زبان آذربایجانی

context: زبان آذربایجانی یا ترکی آذربایجانی (Azərbaycan dili یا Azerbaijani language ) زبانی از خانواده زبان‌های ترکی است که با دو گویش در جمهوری آذربایجان و مناطق آذربایجانی نشین ایران تکلم می‌شود. عمده تفاوت بین دو گویش در تلفظ برخی واژگان، وام‌واژگان روسی، فارسی، عربی و انگلیسی و تفاوت‌هایی مختصر در چند مورد دستوری است. زبان ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان زبان رسمی و در داغستان یکی از زبان‌های رسمی مصوب فدراسیون روسیه است. زبان ترکی آذربایجانی بخشی از شاخه زبان‌های اغوز زبان‌های ترکی است و به ترکی استانبولی و ترکی خراسانی بسیار نزدیک است. ترکی آذربایجانی به عنوان زبان گفتاری همچنین در نواحی شرقی ترکیه و جنوب گرجستان و داغستان و قسمت هایی از شمال خراسان رایج است. زبان ترکی آذربایجانی از زبان‌های فارسی و عربی در واژگان، سامانه آوایی و دستوری اثر پذیرفته‌است. در ایران، شهرهای تبریز، ارومیه و اردبیل به ترتیب بزرگترین شهرهایی اند که ترکی آذربایجانی در آن‌ها تکلم می‌شود.
qas: answers: text: زبانی از خانواده زبان‌های ترکی است که با دو گویش در جمهوری آذربایجان و مناطق آذربایجانی نشین ایران تکلم می‌شود
question: زبان آذربایجانی چیست؟

answers: text: دو
question: زبان آذربایجانی با چند گویش در جمهوری آذربایجان تکلم می‌شود؟

answers: text: در تلفظ برخی واژگان، وام‌واژگان روسی، فارسی، عربی و انگلیسی و تفاوت‌هایی مختصر در چند مورد دستوری است
question: عمده تفاوت بین دو گویش زبان آذربایجانی چیست؟

answers: text: فارسی و عربی در واژگان، سامانه آوایی و دستوری
question: زبان ترکی آذربایجانی از کدام زبان‌ها اثر پذیرفته‌است؟

answers: text: شهرهای تبریز، ارومیه و اردبیل
question: در ایران کدام شهرها به ترتیب بزرگترین شهرهایی اند که ترکی آذربایجانی در آن‌ها تکلم می‌شود؟

answers: text: ترکی آذربایجانی
question: در نواحی شرقی ترکیه و جنوب گرجستان و داغستان و قسمت هایی از شمال خراسان کدام زبان رایج است؟

question: داغستان در کجا واقع شده‌است؟

question: وام‌واژگان به چه معناست؟

context: در مورد شمار سخنگویان به زبان ترکی آذربایجانی، اتفاق نظر وجود ندارد و برآوردها ناهمسانند. بنیاد این تفاوت، ارائه نشدن آمار رسمی از سوی ایران و ترکیه و عراق است. تمامی ارقام ارائه‌شده بر پایه برآوردها است. اتنولوگ یکی از معتبرترین مراجع آمارهای زبانی، جمعیت گویشوران تمام لهجه‌ها و گروه‌های این زبان (شامل دو زیرگروه اصلی آذری شمالی و آذری جنوبی) در سال ۲۰۱۸ میلادی را در مجموع اندکی بیش از ۲۳ میلیون نفر برآورد کرده‌است. تمامی آذری‌های جمهوری آذربایجان، ایرانیان آذری، ترکمن‌های عراق و سوریه، آذری‌های روسیه و ترکیه و آمریکا و سایر اقلیت‌های آذری زبان در تمام دنیا در این برآورد منظور شده‌اند. سایت اتنولوگ، گویش سلجوقی این زبان را در حال حاضر منقرض اعلام کرده‌است.
qas: answers: text: ارائه نشدن آمار رسمی از سوی ایران و ترکیه و عراق
question: چرا در مورد شمار سخنگویان به زبان ترکی آذربایجانی، اتفاق نظر وجود ندارد و برآوردها ناهمسانند؟

answers: text: اتنولوگ
question: یکی از معتبرترین مراجع آمارهای زبانی کجاست؟

answers: text: یکی از معتبرترین مراجع آمارهای زبانی
question: اتنولوگ چیست؟

answers: text: گویش سلجوقی
question: سایت اتنولوگ کدام گویش زبان آذربایجانی را در حال حاضر منقرض اعلام کرده‌است؟

