From: hcgvn@netcom.com (Hoi Chuyen Gia)
Subject: [VPS] Hu+o+'ng gia'o du.c nha^n a'i
Originator: daemon@media-lab.media.mit.edu
Reply-To: hcgvn@netcom.com
Organization: SCV Relay
Date: Mon, 16 Nov 1992 20:24:13 GMT



Mu.c Die^~n DDa`n:

Nha^n Sinh Quan A^u A' va` Hu+o+'ng Gia'o Du.c Nha^n A'i

ta'c gia? Phan Thi. Ngo.c Dung

Ba`i tham lua^.n du+o+'i dda^y dda~ ddu+o+.c chi. Phan Thi. Ngo.c Dung,
ho^.i vie^n Ho^.i Chuye^n Gia Vie^.t Nam thuo^.c Pha^n Ho^.i Nam U'c,
thuye^'t tri`nh trong buo^?i ho^.i tha?o ra ma('t DDa(.c San Gia'o Du.c
ta.i Nam U'c va`o nga`y 30 tha'ng Ta'm na(m 1992. Giao DDie^?m tra^n tro.ng
gio+'i thie^.u dde^'n quy' ho^.i vie^n ngo? ha^`u chia xe? su+. quan ta^m
xa^y du+.ng mo^.t ma^~u ngu+o+`i Vie^.t Nam trong giai ddoa.n canh ta^n
dda^'t nu+o+'c ha^.u co^.ng sa?n.



Ki'nh thu+a quy' vi. gia'o chu+'c, anh chi. em thanh nie^n sinh vie^n ho.c sinh

DDa`o ta.o con ngu+o+`i la` mu.c tie^u ca(n ba?n va` da`i ha.n cu?a gia'o
du.c. Ma^~u ngu+o+`i Vie^.t Nam na`o la` ma^~u ngu+o+`i ly' tu+o+?ng cho
hu+o+'ng tie^'n mo+'i cu?a da^n to^.c trong ky? nguye^n 21 to+'i? DDe^?
tra? lo+`i ca^u ho?i na`y ta ne^n duye^.t qua ma^~u ngu+o+`i A' DDo^ng
hie^.n ta.i va` ti`m hie^?u ma^~u ngu+o+`i Ta^y phu+o+ng dde^? ho.c ho?i
u+u khuye^'t ddie^?m cu?a ho.. Trong mo^~i xa~ ho^.i, ma^~u ngu+o+`i ly'
tu+o+?ng ddu+o+.c tha`nh hi`nh du+.a theo nha^n sinh quan cu?a xa~ ho^.i
ddo'. Nha^n sinh quan la` ca'ch chu'ng ta nhi`n va` hie^?u cuo^.c ddo+`i,
nhu+~ng gia' tri. ma` chu'ng ta to^n vinh, a?nh hu+o+?ng cu?a ca'c to^n
gia'o, he^. tho^'ng tu+ tu+o+?ng, trie^'t ly', dda.o ddu+'c, quan nie^.m
cu?a chu'ng ta ve^` mu.c ddi'ch so^'ng, ve^` tu+ ca'ch cu+ xu+? trong xa~
ho^.i, ve^` mo^'i tu+o+ng quan giu+~a ngu+o+`i va` ngu+o+`i, ngu+o+`i va`
y', va` ngu+o+`i va` va^.t, ve^` ddu+o+`ng hu+o+'ng to^? chu+'c chi'nh
tri., kinh te^' va` xa~ ho^.i.

I- Nha^n sinh quan Ta^y phu+o+ng - tu+. do tu+` the^' ky? 18 tro+? ddi

Cho dde^'n dda^`u the^' ky? thu+' 18, Ki-To^ gia'o dda~ la` ca(n ba?n tinh
tha^`n, dda.o ddu+'c va` tu+ tu+o+?ng le`o la'i ne^'p so^'ng cu?a ngu+o+`i
Ta^y phu+o+ng. Ke^? tu+` the^' ky? 18 tro+? ddi, nhie^`u lu+.c tu+ tu+o+?ng
dda~ soi mo`n vi. the^' ddo^.c to^n cu?a Ki-To^ gia'o. Ba a?nh hu+o+?ng
lo+'n trong nha^n sinh quan Ta^y phu+o+ng tu+` the^' ky? thu+' 18 tro+? ddi
la` ca'c chu? nghi~a Duy Ly' (rationalism), Thu+.c Nghie^.m
(utilitarianism), tu+ tu+o+?ng tu+. do da^n chu? va` tie^'n tri`nh ky~
nghe^. ho'a va` hie^.n dda.i ho'a xa~ ho^.i.

1) Ca'c chu? nghi~a Duy Ly', Thu+.c Nghie^.m, Kinh Nghie^.m va` Lo+.i I'ch

Trong ca'c la~nh vu+.c cu?a su+. hie^?u bie^'t va` dda.o ddu+'c, chu?
thuye^'t Duy Ly' dda(.t ly' tri' la` ne^`n ta?ng. Rene' Descartes no'i
ra(`ng "To^i nghi~ do ddo' to^i hie^.n hu+~u". Ba(`ng chu+'ng cu?a su+.
hie^.n hu+~u cu?a con ngu+o+`i la` kha? na(ng tu+ duy cu?a anh. Descartes
cu~ng dde^` nghi. vu+'t bo? he^'t nhu+~ng hie^?u bie^'t na`o kho^ng dda(.t
ne^`n ta?ng tre^n ly' tri' va` kho+?i dda^`u mo.i su+. ti`m hie^?u ba(`ng
lo`ng hoa`i nghi. Chu? nghi~a Duy Ly' cu~ng kho^ng cha^'p nha^.n uy quye^`n
na`o kha'c ho+n la` uy quye^`n cu?a ly' tri'.

Chu? nghi~a Thu+.c Nghie^.m cu?a Hume cho ra(`ng mo.i su+. hie^?u bie^'t
dde^`u pha?i du+.a tre^n kinh nghie^.m.

