امپراتوری تیموری

context: امپراتوری تیموری یا امپراتوری گورکانی (۹۱۱-۷۷۱ ق/ 1506-1370م) دودمانی ترک‌تبار با فرهنگی ایرانی (جوامع ایرانی‌مآب) بود. بنیان‌گذار این دودمان تیمور بود که ادعا می‌کرد نسبش به چنگیز خان می‌رسد و در قبیلهٔ ترکی-مغولی برلاس به دنیا آمد. تیمور کشوری گسترده و دولتی سترگ ایجاد کرد و سرزمین ماوراءالنهر را به اهمیتی رساند که تا آن زمان هیچگاه بدان پایه نرسیده‌بود. او مرزهای خود را نخست در سرتاسر آسیای میانه و آنگاه سراسر خراسان و آنگاه به همهٔ بخش‌های ایران و امپراتوری عثمانی و بخش‌هایی از هندوستان گسترش داد. از آنجایی که فتوحات تیمور بیشتر جنبهٔ یورش و هجوم داشت تا تسخیر واقعی، اغلب این مناطق باز به زودی از تصرف تیموریان خارج شد. با این حال ماوراءالنهر مدتی مرکز دولتی شد که بیشتر ایران و افغانستان را افزون بر ماوراءالنهر در بر می‌گرفت. هنگامی که کشور گسترده تیموری تجزیه شد، دورهٔ هرج و مرج به پیش آمد. به محض اینکه تیمور مرد، ترکان عثمانی و آل جلایر و ترکمانان درصدد تصرف سرزمین‌های ازدست‌رفتهٔ خود برآمدند. با این همه، فرزندان تیمور موفق شدند که شمال ایران را کم و بیش به مدت یک سده برای خود نگاه دارند. هرچند آنان بیشتر با یکدیگر در کشمکش بودند. سرانجام شاهرخ موفق شد که مناقشات اقوام خود را تا حدی رفع و قدرت و اعتبار کشور را نگهداری کند؛ ولی پس از مرگ او تصرفاتش به قسمت‌های کوچک‌تر مجزا شد و به همین سبب صفویان و امرای شیبانی آن‌ها را به متصرفات خود پیوست کردند. با این همه خاندان تیموری از میان نرفت و نوادگان تیمور پس از چندی بستر فرمانروایی خود را به هندوستان بردند و امپراتوری بزرگ گورکانیان هند را بنیاد گذاردند.
qas: answers: text: تیمور
question: بنیان‌گذار امپراتوری تیموری که بود؟

answers: text: چنگیز خان
question: بنیان‌گذار امپراتوری تیموری ادعا می‌کرد نسبش به چه کسی می‌رسد؟

answers: text: در قبیلهٔ ترکی-مغولی برلاس
question: بنیان‌گذار امپراتوری تیموری در کجا به‌دنیا آمد؟

answers: text: ترکان عثمانی و آل جلایر و ترکمانان
question: وقتی که بنیان‌گذار امپراتوری تیموری فوت شد چه کسانی درصدد تصرف سرزمین‌های ازدست‌رفتهٔ خود برآمدند؟

answers: text: امپراتوری بزرگ گورکانیان هند
question: نوادگان تیمور در هندوستان چه امپراطوری را بنیاد گذاردند؟

question: چنگیز خان مغول چه کسی بود؟

context: امیر تیمور پس از ۳۶ سال فرمانروایی و کشورگشایی با بر جای گذاشتن قلمروی گسترده، در ۸۰۷ ه‍.ق در اُترار درگذشت. از وی ۳۱ پسر، نوه، نبیره و نبیره‌زاده باقی ماند از پسران او عمرشیخ و جهانگیر در زمان حیاتش درگذشته بودند و میرانشاه و شاهرخ نیز چون مورد توجه پدر نبودند، به جانشینی انتخاب نشدند و تیمور، پیر محمد پسر میرزا جهانگیر را که در آن زمان والی کابل بود، به جانشینی خود برگزید. اما به‌رغم علاقه‌ای که سرداران سپاه تیمور نسبت به اجرای واپسین خواست او مبنی بر جانشینی نوه‌اش پیرمحمد جهانگیر نشان می‌دادند، مجالی برای اجرای این وصیت پیدا نشد.
qas: answers: text: ۸۰۷ ه‍.ق
question: امیر تیمور پس از ۳۶ سال فرمانروایی و کشورگشایی با بر جای گذاشتن قلمروی گسترده در چه سالی درگذشت؟