answers: text: شامل دو زیرگروه اصلی آذری شمالی و آذری جنوبی
question: گروه‌های زبان آذربایجانی چیست؟

answers: text: جمهوری آذربایجان، ایرانیان آذری، ترکمن‌های عراق و سوریه، آذری‌های روسیه و ترکیه و آمریکا
question: آذری زبان‌ها در کدام مناطق به صورت جمعی ساکن هستند؟

question: ترکمن‌های عراق در کدام مناطق ساکن هستند؟

question: ترکمن‌های سوریه در کدام مناطق ساکن هستند؟

context: در سده ۱۹ میلادی افرادی مسئلهٔ تغییر الفبای ترکی آذربایجانی را مطرح کردند. میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۸۷۸) و جلیل محمد قلی‌زاده از این دسته افراد بودند. البته این امر با مخالفت شدید گروه‌های دیگر از جمله برخی فرهنگیان و روحانیان روبرو شد. صرف نظر از دغدغهٔ روحانیان که معتقد بودند تغییر خط ارتباط مردم را با قرآن و دیگر متون دینی قطع خواهد کرد برخی اهالی فرهنگ اعتقاد داشتند که خط بخشی از هویت هر قوم را تشکیل می‌دهد و از آنجایی که چند صد سال است که تمام متون ادبی ترکی و هزاران هزار کتاب در این خط تألیف شده‌اند تغییر خط به نوعی یک گسستگی فرهنگی به وجود خواهد آورد. این مسئله در دورهٔ بسیار کوتاه جمهوری دمکراتیک آذربایجان (۱۹۱۸–۱۹۱۹) نیز مطرح گشت. بعد از پیروزی بلشویک‌ها چندین روزنامه به خط لاتین در باکو چاپ می‌شد؛ ولی خط عربی هنوز به کار گرفته می‌شد. در سال ۱۹۲۴ نریمان نریمانف رهبر بلشویک آذربایجان توانست قانون استفاده از لاتین در امور دولتی را به تصویب مجلس جمهوری آذربایجان شوروی برساند.
qas: answers: text: ۱۹ میلادی
question: در کدام سده افرادی مسئلهٔ تغییر الفبای ترکی آذربایجانی را مطرح کردند؟

answers: text: میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۸۷۸) و جلیل محمد قلی‌زاده
question: چه کسانی در سده ۱۹ میلادی افرادی مسئلهٔ تغییر الفبای ترکی آذربایجانی را مطرح کردند؟

answers: text: رهبر بلشویک آذربایجان
question: نریمان نریمانف کیست؟

answers: text: نریمان نریمانف
question: در سال ۱۹۲۴ رهبر بلشویک آذربایجان چه کسی بود؟

answers: text: نریمان نریمانف
question: چه کسی توانست قانون استفاده از لاتین در امور دولتی را به تصویب مجلس جمهوری آذربایجان شوروی برساند؟

answers: text: ۱۹۲۴
question: در چه سالی نریمان نریمانف توانست قانون استفاده از لاتین در امور دولتی را به تصویب مجلس جمهوری آذربایجان شوروی برساند؟

question: نریمان نریمانف چند سال رهبر بلشویک آذربایجان بود؟

question: باکو در کجا واقع شده‌است؟

context: در سال ۱۹۲۶ اولین کنفرانس ترک‌شناسی در باکو برگزار شد. گردآمدگان تصمیم گرفتند که خط لاتین را خط مورد استفادهٔ تمام ترک‌زبانان آذربایجانی جهان اعلام کنند. دو سال بعد به رهبری آتاترک اصلاح خط در ترکیه به اجرا گذاشته شد و الفبای لاتین جایگزین الفبای عثمانی (عربی) گردید. در همین سال کمیته‌ای به نام یئنی اَلیفبا (الفبای جدید) در مسکو به تدوین الفبای یکدستی پرداخت که در تمامی جمهوری‌های ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی (آذربایجان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان) استفاده شود. این الفبا به مدت بیش از ده سال مورد استفاده بود.
qas: answers: text: ۱۹۲۶
question: در چه سالی اولین کنفرانس ترک‌شناسی در باکو برگزار شد؟

answers: text: باکو
question: در سال ۱۹۲۶ اولین کنفرانس ترک‌شناسی در کجا برگزار شد؟

answers: text: خط لاتین را خط مورد استفادهٔ تمام ترک‌زبانان آذربایجانی جهان اعلام کنند
question: در اولین کنفرانس ترک‌شناسی در باکو چه تصمیمی گرفته شد؟