Chu? nghi~a Lo+.i I'ch do Bentham dde^` xu+o+'ng la` mo^.t he^. tho^'ng
dda.o ddu+'c cho ra(`ng quy ta('c ha`nh ddo^.ng pha?i du+.a tre^n tu+ i'ch
va` co^ng i'ch.

Nhi`n chung ca'c chu? thuye^'t tre^n dda~ la^.t ddo^? uy quye^`n cu?a Ki-
To^ gia'o va` cu?a Gia'o Ho^.i. Tu+` nay ly' tri' va` khoa ho.c thu+.c
nghie^.m la` thu+o+'c ddo cu?a va.n va^.t. Con ngu+o+`i cu~ng tu+` bo?
the^' gio+'i sie^u hi`nh va` ti`m hie^?u, khai pha' va` su+? du.ng. Xa~
ho^.i tro+? ne^n the^' tu.c ho'a (secularized) xa da^`n a?nh hu+o+?ng tinh
tha^`n cu?a to^n gia'o va` ma^~u so^' chung cu?a ca'ch to^? chu+'c chi'nh
tri., xa~ ho^.i va` gia'o du.c la` su+. co^ng i'ch va` tu+ i'ch.

2) Tu+ tu+o+?ng tu+. do da^n chu?

Tu+ tu+o+?ng tu+. do da^n chu? ddu+o+.c kho+?i xu+o+'ng trong the^' ky?
cu?a a'nh sa'ng, the^' ky? thu+' 18 ta.i A^u Cha^u, cho ra(`ng mo^~i con
ngu+o+`i sinh ra co' nhu+~ng nha^n quye^`n va` da^n quye^`n ca(n ba?n tu+.
nhie^n trong ddo' co' quye^`n ba^`u ra ngu+o+`i la~nh dda.o cu?a mi`nh.
Quo^'c ho^.i do da^n ba^`u le^n ha`nh xu+? y' cu?a dda so^' nhu+ng bi.
gio+'i ha.n trong khuo^n kho^? cu?a hie^'n chu+o+ng ba?o dda?m nhu+~ng
quye^`n lo+.i ca(n ba?n cu?a ca' nha^n va` ca'c thie^?u so^'. Trong ca'c
ne^`n da^n chu? Ta^y phu+o+ng, da^n chu? ddi chung vo+'i quye^`n tu+. do
ngo^n lua^.n, tu+. do ba'o chi' va` pha'p tri.. Ba y' nie^.m then cho^'t
cu?a da^n chu? la` quye^`n cu?a ca' nha^n, co^ng ba(`ng xa~ ho^.i va` pha'p
tri.. Co^ng ba(`ng xa~ ho^.i lu'c dda^`u la` pha?n u+'ng cho^'ng la.i ca'c
dda(.c quye^`n dda(.c lo+.i da`nh cho mo^.t thie^?u so^' giai ca^'p trong
xa~ ho^.i. Co^ng ba(`ng co' nghi~a la` ba?o dda?m cho mo^~i ca' nha^n trong
xa~ ho^.i ddu+o+.c hu+o+?ng ddo^`ng dde^`u nhu+~ng quye^`n lo+.i.

3) Ky~ nghe^. ho'a va` hie^.n dda.i ho'a xa~ ho^.i

Tie^'n tri`nh ky~ nghe^. ho'a va` hie^.n dda.i ho'a ca'c xa~ ho^.i A^u My~
kho+?i su+. vo+'i nu+o+'c Anh va`o cuo^'i the^' ky? 19 dda~ ddem dde^'n
nhu+~ng su+. ddo^?i thay vo^ cu`ng lo+'n lao trong nha^n sinh quan va`
ma^~u ngu+o+`i Ta^y phu+o+ng. Ca'c xa~ ho^.i hie^.n dda.i, kha'c vo+'i ca'c
xa~ ho^.i tru+o+'c o+? ta^`m quan tro.ng cu?a kie^'n thu+'c khoa ho.c ky~
thua^.t gia ta(ng kho^ng ngu+`ng va` nhanh cho'ng, ddu+o+.c a'p du.ng va`o
vie^.c sa?n xua^'t ca'c ha`ng ho'a va` di.ch vu. vo+'i mu.c tie^u la`
hie^.u na(ng to^'i dda. Ca'c nha` xa~ ho^.i ho.c cho ra(`ng ca'c xa~ ho^.i
hie^.n dda.i tra?i qua mo^.t tie^'n tri`nh the^' tu.c ho'a (secularization)
theo ddo' ca'c sinh hoa.t cu?a con ngu+o+`i ddu+o+.c to^? chu+'c mo^.t
ca'ch ho+.p ly' (rational) chung quanh nhu+~ng gia' tri. lo+.i i'ch va` vo^
tu+ (impersonal) xu+a. Tie^'n tri`nh the^' tu.c ho'a co' ba dda(.c ddie^?m
sau: con ngu+o+`i hie^.n dda.i co' ha`nh ddo^.ng cho.n lu+.a thay vi` ha`nh
ddo^.ng quy ddi.nh theo nhu+~ng truye^`n tho^'ng tu.c le^. cu?a xa~ ho^.i
xu+a. Xa~ ho^.i hie^.n dda.i cu~ng chu+'ng kie^'n mo^.t su+. chuye^n
bie^.t va` ta'ch ro+`i (differentiation) vo^ cu`ng ta^.n cu?a ca'c co+
che^', chu+'c na(ng va` nghe^` nghie^.p trong xa~ ho^.i.

Y' nghi~a ca(n ba?n cu?a ca? tie^'n tri`nh the^' tu.c ho'a no'i tre^n la`
su+. ca' nha^n ho'a (individuation). Ca' nha^n pha?i ddu? tru+o+?ng tha`nh
dde^? nhi`n cho.n lu+.a. Theo ca'c nha` xa~ ho^.i ho.c, tie^'n tri`nh ca'
nha^n ho'a na`y la` mo^.t tie^'n tri`nh ta^m ly' va` li.ch su+? phu+'c ta.p
va` no' cu~ng la` ca(n ba?n cu?a su+. chuye^?n the^? tu+` ti`nh tra.ng ban
so+ sang ti`nh tra.ng va(n minh. Su+. chuye^?n ho'a sang xa~ ho^.i ta^n
tie^'n ddo`i ho?i mo^.t tie^'n tri`nh ca' nha^n ho'a ma.nh me~ va` vie^.c
coi tro.ng kie^'n thu+'c, ky~ thua^.t va` kinh te^'.