answers: text: اُترار
question: امیر تیمور پس از ۳۶ سال فرمانروایی و کشورگشایی با بر جای گذاشتن قلمروی گسترده در کجا درگذشت؟

answers: text: عمرشیخ و جهانگیر
question: کدامیک از پسران امیر تیمور در زمان حیات او درگذشتند؟

answers: text: پیر محمد پسر میرزا جهانگیر
question: امیر تیمور چه کسی را به  جانشینی خود برگزید؟

question: اُترار در کدام شهر کنونی قرار دارد؟

context: پیرمحمد که تیمور وصیت کرده بود جانشینش باشد در قندهار بود و نتوانست به‌موقع به سمرقند برسد. برخی از امیران تیمور، به بهانهٔ عملی کردن نقشهٔ لشکرکشی تیمور به چین، خلیل سلطان پسر میرانشاه را که در تاشکند بود، بر تخت نشاندند. اما خلیل سلطان با مخالفت سایر امیرانِ قدرتمند تیمور، از جمله امیرشاه ملک و امیرشیخ نورالدین و دیگر مدعیان حکومت روبرو شد. نخستین فرد از خاندان تیمور که مخالفت جدّی خود را با او آشکار کرد، سلطان حسین، نبیرهٔ دختری تیمور، والی ماورای سیحون بود اما نتوانست حمایت لشکریان را جلب کند و ناگزیر به شاهرخ پیوست و سپس در هرات به دستور او به قتل رسید. شاهرخ در هرات خود را وارث تخت پدر نامید و به سبب اقتدار و کفایتش توانست تا اندازه‌ای بر دیگر مدعیان چیره شود. پیرمحمد در شیراز بر خلاف برادرانش، حمایتش را از شاهرخ که ناپدری‌اش نیز بود، اعلام کرد.
qas: answers: text: نبیرهٔ دختری تیمور، والی ماورای سیحون بود
question: سلطان حسین که بود؟

answers: text: عملی کردن نقشهٔ لشکرکشی تیمور به چین
question: برخی از امیران تیمور، به چه بهانهای خلیل سلطان پسر میرانشاه را که در تاشکند بود، بر تخت نشاندند؟

answers: text: سلطان حسین، نبیرهٔ دختری تیمور
question: نخستین فرد از خاندان تیمور که مخالفت جدّی خود را با خلیل سلطان پسر میرانشاه  آشکار کرد که بود؟

answers: text: هرات
question: شاهرخ در کدام شهر خود را وارث تخت تیمور نامید؟

question: سمرقند در کدام شهر کنونی واقع شده‌است؟

context: شاهرخ پس از تسخیر مازندران در ۸۰۹ ه‍. ق، ماوراءالنهر و مغولستان را در ۸۱۱ ه‍. ق، بلخ و تخارستان را در ۸۱۲ ه‍.ق و خوارزم را در ۸۱۵ تحت فرمانروایی خود درآورد. در ۸۱۷ ه‍.ق عراق عجم و فارس را از اسکندر گرفت و همانند تیمور حکومت این نواحی را میان پسران و نوه‌هایش تقسیم کرد. در این مدت بسیاری از مدعیان حکومت از بین رفتند: عمر در ۸۰۹ ه‍.ق به دست برادرش ابابکر کشته شد و ابابکر را ایدکو (والی کرمان) کشت، میرانشاه در ۸۱۰ ه‍.ق به دست قرایوسف ترکمان و پیرمحمد جهانگیر در ۸۱۱ ه‍.ق به دست وزیرش پیرعلی تاز به قتل رسیدند، خلیل سلطان هم در ۸۱۴ ه‍.ق به مرگ طبیعی درگذشت.
qas: answers: text: ۸۰۹ ه‍. ق
question: شاهرخ در چه سالی مازندران را به فرمانروایی خود درآورد؟

