktu. DilediklerI saatte girer
cIkarlardI.

Ancak "idareciler" KazIm Zafr'in yontemlerInden pek
ho$lanmIyorlaIdI. Ak$am altIndan sonra sokaga cIkmaya yasak
konmasI, 16 ya$InI dolduranlarIn derhal yuIttan cIkarIlmasI,
seyredecekleri filmlerIn bile onceden belirlenmesi gibi
yasaklar iceren "talimatnameyi" ona kabul ettirnIek icin bo$
yere ugra$tIlar.

Yurda yeni gelen her cocugun once fotografI cekilirdi.
YIkanIp paklandIktan sonra ilk haftasInI murebbiyelerin
nezaretinde revirde geciren cocuk, takip eden haftalarda
ilgi alanIna gore bir meslek kursuna ba$latIlIrdI. Bunun
icin terzilik, kunduracIlIk, marangozluk atolyeleri tesis
edilmi$ti. Meslegi cocuklara, i$ yerIni atolyeye ta$ImI$
gercek ustalar ogretiyordu. Kira vermiyorlar, buna kaI$IlIk
yurt cocuklannI cIrak olarak calI$tInyor ama normal cIrak
maa$InIn yarIsInI oduyorlardI. Cocuklar kazandIklarInI yurt
mudurune verIrler, buradan haftalIk olarak cekerlerdi.

Bugun 50 ile 60 ya$larInI suIen bu $anslI cocuklar, yaz
geldi mi, Heybeliada'ya ta$InIyorlardI. CadIr kamp, adanIn
en guzel plajI olan CamlimanI'ndaydI. Sabah altIda kalkIlIr,
kIsa bir jimnastikten sonra "hurra" denize girilirdi. Sonra
"ti" cekilip bayrak acIlIr, kIsa bir nasihat, kahvaltI,
mIntIka temizliginden sonra ogle yemegine kadar serbest
bIrakIlIrlardI. Cocuklara gore yaz kampInIn en sevimsiz
bolumu bir bucuk saatlik ogle uykusuydu. Halbuki onlar bu
surede ku$ avlamak, agac ta$lamak isterlerdi. Ancak kamp
yoneticisi asla programdan taviz vernIezdi.

Ogle uykularI, mar$ talimleri ve zorunlu banyolar haric
cocuklar kendi yuvalarInda bile bulamayacaklarI bir konforda
serbestce gunlerini gun ediyorlardI. Ancak bu yurtta
calI$anlar icin aynI rahatlIk sozkonusu degildi. KazIm
Zafir'in koydugu kurallara gore murebbiye 9 saat aralIksIz
cocuklarla birlikte bir an olsun onlarI yalniz bIrakamazdI.
i$ini erteleyemez, devredernez, i$yerini asla terkedemezdi.
Aksi davranan gorevliler uc ihtardan sonra kapI onune
konurdu.

Bizi arayIn:l69 66 80

Bugun bile ornegi olmayan bu yontemlerle bircok cocuk meslek
sahibi oldu, Ru$du hasIr iskemle imalathanesinde haftagi 40
liradan i$ bulmu$tu: iclerinde kunduracIlar, sinema
makiniistleri, marangozlar, murettipler hatta dukkan sahibi
olanlar cIktI. En kurnazlarI Yusuf, ithalatcI oldu. SeyfI
ile Fethi $ofor. 73 Ahmed'in i$ BankasI'nda 25 lirasI ve
kumbarasI vardI. Recep buraya gelmeden once yankesiciydi,
$imdi PTT'de muvezzi. 60 Nihat buzlu bademden iki kat elbise
yaptI. Harp zamanI ticarete atilan Kenan ise milyoner oldu !
Acabba fotograflarinI yayInladIklarImIzdan "kendini"
taniyacak  cikacak mI? Kenan, Hasan, SertIp bizi arayin!

KazIm Zafir yurdunu kendi yontemleriyle ancak bes yil idare
edebildi. Ba$arisI, haklI $ohreti kimi "memurlarI" rahatsIz
ediyordu. 0 burasInI belediyeden buyuk destek saglayarak
gercekle$tirmisti Mesela Galata'daki bina belediyenindi.
Tenis kortu, basketbol ve voleybol sahalarI olan bahce de
belediyeye aitti. Gunun birinde Zafir'e belediyeden bir
mektup geldi: "GayrIsosyal bu cocuklar, istanbul'un mutena
semtlerinden Beyoglu sakinlerinin mahdumlarIna kotu misal
te$kil etmektedirler. i$bu sebepten, yurdun avanesile
birlikte $ehir dI$Ina cIkarIlmasI mecburiyeti hasIl
olmu$tur. Gereginin yapIlmasI rica". KazIm Bey itiraz etti.
"Bunlar dejeneIe degildir. $ehir hayatI icinde kalmalarI
egitimin bir parcasIdIr ve zarurettir" dese de dinletemedi.
Bunun uzerine istifa ederek evlatlarIyla vedala$tI. Sonra bu
yurdu Darulaceze'ye bagladIlar. TutmadI, ayIrdIlar yine
olmadI. Nihayet once KagIthane'ye, oradan da Beykoz'a
nakledildi ve orada dagIlIp gitti.

1933'ten 1938 yI Ina kadar faaliyet gosteren yurt, Zafir'in
elinden sokulurek alIndIgInda 80 cocuk barIndInyordu. Be$
yIllIk bu sure icinde buradan 250 cocuk gecti. Bunlardan
120'si topluma kazandIrIldI. On tanesi asla "adam ol maz"
te$hisiyle yurttan ihrac edildi. Ucu akIl hastanesine,
biri DumlupInar Trahom yatIlI okuluna gon derildi. 25
cocuk ise ailesine kazan dInldI. 21 personeli olan yurdun
yIllIk butcesi 30 bin liraydI. Bu para uye aidatlarIndan,
bagI$lar dan, kermeslerden, hayIrsever sanatcIlann sergi ve
konserlerin den saglanIyordu.

Bombalaki Zombolaki...

0 yIl lar devletin Cocuk  Esirgeme Kurumu henuz emekleme
a$amasInda oldu gundan kimsesiz cocuklar tamamen
korunmasIzdI. Za fir'in $ahsi gayretleriyle kuru1an dernek
ise kucuk kapasitesiyle ancak bir avuc cocugu
kucaklayabiliyordu. Bu oncu dernek de kapatIlInca
istanbul'un klo$ar cocuklarI eskiden (ve bugun de) oldugu
gibi tamamen sahipsiz kaldIlar.

Vaktiyle henuz bu yurt faaliyetteyken, "Guzel Oglanlar
Ansiklopedisi" yazarI Re$ad Ekrem Kocu'nun te$rifine nail
olmu$. Bu tarihi bulu$ma sIrasInda cocuklar tek sIra
dizilip, koca Kocu'ya alkI$larla tezahurat yapmI$lar ve onu
$anIna yakI$Ir bir $ekilde $u tekerlemeyle ugurlamI$lardI:

 Bombolaki bombolaki bom bom bom
 Zombolaki zombolaki zom zom zom

Umit BAYAZOGLU/Nokta

{Fotograflar}

Ustteki altI delikanlI yurda girmeden once bakImsII ve
saglIksIIdIlar. Robert kolejinde ogretmenlik yapan KaIIm
Zafir (sagda) gunumuz pedegoglarInI bile $a$Irtacak bir
birikime sahipti. 1969'da oldu.

Surc-i imla etti isek af ola...
                        Tarayiciniz
Newsgroups: soc.culture.turkish,soc.culture.arabic