II- Ma^~u ngu+o+`i Ta^y phu+o+ng hie^.n dda.i

Ngu+o+`i Ta^y phu+o+ng hie^.n dda.i tru+o+'c he^'t la` mo^.t ca' nha^n
ddo^.c la^.p tu+. chu?. Ca' nha^n a^'y pha't trie^?n ma.nh ve^` ca'i tri'
va` du`ng ly' tri' dde^? gia?i quye^'t dda so^' ca'c va^'n dde^` cu?a
ddo+`i so^'ng ca' nha^n va` xa~ ho^.i. Anh kho^ng bi. ra`ng buo^.c nhie^`u
bo+?i ca'c tu+ tu+o+?ng to^n gia'o hay ca'c truye^`n tho^'ng ne^` ne^'p,
quy ta('c dda.o ddu+'c cu?a xa~ ho^.i. Co' the^? no'i la` anh tu+. cho
mi`nh quye^`n la`m gi` mi`nh muo^'n va` la`m gi` mi`nh thi'ch mie^~n la`
kho^ng vi pha.m lua^.t pha'p. Vi` xa~ ho^.i ti`m hie^.u na(ng to^'i dda
ne^n anh ca`ng nga`y ca`ng so+? tru+o+`ng trong la~nh vu+.c chuye^n mo^n
cu?a anh (professionalism). Anh cu~ng co' su+. uye^?n chuye^?n ta^m ly' va`
uye^?n chuye^?n ve^` tri' na(ng dde^? thi'ch ho+.p vo+'i nhu+~ng thay
ddo^?i do^`n da^.p cu?a ddo+`i so^'ng ta^n tie^'n. So^'ng trong ne^`n kinh
te^' sa?n xua^'t ca.nh tranh, anh cu~ng pha?i xo^ng xa'o, sa'ng ta.o ho+n
dde^? ti`m cho mi`nh mo^.t the^' ddu+'ng. Vo+'i su+. to^n vinh ly' tri' con
ngu+o+`i va` khoa ho.c thu+.c nghie^.m, ddo+`i so^'ng tinh tha^`n va` ta^m
linh cu?a anh bi. thu nho? trong ki'ch thu+o+'c cu?a ly' tri' va` cu?a
nhu+~ng gi` tha^'y ddu+o+.c, ddo ddu+o+.c va` thu+? nghie^.m ddu+o+.c.
Vo+'i dda` da^n chu?, va(n ho'a va` tu+ tu+o+?ng kho^ng co`n la` la~nh
tho^? rie^ng cu?a ca'c ho.c gia?, tri' thu+'c nu+~a. Thay va`o ddo', va(n
ho'a pho^? tho^ng cu?a qua?ng dda.i qua^`n chu'ng (mass culture) dda~
kho^ng nha^'t thie^'t ddu+a ra ddu+o+.c nhu+~ng gia' tri. cao quy' nha^'t
cu?a xa~ ho^.i. Khi ma^'t cho^~ du+.a ta^m linh la` Ki-to^-gia'o va` kho^ng
ti`m ddu+o+.c ca^u gia?i dda'p tho?a dda'ng trong va(n ho'a qua?ng dda.i
qua^`n chu'ng, con ngu+o+`i Ta^y phu+o+ng ro+i va`o su+. tro^'ng ro^~ng
cu?a khu?ng hoa?ng gia' tri.. Tie^'n tri`nh ca' nha^n ho'a tie^'n xa dde^'n
ddo^. ca'c mo^'i da^y lie^n he^. cu?a dda.i gia ddi`nh, gia to^.c ye^'u
da^`n chi? co`n tie^?u gia ddi`nh ma` ngay ca? tie^?u gia ddi`nh na`y cu~ng
bi. dde do.a bo+?i na.n ly di. ga^y ra bo+?i chu? nghi~a ca' nha^n. Ngay
trong gia ddi`nh, ca'c ca' nha^n cu~ng co' ddo+`i so^'ng ddo^.c la^.p,
rie^ng re~ kho^ng co`n chia se? nhie^`u tho+`i gio+` va` sinh hoa.t chung
vo+'i nhau nu+~a. Mu.c tie^u so^'ng la` tu+. dda.t va` ti`m lo+.i dde^?
tho?a ma~n mo^.t so^' nhu ca^`u ca' nha^n kha'c.

III- Gia'o du.c Ta^y phu+o+ng

Gia'o du.c Ta^y phu+o+ng co' hai ddu+o+`ng hu+o+'ng chi'nh: pha't trie^?n
tri' na(ng va` gia'o du.c da^n chu? - tu+. chu?. Ca? hai dde^`u dda^?y
ma.nh tie^'n tri`nh ca' nha^n ho'a con ngu+o+`i.

1) Pha't trie^?n tri' na(ng

Ve^` ma(.t pha't trie^?n tri' na(ng, ca'c em ddu+o+.c dda`o ta.o dde^? co'
mo^.t ca(n ba?n hie^?u bie^'t bao qua't trong ddo' kie^'n thu+'c khoa ho.c
na('m mo^.t vai tro` quan tro.ng, co' o'c suy lua^.n, co' kha? na(ng du`ng
ky~ thua^.t, bie^'t tu+. ho.c, bie^'t suy lua^.n thu+.c nghie^.m, bie^'t
gia?i quye^'t va^'n dde^` (problem solving skills), bie^'t thi'ch u+'ng
vo+'i su+. thay ddo^?i va` mo+'i la.. Ngoa`i ra, o'c sa'ng ta.o
(creativity) cu~ng ddu+o+.c nha^'n ma.nh dde^? ca'c em co' the^? pha't minh
ddie^`u mo+'i la. va` ti`m nhu+~ng hu+o+'ng gia?i quye^'t va^'n dde^` mo^.t
ca'ch sa'ng ta.o. Ca'c em cu~ng bie^'t nha^.n cha^n la` mi`nh ddang co'
va^'n dde^`, bie^'t dda(.t ca^u ho?i dde^? gia?i to? va^'n dde^`, bie^'t
la` mi`nh co' nhu ca^`u ddi ti`m du+~ kie^.n, bie^'t ti`m du+~ kie^.n o+?
dda^u, pha^n ti'ch du+~ kie^.n, dda(.t ke^' hoa.ch va` thie^'t ke^'
chu+o+ng tri`nh ha`nh ddo^.ng, thi ha`nh va` lu+o+.ng ddi.nh mu+'c ddo^.
tha`nh co^ng.