answers: text: ۸۱۱ ه‍. ق
question: شاهرخ در چه سالی ماوراءالنهر و مغولستان را به فرمانروایی خود درآورد؟

answers: text: ۸۱۲ ه‍.ق
question: شاهرخ در چه سالی بلخ و تخارستان را به فرمانروایی خود درآورد؟

answers: text: ۸۱۵
question: شاهرخ در چه سالی خوارزم را به فرمانروایی خود درآورد؟

question: تخارستان در کدام شهر کنونی قرار دارد؟

context: هنگام مرگ شاهرخ از میان پسرانش تنها الغ بیگ میرزا در قید حیات بود، که او هم بیشتر یک محقق و عالم ریاضی بود تا یک فرمانروا. از این رو پس از یک دوره نسبی ثبات، انحطاط خاندان تیموری دوباره آغاز شد و این بار با سرعت بیشتری هم رو به تلاشی و اضمحلال رفت. کشمکش بین بازماندگان شاهرخ ده سالی به طول انجامید تا این که ابوسعید، نواده میرانشاه و پسر میرزا سلطان‌محمد مدتی تفوق یافت، اما دیری نپایید که دوران فرمانروایی او نیز به پایان رسید به‌طوری‌که در یک دهه بعد، به دست میرزا یادگار محمد، نواده بایسنقر که به اردوی آق قویونلو پیوسته بود به قتل رسید. به این ترتیب با مرگ ابوسعید در رجب ۸۷۲ ه‍.ق / فوریه ۱۴۶۸ م، دوران فرمانروایی تیموریان به‌سر آمد.
qas: answers: text: تنها الغ بیگ میرزا
question: هنگام مرگ شاهرخ از میان پسرانش چه کسی در قید حیات بود؟

answers: text: او هم بیشتر یک محقق و عالم ریاضی بود تا یک فرمانروا
question: الغ بیگ میرزا که بود؟

answers: text: رجب ۸۷۲ ه‍.ق / فوریه ۱۴۶۸ م
question: در چه تاریخی دوران فرمانروایی تیموریان به‌سر آمد؟

answers: text: در رجب ۸۷۲ ه‍.ق / فوریه ۱۴۶۸ م
question: در چه تاریخی ابوسعید آخرین شاه تیموری فوت شد؟

question: آق قویونلو چه کسانی بودند؟

context: در این دوره ثبات و آرامش نسبی و رونق اقتصادی که در قلمرو تیموریان، بخصوص در شرق ایران فراهم شده بود، از میان رفت. منازعات داخلی بیشتر شد و حریفان قدرتمندی همچون ازبکان از شمال و قراقویونلوها و آق قویونلوها از غرب، حکومت تیموریان را تهدید می‌کردند. شاهرخ، بر خلاف تیمور، جانشینی برای خود انتخاب نکرد. دو فرزندش، بایسنقر و جوکی میرزا در زمان حیات او درگذشته بودند و فرزند دیگرش، الغ بیگ، بیشتر اوقات در سمرقند بود و به عنوان مهمان به دربار پدر دعوت می‌شد و در امور سلطنت دخالتی نداشت. بجز الغ بیگ و فرزندش عبداللطیف، دیگر مدعیان جانشینی عبارت بودند از: ابراهیم سلطان، پسر دیگر شاهرخ که در زمان پدر حاکم فارس بود؛ علاءالدوله و سلطان محمد، فرزندان بایسنقر. ابتدا سلطان محمد توانست بر دیگر حریفان چیره شود و علاءالدوله را که از حمایت گوهرشادآغا برخوردار و قائم مقام شاهرخ در هرات بود، از این شهر فراری دهد.
qas: answers: text: ازبکان از شمال و قراقویونلوها و آق قویونلوها از غرب
question: چه کسانی حکومت تیموریان را تهدید می‌کردند؟