answers: text: آتاترک
question: اصلاح خط در ترکیه توسط چه کسی به اجرا گذاشته شد؟

answers: text: الفبای لاتین جایگزین الفبای عثمانی (عربی) گردید
question: اصلاح خط در ترکیه توسط آتاترک چگونه انجام شد؟

answers: text: الفبای جدید
question: یئنی اَلیفبا به چه معناست؟

answers: text: آذربایجان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان
question: جمهوری‌های ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی را نام ببرید؟

answers: text: عربی
question: الفبای عثمانی چگونه بود؟

question: آتاترک کیست؟

question: پایتخت ازبکستان کجاست؟

context: در سال ۱۹۳۹ الفبای لاتین کنار گذاشته شده و خط سیریلیک روسی جایگزین خط لاتین گردید. همچنین تدریس زبان روسی در تمام مدارس اجباری اعلام شد. سیاست تجزیه کردن ملت‌ها و ممانعت از احساسات ملی‌گرایانه می‌تواند از دلایل تغییر دوبارهٔ خط در این دوره و عدم هماهنگی بین گروه‌های زبانی مشترک در تدوین الفبای جدید باشد. ترس استالین که از اتحاد و قدرت گرفتن دوبارهٔ مسلمانان -که اغلب آن‌ها ترک بودند- سرکوب زبان‌های غیرروس در محدودهٔ جغرافیای اتحاد شوروی با جایگزینی زبان روسی به شدت ادامه یافت که تا سقوط این اتحادیهٔ در ۱۹۹۱ ادامه داشت؛ ولی بعضی از این جمهوری‌ها پس از استقلال خود در سال ۱۹۹۱ الفبای خود را دوباره به لاتین برگرداندند.
qas: answers: text: ۱۹۳۹
question: در چه سالی الفبای لاتین کنار گذاشته شده و خط سیریلیک روسی جایگزین خط لاتین گردید؟

answers: text: سیریلیک روسی
question: در اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۳۹ کدام خط جایگزین خط لاتین گردید؟

answers: text: ۱۹۳۹
question: در چه سالی تدریس زبان روسی در تمام مدارس اتحاد جماهیر شوروی اجباری اعلام شد؟

question: استالین کیست؟

answers: text: اتحاد و قدرت گرفتن دوبارهٔ مسلمانان -که اغلب آن‌ها ترک بودند
question: ترس استالین چه بود؟

answers: text: ۱۹۹۱
question: در چه سالی اتحاد شوروی سقوط کد؟

question: زبان روسی دارای چند حروف الفبا است؟

context: در سال ۱۹۹۱ پس از فروپاشی شوروی و استقلال جمهوری آذربایجان الفبای لاتین دوباره رسمی و الفبای سیریلیک کنار گذاشته شد. آثار مکتوب زیادی به زبان آذربایجانی با الفبای عربی بر جای مانده‌است که تمامی این کتب هنوز به خط لاتین در دسترس نیستند. خط لاتین آذربایجانی با چند حرف اضافه (x,q، ə) یعنی (اَ، ق، خ) اندکی با خط لاتین ترکی استانبولی متفاوت است. در ایران زبان آذربایجانی با الفبای عربی نوشته می‌شود. البته از الفبای لاتین نیز بعضاً در اینترنت استفاده می‌شود. در حال حاضر زبان‌های ترکی که از الفبای لاتین استفاده می‌کنند، عبارتند از ترکی آذربایجانی (جمهوری آذربایجان)، ترکی ترکیه، ترکمنی، قزاقی، ازبکی، اویغوری (بخشا) و تاتاری.
qas: answers: text: ۱۹۹۱
question: استقلال جمهوری آذربایجان در چه سالی رخ داد؟

answers: text: ترکی استانبولی
question: خط لاتین آذربایجانی با چند حرف اضافه یعنی (اَ، ق، خ) اندکی با کدام خط متفاوت است؟

answers: text: عربی
question: در ایران زبان آذربایجانی با چه الفبایی نوشته می‌شود؟

answers: text: ترکی آذربایجانی (جمهوری آذربایجان)، ترکی ترکیه، ترکمنی، قزاقی، ازبکی، اویغوری (بخشا) و تاتاری.
question: در حال حاضر زبان‌های ترکی که از الفبای لاتین استفاده می‌کنند کدامند؟