2) Gia'o du.c da^n chu? - tu+. chu?

Gia'o du.c da^n chu? co' the^? go.i la` gia'o du.c tu+. chu? vi` no' su+?a
soa.n cho ngu+o+`i da^n co' the^? tham gia ddo'ng go'p ti'ch cu+.c trong
ddo+`i so^'ng da^n chu?. Muo^'n ddu+o+.c va^.y ngu+o+`i da^n pha?i tro+?
tha`nh nhu+~ng ca' nha^n tru+o+?ng tha`nh chi'n cha('n, tu+. quye^'t ddi.nh
va^.n ma.nh cu?a mi`nh, bie^'t mi`nh muo^'n gi`, hie^?u ddu+o+.c ca'c cho.n
lu+.a la` gi` va` xo^ng xa'o tranh dda^'u dde^? thu+.c hie^.n mu.c ddi'ch
cu?a mi`nh, no'i to'm la.i la` tu+. chu?, tu+. lu+.c. Gia'o du.c tu+. chu?
gia?m thie^?u uy quye^`n a'p dda(.t tu+` be^n ngoa`i cu?a tha^`y co^. Ca'c
em ddu+o+.c khuye^'n khi'ch co' nhie^`u tinh tha^`n tra'ch nhie^.m trong
ddo+`i so^'ng va` vie^.c ho.c cu?a mi`nh va` ta.o cho mi`nh mo^.t tinh
tha^`n ky? lua^.t tu+. ta.i. Ca'c em ddu+o+.c tham gia va` co' tie^'ng no'i
trong vie^.c ddie^`u ha`nh cu?a nha` tru+o+`ng va` lo+'p ho.c. Ca'c em
ddu+o+.c khuye^'n khi'ch dde^? suy nghi~ mo^.t ca'ch ddo^.c la^.p, co' tinh
tha^`n tu+. lu+.c, bie^'t tri`nh ba`y ra`nh ma.ch va` be^nh vu+.c y'
tu+o+?ng mi`nh trong nhu+~ng cuo^.c tha?o lua^.n da^n chu?. Ca'c em cu~ng
ddu+o+.c da.y pha?i to^n tro.ng lua^.t pha'p, tru+o+`ng quy va` to^n tro.ng
su+. kha'c bie^.t va` quye^`n tu+. do cu?a nhu+~ng ca' nha^n kha'c.

Tinh tha^`n da^n chu? cu~ng la`m na?y sinh hu+o+'ng gia'o du.c "trong tre?"
(child-centered education) dda(.t tro.ng ta^m va`o ddu+'a tre?. Tre? em
ddu+o+.c ki'nh tro.ng va` ddu+o+.c coi la` co' nhu+~ng ca' ti'nh dda(.c
thu`. Gia'o du.c kho^ng co' nghi~a la` nha`o na('n tre? tro+? tha`nh
ngu+o+`i lo+'n. Gia'o du.c du+.a theo ta^m ly' tre?, hu+o+'ng pha't trie^?n
tu+. nhie^n cu?a tre? nhu+ da.y qua tro` cho+i hay qua sinh hoa.t
(activities), da.y ddo.c theo phu+o+ng pha'p toa`n bo^. v.v... Gia'o tri`nh
cho.n lu+.a nhu+~ng dde^` ta`i ga^`n gu?i va` co' y' nghi~a vo+'i ca'c em
(relevance) va` tha^`y co^ co^' duy tri` ta'nh ham ho.c, hie^'u ky` tu+.
nhie^n cu?a ca'c em.

IV- Nha^n sinh quan Kho^?ng Pha^.t La~o cu?a A' Cha^u

Kho^?ng Gia'o: Kho^?ng gia'o la` mo^.t ho.c thuye^'t vo^ cu`ng nha^n
ba?n ma` tro.ng ta^m la` nhu+~ng va^'n dde^` cu?a con ngu+o+`i: ca'ch cu+
xu+? giu+~a ngu+o+`i va` ca'ch tri. da^n. Trong ca'ch cu+ xu+?, dda.o
ddu+'c la` ca(n ba?n. Theo Kho^?ng tu+?, "dda.o ddu+'c la` lo`ng thu+o+ng
ngu+o+`i va` tri' sa'ng la` su+. hie^?u bie^'t ve^` con ngu+o+`i." Ngu+o+`i
la~nh dda.o pha?i co' ta`i ddu+'c ve.n toa`n va` vie^.c cai tri. chi?
nha(`m mo^.t mu.c tie^u la` la`m to?a ddu+'c nha^n trong xa~ ho^.i. DDa.o
tri. cao sie^u va` be^`n vu+~ng ho+n pha'p tri.. Xa~ ho^.i co' to^n ti
nhu+ng vua pha?i ra vua, quan ra quan, cha ra cha va` con ra con, mo^~i
ngu+o+`i trong cu+o+ng vi. cu?a mi`nh la`m ddu? bo^?n pha^.n cu?a mi`nh
thi` xa~ ho^.i se~ ye^n ho`a. Bo^?n pha^.n ddo^'i vo+'i ngu+o+`i kha'c va`
ta^.p the^? ddu+o+.c dda(.t tro.ng ho+n la` quye^`n cu?a ca' nha^n. Nhu+ng
bo^?n pha^.n ca(n ba?n cu?a mo.i ngu+o+`i tu+` thu+' da^n dde^'n vua va^~n
la` tu tha^n hay pha't trie^?n lo`ng nha^n.