answers: text: دو فرزندش، بایسنقر و جوکی میرزا
question: کدام فرزندان شاهرخ در زمان حیات او درگذشته بودند؟

answers: text: علاءالدوله
question: قائم مقام شاهرخ در هرات چه کسی بود؟

answers: text: ابراهیم سلطان، پسر دیگر شاهرخ که در زمان پدر حاکم فارس بود؛ علاءالدوله و سلطان محمد، فرزندان بایسنقر
question: بجز الغ بیگ و فرزندش عبداللطیف، دیگر مدعیان جانشینی شاهرخ چه کسانی بودند؟

question:  قراقویونلوها و آق قویونلوها چه مذهبی داشتند؟

context: در همین زمان جهانشاه قراقویونلو با بهره‌گیری از درگیری امیرزادگان تیموری، همدان و قزوین را گرفت و سپس برای مقابله با سلطان محمد به اصفهان رفت، اما پیش از رسیدن به آنجا در جُربادقان (گلپایگان) متوقف شد. با وساطت گوهرشادآغا ـ که به سبب استیلای ابوالقاسم بابر بر خراسان به سلطان محمد پناه آورده بود ـ غائله بدون جنگ خاتمه پذیرفت و حکومت سلطانیه و قزوین و همدان به جهانشاه تعلق گرفت. سلطان محمد نیز پس از توافقی ناپایدار با ابوالقاسم بابر، گرفتار برادر شد و به دستور او در ۸۵۵ ه‍.ق به قتل رسید. با مرگ سلطان‌محمد، قلمرو تیموریان کوچکتر شد، جهانشاه، یزد و عراق عجم و فارس را نیز گرفت و ابوالقاسم بابر به حکومت خراسان بسنده کرد. در این مرحله در خاندان تیموریان، دو مدعی جدید سر برآوردند: سلطان ابوسعید که با کمک ابوالخیرخان ازبک و حمایت نقشبندیان بر ماوراءالنهر مسلط شد و سلطان حسینِ بایقرا که در مرو حکومت تشکیل داد.
qas: answers: text: گلپایگان
question: جُربادقان نام قدیمی کدام شهر است؟

answers: text: ابوالخیرخان ازبک و حمایت نقشبندیان
question: سلطان ابوسعید با کمک چه کسانی بر ماوراءالنهر مسلط شد؟

answers: text: همدان و قزوین
question: جهانشاه قراقویونلو با بهره‌گیری از درگیری امیرزادگان تیموری کدام شهرها را تصرف کرد؟

answers: text: گوهرشادآغا
question: با وساطت چه کسی غائله بین جهانشاه قراقویونلو و سلطان محمد بدون جنگ خاتمه پذیرفت؟