question: اویغورها در کدام مناطق ساکن هستند؟

context: دستور زبان ترکی آذربایجانی متأثر از هم آوائی صوتی حروف است. در زبان ترکی آذربایجانی صداهای خشن (O,U،A,I) و صداهای نازک (Ö,Ü،E,Ə، İ) نمی‌توانند در ریشه یک واژه با هم مخلوط شوند و با همان ترتیب فوق در کلمه می‌آیند. مانند Gözəllik و Ayrılıq. واژه‌های بیگانه نیز تا حد امکان تحت تأثیر این قانون قرار می‌گیرند. مانند کلمه عربی حسین (Hoseyn) که در ترکی Hüseyn و کلمه عربی عباس (Əbbas) که در ترکی (Abbas) گفته می‌شود. گروهی از ترکی آذربایجانی‌زبانان هنگام صحبت کردن به زبان‌های دیگری، ناخودآگاه از این قانون طبیعی زبان خود پیروی می‌کنند.
qas: answers: text: هم آوائی صوتی حروف
question: دستور زبان ترکی آذربایجانی متأثر از چیست؟

answers: text: نمی‌توانند در ریشه یک واژه با هم مخلوط شوند و با همان ترتیب فوق در کلمه می‌آیند
question: در زبان ترکی آذربایجانی صداهای خشن و صداهای نازک چگونه نمی‌توانند باشند؟

answers: text: ترکی آذربایجانی
question: کدام دستور زبان متأثر از هم آوائی صوتی حروف است؟

question: در زبان ترکی آذربایجانی چند حرف الفبا دارد؟

context: از نگاه ریخت‌شناسی یا مورفولوژی: کاربرد بسیاری از پسوندهای فارسی، مانند -باز، ستان، دار، دان، پرست، کار، گر و پیشوندهای فارسی مانند بی-، با- و نا- مانند «قماربار»، «همکار»، «بی‌ادب» یا «نامرد.» کاربرد وجه التزامی مشابه فارسی مانند «آلام» به جای «آلسام» (؟) (بخرم) که بنظر می‌رسد مخصوص ترکی آذری ایران باشد. در صفت تفضیلی و عالی پرهیز از ادات «داها» و «ان» (تر، ترین)، مانند «بو اوندان یاواشدی» به جای «بو اوندان داها یاواشدیر» (این از آن آهسته‌تر است) و «لاپ گؤزل طبیعت» به جای «ان گؤزل طبیعت» (زیباترین طبیعت). با توجه به اینکه درترکی استانبولی زمان حال کامل (ماضی نقلی) وجود ندارد برخی حتی احتمال می‌دهند که صرف ماضی نقلی مانند «گلمیشم» یا «گلیپسن» (آمده‌ام، آمده‌ای) که در ترکی ترکیه موجود نیست، نتیجهٔ تأثیر فعل ماضی نقلی در زبان فارسی است.
qas: answers: text: ریخت‌شناسی
question: مورفولوژی چیست؟

answers: text: آمده‌ام، آمده‌ای
question: گلمیشم یا گلیپسن به چه معناست؟

answers: text: زیباترین طبیعت
question: ان گؤزل طبیعت به چه معناست؟

answers: text: بخرم
question: آلسام به چه معناست؟

answers: text: این از آن آهسته‌تر است
question: بو اوندان داها یاواشدیر به چه معناست؟

answers: text: زمان حال کامل
question: ماضی نقلی چیست؟

answers: text: زمان حال کامل (ماضی نقلی)
question: درترکی استانبولی کدام زمان وجود ندارد؟

question: استانبول در کجا قرار دارد؟

question: مورفولوژی را تعریف کنید؟

answers: text: باز، ستان، دار، دان، پرست، کار، گر
question: پسوندهای فارسی را نام ببرید؟