Pha^.t Gia'o: Pha^.t gia'o la` mo^.t dda.o gia?i thoa't ma` mu.c
tie^u la` giu'p con ngu+o+`i gia'c ngo^. thoa't kho?i vo`ng lua^n ho^`i.
Mo.i su+. dde^`u vo^ thu+o+`ng va` bie^'n di.ch kho^ng ngu+`ng do ddo'
ddo+`i la` be^? kho^?. Vo^ minh ga^y ra ddau kho^? vi` no' tro'i buo^.c con
ngu+o+`i trong vo`ng du.c vo.ng va` a?o a?nh. Con ddu+o+`ng gia?i thoa't
la` Ba't Cha'nh DDa.o. Nhu+ng a?o a?nh lo+'n nha^'t la` ca'i Ta hay ca'i
Nga~. Qua thie^`n ddi.nh, ngu+o+`i Pha^.t tu+? co' the^? nha^.n cha^n ro~
ra(`ng y' thu+'c ve^` ca'i Ta nhu+ cu?a ca?i, ddi.a vi. xa~ ho^.i, gia
ddi`nh, tha^n xa'c va` ngay ca? tri' na(ng chi? la` su+. ke^'t ho+.p cu?a
nhu+~ng pha^`n tu+? ro+`i ra.c va` kho^ng co' mo^.t thu+.c the^? na`o.
Trong tie^'n tri`nh tan ra~ ddo' cu?a ca'i Ta, ta^m thu+'c mo+? ro^.ng vo^
bie^n bao tru`m muo^n loa`i va.n va^.t va` mo.i su+. so^'ng kha'c. Ke^'t
qua? la` nha^.n thu+'c ve^` su+. lie^n ke^'t va` lie^n ddo+'i cha(.t che~
cu?a mo.i su+. so^'ng. Y' nie^.m tru. cu?a Pha^.t gia'o lan to+'i qua?ng
dda.i qua^`n chu'ng la` lo`ng tu+` bi bao la ddo^'i vo+'i muo^n loa`i.
Pha^.t gia'o cu~ng kho^ng co' to^? chu+'c quye^`n lu+.c trong gia'o ho^.i,
kho^ng co' gia'o ddie^`u va` kho^ng ddo^.c to^n do ddo' ra^'t bao dung.

La~o Gia'o: Theo La~o gia'o, con ngu+o+`i co' su+. lie^n ke^'t cha(.t
che~ vo+'i thie^n nhie^n. Gia?i thoa't la` mo^.t su+. tro+? ve^` nguo^`n,
tro+? ve^` vo+'i nguye^n the^? vo^'n di~ va^~n tinh kho^i trong sa'ng.
Kho^ng co' ddu+o+`ng lo^'i, phu+o+ng pha'p, tru+o+`ng pha'i na`o co' the^?
da^~n to+'i gia?i thoa't. Ke? gia?i thoa't tu+` bo? tri' na(ng suy lua^.n,
pha^n bie^.t nghi. nguye^n va` bie^.n chu+'ng. Ngo^`i thie^`n trong "la~ng
thu+'c", anh dda.t dde^'n ta^m Vo^ Vi nhu+ng su+. tro^'ng kho^ng a^'y la.i
chi'nh la` su+. tra`n dda^`y. Nhu+~ng dda(.c ti'nh cu?a ngu+o+`i theo La~o
gia'o la` su+. pha' cha^'p, kho^ng bi. ra`ng buo^.c hay ddie^`u kie^.n ho'a
bo+?i ba^'t cu+' ddi.nh kie^'n hay ho.c thuye^'t na`o. Ve^` dda.o ddu+'c
va` ha`nh ddo^.ng, La~o gia'o cho ra(`ng "ngu+o+`i co' ddu+'c cao kho^ng
ha`nh ddo^.ng, tuy nhie^n kho^ng co' vie^.c gi` ma` ngu+o+`i dde^? kho^ng
tha`nh". DDa^y la` mo^.t ca'ch ha`nh ddo^.ng vo^ tu+, vo^ ky?, toa`n ha?o
va` a(n kho+'p vo+'i thu+' tu+. cu?a va.n va^.t dde^'n ddo^. ngu+o+`i ha`nh
ddo^.ng kho^ng dde^? la.i ve^'t ti'ch sau mi`nh.

V- Ma^~u ngu+o+`i A' Cha^u tru+o+'c khi ga(.p go+~ Ta^y phu+o+ng

Ngu+o+.c la.i vo+'i ca' nha^n chu? nghi~a cu?a ngu+o+`i Ta^y phu+o+ng,
ngu+o+`i A' Cha^u so^'ng trong ta^.p the^?. Ca'i to^i kho^ng ddu+'ng rie^ng
re~. No' ddu+o+.c ddi.nh nghi~a trong mo^'i tu+o+ng quan vo+'i ngu+o+`i
kha'c. To^i la` con, cha, me.; anh, chi., em; vua, to^i v.v.. Trong ddo+`i
so^'ng xa~ ho^.i co' to^n ti tra^.t tu+., tro.ng ngu+o+`i co' tuo^?i, co'
chu+'c va` i't thay ddo^?i. Ca' nha^n tra'nh ne' xung ddo^.t va` sa(~n
sa`ng hy sinh ma^'t ma't ca' nha^n mi`nh dde^? ta.o su+. ho`a ddo^`ng.
Trong ddo+`i so^'ng, anh dda(.t gia' tri. dda.o ddu+'c ra^'t cao va` coi
vie^.c trau do^`i ddu+'c ha.nh la` quan tro.ng. Anh thu+o+`ng ha`nh ddo^.ng
theo quy ddi.nh, co^' e'p mi`nh va`o trong khuo^n phe'p cu?a dda.o ddu+'c,
ne^` ne^'p va` truye^`n tho^'ng xa~ ho^.i. Anh ca?m tha^'y ha.nh phu'c ho+n
khi ho`a ddo^`ng tan bie^'n va`o ta^.p the^? thay vi` xa'c ddi.nh ca' ti'nh
rie^ng re~ cu?a mi`nh. Trong quan ddie^?m to^? chu+'c chi'nh tri. va` xa~
ho^.i, anh thi'ch ho+.p vo+'i mo^ thu+'c Minh qua^n cu?a Kho^?ng gia'o,
cho+` ddo+.i ngu+o+`i la~nh dda.o pha?i co' ta`i ddu+'c ve.n toa`n dde^?
anh co' the^? pho` theo va` trung tha`nh la`m tro`n bo^?n pha^.n cu?a anh
trong ddi.a vi. cu?a anh. Anh thi'ch su+. o^?n ddi.nh va` kho' thi'ch u+'ng
vo+'i ddo^?i thay.