question: سلطانیه به کدام شهر امروزی اطلاق می‌شود؟

context: سلطان ابوسعید در ۸۶۳ ه‍.ق پس از غلبه بر لشکریان مشترک علاءالدوله و ابراهیم سلطان و سنجر میرزا (نوهٔ عمرشیخ) توانست به استقلال بر خراسان حکومت کند و با مرگِ این مدعیانِ حکومت، سلطان ابوسعید از فتنهٔ آنان آسوده شد و تا ۸۷۳ که به آذربایجان لشکر کشید، از بازماندگان خاندان تیموری، کسی قدرت مقابله با او را نداشت. با کشته شدن جهانشاه به دست سپاهیان اوزون حسن آق قویونلو، اقتدار سلطان ابوسعید با خطری جدّی مواجه شد. اوزون حسن، یادگارمحمد (نوهٔ بایسنقر) را اسماً در آذربایجان بر تخت نشانده بود و خود به نام او حکومت می‌کرد. سلطان ابوسعید در ۸۷۲ ه‍.ق با لشکریان بسیار و امید دریافت کمک از شروانشاه (فرخ یسار)، به آذربایجان لشکر کشید، ولی به سبب خیانت اطرافیان، اسیر اوزون حسن گردید و در ۸۷۳ ه‍.ق کشته شد. با مرگ سلطان ابوسعید و پایان حکومت هجده سالهٔ او و نیز با قدرت گرفتن اوزون حسن در غرب ایران و عراق عجم، خاندان تیموری با سرعت بیشتری رو به زوال رفت. از سلطان ابوسعید ده پسر باقی‌ماند اما هیچ‌کدام اقتدار او را نداشتند.
qas: answers: text: ده پسر
question: سلطان ابوسعید چند پسر داشت؟

answers: text: فرخ یسار
question: شروانشاه کیست؟

answers: text: علاءالدوله و ابراهیم سلطان و سنجر میرزا (نوهٔ عمرشیخ)
question: سلطان ابوسعید در ۸۶۳ ه‍.ق پس از غلبه بر لشکریان مشترک چه کسانی توانست بر خراسان حکومت کند؟

answers: text: هجده
question: سلطان ابوسعید چند سال حکومت کرد؟

question: عراق عجم شامل کدام شهرها می‌شد؟

context: هر چند جانشینان تیمور به لحاظ ساختار حکومتی وارث تشکیلاتی بودند که تیمور بر اساس سنت‌های مغولی بنا نهاده بود، به سبب نبود حکومتی متمرکز، بخصوص پس از شاهرخ، و تجزیه قلمرو تیمور در نیمهٔ دوم سدهٔ نهم، تشکیلات او نتوانست بر آن اساس باقی بماند. تفاوت اساسی در ساختار حکومتی جانشینان تیمور با خود او، رجحان دادن قوانین اسلامی بر قوانین مغولی (یاسا) بود که پس از آنکه شاهرخ، در ۸۱۵ ه‍.ق قوانین یاسا را لغو و فقه اسلامی را جانشین آن‌ها کرد، رایج گردید. پس از او نیز بیشتر فرمانروایان تیموری، از جمله ابوسعید و سلطان حسین بایقرا، به رعایت سنت‌های اسلامی پایبند ماندند.
qas: answers: text: یاسا
question: به قوانین مغولی چه گفته می‌شد؟

answers: text: سنت‌های مغولی
question: ساختار حکومتی تیمور بر چه اساسی بود؟

answers: text: رجحان دادن قوانین اسلامی بر قوانین مغولی (یاسا) بود
question: تفاوت اساسی در ساختار حکومتی جانشینان تیمور با خود او، چه بود؟

question: حکومت متمرکز چه شرایطی باید داشته باشد؟

context: تیمور با اینکه بسیار خونریز بود ولی به دانش و هنر علاقه نشان می‌داد. از این‌رو هنرمندان و صنعتگران از کشتارهایش در امان بودند. فرزندان او نیز سیاست بنیان‌گذار دودمان تیموریان را پی گرفتند ازجمله می‌توان به راه اندازی رصدخانه، مسجد و مدرسه اشاره کرد. هنر نگارگری یا نقاشی ایرانی و نیز خوشنویسی در این دوره از تاریخ ایران به شکوفایی قابل توجهی دست یافت. مهم‌ترین شاهد بر پشتیبانی تیمور از هنرها، قطعات و ابزار و اثاثیه آرامگاه احمد یسوی در ترکستان است. هنر این دوره عموماً به دو بخش دورهٔ نخست و دوران متاخر تقسیم کرده‌اند.
qas: answers: text: هنرمندان و صنعتگران
question: چه کسانی از کشتارهای تیمور در امان بودند؟

answers: text: هنر نگارگری یا نقاشی ایرانی و نیز خوشنویسی
question: در زمان سلسله تیموریان کدام هنرها به شکوفایی قابل توجهی دست یافتند؟