answers: text: بی-، با- و نا-
question: پیشوندهای فارسی را نام ببرید؟

question: ترکی آذری ایران چه تفاوت‌هایی با ترکی مناطق دیگر دارد؟

question: اصوات بلند در زبان آذربایجانی را نام ببرید؟

context: در قرن چهاردهم میلادی آذربایجان، قفقاز و بخش‌های غربی ایران تحت سلطه حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو بود. در دوران این حکومت‌ها شاعرانی مانند قاضی برهان‌الدین، حبیبی و جهانشاه قراقویونلو با تخلص حقیقی زندگی می‌کردند؛ که نخستین آثار ترکی آذری را در آن دوران از خود به جا گذاشته‌اند. اواخر قرن چهاردهم، زمان ظهور یکی از بزرگترین شعرای آذربایجانی، عمادالدین نسیمی بود؛ دیوان اشعار وی از بزرگترین دیوان شعرهای زبان‌های ترکی به‌شمار می‌رود. آموزه‌های صوفی و عرفانی حروفیه از اواخر قرن ۱۴اُم تا اوایل قرن ۱۵اُم میلادی رواج داشت عمادالدین نسیمی یکی از برجسته‌ترین استادان دیوان ادبیات در تاریخ ادبی زبان‌های ترکی‌تبار بوده‌است. وی به زبان فارسی و عربی نیز آثاری داشته‌است. پس از معرفی سبک دیوان ادبیات و غزل، عمادالدین نسیمی در قرن ۱۵اُم، شاعران مشهور آذربایجانی چون شاه اسماعیل خطایی، قاسم انوار و محمد فضولی ادبیات آذربایجانی را گسترش دادند.
qas: answers: text: آذربایجان، قفقاز و بخش‌های غربی ایران
question: در قرن چهاردهم میلادی کدام مناطق تحت سلطه حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو بود؟

answers: text: چهاردهم میلادی
question: در کدام قرن آذربایجان، قفقاز و بخش‌های غربی ایران تحت سلطه حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو بود؟

answers: text: حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو
question: در قرن چهاردهم میلادی آذربایجان، قفقاز و بخش‌های غربی ایران تحت سلطه کدام حکومت‌ بود؟

answers: text: قاضی برهان‌الدین، حبیبی و جهانشاه قراقویونلو
question: در دوران حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو کدام شاهران زندگی می‌کردند؟

answers: text: حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو
question: قاضی برهان‌الدین، حبیبی و جهانشاه قراقویونلو شاعران کدام حکومت بودند؟

answers: text: یکی از بزرگترین شعرای آذربایجانی
question: عمادالدین نسیمی کیست؟

answers: text: اواخر قرن چهاردهم
question: در چه قرنی یکی از بزرگترین شعرای آذربایجانی، عمادالدین نسیمی حضور داشت؟

answers: text: شاه اسماعیل خطایی، قاسم انوار و محمد فضولی
question: شاعران مشهور آذربایجانی در قرن ۱۵ام را نام ببرید؟

question: آثار عمادالدین نسیمی را نام ببرید؟

question: حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو چه مدت حکمرانی کردند؟

context: سبک شاعران آذربایجانی در ادامه قرن ۱۶اُم به سمت عاشیق‌ها رفت و قرن شانزدهم پس از تثبیت سیطره سلسله صفوی بر ایران قویاً توسعه یافت؛ و شاه اسماعیل یکم با تخلص خطایی و بعد با پیدایش "سبک قوشما فرزند شاه اسماعیل، شاه تهماسب و بعدتر شاه عباس دوم نیز در گسترش ادبیات آذربایجانی کوشید.قوسی تبریزی از شاعران مشهور آذری‌زبان دو نسخه از دیوان ترکی آذربایجانی از وی به جا مانده‌است و صائب تبریزی شاعر تبریزی‌تبار اهل اصفهان نیز از معروف‌ترین شاعران عصر کلاسیک می‌باشند که هفده غزل به زبان ترکی آذربایجانی سروده‌است.
qas: answers: text: صفوی
question: قرن شانزدهم کدام سلسله در ایران تثبیت سیطره داشت؟

answers: text: از شاعران مشهور آذری‌زبان
question: قوسی تبریزی کیست؟

answers: text: شاعر تبریزی‌تبار اهل اصفهان نیز از معروف‌ترین شاعران عصر کلاسیک
question: صائب تبریزی کیست؟

answers: text: هفده
question: صائب تبریزی چند غزل به زبان ترکی آذربایجانی سروده‌است؟

answers: text: صفوی
question: شاه عباس دوم برای کدام سلسله است؟

answers: text: صفوی
question: شاه اسماعیل برای کدام سلسله است؟

answers: text: صفوی
question: شاه تهماسب برای کدام سلسله است؟

answers: text: عاشیق‌ها
question: سبک شاعران آذربایجانی در ادامه قرن ۱۶اُم به چه سمتی رفت؟

question: شاعران عصر کلاسیک ایران را نام ببرید؟

question: سبک قوشما چگونه است؟

answers: text: خطایی
question: شاه اسماعیل یکم با چه تخلصی شعر می‌سرود؟

question: اصفهان هم‌مرز کدام شهرها است؟