VI- Gia'o du.c A' Cha^u tru+o+'c khi ga(.p go+~ Ta^y phu+o+ng

DDo^'i vo+'i qua~ng dda.i qua^`n chu'ng, khi chu+a co' he^. tho^'ng gia'o
du.c co^ng la^.p mie^~n phi', ngu+o+`i da^n ddu+o+.c gia'o du.c qua su+.
da.y do^~ va` gu+o+ng so^'ng cu?a gia ddi`nh va` qua ne^` ne^'p va`
truye^`n tho^'ng dda.o ddu+'c cu?a xa~ ho^.i.

DDo^'i vo+'i mo^.t thie^?u so^' ke? si~ ho.c theo ho.c Kho^?ng gia'o va`
Tu+' Thu+ Ngu~ Kinh vo+'i ca'c tha^`y ddo^` va` trong mo^.t so^' i't oi
tru+o+`ng ho.c, tri' na(ng ddu+o+.c hu+o+'ng dde^'n ca'c va^'n dde^` nha^n
sinh, cu+ xu+? ho+n la` khoa ho.c. Phu+o+ng pha'p ho.c la` tu+` su+. suy
nga^~m chie^m nghie^.m dde^? ti`m ra nhu+~ng quy lua^.t bao qua't cho ca'ch
xu+? the^' nga`y nay. No' ddo`i ho?i mo^.t ca'i nhi`n toa`n bo^. va` tru+.c
gia'c. Gia'o du.c A' Cha^u muo^'n nha^'n ma.nh dde^'n dda.o ddu+'c va` tinh
tha^`n tra'ch nhie^.m ddo^'i vo+'i da^n va` nu+o+'c. Ngay tu+` nhu+~ng
tho+`i ban so+ cu?a ne^`n va(n minh Trung Hoa, tu+o+ng quan nha^n ho`a
giu+~a ngu+o+`i va` ngu+o+`i dda~ la` ca(n ba?n cu?a ho.c tri`nh ddu+o+.c
bie^?u lo^. qua Le^~ va` Nha.c. Lo^'i ho.c na`y kho^ng dda^?y ma.nh ca'i Ta, 
ngu+o+.c la.i no' quy phu.c ca'i Ta theo nhu+~ng le~ cu?a ta.o ho'a hie^?n 
hie^.n trong thie^n nhie^n va` a'p du.ng trong ddo+`i so^'ng xa~ ho^.i.

VII- Ma^~u ngu+o+`i va` nha^n sinh quan nha^n a'i - Sie^u A'

Ki'nh thu+a quy' vi.,

Sau khi dda^'t nu+o+'c kho^ng co`n co^.ng sa?n nu+~a, ta co' hai nhu ca^`u
ca^'p ba'ch la` hie^.n dda.i ho'a va` da^n chu? ho'a xa~ ho^.i. Ngu+o+`i
Vie^.t Nam chu'ng ta thu+o+`ng mo+ u+o+'c la` la^'y khoa ho.c ky~ thua^.t
va` the^? che^' da^n chu? Ta^y phu+o+ng nhu+ng gi`n giu+~ gia' tri. va`
va(n ho'a nha^n ba?n co^? truye^`n cu?a ta. DDie^`u nguy hie^?m la` chu'ng
ta kho^ng the^? chi? nha^.p ca?ng khoa ho.c ky~ thua^.t hie^.n dda.i va`
da^n chu? ma` tho^i. La^'y la` la^'y toa`n bo^. ma` trong ddo' co' nhu+~ng
ye^'u to^' ma` kho^ng ha(?n chu'ng ta dda~ u+a thi'ch nhu+: ddo+`i so^'ng
ca' nha^n vi. ky?, va^.t cha^'t, ti`m lo+.i, su+. tan ra~ cu?a tie^?u gia
ddi`nh, su+. gia?m thie^?u su+'c e'p cu?a to^n gia'o, dda.o ddu+'c va`
ti`nh tra.ng khu?ng hoa?ng ca'c thang gia' tri. v.v.. Tru+o+'c vie^~n a?nh
na`y chu'ng ta ca^`n suy nghi~ tha?o lua^.n ti`m bie^.n pha'p ddo^'i pho'.

Ca'i nhi`n Ta^y phu+o+ng thu+o+`ng du`ng nhu+~ng lu+.c ngoa.i vi (cha(?ng
ha.n nhu+ lua^.t pha'p) dde^? gia?i quye^'t va^'n dde^`. Ca'i nhi`n A'
DDo^ng ngu+o+.c la.i ddi tu+` no^.i ta^m cu?a con ngu+o+`i, cha(?ng ha.n
nhu+ la^'y dda.o ddu+'c la`m ca(n ba?n cho mo^'i quan he^. xa~ ho^.i. Ta^y
phu+o+ng ga(.p kho' kha(n, khi lo`ng tham vo.ng cu?a con ngu+o+`i ti`m
nhu+~ng lo^~ ho^?ng cu?a lua^.t pha'p dde^? tie^'p tu.c bo'c lo^.t
ngu+o+`i kha'c. A' DDo^ng ga(.p va^'n dde^` vi` kho^ng co' mo^.t lu+.c
ngoa.i vi na`o ddu? ma.nh dde^? kie^`m che^' va` la^.t ddo^? nhu+~ng
ngu+o+`i la~nh dda.o ba.o ta`n. Tu+.u chung la.i cu~ng la` va^'n dde^`
nga`n xu+a la` lo`ng ngu+o+`i, ta^m ngu+o+`i co' nha^n a'i thi` xa~ ho^.i
mo+'i thu+.c su+. ha.nh phu'c nha^n ho`a.