answers: text: قطعات و ابزار و اثاثیه آرامگاه احمد یسوی در ترکستان
question: مهم‌ترین شاهد بر پشتیبانی تیمور از هنرها چیست؟

answers: text: به دو بخش دورهٔ نخست و دوران متاخر
question: هنر در دوره تیموری به چه بخش‌هایی تقسیم شد؟

question: بخش هنر در دوره نخست سلسله تیموری شامل چه قسمت‌هایی می‌شد؟

context: شاهرخ پسر تیمور پیرو جدی علوم و صنایع بود و مسجد گوهرشاد و حرم علی بن موسی‌الرضا که زیارتگاه شیعیان است از اوست. پسر شاهرخ، الغ‌بیگ فرمان داد زیجی (زیج یا زیگ، جدول یا کتابی است برای تعیین احوال و حرکات ستارگان) ترتیب دادند. برادران الغ‌بیگ یعنی بایسنقر میرزا و تاحدی برادر او ابراهیم میرزا که نوه تیمور بودند خود از خوشنویسان طراز اول و از حامیان هنری مهم در تاریخ ایران به‌شمار می‌روند. خلیل نوهٔ تیمور که هیچگونه شباهتی به وی نداشت، کوشش کامل به رفاه و خوشبختی کشور معطوف داشت و خدماتی به دانش و ادب کرد. حسین بن بایقرا نیز حامی علوم و ادبیات بود. ابوسعید پادشاه توانا، با کفایت، هنردوست این خاندان نیز خود هنرمند بود. او پیرو صوفی‌گری و اهل عرفان بود و مشایخ صوفیه را گرامی می‌داشت و بعد او بود که خاندان تیموریان به صوفی‌گری روی آوردند.
qas: answers: text: شاهرخ پسر تیمور
question: مسجد گوهرشاد و حرم علی بن موسی‌الرضا که زیارتگاه شیعیان است در زمان چه کسی ساخته شد؟

answers: text: جدول یا کتابی است برای تعیین احوال و حرکات ستارگان
question: زیج یا زیگ چیست؟

answers: text: پسر شاهرخ، الغ‌بیگ
question: چه کسی فرمان داد برای تعیین احوال و حرکات ستارگان کتابی (زیج یا زیگ) تهیه شود؟

question: صوفی‌گری به چه معناست؟

context: اختلاف مهم دیگر در شیوهٔ حکومتی تیمور با بازماندگانش، نحوهٔ واگذاری بخش‌های حکومت بود. فرمانروایان تیموری با اینکه خود را سلطان می‌نامیدند و قدرت مطلقه‌ای برای خود قائل بودند، چون اقتدار تیمور را نداشتند، برای تثبیت قدرت و حفظ قلمروشان، به حمایت لشکریان نیاز داشتند و چون خزاین حکومتی بر اثر درگیری‌ها و اوضاع نابسامان داخلی تهی شده بود، مجبور به دادن سُیورغال به امیران و حاکمان محلی شدند. در اواخر دوره تیموریان این نوع بخشش به علما و هنرمندان و شاعران نیز تعلق گرفت که نه فقط قدرت حاکمان و امیران لشکری را افزایش داد بلکه موجب فقر و نابسامانی اجتماعی و تضعیف قدرت فرمانروایان تیموری و زوال این خاندان نیز شد.
qas: question: سُیورغال به چه معناست؟

answers: text: نحوهٔ واگذاری بخش‌های حکومت بود
question: اختلاف مهم دیگر در شیوهٔ حکومتی تیمور با بازماندگانش، چه بود؟

answers: text: علما و هنرمندان و شاعران
question: در اواخر دوره تیموریان دادن سُیورغال علاوه بر امیران و حاکمان به چه کسانی تعلق گرفت؟

answers: text: سلطان
question: فرمانروایان تیموری خود را چه می‌نامیدند؟