Nha^n sinh quan nha^n a'i co' the^? la` gia?i dda'p cho nhu+~ng nan dde^`
cu?a ca? A^u la^~n A'.

Nha^n sinh quan nha^n a'i dda(.t ca(n ba?n tre^n hai y' nie^.m tru. co^.t
la` lo`ng nha^n a'i (hay ti`nh thu+o+ng) va` su+. gia?i thoa't. Lo`ng nha^n
a'i kho^ng pha?i la` ti`nh ca?m. No' la` lo`ng thu+o+ng ngu+o+`i va`
thu+o+ng ye^u mo.i su+. so^'ng mo^.t ca'ch tu+. nhie^n, kho^ng co^' ga('ng.
Ti`nh thu+o+ng na`y kho^ng gia^.n ho+`n khi kho^ng ddu+o+.c dda'p u+'ng,
kho^ng na~n chi' khi kho^ng tha`nh co^ng, kho^ng ga^y su+. tho?a ma~n vi`
cho ra(`ng mi`nh dda.o ddu+'c ho+n ngu+o+`i, kho^ng ca^`n ai co^ng nha^.n,
dde^'n vo+'i ta^'t ca? mo.i ngu+o+`i kho^ng pha^n bie^.t va` hoa`n toa`n
vo^ nga~ va` vo^ ky? dde^'n ddo^. no' tu+. nhie^n nhu+ hoa to?a hu+o+ng
tho+m, nhu+ ma(.t tro+`i ddem a'nh sa'ng va` su+. so^'ng dde^'n muo^n loa`i.

Ngu+o+`i A^u Ta^y pha't trie^?n ly' tri' va` ca`ng pha't trie^?n ly' tri'
thi` ca`ng ca' nha^n chu? nghi~a, ta'ch ro+`i ddo^.c la^.p vo+'i ngu+o+`i
kha'c, ca'i Ta hay ca'i Nga~ ca`ng co' di.p ba`nh tru+o+'ng. Ngu+o+`i A'
Cha^u pha't trie^?n ti`nh ca?m, so^'ng ho`a ddo^`ng va` lie^n ddo+'i ho+n
trong ta^.p the^?. Nhu+ng ti`nh ca?m va^~n chu+a la` lo`ng nha^n a'i, bo+?i
vi` no' ddo`i ho?i ddu+o+.c dda'p u+'ng va` no' ddo`i ho?i co' ddie^`u
kie^.n. Ma(.t kha'c ti`nh ca?m cu~ng co' gio+'i ha.n, ca'i Ta ddu+o+.c mo+?
ro^.ng ra tha`nh tie^?u gia ddi`nh hay quo^'c gia va` kho^ng ddi xa ho+n
nu+~a.

Va^'n dde^` cu?a lo`ng nha^n a'i tro+? tha`nh va^'n dde^` cu?a ca'i Ta. Co'
gia?i thoa't kho?i chi'nh ca'i Ta thi` mo+'i co' lo`ng nha^n a'i thu+.c su+. 
ddu+o+.c. Su+. gia?i thoa't a^'y ddu+o+.c the^? hie^.n trong ba quan he^.:

a) Gia?i thoa't trong quan he^. giu+~a ngu+o+`i va` y'

Ngu+o+`i gia?i thoa't kho^ng bi. ca^u ne^. bo+?i ba^'t cu+' he^. tu+
tu+o+?ng hay ddi.nh kie^'n, ne^` ne^'p, truye^`n tho^'ng hay dda.o ddu+'c
xa~ ho^.i na`o. Anh co' tinh tha^`n bao dung, pha' cha^'p va` pho'ng
khoa'ng. Anh kho^ng nha^n danh mo^.t chu? nghi~a, mo^.t he^. tu+ tu+o+?ng
mang te^n la` "nha^n a'i, dda.o ddu+'c va` gi` gi`" cha(ng nu+~a dde^? a'p
bu+'c ke? nghi~ kha'c anh hay kho^'ng che^' ddo^`ng loa.i. Kim chi? nam
ha`nh ddo^.ng cu?a anh la` lo`ng nha^n a'i.

b) Gia?i thoa't trong quan he^. giu+~a ngu+o+`i va` va^.t

Xa~ ho^.i Ta^y phu+o+ng du` dda`o ta.o nhu+~ng con ngu+o+`i tu+. chu?, tu+.
la^.p nhu+ng nhu+~ng con ngu+o+`i na`y ddang chi`m dda('m trong su+'c hu't
va` no^ le^. cu?a va^.t cha^'t. DDi.nh nghi~a cu?a ca'i Ta la` "Ta co' cu?a
ca?i va^.t cha^'t". Ma(.c mo^.t chie^'c a'o dde.p, ddi mo^.t chie^'c xe
sang, o+? nha` ro^.ng, ga^y ra ca?m gia'c thoa?i ma'i la` Ta gia`u ma.nh
ho+n, to lo+'n ho+n. Con ngu+o+`i gia?i thoa't kho?i quan he^. ngu+o+`i
va` va^.t bie^'t ddu? la` ddu?. Khi co' nhu ca^`u va^.t cha^'t thi` gia?i
quye^'t tho?a dda'ng nhu+ng kho^ng ti`m trong su+. gia`u sang va^.t cha^'t
su+. thoa? ma~n ta^m ly' dde^? tho^?i pho^`ng ca'i Ta.

c) Gia?i thoa't trong quan he^. giu+~a ngu+o+`i va` ngu+o+`i

DDa^y la` la~nh vu+.c gay go nha^'t. La`m sao ta co' the^? ddo^'i dda~i
vo+'i ngu+o+`i vo+'i ta^'m lo`ng dda^`y dda(.n va` nha^n a'i cu?a ngu+o+`i
me. ddo^'i vo+'i con, ma` ta va^~n kho^ng ddo`i ho?i gi` ngu+o+.c la.i cho
ta, ma` ta kho^ng du+.a va`o ngu+o+`i a^'y dde^? ti`m nguo^`n ha.nh phu'c
cho ta, ma` ta kho^ng so+? hu+~u ngu+o+`i a^'y ma` va^'n dde^` ngu+o+`i
a^'y pha't trie^?n trong tu+. do nhu+~ng ca' ti'nh va` y' hu+o+'ng rie^ng
cu?a ho.? DDo' la` su+. gia?i thoa't trong quan he^. giu+~a ngu+o+`i va`
ngu+o+`i: co' su+. lie^n he^., co' ti`nh nha^n a'i va` phu.ng su+. nhu+ng
kho^ng co' so+? hu+~u va` le^. thuo^.c.

Ngu+o+`i gia?i thoa't la` mo^.t con ngu+o+`i vo^ nga~. Anh nha^.n thu+'c
ddu+o+.c su+. lie^n ddo+'i cha(.t che~ cha(`ng chi.t giu+~a mo.i su+.
so^'ng, khie^'n cho ddo^'i vo+'i anh, su+. ba.o ta`n vo+'i ngu+o+`i kha'c
la` su+. ba.o ta`n ddo^'i vo+'i chi'nh mi`nh. Anh co' tu+. do no^.i ta.i
bo+?i vi` anh kho^ng co`n bi. ra`ng buo^.c bo+?i va^.t cha^'t, gia'o
ddie^`u, con ngu+o+`i hay su+'c hu't cu?a quye^`n uy, danh vo.ng. Anh co'
ta^m nha^n a'i bao la ddo^'i vo+'i mo.i ngu+o+`i kho^ng pha^n bie^.t
ngu+o+`i thie^.n hay ke? a'c, ngu+o+`i nghe`o hay ngu+o+`i gia`u... Anh
kho^ng ddem na^'c thang gia' tri. dda.o ddu+'c ra phe^ pha'n ba^'t cu+'
ai. Anh to^n tro.ng ta^'t ca? mo.i ngu+o+`i va` luo^n sa(~n lo`ng na^ng
ddo+~ mo.i ngu+o+`i tie^'n xa ho+n nu+~a. Co^ng ba(`ng ddo^'i vo+'i anh la`
cho ra theo nhu ca^`u cu?a ngu+o+`i ddo`i ho?i. Ngu+o+`i ta`n ta^.t, thua
ke'm hay gian a'c thi` nhu ca^`u giu'p ddo+~ pha?i cao ho+n va` ca^`n
ddu+o+.c thu+o+ng ho+n.

Con ngu+o+`i co' the^? tie^'n theo tie^'n tri`nh vo`ng xoa('n (spiral).
Lu'c so+ khai thi` y' nie^.m ca' nha^n mo+` nha.t, ba`ng ba.c tan loa~ng
trong tie^?u gia ddi`nh, dda.i gia ddi`nh va` bo^. la.c. Lu'c a^'y ca'i vui
ca' nha^n nha^.p mo^.t trong ca'i vui cu?a gia ddi`nh, ta^.p the^?. Va(n
minh tie^'n bo^. ho+n thi` ca'i Ta lo+'n ma.nh ho+n, ta'ch ra ddu+'ng rie^ng 
re~ va` xo^ng xa'o ha(ng say dde^? tu+. ta.o mo^.t cho^~ ddu+'ng.  Sau khi 
ddu+'ng cao nga.o rie^ng re~ mo^.t mi`nh ma` va^~n ca?m tha^'y co^ ddo+n vo^ 
cu`ng va` thie^'u ha.nh phu'c, con ngu+o+`i la.i ddi mo^.t cuo^.c ha`nh tri`nh 
tro+? ve^` vo+'i ca'i Vo^ Nga~. Nhu+ng ca'i Vo^ Nga~ na`y kho^ng gio^'ng vo+'i 
ca'i Vo^ Nga~ cu?a thuo+? ban so+. No' la` ca'i Vo^ Nga~ cu?a mo^.t cu?a con 
ngu+o+`i tru+o+?ng tha`nh, ddo^.c la^.p va` gia?i thoa't.

DDe^? ke^'t lua^.n, tru+o+'c ngu+o+~ng cu+?a canh ta^n, no^~i e nga.i to
lo+'n cu?a ngu+o+`i da^n Vie^.t la` co' ne^n hay kho^ng ddo'n nha^.n tie^'n
tri`nh ca' nha^n ho'a di'nh lie^`n vo+'i pha't trie^?n kinh te^' va` ky?
thua^.t. Ta kho^ng ne^n ca?n tie^'n tri`nh ca' nha^n ho'a na`y (ma` du`
muo^'n ca?n cu~ng kho^ng ddu+o+.c) bo+?i vi` no' la` nhu+~ng bu+o+'c ca^`n
thie^'t. No' giu'p cho con ngu+o+`i tru+o+?ng tha`nh, ddo^.c la^.p, tu+.
la^.p. Sau khi dda~ le^n dde^'n ddi?nh cho't vo't cu?a su+. cu?ng co^' ca'i
Ta, con ngu+o+`i se~ tu+. mi`nh tu+` bo? ca' nha^n chu? nghi~a dde^? cho.n
lu+.a nhu+~ng gia' tri. mo+'i. DDo' la` nhu+~ng gia' tri. Nha^n A'i va`
Gia?i Thoa't tie^`m ta`ng trong ca'c trie^'t dda.o A' DDo^ng, ddu+o+.c nhi`n 
theo mo^.t go'c ddo^. mo+'i, nay xin go.i la` nha^n sinh quan Sie^u A'. 

--------------------------------------------------------------------------

Ba?n Tin Giao DDie^?m so^' 10, Ho^.i Chuye^n Gia Vie^.t Nam


Newsgroups: soc.culture.vietnamese